^

Nongan Hiyan

Portions of the Holy Bible in the Nali Language of Papua New Guinea

Buk Baibel long tokples Nali long Niugini

copyright © 2008, 2012, 2020, 2025 PNG Bible Translation Association
Language: Nali
Translation by: PNG Bible Translation Association

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution-No Derivatives license 4.0.

You may share and redistribute this Bible translation or extracts from it in any format, provided that:

You include the above copyright and source information.

You do not make any derivative works that change any of the actual words or punctuation of the Scriptures.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

2026-04-03

ePub generated by Haiola 3 Apr 2026 from source files dated 3 Apr 2026
eBible.org certified

1c7cf377-af27-5ad9-9abb-06ab9a468be4

Jenesis

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

NDROIYI MELIT MASIH

(ENG: &lt;&lt;GENESIS;&gt;&gt;

TP: &lt;&lt;STAT BILONG OLGETA SAMTING&gt;&gt; O &lt;&lt;JENESIS&gt;&gt;)

1

Titiye para Ngindrai imangsani hu melit masih hurayah

1 Koluw-koluw mamu kinna, Ngindrai imangsani kol pwan pe hu kol paingan yang. 2 Pe kol pwan ara, iro ko mwaihei o, pe nimnim para aliy ara kinto tehe mahapo pwi. Pe sinon namandran iramburuhi ndrita mwekeu, pe Mwoiwa Ngindrai iho makaiye ndrita hu ndran ara.

3 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Ngana lang kilenganiy.&gt;&gt; Pwen o ilenganiy. 4 Ngindrai inimei tehe ngana lang irayah hiyan, pwen irandrokomatne ndrokolo ngana lang pe ping. 5 Ngindrai ipohowe ngana lang ara &lt;&lt;lang&gt;&gt; pe ping ara &lt;&lt;ping.&gt;&gt; Piyahon iyamasan ndroulang ara irayah langsih imu iya melit masih.

6 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Melit handra kirayah kiho ndrokolo hu ndran, para hu ndran kandrih kaya malkah.&gt;&gt; 7 Pwen Ngindrai imbusi melit ara, pe iykiy iho ndrokolo hu ndran para koro pwan pe hu ndran para koho paingan. Pe irayah tehen aliy. 8 Pe Ngindrai ipohowe paingan ara &lt;&lt;yang.&gt;&gt; Piyahon iyamasan ndroulang ara irayah lang luwoh.

9 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Hu ndran masih hutora pahandra yang kayawule, pe pwan posowen kirayah.&gt;&gt; Pe irayah tehen aliy. 10 Ngindrai ipohowe pwan posowen ara &lt;&lt;pwan,&gt;&gt; pe hu ndran masih huyawule ipohowe hu ara ndras. Pe Ngindrai inimei tehe kintayah hiyan.

11 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Hu melit para kalek karayah ndrita pwan: ndromwindriu handra-handra mapekehu hu kalek, pe hu kei handra-handra mambuwahu pe mapekehu toraliy kalek, pe kapo soiwihu mwensehu tehe yihu kopu.&gt;&gt; Pe irayah tehen aliy. 12 Pwen hu ndromwindriu handra-handra ara hurayah ndrita pwan pe huiki pekehu para hu kalek pe kapo soiwihu mwensehu tehe yihu kopu; pe hu kei handra-handra hurayah pe huiki mbuwahu mapekehu toraliy para hu kalek pe kapo soiwihu mwensehu tehe yihu kopu. Pe Ngindrai inimei tehe kintayah hiyan. 13 Piyahon iyamasan ndroulang ara irayah lang toyoh.

14 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Hu ngana lang karayah koho yang para hu kaiki ndrokomatne lang pe ping. Pe hu koho ariya para hu karanonoye kaipisa hu melit, pe walehe hu melit, pe hu lang sih-sih, pe hu hayou sih-sih. 15 Pe hu melit manganahu ara, andre hu koho yang para hu kalengani kol pwan.&gt;&gt; Pe irayah tehen aliy. 16 Ngindrai imangsani melit malndra namandran mangana hilu. Imangsani melit nganan namandran para kiho yat lang, pe melit nganan mendreheh para kiho yat ping. Pe imangsani hu piriy huyapolon i. 17 Ngindrai iyki melit masih ara kene hora yang para hu kalengani kol pwan, 18 pe para hu koho mu kili lang pe ping, pe para kaiyki ndrokomatine ngana lang kiho mawen kili ping. Ngindrai inimei tehe kintayah hiyan. 19 Piyahon iyamasan ndroulang ara irayah lang haahiu.

20 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Hu ndras pe hu ndran kahon kata hu kan handra-handra mepo mwalehu; pe hu norukan kohowoh yang ndrita kol pwan.&gt;&gt; 21 Pwen Ngindrai imangsani hu kan namandran handra-handra mwalehu para ndras pe ndran, mepo ngara hu karangangai, para hu kapo soiwi hu mwensehu tehe yihu kopu. Pe imangsani hu norukan makapenehu hurayah para hu kapo soiwihu mwensehu tehe yihu kopu. Pe Ngindrai inimei tehe kintayah hiyan.

22 Pwen Ngindrai itoholi hu pe ipa, &lt;&lt;Akahon pe ndromwoya wawu karayah kaya soyon koro ndras. Pe hu norukan karayah kaya soyon koro kol pwan i.&gt;&gt; 23 Piyahon iyamasan ndroulang ara irayah lang yimah.

24 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Hu kan handra-handra makunuwehu karayah pe kapo soiwi hu mwensehu tehe yihu kopu koro kol pwan—hu kan para hanghang pe hu kan masih para seselek ndrita pwan, pe hu kan puyap, ara hu masih karayah para hu kapo soiwihu mwensehu tehe yihu kopu.&gt;&gt; Pe irayah tehen aliy. 25 Ngindrai imangsani hu kan puyap hurayah para hu kapo soiwi hu mwensehu tehe yihu kopu, pe hu kan para hanghang ara hurayah para hu kapo soiwi hu mwensehu tehe yihu kopu. Pe imangsani hu kan para seselek ndrita pwan hurayah para hu kapo soiwi hu mwensehu tehe yihu ko yi. Pe Ngindrai inimei tehe kintayah hiyan.

26 Pwen napwai, Ngindrai ipa, &lt;&lt;Worou kamangsani hu ndramat, kaipisahu pe mwensehu karayah tehe worou opu. Pe andre hu karayah tamahu ni para ndras, pe hu norukan para kohowoh yang, pe hu kan para hanghang, pe hu kan masih para seselek ndrita pwan; pe hu ndramat ara andre karayah tamahu melit masih koro kol pwan masih, pe andre hu kan masih aro ara koro pahandra hu ndramat.&gt;&gt; 27 Pwen pe Ngindrai imangsani hu ndramat, mwensehu ara tehe yiy opu. Pe imangsani hu ndramat malpat, kamai pe pihin.

28 Pwen Ngindrai itoholi hu ndramat pe ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Akapo noru wawu hu pe ndromwoya wawu karayah soyon pe kasilihi kol pwan, pe wawu karayah mbukena kol pwan. Akoho mu kiya tahu ni para ndras, pe hu norukan para kohowoh yang, pe koho mu kili hu kan masih mwalehu mepo ngara kaselek ndrita pwan.&gt;&gt;

29 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Yo uhungini wawu hu ndromwindriu masih handra-handra mapekehu tora ndrita kol pwan masih pe hu kei mepo mambuwahu pe mapekehu toraliy. Pe andre hu karayah anandrina wawu. 30 Pe hu kan masih para pwan, pe hu norukan masih para wohowoh, pe hu kan masih para seselek ndrita pwan–hu melit masih mepo makunuwehu tora aliy–ara uhungini hu hu ndromwindriu pe hu youkei salau para karayah anandrinahu.&gt;&gt; Pe irayah tehen aliy. 31 Pe Ngindrai inime melit masih kene kinmangsaniy ara irayah hiyan iya. Piyahon iyamasan ndroulang ara irayah lang anoh.

2

1 Tehen tora ko, kol pwan pe hu kol paingan yang, pe hu melit masih kene mepo Ngindrai kinmangsani hu kantayah hutora aliy, ara kansahapwen topwei. 2 Nondriya lang manonoh ara, mbuluya Ngindrai kinhipwen topwei. Pwen pe lang sih i ara ingoh iya mbulyan masih. 3 Pe Ngindrai itoholi lang andrtoyoh ara pe ihaiyaniy, paratesah, kinmangsani melit masih kene kinhipwen, pe lang ara ingoh iya mbulyan.

Ngindrai imangsani piyang para kol Yiten

4 Iye ara titiye para Ngindrai imangsani kol pwan pe hu kol paingan yang hurayah. Tandrohonga YAPAN Ngindrai imbusi kol pwan pe hu kol yang ara, 5 hu kei, hu malikei, pe hu ndromwindriu handra-handra ara hu kanilek ndrita pwan mapu, pe mbulou mapu kindrut, pe hamou ndramat para kipo mbulen kiya ndrita pwan ara kintayah mapu. 6 Hapeko ndran ara ngara kisuw mbulu pwan pe ngara kingas kisa paingan, pe ndrita pwan masih ara ipep iya ndran. 7 Pwen pe YAPAN Ngindrai imangsani ndramat iyau kohu pwan, pe ihili ngohan para taleh iya ngara ndrohongun, pe ndramat ara, ara irayah ndramat mwalen.

8 Pe YAPAN Ngindrai ihisi piyang hambut iro kol hakol ngalan Yiten iyapwen te kup, pwen iyki ndramat mepo kinmangsani yiy ara, ara iya iyen aliy. 9 Pe YAPAN Ngindrai imangsani hu kei handra-handra hu lek ndrita pwan–hu kei ara, ara lahayahu iya, pe hiyan para hu kaiyki anandrinai. Pe Ngindrai iyki kei para kiyki taleh ara iro ndrokolo piyang imwonen, iyapolo kei para kasapahasani hiyan pe mwomwan.

10 Pe ndran handrang itarah iyau Yiten, ngara kiyki ndran kiya piyang; pe sohopele ndran ara, ara mahaandrang. 11 Ngala ndran handrang ara Pison, irah irakayani kol namandran Hawila mepo kolt* ita aliy. 12 Kolt para kol Hawilah ara hiyan iya, pe kei hakou ita aliy, ngonoho ndreyen ara layin iya. Pe pat handra mepo kennen namandran ita aliy yi, ngalan ara karniliyan† 13 Pe ndran lundrang ngalan ara Kihon, pe irah irakayani kol namandran Kus. 14 Pe ndran tindrang ngalan ara Taikris; pe irah irakaiyani ngilse kol namandran Assiriya iyapwen te kup. Pe ndran haandrang ngalan ara Yuperetis.

15 Pwen YAPAN Ngindrai iwiri ndramat ara pe iyki yiy iye nondriya piyang iro kol Yiten, para kiropo mbulen pe kiro nimnim kaliy.

16 Pwen YAPAN Ngindrai ipwandrandrahani ndramat ara ipa, &lt;&lt;Hiyan para ayan hu mbuwakei para hu kei masih kene hutopo nondriya piyang iye; 17 hapeko nonombun para apopo kiyau kei para kasapahasani hiyan pe mwomwan, paratesah, kapa ayan, lang ara ko andre amat imwonen.&gt;&gt;

18 Pwen YAPAN Ngindrai ipa, &lt;&lt;Kinna hiyan para ndramat ara kiro yiy hamou o pwi. Andre kumangsani hamou kilahiy para kisopwat yiy.&gt;&gt;

19 Pe YAPAN Ngindrai kinwiri pwan pe kinmangsani hu kan masih para yangiy pe hu norukan para hu kohowoh yang ara huyau aliy. Pwen iwiri hu huya kili ndramat ara para nakiyirowei tehe ndramat ara nakipohowe ngalahu tapeh; pe sehe ngala kan hamou-hamou mepo ndramat ara ipohowei pe iykiy, ara irayah ngalan ara ko. 20 Pwen ndramat ara ipohowe ngalahu kan masih para hanghang, pe hu norukan masih para kohowoh yang, pe hu kan masih para yangiy. Hapeko mwalinga hu kan masih kene ara, ara hamou tahu kinlahiy para kisopwat Atam‡ pwi.

21 Pwen pe YAPAN Ngindrai imbusi ndramat ara imatin turut, pe tandrohongan iro ndron nondriya matiliu, YAPAN Ngindrai iwiri ndruwin hakou para kesen, pe irapairani sangin imui iya nokun. 22 Pe YAPAN Ngindrai imangsani pihin hamou iya ndruwi ndramat mepo iwiriy iyau kesen. Pwen iyaiki yiy iya kili ndramat ara. 23 Pe ndramat ara ipa, &lt;&lt;Napwai, yiy ara! Yiy ara ndruwin iyau ndruwi, pe sangin iyau sangi; pe andre kapohowe yiy &lt;pihin,&gt; paratesah, yiy ara iyau kili kamai.&gt;&gt; 24 Pwen tehen tora ko, andre kamai kitali taman hilu tinan, pe andre hilu pihin tan karayah hapat, pe nombuwe hilu kirayah hamou o.

25 Pe ndramat ara hilu nambuyun, ara hilu malmou kene mwaye hilu pwi, hapeko hilu kanmasi ta hilu pwi.

3

Hilu ndramat kanhilingi nongna Ngindrai pwi

1 Pe mwat ara kan hamou mepo YAPAN Ngindrai kinmangsaniy, pe kultuw tan para kisuhuri nongan ara namandran iya, pe iramwaitini hu kan puyap masih. Pe mwat isike pihin ipa, &lt;&lt;Ndrokonan tehe Ngindrai kinpwai kinsata walu tehe nonombun para walu kayan mbuwakei para hu kei masih hutopo ndraipiyang iye, ndre?&gt;&gt;

2 Pwen pe pihin ipwai iya kili mwat ipa, &lt;&lt;Ilahi para youlu kayan mbuwakei para hu kei masih hutopo nondriya piyang; 3 hapeko Ngindrai kinpwai kinsa kili youlu kinpa, &lt;Kei hakou opu, iripo ndrokolo piyang, ara nonombun para walu kayan mbuwan ndre kambultuwei; kapa walu kambusiy tehen tora, andre walu kamat.&gt; &gt;&gt;

4 Pe mwat ipwai iya kili pihin ipa, &lt;&lt;Pukene; walu andre kanmat pwi yoh! 5 Ngindrai tanan kapa walu kayan, andre mara walu kileu, pe walu andre karayah tehe Ngindrai, pe walu andre kapahasani hiyan pe mwowan.&gt;&gt;

6 Tandrohonga pihin inime mbuwakei para kei ara, ara mwayih para kaniyai pe ilimiri maran, pe ilohonganiy tehe ara hiyan i para kiyki lolohongai waison, pwen irihi hayah pe iyniy. Pe iyki hayah iya kili nambuyun mepo irosura yiy, pe iyniy. 7 Pwen pe mara hilu malmou kene ara ileu pe hilyirowei tehe mwaye hilu pwi. Pwen pe hilu siy hu you pik hayah iyawule pe hilu rahasi hilu iya aliy.

8 Kol ipiyah pe inowu, pwen hilu hilingi ngasa YAPAN Ngindrai isa iho rokai ndraipiyang. Pe hilu malohowe hilya hilro mwalinga hu kei para piyang. 9 Hapeko YAPAN Ngindrai iyoh iya kili Atam pe ipa, &lt;&lt;Wou ataleheh?&gt;&gt;

10 Pwen Atam isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Yo uhilingi ngasam aripo nondriya piyang, pe yo ara mwaye pwi; pwen pe unoh pe urupo kohon.&gt;&gt;

11 Pe Yapan Ngindrai isike yiy ipa, &lt;&lt;Hiyeh ipwai satam tehe mwayem pwi? Wou matisan aniyan mbuwakei para kei mepo kunpwandrandrahani wou para mbuna ayan ara, ndre?&gt;&gt;

12 Pwen Atam ipa, &lt;&lt;Pihin mepo aiki yiy isa iripo kili yo ara, ara iyki mbuwakei para kei ara isa kili yo pe uiniy.&gt;&gt;

13 Pwen pe YAPAN Ngindrai ipwai iya kili pihin ipa, &lt;&lt;Aripo tesah anmbusiy yeh?&gt;&gt;

Pe ipwai kilin ipa, &lt;&lt;Mwat ara ipwahihiri yo pe uiniy.&gt;&gt;

Ngindrai ipwatisingi nongan iya kili mwat pe hu ndramat

14 Pwen pe YAPAN Ngindrai ipwai iya kili mwat ipa, &lt;&lt;Wou anmbusiy tehen tora, pwen pe mahapo uten anam, pe koram nakuniy ara iramwaitini nopwaran tahu kan para hanghang masih, pe hu kan puyap masih kene! Pe andre aroselek kiya pulndriyam pe andre aroyan kohu pwan nondriya hu lang tam masih itapo isa kamulan. 15 Pe andre kuiki hingas kiho mwalingam pe mwalinga pihin, pe mwalinga ndrayem hu pe mwalinga ndrayen hu. Pe ndraye pihin hamou andre kiraluluwi payam, pe wou andre ayantani mbutikan.&gt;&gt;

16 Pe yiy ipwai iya kili pihin ipa, &lt;&lt;Yo andre kuiki ngandran kingas kiya namandran iya, tandrohonga mapundriyam; pe tandrohonga namwalahiy kiyata mbunah, andre ahangoruwe ngandran namandran i. Pe wou andre aro namili nambuyum manau, pe andre kiho mu pe wou andre aro pahandran.&gt;&gt;

17 Pe yiy ipwai iya kili Atam ipa, &lt;&lt;Wou anhilingi nongna nambuyum, pe anyani mbuwakei para kei mepo kunpwandrandrahani wou para mbuna ayan ara, pwen pe tunan wou opu, mahapo uten ana pwan; pe andre apo mbulen pwokeyan para apo anandrinam kiyau aliy, nondriya hu lang tam masih itapo isa kamulan. 18 Pe hu malikei maporon pe hu ndromwindriu mwomwan andre hu kalek koro ndrita pwan pe karaimwani pingem. Pe andre aroyan hu anandrinai handra-handra para pwan. 19 Pe wou andre apombulen mabusungereyim para apo anandrinam, kipoo amat pe amui aya pwan, paratesah, uwiri wou ayau aliy asa. Wou ara kohu pwan, pwen andre amui aya kohu pwan paiwe yi.&gt;&gt;

20 Pe Atam ipohowe ngala nambuyun ara Ewa, paratesah, yiy ara tinahu ndramat masih kene mepo mwalehu.* 21 Pe YAPAN Ngindrai isoruwe koyau malmou iyau kapilo kan pe irahasi Atam hilu nambuyun iya aliy.

Ngindrai irasse Atam hilu Ewa hilya mawen piyang para kol Yiten

22 Pe YAPAN Ngindrai ipa, &lt;&lt;Ndramat mahapo kinsapahasani hiyan pe mwomwan, pwen pe kinsarayah tehe worou opu. Kinna hiyan para niman kiyawiri mbuwakei para kei para taleh pe kiyan ara pwi yoh; matisan kimbusiy pe andre kinto-kinto.&gt;&gt; 23 Pwen pe YAPAN Ngindrai irasses yiy iya mawen piyang para kol Yiten, para kiyapo mbulen kiya pwan mepo imangsani yiy iyau aliy. 24 Iyamulan para irasse ndramat ara kinna mawen ihipwen, pwen iyki hu angelou huyapwen te kup para Piyang Yiten, iyapolo semela pahun niwen mamwan iro rapaiwani yiy iya isa, para kiro penani hu ndramat para hu mbuna kasayau sai pe kaya pakeh kili kei para taleh.

4

Kain hilu Apel hilu yukyuk iya kili Yapan

1 Atam imatin iyapolo nambuyun Ewa, pe nambuyun mapundriyan, pe imwalahiy iyata norun Kain. Pe Ewa ipa, &lt;&lt;Iya hiyan ta YAPAN o, isopwat yo pe uwiri mbunah hamou kamai iye*.&gt;&gt; 2 Iyamulan imwalahiy ta nalin hamou ngalan Apel. Pe Apel ara yiy ndramat ngara kiro nimnim katahu sipsip, pe Kain ara yiy ndramat para mbulya piyang.

3 Iyamulan hape, Kain iya piyang pe iya kuni hu ndroha anandrinai tan iman pe iykiy iya kili YAPAN tehe totohun. 4 Hapeko Apel iwiri noru sipsip tan hamou ndrohan imuh pe iykiy iya kili YAPAN. Pe YAPAN ara ipwesani totohun ta Apel. 5 Hapeko kinpwesani totohun ta Kain pwi yoh. Pwen Kain ara ndrinan ilokuh pe mbulmaran ara ikohut.

6 Pwen pe YAPAN ipwai iyata Kain ipa, &lt;&lt;Paratapeh ndrinam ilokuh? Pe paratapeh mbulmaram ikohut? 7 Kapa wou ambusi melit hiyan, yo andre kupwes kiya aliy. Hapeko kapa ambusi melit kinna hiyan pwi, andre mwomwan kimemerani wou. Pe mwomwan ara ita polndrikam, pe inamili wou pwokeyan iya. Pwen apwoke arapiyaniy; kapa pwi, andre kiramate wou.&gt;&gt;

8 Porosih aro, Kain ipwai iyata nalin Apel ipa, &lt;&lt;Kiya, takayau kaya yangiy na.&gt;&gt; Hilya hilto yangiy, pe Kain ihilak o itingundru nalin pe imat.

9 Pwen YAPAN isike Kain ipa, &lt;&lt;Nalim Apel kinna aleheh?&gt;&gt;

Pe Kain isomwiy ipa, &lt;&lt;Yo ukowu tan o. Apa ndre kuro memerani nali ko?&gt;&gt;

10 Pe YAPAN ipa, &lt;&lt;Paratapeh wou ambusiy tehen tora? Ahilingiy! Ndreye nalim imuw ita pwan ara itarang isa kili yo. 11 Pwen mahapo uten anam pe urasse wou aya mawen pwan iye, paratapeh, ndreye nalim ara imuw kinsusuhi pwan, pe mwoiwa ndreye nalim ara ita nimam i. 12 Kapa wou apa amangse piyang kiya ndrita pwan, andre hu anandrinam kasongut topwei. Pe wou andre ohorakohoyou hakol ka hakol tehen tora ko.&gt;&gt;

13 Pwen Kain ipwai iya kili YAPAN ipa, &lt;&lt;Nopwaran mahapo aniykiy kinsa kili yo ara kunlahiy para kukuniy pwi. 14 Mahapo napiyani yo nakuya mawen pwan iye, pe andre kunto nondriya pwokere tam pwi; andre kuro rakohoyou kol pwan hakol kiya hakol tora ko. Kapa hamou kipohonani yo ara andre kirayi yo.&gt;&gt;

15 Hapeko YAPAN ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Andre pwi yoh. Kapa hiyeh kirayi wou, andre kuiki nopwaran namandran kiya kili yiy.&gt;&gt; Pe YAPAN irakinima Kain para hu ndramat kanime yiy andre hu kantayi yiy pwi. 16 Pwen Kain iya mawen mbulmara YAPAN, pe iya iye kol hakol ngalan Not† ita sahin iyapwen te kup para kol Yiten.

Iye ara ngala noru Kain hu

17 Kain imatin iyapolo pihin tan pe mapundriyan, pe iyamulan imwalahiy iyata norun kamai ngalan Enok. Kain ihi kol hakol namandran pe ipohowe ngala kol ara iya pihisali norun Enok. 18 Iyamulan Enok iyki norun hamou kamai isarayah, ngalan ara Irat. Pe Irat iyki Mehuyayel, pe Mehuyayel iyki Metusayel, pe Metusayel iyki Lamek.

19 Lamek iwiri pihin malmou, hamou ngalan Atah pe hamou ngalan ara Sillah. 20 Atah imwalahiy ta Yapal, pe Yapal ara tumbuhu ndramat masih ngara hu koro yopai pe yihu ngara kahang hu kan para wum. 21 Ngala nalin hamou ara Yupal pe yiy ara tumbuhu ndramat masih mepo ngara kara ndramiy pe kuwah. 22 Sillah ara imwalahiy iyata norun hamou kamai ngalan Tupal-Kain; pe Tupal-Kain ara yiy ngara kimbusi hu menmena mbulen iyau kili pras pe hayen.‡ Pe Tupal-Kain ara ma pisun hamou ngalan ara Naamah.

23 Lamek isikiye yiy iyata hilu pihin tan malmou ipa,

&lt;&lt;Atah pe Sillah, alkahilingi yo na;

walu nambuyu malmou kene kahilingi nongno.

Ndramat hamou irayi yo pe uwiri neken, hapeko kunitingundrun kinmat;

wihou hamou ara ihisili yo, pe kunta yiy kinmat.

24 Kapa hamou pakirayi Kain andre kiwiri ngandran maporoandrtisap;

pe kapa hamou pakirayi Lamek ara, nopwaran tan andre kirayah namandran iya, tehe maporoandrtingui pe andrtisap.&gt;&gt;

Ewa imwalahiy iyata mbunah hamou paiwe yi

25 Atam imatin iyasura nambuyun paiwe pe imwalahiy iyata norun hamou kamai yi pe ipohowe ngalan Set.§

Pe Ewa ipa, &lt;&lt;Ngindrai koyun isikirani yo pe ihingini yo mbunah hamou kamai yi para kiya soiwi Apel, paratesah Kain irayi yiy pe kinmat.&gt;&gt; 26 Pe Set ara iyki norun hamou kamai, pe ipohowe ngalan Enos. Tandrohongan ara iya, pwen hu ndramat huyoh ngala YAPAN pe huro totohun iya kili yiy.

5

Iye ara ngala noru Atam hu masih

1 Iye ara titiye ta ndraye noru Atam hu. Iro lang Ngindrai imangsani hu ndramat, imbusi hu pe husarayah tehe yiy opu. 2 Imangsani hu ndramat, kamai pe pihin, pe iyoh yihu &lt;&lt;ndramat&gt;&gt;, pe itoholi hu iro mwonen lang mepo imangsani hu.

3 Pwen Atam ara iyen pe hayou tan iro sangat pe tingui (130), pe iyki norun hamou kamai isarayah, mwensen tehe yiy opu, pe ipohowe ngalan Set. 4 Iyamulan para iyki Set isa iro, Atam iyen pe hayou tan iro mandrolngat i (800), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 5 Pwen Atam ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrsongat pe tingui (930), pwen pe imat.

6 Pwen Set ara iyen pe hayou tan iro sangat pe yimah (105) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Enos. 7 Pe iyamulan para iyki Enos, Set iyen pe hayou tan iro androlngat pe andrtoyoh i (807), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 8 Pwen Set ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrsongat songui pe luwoh (912), pwen pe imat.

9 Pwen Enos ara iyen pe hayou tan iro andrsongui (90) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Kenan. 10 Pe iyamulan para iyki Kenan, Enos iyen pe hayou tan iro androlngat songui pe yimah i (815), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 11 Pwen Enos ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrsongat pe yimah (905), pwen pe imat.

12 Pwen Kenan ara iyen pe hayou tan iro andrtingui (70) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Mahalalel. 13 Pe iyamulan para iyki Mahalalel, Kenan iyen pe hayou tan iro androlngat pe haangui yi (840), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 14 Pwen Kenan ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrsongat pe songui (910), pwen pe imat.

15 Pwen Mahalalel ara iyen pe hayou tan iro annongui pe yimah (65) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Yaret. 16 Pe iyamulan para iyki Yaret, Mahalalel iyen pe hayou tan iro androlngat pe tingui yi (830), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 17 Pwen Mahalalel ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah androlngat andrsongui pe yimah (895), pwen pe imat.

18 Pwen Yaret ara iyen pe hayou tan iro sangat annongui pe luwoh (162) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Enok. 19 Pe iyamulan para iyki Enok, Yaret iyen pe hayou tan iro androlngat i (800), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 20 Pwen Yaret ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrsongat annongui pe luwoh (962), pwen pe imat.

21 Pwen Enok ara iyen pe hayou tan iro annongui pe yimah (65) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Metuselah. 22 Pe iyamulan para iyki Metuselah, Enok iro tokai sura Ngindrai nondriya hayou matingat i (300), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 23 Pwen Enok ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah tingat annongui pe yimah (365). 24 Enok irotokai sura Ngindrai, pwen yiy ara imun o mwaihei o, paratesah, Ngindrai kinwiri yiy kinnau.

25 Pwen Metuselah ara iyen pe hayou tan iro sangat androlngui pe andrtoyoh (187) pe iyki mbunah kamai hamou ngalan Lamek. 26 Pe iyamulan para iyki Lamek, Metuselah iyen pe hayou tan iro andrtingat androlngui pe luwoh i (782), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 27 Pwen Metuselah ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrsongat annongui pe androsih (969), pwen pe imat.

28 Pwen Lamek ara iyen pe hayou tan iro sangat androlngui pe luwoh (182) pe iyki mbunah kamai hamou. 29 Yiy ipohowe ngalan Nowah* pe ipa, &lt;&lt;YAPAN iten anapwan, hapeko mbunah iye andre kipwokarani worou kiya nopwaran pe ngandrahan para pwan.&gt;&gt; 30 Pe iyamulan para iyki Nowah, Lamek iyen pe hayou tan iro yimingat andrsongui pe yimah i (595), pe iyki mundruwa norun hu hayah kamai pe pihin. 31 Pwen Lamek ara, hayou tan masih kene iya harong isarayah andrtingat andrtingui pe andrtoyoh (777), pwen pe imat.

32 Iyamulan, Nowah ara hayou tan iro mayimingat (500), pe iyki hu mbunah kamai matimou–Sem, Ham, pe Yapet.

6

Iye ara kultuw mwomwan tahu ndramat

1 Iro tandrohonga hu ndramat huro kol pwan ara ndromweyahu iropo iya soyon iya, pe huiki noruhu pihin. 2 Pwen hu noru Ngindrai kamai hayah ara hu nime hu mbunah pihin ara lahayahu iya, pe hupo hu iya lohongai tahu ko. 3 Pwen pe YAPAN ipa, &lt;&lt;Mwoiwo andre kinto kili hu ndramat lang masih pwi, paratesah yihu kansarayah tehe hu ndramat o mwaihei para kol pwan. Pwen yihu andre konto ndrangan niwen pwi yoh, pe hayou tahu andre kiho sangat pe lungui o (120).&gt;&gt;

4 Imwonen tandrohonga lang ara pe kiyamulan i, yihu noru Ngindrai kamai ara huiki hu mbunah iyatahu pihindrahin para kol pwan. Pe noruhu ara husarayah hu ndramat namandran, niwen,* pe pwokeyahu iya, pe mangalahu.

5 Pe YAPAN inime kultuwayi hu ndramat huro kol pwan ara mwomwan pe namandran iya. Pe hu ndramat masih kene ara lohongahu pe ndriyahu ara huro mwomwan tehen tora ko lang sih tehe sih. 6 Pe YAPAN ipa, paratesah umangsani hu ndramat pe hu mbusi tehen tora? Pwen ndriya Yapan ipworu tahu. 7 Pwen YAPAN ipa, &lt;&lt;Hu ndramat masih mepo umangsani hu andre kupwalngani hu topwei. Andre kupwasili topwe hu ndramat, hu kan masih kene para wum pe para yangiy, hu kan para seselek, kiyasura hu norukan para wohowoh masih kene. Kapa kunmangsani hu pwi, ara hiyan masih.&gt;&gt; 8 Hapeko YAPAN ipwes iyata Nowah, pe koyun ara isikirani yiy.

9-10 Iye ara titiye ta Nowah pe norun hu.

Noru Nowah hu matimou kamai, ngalahu ara iye: Sem, Ham, pe Yapet.

Pwen Nowah ara ndramat hamou imwonen iya kili hu ndramat masih tandrohongan ara. Hu ndramat konoho yirowe mwomwan ta Nowah pwi. Pe Nowah irotokai iyasura Ngindrai lang masih.

11 Hapeko hu ndramat huropo kol pwan, kultuwayi hu ara mwomwan masih iya mbulmara Ngindrai, pe tahatai ipwoke iro kol pwan masih. 12 Pe Ngindrai inimnim isa kol pwan pe inime kultuw tahu ndramat masih kene para kol pwan masih ara mwomwan opu.

Nowah imbusi ndroi

13 Pwen Ngindrai ipwai iya kili Nowah ipa, &lt;&lt;Yo andre kupwasili topwe hu ndramat masih kiyasura kol pwan i, paratesah, kol pwan ipep iya tahatai pe kultuw mwomwan tahu ko. 14 Kiya, Nowah, asah pe aselehe hakou ndroyem kiya kei pwokeyan pe ndrisiyon. Arandrihi nondriyan, pe awiri nalit pe apene nondriyan pe ngawan kene. 15 Ambusi ndrohonga ndroi ara tehe toro: andrtingui pe yimingah ara niwen, pe mulai para aliy ara songui pe lungah pe haroh. Pe niwen para mbulu ndroi iro pwan pe iya paingan ara andrtingah pe haroh. 16 Pe kapa ambusi ndrindroh kihipwen, pwen aiki mwalinga ndrupwokou pe kanuh ara pwopwowe lumou kiho paingan. Aiki papai ara kiho ngilse ndroi, pe arandrihi nondriya ndroi kiya matisap–kiro pwan, ndrokolon, pe paingan. 17 Pe yo andre kuiki non namandran kirasumuluwani kol pwan kiyasura memelit masih makunuwehu, andre hu kahapwen topwei. 18 Yo andre kurapaniu tisingiy kisa kili wou, pwen pe wou, nambuyum, norum hu pe mbuyu norum hu ara andre wawu masih kene kaya nondriya ndroi. 19 Pe awiri hu kan hamou handra-hamou handra makunuwehu–hamou kamai pe hamou pihin–awiri hu kaya nondriya ndroi ka polo wou, pwen andre hu kanmat pwi. 20 Hu norukan para wohowoh malmou-malmou, hu kan para yangiy pe para wum malmou-malmou, pe hu kan para seselek malmou-malmou andre hu masih kasa kili wou pe kaya nondriya ndroi, pwen andre hu kanmat pwi. 21 Awiri anandrinai masih para kaniyai handra-handra ana wawu pe anahu kan i, pe aikiy kiya kaisowa anandrinai.&gt;&gt;

22 Pwen Nowah ihilingiy pe imbusi melit masih tehe Ngindrai ipwatisingiy iyatan.

7

Non namandran irayah

1 Pwen YAPAN ipwai iyata Nowah ipa, &lt;&lt;Yo unime wou opu ata hiyan pe imwonen iya mwalinga hu ndramat masih para kol pwan. Pwen pe awiri wawu hapat o pe akaya kene nondriya ndroi. 2 Pe awiri hu kan para kaniyai–manandrtimou kamai pe manadritimou pihin. Pe yihu kan mepo konoho yan pwi ara awiri malmou–hamou kamai pe hamou pihin. 3 Pe hu norukan ara tehen aliy yi; awiri hu manandrtimou kamai pe manandrtimou pihin, para hu kapo noruhu paiwe koro kol pwan. 4 Kiro lang manandrtoyoh andre kuiki mbulou kindrut kisa pwan. Pe andre kindrut kiya manne lang mahaangui pe ping mahaangui. Tehen tora ko andre kupwasili topwe memelit masih makunuwe hu iripo kol pwan mepo umangsani hu.&gt;&gt;

5 Pwen Nowah imbusi melit masih tehe YAPAN kinpwatisingiy kinnatan.

6 Iro tandrohonga mbulou indrut isa kol pwan, Nowah ara hayou tan iho mannongat (600). 7 Nowah iyapolo nambuyun, norun hu pe mbuyu ngundran hu, yihu masih kene huya nondriya ndroi, paratesah, non pakeh nakirah. 8 Hu kan para kaniyai pe hu kan para kaniyai pwi, iyasura hu kan masih para seselek pe norukan mepo para wohowoh, 9 ara hu masih kene kamai pe pihin huya kili Nowah pe huya nondriya ndroi, tehe Ngindrai kinpwatisingiy kinna tan. 10 Pwen lang manandrtoyoh ara ihipwen, pwen non irah kol pwan.

11 Nowah hayou tan iro mannongat (600), pe iro mwonen lang songui pe andrtoyoh para walah luwoh, pwen pwan iramburing pe ndran isuw pe irambumbusau pe ingas isa ndrita pwan, pe mbulou indrut ikas iro paingan yang pe isa kol pwan masih. 12 Mbulou irondrut, irondrut, irondrut ipoo lang mahaangui pe ping mahaangui.

13 Pe iro mwonen lang nepo mbulou indrut, Nowah, nambuyun pe norun hu matimou Sem, Ham, pe Yapet, iyasura nambuyu hu, huya nondriya ndroi. 14 Pe hu kan para wum pe hu kan puyap para yangiy, pe hu kan para seselek iyasura hu norukan masih kene huya nondriya ndroi. 15 Hamou kamai pe hamou pihin para kan handra-handra pe norukan handra-handra, hu memelit masih kene makunuwehu ara husa kili Nowah pe huya nondriya ndroi. 16 Melit masih, hamou kamai pe hamou pihin, huya nondriya ndroi tehe Ngindrai ipwatisingiy iyata Nowah, pwen pe YAPAN iwari papai.

17 Non irotah, irotah ipoo lang mahaangui, pe non ingas pe irasumuluwani kol pwan pe ihiri ndroi iho hin ndrita pwan. 18 Non irah iya namandran iya iro kol pwan, pe ndroi ara iho raipit ndrita non. 19 Non ingas iya paingan masih, pe iramburihi hu ngondron namandran masih kene para kol pwan. 20 Irah pe ingas iya paingan masih pe irasumuluwani hu ngondron topwei. Pe ndrohonga ngondron pe ndrita non ara pakeh mahaangah.* 21 Melit masih makunuwehu iripo kol pwan ara humat topwei–hu norukan masih, hu kan namandran pe mendreheh masih para wum pe para yangiy, iyapolo hu ndramat masih, ara hu masih kene hu hupwen topwei. 22 Pe melit masih mepo huro pwan posowen pe ma kunuwe hu huro luwi ngohahu ara hu mat topwei. 23 Pe YAPAN ipwasili topwe memelit masih makunuwehu huro kol pwan–hu ndramat pe hu kan masih, hu kan para seselek pe hu norukan masih. Hapeko Nowah iyapolo hu masih kene huro nondriya ndroi ara huro mwalen.

24 Pe non ara kintamat pwi ipoo iya lang sangat pe yimingui (150).

8

Non ihipwen

1 Hapeko Ngindrai ara ilohongani Nowah iyasura hu kan pe hu melit masih makunuwehu huropolo yiy nondriya ndroi. Pwen Ngindrai imbusi nohai imayum, pe ndras pe non iro tayos iya pwan. 2 Pwan mepo iramburing pe ndran isuw pe irambumbusau isa paingan ara ihipwen, pe mbulou indrut ikas ara ihipwen i. 3 Lang sangat pe yimingui (150) ihipwen, pwen non ara iro tayos hape, 4 pe lang songui pe andrtoyoh para walah andrtoyoh ihipwen, pwen ndroi ara iya kuw iya ngondron Hararat.* 5 Pe non iro tayos isa pwan, pe hu ngondron sih-sih husarayah iro lang sih para walah songui.

6 Iyamulan para lang mahaangui ihipwen, pwen Nowah itipe marasip para ndroi nepo imbusiy. 7 Pe Nowah ipwandrisa norukan hamou lokuran iya pe kinmui pwi; yiy iya ihowoh pe irakayani ndroi ipoo non irayos pe pwan ipwasau. 8 Pwen ipwandrisa pai hamou iya, para kinimei tehe non kintayos pwen kinna ndrita pwan ndre mapu. 9 Hapeko non ara iro sumuluwani kol pwan ndron, pe pai ara kinnime hape kol pwosowen para kimpwan aliy ara pwi. Pwen iwoh imui iya ndroi, pe Nowah niman iyah iya ngawan pe iwiri pai imui isa nondriya ndroi, paratesah, non ara iro ndrita pwan manau. 10 Nowah ilonge ipoo lang manandrtoyoh ihipwen i, pwen iyki pai iwoh iya ngawan paiwe. 11 Pwen kol iro piyah pe iwoh imui isa kili Nowah, pe iwiri kaimbuwe youkei hakap para kei holip† iho pohon. Pwen Nowah inimei pe ipahasani tehe non ara kintayos kinna pwan hape yi. 12 Pe Nowah ilonge iya lang manandrtoyoh ihipwen i, pwen ipwandrisa pai iwoh imui iya ngawan paiwe. Tandrohongan ara pai iya ko kinnayau masih, pe kinimui pwi.

13 Pe Nowah hayou tan iro annongat pe sih (601), pe iro mwonen lang sih imu para wala sih imu, non ara kinhipwen masih, hapeko pwan ara kinpwasau hiyan mapu. Pe Nowah iwiri tamburuha ndroi hape iya mawen, pe maran iya pwan pe inime ndran kinsapak pe pwan ara iro pwasau. 14 Pe iro lang lungui pe andrtoyoh para walah luwoh, pwen kol pwan ara kinpwasau topwei. 15 Pe Ngindrai ipwai iya kili Nowah ipa, 16 &lt;&lt;Akasa ngawan–wou pe nambuyum, norum hu pe mbuyu norum hu. 17 Pe melit masih makunuwehu tora nondriya ndroi ara awiri hu kasa pwan kiyasura wou–hu kan pe hu norukan para wohowoh, iyasura hu kan para seselek ara, hu masih kasa pwan, pe hu kapo noruhu pe hu kahon koro kol pwan pe hu kaya soyon iya.&gt;&gt;

18 Pwen Nowah isa pwan iyasura nambuyun, norun hu, pe mbuyu norun hu. 19 Yihu kan handra-handra, iyapolo hu kan para seselek pe hu norukan masih ara hu masih kene husa pwan topwei. Hu kan masih mepo ngara hu karikai pe kaselek ndrita pwan ara hunnon hayoi-hayoi pe hutuh ndroi husa pwan.

Nowah iyukyuk iya kili Yapan

20 Pwen Nowah isoye pere tuntun para yukyuk iya kili YAPAN. Pe iwiri hu kan pe hu norukan handra-handra para kaniyai, pe itimwi hu iya aliy tehe totohun iya kili YAPAN. 21 Pe YAPAN ihingi ngonoho kosumwan itinam pe ndriyan ipwesaniy. Pe ipa, &lt;&lt;Konan kapa hu ndramat kambusi melit mwomwan mawihou tahu, hapeko yo andre kunuten ana pwan paiwe ara pwi. Pe yo andre kuntamari melit masih makunuwehu paiwe pwi tehe mahapo umbusiy.&gt;&gt;

22 &lt;&lt;Lang para kahasiy pe lang para karihiy,

lang para kawulen pe lang para kangandrah,

lang para mwandrai pe lang para mbulou,

pe lang pe ping–

melit masih aro andre kinihipwen pwi yoh.

Andre kiro tehen tora ko kipoo kol pwan kihipwen.&gt;&gt;

9

Ngindrai irapaniu iyasura Nowah

1 Ngindrai itoholi Nowah iyasura norun hu pe ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Akapo noru wawu; akahon pe ndromweya wawu kaya soyo soyon pe akapep kol pwan masih. 2 Pe maram kiro nimnim ka tahu kan masih–hu norukan masih hora woh paingan, iyasura melit masih hu tora selek ndrita pwan pe hu ni masih tora ndras–yihu melit masih kene ara andre hu kanoh turut tawawu ndramat. 3 Hu kan masih makunuwehu mepo hutora selek, hutora tokai, pe huhora woh, andre karayah anandrina wawu ndramat kiyasura menmena piyang tehe mamu. 4 Hapeko wou mbunayan sangi kan mepo ndrai itandron aliy, paratesah, ndrai ara ndroiyi taleh. 5 Pe kapa sehe ndramat ndre kan kitingundru hamou ndramat kimat andre kiro tine mbulmoro pe kikuni nopwaran kiya melit mepo imbusiy. 6 Kapa hiyeh kirayi hamou ndramat kimat andre hu ndramat hu katingundrun kiya soiwin, paratesah, Ngindrai imangsani ndramat mwensen tehe yiy opu. 7 Pe wawu andre kapo noru wawu hu kaya soyon, pe ndromweya wawu kihon pe ndraye wawu hu andre kapep kol pwan masih.&gt;&gt;

8 Pwen Ngindrai ipwai iya kili Nowah iyapolo norun hu ipa, 9 &lt;&lt;Mahapo yo nakurapaniu kiyasura norum hu pe ndrayem hu mepo andre hu kasarayah kamulan, 10 pe kiyasura melit masih makunuwehu–hu norukan pe hu kan para wum iyapolo hu kan para yangiy nepo husa mawen nondriya ndroi–pe melit masih makunuwehu topo ndrita kol pwan. 11 Yo uiki nongan para tapaniu isa kili wawu; pe yo andre kunmbusi non kingas pe kipwasili melit masih kene makunuwehu paiwe ara pwi; pe upwatisingi nongno tehe non andre kinrah pe kinrasumuluwani kol pwan paiwe ara pwi yoh.&gt;&gt;

12 Pe Ngindrai ipa, &lt;&lt;Iye ara ndraikiya tapaniu to pwokeyan, urupo mbusiy mwelengo pe mwalinga wawu pe hu kan makunuwehu tora kili wawu; pe andre kinto-kinto hasap kiyau hasap. 13 Yo umbusi mwollou to hira kokom para ndraikiya tapaniu kiro mwele pe mwalinga kol pwan. 14 Kapa akanime uiki mburah kiramburuhi kol pwan pe maparamwandrayen, andre mwollou kisarayah kiho aliy. 15 Pe andre kuro lohongani nongan para tapaniu mepo nakiro mwelengo pe mwalinga wawu kayasura hu kan masih makunuwehu handra-handra. Yo upwatisingi nongno tehe non andre kinrah paiwe para kipwasili topwe hu melit masih kene ara pwi. 16 Kapa mwollou kisarayah kiho kokom, andre kunimei pe kulohongani nongno para tapaniu andre kinto-kinto mwelengo pe mwalinga hu melit masih makunuwehu handra-handra hu tora kol pwan.&gt;&gt; 17 Pwen Ngindrai ipwai iyata Nowah ipa, &lt;&lt;Mwollou iye ara ndraikiya lohonge pe nongan pwokeyan para tapaniu to mepo yo kuniykiy mwele pe mwalinga hu melit masih makunuwehu tora kol pwan.&gt;&gt;

Nowah ipwayi norun Ham

18 Pe ngala noru Nowah hu huro nondriya ndroi pe husa pwan ara iye: Sem, Ham, pe Yapet. (Ham ara tama Kenaan.)

19 Yihu noru Nowah matimou ara husarayah tumbuhu ndramat masih pe hu silihi kol pwan masih kene.

20 Nowah ara, yiy ndramat para mbulya piyang, pe ihisi piyang hambut iya mwisi wain. 21 Iyamulan Nowah irapaiwani ndrunu wain ngahan, iyin pe maran imbui, pe iye matin yumwan pe mwayen pwi. 22 Pe Ham, tama Kenaan, iya pe inime taman iye matin pe mwayen pwi. Pwen iyapwai iyata nalin malmou hilto ngawan. 23 Hapeko Sem pe Yapet hilu wiri koyau hamou pe hiluikiy iye tondrih payandrupwese hilu. Pe hilu torokai te ndruwa hilu pe hilu ndrutihi tama hilu iya aliy. Pe hilu rikai te mara hilu imui, para hilu mbuna kanime tama hilu tehe mwayen pwi. 24 Pwen pe pwoke para wain ihipwen, pe Nowah isatine pe ihilong sehe melit norun kopwan kinmbusi kinnatan. 25 Pwen pe yiy iten ana Kenaan ipa, &lt;&lt;Wou andre aro pahandra nalim hu pe aya ndramat para poya mbulyahu ko mwaihei.&gt;&gt; 26 Pe Nowah ipa toro: &lt;&lt;Kahari ngala YAPAN, Ngindrai ata Sem! Pe Kenaan ara andre kirayah ndramat para poya mbulya Sem o mwaihei. 27 Pe Ngindrai andre kimbusi ndraye Yapet hu kaya soyon, pe ndrayen hu andre kampwan sura kamaye Sem. Pe Kenaan ara andre kirayah ndramat para poya mbulya Yapet o mwaihei yi.&gt;&gt;

28 Iyamulan para non namandran, Nowah iyen pe hayou tan iro tingat pe yimingui yi (350). 29 Hayou ta Nowah masih kene iya harong, ara irayah andrsongat pe yimingui (950), pwen pe imat.

10

Iye ara ndraye ngala noru Nowah hu

1 Iye ara titiye ta noru Nowah hu–Sem, Ham, pe Yapet. Noru Nowah hu matimou ara hupo noruhu iyamulan para non namandran irasumuluwani kol pwan masih ihipwen.

2 Iye ara ngala noru Yapet hu kamai: Komer, Makok, Matai, Yawan, Tupal, Mesek, pe Tiras.

3 Pe iye ara ngala noru Komer hu kamai: Askenas, Ripat, pe Tokarmah. 4 Iye ara ngala noru Yawan hu kamai: Elisah, Tarsis iyapolo hu ndramat para Saiprus* pe hu Totan.† 5 Pe ndraye noru Yapet hu, hu masumbuwe iya leng pe mbuson. Pe huyempwan kolohu hakol-hakol pe nongna kolohu ara handra-handra.

6 Iye ara ngala noru Ham hu kamai: Kus,‡ Misrayim,§ Put,** pe Kenaan.

7 Iye ara ngala noru Kus hu kamai: Sepa, Hawilah, Saptah, Raamah, pe Sapteka. Pe Raamah ara, ngala norun hilu malmou ara Sepa pe Tetan.

8 Kus ara iyki norun hamou i ngalan Nimrot. Yiy irayah ndramat hamou pwokeyan para pahun. 9 YAPAN iyki pwoke iya kili Nimrot pe irayah ndramat hamou pwokeyan para poya yohou. Pwen mahapo kapa hamou kisikiye hamou andre kipa, &lt;&lt;Wou tehe Nimrot imwonen, yiy ndramat para kahaya yohou mbulmara YAPAN.&gt;&gt; 10 Nimrot ara irayah yapene hu kol mahaakol iye: Papel, Erek, Akkat, pe Kalneh. Pe isarayah tehe king†† para kol mahaakol ara, hutora nondriya kol namandran Papilon. 11 Pwen itali Papilon pe iya Assiriya pe imangsani hu kol namandran iye kene: Niniweh, Rehopot-ir, Kalah, 12 iyapolo Resen ara, ita mwalinga Niniweh pe mwalinga kol namandran Kalah.

13 Hu noru Misrayim ara hu ndramat para Litiya,‡‡ Anam, Lehap, Naptu, 14 pe iyapolo Patrus, Kasluh, pe hu para Kaptor. (Hu ndramat para Pilistiya ara husarayah ndrayehu Kasluh.)

15 Kenaan ara iyki norun ndrihou ngalan Siton. Pe Kenaan ara tumbuhu Hit, 16 hu Yepus, hu Amor, hu Kirkas, 17 iyapolo hu Hipi, hu Ark, hu Sini, 18 pe iyapolo hu Arwat, hu Semar, pe hu Hamat. Iyamulan hu tumbu Kenaan ara hu masumbuwe. 19 Ndringa pwanehu Kenaan ara iro Siton, pe iya pakeh Kerar pe Kasa, pwen irapaiwaniy iyapwen te Sotom, Komorra, Atmah, pe Sepoyim, pe iya manne Lasa.

20 Ariyo ara noru Ham hu kamai, yihu yempwan kamayehu hawum-hawum, pe nongna kolohu ara handra-handra, pe huro kolohu hakol-hakol.

21 Sem ara iyki norun hayah kamai pe isarayah tumbuhu Eper masih. Pe Yapet, nalin namandran ara Sem.

22 Iye ara ngala noru Sem hu kamai: Elam, Assur, Arpaksat, Litiya,§§ pe Aram.

23 Pe ngala noru Aram hu ara Us, Hul, Keter, pe Mesek.

24 Arpaksat iyki norun Selah, pe Selah iyki norun Eper.

25 Eper ara iyki norun malmou kamai: Pelek pe Yoktan. Iro tandrohonga Pelek isarayah iro, hu ndramat masih para kol pwan hu masumbuwe huya marakol.*** Pwen pe hupohowe ngalan ara Pelek, paratesah, mbulundroiyi nongan para ngalan &lt;&lt;Pelek&gt;&gt; iya nongna kolohu ara ipa &lt;&lt;masumbuwe.&gt;&gt;

26 Yoktan ara iyki norun hu kamai, ngalahu ara iye: Almotat, Selep, Hasarmawet, 27 iyapolo Yerah, Hatoram, Usal, 28 iyapolo Tikla, Opal, Apimayel, 29 iyapolo Sepa, Opir, Hawilah, pe Yopap. Ariyo kene ara ngala noru Yoktan hu.

30 Kol mepo huro aliy ara ndringan iro Mesa iya manne Separ, ita mwalinga hu pahayi iyayau te paramwandrai ingas.

31 Ariyo ara ndraye noru Sem hu kamai, yihu yempwan kamayehu hawum-hawum, pe nongna kolohu ara handra-handra, pe huro kolohu hakol-hakol.

32 Pe ariyo kene ara ndraye noru Nowah hu para wum hawum-hawum pe kol hakol-hakol. Iyamulan para non namandran ingas ihipwen, hu masih kene hurayah iro kili noru Nowah hu ko, pe hu masumbuwe huya kol pwan masih.

11

Yapan irapaiwani nongna kolo hu ndramat masih

1 Koluw kinna, hu ndramat masih para kol pwan nongna kol tahu ara handra ko, pe pohoweyan ara iya wule handra ko. 2 Yihu rotokai yapwen te sahin para paramwandrai ingas, pe huyarayah iya pwan hambut ita Papilon, hu ndramat kenyen aliy pwi. Pwen pe huya hu mipwan aliy.

3 Iyamulan huyen pe hamou ipwai iyata hamou hupa, &lt;&lt;Kiya, worou tukapo pwan nakak tiken, pe tukasuluyaniy kiyapolo memelit tiken. Pwen tukarangandrihiy kiya ngandraha mwan, pe kiya pwokeyan tehe hambut pat.&gt;&gt; Pwen tehen tora ko hu pwili wum tahu iya memelit tehe pat, pe melit handra tehe nalit. Pwen pe hu pene mwalinga pat iyawule pe iya pwokeyan masih. 4 Pwen hupa, &lt;&lt;Kiya, mahapo natukambusi kol hakol namandran kiya kolorou pe natukapwili hawum wum namandran niwen pe payandrohan kiya wiri yang. Pwen hu ndramat masih para kol pwan andre hu kanimei pe kahari ngalarou pe andre tukanmasumbuwe kanna kene kol hakol-hakol pwi; andre tukeye wule ko.&gt;&gt;

5 Pwen YAPAN isa kol pwan, pe inime kol namandran pe wum niwen hu ndramat masih para kol pwan hu pwiliy iya iyoho paingan pakeh yang. 6 Pwen YAPAN ipa, &lt;&lt;Mahapo hu ndramat masih iye ara hu hapat o, pe nongna kol tahu ara handra ko, pe hu ngara kapo mbuluyahu kawule. Kindrou pwi andre hu kambusi sehe lohonge kiya lohogai tahu ko. 7 Kiya, tukaya pwan pe tukaya peiwani nongna kol tahu. Pwen andre hamou kinlahiy para kipahasani nongna hamou pwi.&gt;&gt;

8 Pwen YAPAN irasumbuwani hu, pe hu masumbuwe huya kene kol pwan masih. Pe hu hupwen mbulen o, pe kol namandran ara hu kanmangsaniy pwi. 9 Iyamulan hupohowe ngala kol ara Papel,* paratesah YAPAN irapaiwani nongna kol tahu imapaiwe para hamou andre kinhilingi nongna hamou pwi. Pe irasumbuwani hu pe hu masumbuwe huya kol pwan masih.

Ngala noru Sem hu

10 Iye ara titiye ta Sem.

Tandrohonga hayou malwoh ihipwen para non namandran ingas kol pwan, pe noru Sem hamou kamai ngalan Arpaksat irayah imwonen hayou ta taman ara masangat (100). 11 Iyamulan para norun Arpaksat, Sem iyen hayou mayimingat i (500), pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

12 Pe Arpaksat hayou tan iho tingui pe yimah (35), pe iyki norun hamou kamai ngalan Selah. 13 Pwen iyamulan para norun Selah, Arpaksat iyen hayou haangat pe royoh i (403) pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

14 Selah iyen pe hayou tan iho matingui (30), pe iyki norun hamou kamai ngalan Eper. 15 Iyamulan para norun Eper, Selah iyen hayou haangat pe royoh i (403), pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

16 Eper iyen pe hayou tan iho tingui pe haahiu (34), pe iyki norun hamou kamai ngalan Pelek. 17 Iyamulan para norun Pelek, Eper iyen hayou haangat pe tingui yi (430), pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

18 Pelek iyen pe hayou tan iho matingui (30) pe iyki norun hamou kamai ngalan Reu. 19 Iyamulan para norun Reu, Pelek iyen hayou lungat pe androsih i (209), pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

20 Reu iyen pe hayou tan iho tingui pe luwoh (32), pe iyki norun hamou kamai ngalan Seruk. 21 Iyamulan para norun Seruk, Reu iyen hayou lungat pe andrtoyoh i (207) pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

22 Pwen Seruk iyen pe hayou tan iho matingui (30) pe iyki norun hamou kamai ngalan Nahor. 23 Pwen iyamulan para norun Nahor, Seruk iyen hayou malungat i (200) pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

24 Nahor iyen pe hayou tan iho lungui pe androsih (29) pe iyki norun hamou kamai ngalan Terah. 25 Iyamulan para norun Terah, Nahor iyen hayou sangat songui pe androsih i (119), pe iyki norun hu hayah kamai pe pihin, iyamulan imat.

26 Terah iyen pe hayou tan iho manandrtingui (70) pe iyki norun hu kamai matimou ngalahu Apram, Nahor, pe Haran.

27 Iye ara titiye ta Terah, tama Apram, Nahor, pe Haran.

Iyamulan Haran iyki norun hamou kamai ngalan Lot. 28 Iyamulan Haran iye sura taman Terah, pe imat iro kol Ur, mepo iyki yiy iro aliy. Kol Ur ara ita nondriya kol namandran tahu Kaltiya. 29 Apram pe Nahor hilu yen, pe hilu yesou. Apram iwiri pihin hamou ngalan Sarai pe Nahor iwiri pihin hamou ngalan Milkah, nali Yiskah; tama hilu ara hamou o, Haran. 30 Sarai ara kinkun hamou mbunnah pwi masih.

31 Pwen Terah iwiri norun kamai Apram, pe tumbun Lot, mepo noru Haran, pe mbuyu norun Sarai, nambuyu Apram, huyasura yiy, pe huyau. Terah iyasura hu masih, hutine pe hutali kol hakol ngalan Ur ita nondriya kol namandran Kaltiya, pe huyau hu pakaya kol namandran Kenaan. Hapeko huyau huya huye kol Haran pe hu mipwan aliy namu. 32 Huya huyen aliy, pe Terah hayou tan iho lungat pe yimah (205) pwen iyamat iro Haran.

12

Ngindrai iyoh Apram

1 YAPAN ipwai iyata Apram ipa, &lt;&lt;Atine pe atali kolom pe yowem hu pe pwane tamam, pe aya kol hakol nakupwainganiy kisa kili wou.

2 Yo andre kumbusiy, pe ndrayem hu andre karayah soyon iya,

pe andre kutoholi wou

pe andre kumbusi ngalam kiya namandran,

pe wou andre arayah lomwes kiya kili hu ndramat.

3 Yo andre kutoholi hiyeh kapa kitoholi wou,

pe andre kuten ana hiyeh kapa kiten anam.

Pe hu ndraye ndramat masih para kol pwan ara

yo andre kutoholi hu kiyau hiyan atam.&gt;&gt;

4 Apram ara hayou tan manandrtingui pe yimah (75) pe itali Haran pe iyau iya kol tehe YAPAN kinpwai kinna tan mamu. Pe Lot irikai iyasura yiy. 5 Pwen Apram iwiri nambuyun Sarai pe noru nalin Lot iyasura meltahu masih pe hu ndramat masih para mbulyan mepo iwiri hu iro Haran pe huyau huya kol namandran Kenaan.

6 Pwen huyarayah huyaliy pe Apram irotokai iya manne kei hakou namandran ngalan Moreh ita kol Sekem. Tandrohonga tokuyai tan iya nondriya kol namandran Kenaan ara hu ndramira Kenaan ara huro ndron aliy. 7 YAPAN isarayah iya kili Apram pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo andre kuhingini ndrayem hu kiya pwan iye kamulan.&gt;&gt; Pwen pe Apram isoye pere tuntun para yukyuk pe itohun iya kili YAPAN mepo isarayah isa kili yiy.

8 Iyamulan Apram iyau iyapwen te kup, pe iyarayah iya pahayi sih namandran ita pakeh kol hakol ngalan Petel. Pwen pe iyen aliy pe ipwili wum tan iho ndrokolo kol malkol, Petel pe Ai. Petel ara ita sahin iyapwen te rai. Ai ara ita sahin iyapwen te kup. Pwen iyen aliy pe isoye pere tuntun para yukyuk paiwe pe itohun iya ngala YAPAN. 9 Iyamulan Apram irakuhuye pe irikai iro hakol iya hakol ipoo iyarayah iya kol hakol namandran hape ngalan Nekep.

Apram iya iro Yisip

10 Apram isa iro kol namandran Kenaan pe mundruwai namandran isarayah, pe itali Kenaan pe iya pwen masih iya Yisip para kimpwan aliy hape na. 11 Apram irotokai nakiya pakeh Yisip pe ipwai iyata nambuyun ipa, &lt;&lt;Yo upahasaniy tehe wou ara pihin hamou lahayam iya. 12 Mahapo kapa takayarayah kaya Yisip, andre hu ndramat para Yisip kanime wou, pe hu kapa, &lt;Pihin hira nambuyu Apram.&gt; Pwen pe andre hu karayi yo kumat pe wou ayen. 13 Kapa hu kasok wou, apwai kiyatahu tehe wou pisu. Pwen andre hu kambusi hiyan sato pe hu kantayi yo pwi, paratesah, andre hu kanime wou pihin mwayih, pe hu kanamili wou.&gt;&gt;

14 Apram isarayah isa Yisip pe hu ndramat para Yisip hu nime Sarai ara pihin hamou lahayan iya. 15 Hu ndramat namandran para poho mbulen ta king tahu Yisip* hu nime Sarai ara lahayan iya pe huya pwai iyata king, pe hu wiri yiy iya nondriya seu ta king. 16 King inime Sarai ara lahayan iya, pe iwiri yiy iya nambuyun pe ipomene Apram iya hiyan; ihang Apram hu sipsip, hu meme, hu mbulmwakau, hu tongkiy kamai pe pihin, pe hu kamel, pe hu ndramat para mbulyan–kamai pe pihin.

17 Hapeko YAPAN ndrinan ilokuh, pe irakultuwani hu ndramat masih para wum ta king, paratesah king iwiri Sarai, nambuyu Apram, iya nambuyun. 18 Pwen king iyoh Apram isa kili yiy pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Paratesah pe wou apwasike yo apa Sarai ara pisum? Mbuwalim apwai sato ngawan tehe yiy ara nambuyum? 19 Paratapeh pe wou apwasoyou apa Sarai ara pisum, pwen uwiri Sarai iya nambuyu? Kiya, iye; awiri nambuyum pe walu kayau.&gt;&gt; 20 Pwen pe king ipwandrisa hu ndramiran pe huya pwai iyata Apram para kiwiri nambuyun pe meltan masih pe hu kaya mawen Yisip.

13

Lot itali Apram

1 Pwen Apram iwiri nambuyun, noru nalin Lot, iyasura meltan masih, pe itine Yisip pe iyau iya kol ndrohoyin ngalan Nekep. 2 Apram ara yiy ndramat hamou menmenan soyon iya; pe hu kan atan ara soyon, iyasura silwa pe kolt. 3 Pwen irakuhuye pe itali Nekep pe iyeses ta hape ta hape ipoo iyarayah iya kol hakol ngalan Petel. Pe impwan kol mamu iyen aliy ndrokolo kol malkol Petel pe Ai, 4 kol mepo isoye pere tuntun para yukyuk iro aliy. Pwen pe itohun paiwe iya kili YAPAN.

5 Lot ara irikai iyapolo Apram, pe meltan pe kannen pe hu ndramiran para poya mbulyan ara soyon iya i. 6 Hapeko pwan mepo hilu yen aliy ara mbusukau o. Kinlahi hilu malmou kene pwi, paratesah, hilu malmou kene melta hilu ara soyon iya.

7 Yihu ye wule pe takokowai irayah ndrokolo hu ndramat para mbulya Lot pe hu ndramat para mbulya Apram. Tandrohongan ara, ara yihu ndramira Kenaan pe yihu ndramira Peris ara huro pwan ara pe huro namnam iya aliy.

8 Huyen pe Apram ipwai iyata Lot ipa, &lt;&lt;Talu hapat o; mbuna talu karakokowai mwalinga talu pe yihu ndramat para mbulya talu. 9 Anime pwan namandran ita ko mwaihei? Talu nakasopat ara. Wou aya pwen te nimam mot pe yo kuya pwen te nimo kamou; pe kapa mbuwalim para aya pwen te nimam mot, kiya, aya pwen te nimam kamou pe yo kuya pwen te nimo mot.&gt;&gt;

10 Lang ara Lot itine pe maran isalti pwan hambut namandran ita pakeh ngilse Ndran Yortan. Pwan ara, ara ndrunun soyon iya, iya mane kol hakol ngalan Sowar ita pakeh Yisip, pe ndran para aliy ara tehe piyang ta YAPAN ngalan Yiten. (Lang ara, YAPAN kintakultuwani kol ngawan malkol Sotom pe Komorrah mapwi.)

11 Pwen Lot inamili pwan namandran ariya, pe irakuhuye pe iyau iyapwen te kup. Pwen tehen tora ko pe Apram hilu Lot hilu sopat. 12 Apram impwan Kenaan pe Lot iya impwan ndrokolo hu kol namandran huro ngilse ndran, pe ipwili yumwan iho pakeh kol ngwawan Sotom. 13 Hu ndramat para kol Sotom ara kultuwayihu mwomwan namandran masih iya mbulmara YAPAN.

Apram iya Hepron

14 Iyamulan para Lot kintali Apram, YAPAN isarayah iya kili Apram pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Orotine ndrohonokum pe maram kiyapwen te kup, hai, tolau, pe rai. 15 Pwan masih mepo maram ita nimei ara andre kuikiy kisatam pe ndrayem hu kamulan, hasap kiyau hasap. 16 Yo andre kumbusiy pe ndrayem hu andre kasarayah soyon iya; tehe kohu pwan, pe kapa hamou ndramat kilahi kindromwa kohu pwan masih ita kol pwan, pwen andre kilahi kindromwa ndrayem hu yi. 17 Atine pe arikai nondriya kol ara haroh kiya haroh pe sahin kiya sahin, paratesah, yo nakuiki pwan masih ara kisatam.&gt;&gt;

18 Pwen Apram irakuhuye yiy pe iyeses ipoo iya Hepron pe ipwili yumwan iro pakeh kili hu kei namandran ata Mamre. Iyamulan iyen aliy pe isoye pere tuntun para yukyuk iya kili YAPAN.

14

Pahun namandran irayah kili hu king

1 Lang ara Amrapel king tahu para kol hakol ngalan Sinar, Ariyok king tahu Ellasar, Ketorlawomer king tahu Elam, pe Tital king tahu Koyim, 2 hu king mahaamou ara huyapo pahun iyasura hu king mayimou iye: Pera king tahu Sotom, Pirsa king tahu Komorrah, Sinap king tahu Atmah, Semeper king tahu Sepoyim, pe king tahu Pela (mahapo hu pohowe ngala kol ara Sowar). 3 Hu king mayimou aro ara huya rawure hu ndramat tahu para pahun huya pwenten hambut ngalan Sittim ita ngilse ndras namandran. (Mahapo hu tora pohowe ngalan ara &lt;&lt;Ndras meren&gt;&gt;.*) 4 Yihu king mayimou aro, ara ngara hu koro pahandra King Ketorlawomer hayou songui pe luwoh, pe hayou tahu pakiya songui pe royoh ndrinahu ilokuh ta King Ketorlawomer pe hu kanhilingi nongnan pwi. 5-6 Iro hayou songui pe haahiu pwen Ketorlawomer iyoh hu king matimou husa kili yiy–Amrapel king tahu Sinar, Ariyok king tahu Ellasar, pe Tital king tahu Koyim. Husa huyasura hu ndramat tahu para pahun, pe hupo pahun huyasura hu Repa huro kol Asterot-Karnayim, pe huramwaitini hu. Pwen hungas kol Ham pe hupopahun pe huramwaitini hu ndramira Sus; pe hungas yangiy para kol Kiriyatayim pe hupopahun pe huramwaitini hu ndramira Em. Pwen pe hupopahun pe huramwaitini hu ndramira Hor huye pahayi namandran para Seyir, pe husani hu pe huwop iyapwen te kol Elparan, pakeh kili kol mepo ndramat konohoyen aliy pwi. 7 Iyamulan Ketorlawomer pe hu ndramat para pahun tan hu peiwani hu pe humui huya kol Kates, ngalan handra mamu ngara hu kapohowei Enmispat. Hupopahun pe huramwaitini hu ndramat para pwan masih tahu Amalek pe huramwaitini hu Amor i, huro kol Hasason Tamar.

8 Pwen hu king mayimou tahu Sotom, Komorrah, Atmah, Sepoyim, pe Pela iyapolo hu ndramat tahu para pahun huya rawure hu huya pwenten hambut ngalan Sittim. 9 Pwen huya huyen aliy pe huya popahun iyapolo hu king mahaamou, Ketorlawomer king tahu Elam, Tital king tahu Koyim, Amrapel king tahu Sinar, pe Ariyok king tahu Ellasar. Hu king mahamou iye ara hupo pahun iyapolo hu king mayimou. 10 Hupo pahun huya, pe king tahu para Sotom pe king tahu Komorrah hilu wop iyasura hu ndramat ta hilu hayah para pahun. Hapeko hu hayah huya yos iya ngat hayah mburan iro pwenten para Sittim, pe hu masih huwop huya ngondron. 11 Ketorlawomer iyasura hu king matimou aro ara yihu wiri meltahu ndramat para Sotom pe Komorrah iyasura anandrinahu pe huyau. 12 Pwen pe hu wiri noru nali Apram, Lot, pe meltan masih, paratesah, irosura hu.

13 Hapeko ndramat hamou iwop pe iyarayah iya kili Apram pe iya nese ndrainga Apram. Ndramat mepo iwop ara, ara yiy hamou Hipuruw. Apram iye pakeh kili hu kei namandran ata Mamre. Mamre ara, yiy hamou ndramira Amor. Yiy pe nalin hilu, Eskol pe Aner, yihu matimou kene ara, ara yihu kowase Apram. 14 Apram ihilingi nongan iro kili ndramat aro ipwai iyatan tehe pahun namandran irayah iro Sotom pe hu kanwiri noru nalin Lot pe meltan masih pe hu kanyau. Pwen pe Apram ndrinan ilokuh pe iyoh hu ndramiran tingat songui pe androlmou (318), hu ndramat para pahun para wum tan. Pwen huya po pahun iyapolo hu king mahamou mepo hu wiri Lot iyasura hu pe husani hu iya matne kol hakol ngalan Tan. 15 Kol iping pe Apram iwong iyatahu ndramat para pahun, pe ipwai iyatahu para hu hayah hu kayau hasai pe hu hayah hu kayau hasai, pe huyau huya popahun. Husani King Ketorlawomer iyasura yowen hu pe huwop iyapwen te kol hakol ngalan Hopah. Hopah ara kol hakol iyapwen te hai ndruwa kol namandran Tamaskus. 16 Pwen pe iwiri melit masih mepo hu pahanowei iyasura noru nalin Lot pe meltan masih iyapolo hu pihin pe ndramiran hu.

Melkisetek itoholi Apram

17 Iyamulan para Apram isani King Ketorlawomer iyasura hu king matimou hu kanyau, yiy imui isa, pe king tahu Sotom iya pohonani yiy iro pwenten sih ngalan Sapeh ngara hu kapohowei &lt;&lt;Pwenten ta King.&gt;&gt; 18 Pwen Melkisetek, mepo king para Salem pe yiy ndramat hamou para mbulya Ngindrai iyera Paingan Masih†, ara isap ana Apram ndrinanohun pe wain‡ isa ngawan kili yiy. 19 Pwen pe itoholi Apram ipa,

&lt;&lt;Ngindrai iyera Paingan Masih,

mepo imbusi kol pwan pe yang andre kitoholi wou.

20 Pe tukahari ngala Ngindrai kiya paingan masih,

paratesah, yiy irosura wou pe apo pahun iyapolo hu ndram para pahun pe arayi hu pe asani hu huyau topwei.&gt;&gt;

Pwen Apram itaingani memelit masih mepo iro kili yiy iya pwelekei masongui pe iyki pwelekei sih ara iyata Melkisetek.

21 Iyamulan king tahu Sotom ipwai iyata Apram ipa, &lt;&lt;Aiki hu ndramiro kamui, pe melit masih ara atam.&gt;&gt; 22 Hapeko Apram ipwai iyata king tahu Sotom ipa, &lt;&lt;Uhuri nimo iya paingan pe upwai ngawan iya mbulmara YAPAN, Ngindrai iyera Paingan Masih mepo imbusi kol pwan pe paingan yang, pe urandrangan 23 tehe, yo andre kunpo handra meltam pwi masih. Matisan kamulan apa, &lt;Yo ko umbusi Apram pe iya ndramat hamou namandran pe meltan soyon!&gt; 24 Yo andre kunpo handra melit pwi masih. Yo andre kuwiri memelit mepo hu ndramat to kanyaniy, pe iyasura memelit hayah tahu ndramat matimou ngalahu ara iye: Aner, Eskol, pe Mamre. Yihu matimou ara ko andre hu kapo memelit.&gt;&gt;

15

Ngindrai irapaniu iyapolo Apram

1 Iyamulan YAPAN iwong iya kili Apram iya taltal, pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Apram, mbuna anoh. Andre kupenani wou iya sehe mwomwan kisarayah kili wou, pe andre kuiki memelit soyon iya kiya kasawem.&gt;&gt;

2 Hapeko Apram ihilingiy pe ipa, &lt;&lt;O, YAPAN NGINDRAI, wou naiki tesah ndrokonan kisa to? Konan. Yo noru pwi pe melto masih kene iripo andre sehe ndramat maran kiro aliy? Yo ndramiro hamou o ara Eliyeser para kol Tamaskus. 3 Pe anhang yo hamou mbunah pwi. Pwen andre ndramat para poya mbuluyo ara andre maran kiro melto masih.&gt;&gt;

4 Pwen pe Apram ihilingi YAPAN iwong iya kili yiy paiwe ipa, &lt;&lt;Ndramat para poya mbulyam ara andre kinwiri meltam masih kene pwi yoh. Norum, ndreyem imwonen andre kiwiri nokum pe kinimnim kiya meltam masih.&gt;&gt; 5 Pwen YAPAN iwiri yiy iya ngawan pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Maram kiya paingan pe anime piriy masih hora yang. Alahi andromwa hu? Pwi yoh! Tehen tora ko ndrayem hu andre karayah tehen aliy.&gt;&gt; 6 Apram ihilingiy pe ilohongani tisingi nongna YAPAN ara ndrokonan masih. Pwen pe YAPAN ipohowe Apram ara ndramat hamou imwonen masih.

7 Pwen YAPAN ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo YAPAN mepo uwiri wou asa mawen kol Ur, ita nondriya kol namandran Kaltiya, para kuiki pwan iye kisatam pe kiya pwanem.&gt;&gt;

8 Hapeko Apram ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;YAPAN NGINDRAI, yo andre kupahasaniy tehe tapeh mepo pwan aro nakiya mbukenan yo?&gt;&gt;

9 Pwen YAPAN ipwai iyata Apram ipa, &lt;&lt;Aya wiri mbulmwakau hamou pihin, meme hamou, pe sipsip hamou kamai, hu kan masih, ara hayou tahu maroyoh, pe kiyasura pai malmou.&gt;&gt; 10 Apram iya wiri hu kan masih tehe YAPAN ipwai iyatan, pe iwiri hu husa kili yiy. Pwen iralle hu iya maltoh pe iyki hu haroh iya sahin pe haroh iya sahin, haroh iye ngilse haroh, pe hilu pai o ara kintalle hilu pwi. 11 Pwen hu mannah tiken huwoh husa pwan pakasa sap ana hu, hapeko Apram imbultahahu pe huwoh.

12 Lang ara paramwandrai pakeh nakiyalai, pe matiliu irayi Apram, pe iye pwan pe imatin turut. Pwen inime melit handra mburuhan-mburuhan isarayah isa kili yiy tehe nihinih pe inoh turuwe yiy. 13 Pwen YAPAN iwong iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wou apahasaniy tehe ndrayem hu andre kampwan kol hakol mepo kolohu pwi, pe andre kapo mbulen kaya pahandra hu ndramat para kol ara. Pe andre hu karayah hu ndramat para poya mbulen o mwaihei tahu, pe hu ndramat para kol ara andre hu karandrondroyani ndrayem hu kipoo hayou mahaangat. 14 Kiyamulan andre kurakultuwani hu ndramat masih para kol namandran ara kiya mwomwan masih. Pe kamulan para aliy andre ndrayem hu kasa mawen kol namandran ara kiyasura meltahu soyon iya. 15 Pe wou ara andraya parangoloh masih, pe kimat tam ara andre kisarayah waison o. Pe norum hu andre hu karoni wou oho ndruwa tamam pe tumbum hu. 16 Pwen kiyamulan masih ndrayehu mahaasap andre hu kamui kasa kol aripo. Hapeko mahapo ara, takultuw mwomwan tahu Amor ara hiramwak ndron.&gt;&gt;

17 Paramwandrai kinna lai pe kol kinlokuh, pwen Apram inime kosumwan irotinam kohoyonga mwan, pe mwan iro yat paisui. Melit malndra ara hilu ro yau mwalinga hu kan mepo kintalle hu pwen huro pwan. 18 Iro mwonen lang ara YAPAN ipwai iyata Apram ipa, &lt;&lt;Mahapo talu nakaramwanye kiya hiyan–tehe yo andre kuiki pwan kiro matne Ndran Yisip kiya matne Ndran Namandran Yuprates kiyata ndrayem hu. 19 Pwan ara mahapo yihu ndramira Ken, Kenis, Katmon, 20 Hit, Peris, Repa, 21 Amor, Kenaan, Kirkas pe Yepus hu yerampwan aliy.&gt;&gt;

16

Hakar irayah nambuyu Apram

1 Sarai ara nambuyu Apram hilyesou ndrangan niwen iya, hapeko Sarai kinkun hamou noru Apram ara pwi. Pwen Sarai ma pihin tan hamou pihi Yisip para poya mbulyan, ngalan ara Hakar. 2 Iyamulan Sarai ipwai iyata Apram ipa, &lt;&lt;YAPAN mbuwalin para yo kukun hamou mbunah. Pwen pe lohongai to ipa ndre hiyan para amatin kiyapolo Hakar pe yiy andre kikun mbunah kiya soiwim.&gt;&gt; Apram ihilingiy pe ipa hiyan iya lohonga Sarai. 3 Pwen Sarai iyki Hakar pihi Yisip iya kili Apram tehe nambuyun para hilkapo mbunah. Hayou masongui ihipwen para Apram iye Kenaan, pwen lohonge aro irayah. 4 Pwen Apram iwiri Hakar pe imatin sura yiy. Pe Hakar ipahasaniy tehe yiy ara mapundriyan, pwen iya pe iho timwak pe iho tingani ndriyan mbulmara Sarai. Pwen pe Sarai ndrinan ilokuh. 5 Pwen Sarai ipwai iyata Apram ipa, &lt;&lt;Wou ambusiy pe Hakar hira rapwespwes mbulumoro pe imbusi yo tehe hamou pihin mwaihei. YAPAN o andre kiramwanye mwalinga talu.&gt;&gt;

6 Apram ipwai iyata Sarai ipa, &lt;&lt;Hiyan. Hakar, pihin para poya mbulyam ara, ita pahandram o. Ita lohongai tam o apambusi tapeh kiyatan.&gt;&gt; Pwen Sarai ihilingi nongna Apram, pe irasisingat ana Hakar pe Hakar iwop.

7 Hakar iyau iya iye kol mwaihei pakeh sohomwiying handrang ngilse sai iya kol Sur. Pe angelou ta YAPAN hamou iyarayah iya kili yiy 8 pe ipa, &lt;&lt;Hakar, wou ara pihin para poya mbulya Sarai. Pe wou ayau aleheh pe naya aleheh?&gt;&gt; Hakar ipwai iyata angelou ipa, &lt;&lt;Yo uwop ta Sarai, paratesah, yiy irasisingat ano.&gt;&gt;

9 Pwen angelou ta YAPAN ipwai iyata Hakar ipa, &lt;&lt;Amui aya kili Sarai; ahalingi yiy pe aro pahandran para poya mbulyan.&gt;&gt; 10 Pe ipwai iyatan paiwe ipa, &lt;&lt;Yo andre kumbusiy pe ndrayem hu andre karayah soyon iya pe kinlahi hamou kindromwa hu pwi.&gt;&gt;

11 Pwen angelou ta YAPAN ipwai iyatan paiwe ipa, &lt;&lt;Wou mapundriyam, pe wou andre amwalahiy kiyata mbunah hamou kamai, pe andre apohowe ngalan ara Yismayel,* paratesah, YAPAN kinhilingi ndringem para koisirai. 12 Hapeko norum andre kiyen pe mipwan tan andre kimbus tehe hamou puyap para yangiy.† Yiy andre kihimwomwan kiyatahu ndramat masih pe hu ndramat masih andre hu kahamwomwan kiya kili yiy. Yiy andre kinikuw sura nalin hu hiyan pwi.&gt;&gt;

13 Angelou iwong ihipwen pe kinyau, pe Hakar iyen, iro lolohonge. Pwen ipohowe ngala YAPAN mepo iwong isa kili yiy ara, &lt;&lt;Ngindrai mamaran pe inime yo;&gt;&gt; paratesah, ipa, &lt;&lt;Yo unime hiyeh ngara kinime yo.&gt;&gt; 14 Pwen pe mahapo hu ndramat hu pohowe ngala ndrikou ara &lt;&lt;Peer-Lahai-Roi,&gt;&gt;‡ ita tehen tora ko ita ndrokolo kol malkol, Kates pe Peret.

15 Pwen Hakar imwalahiy iyata noru Apram kamai, pe Apram ipohowe ngalan ara Yismayel. 16 Pwen pe Apram hayou tan iho androlngui pe anoh (86) pwen Hakar imwalahiy iyata norun kamai, Yismayel.

17

Ngala Apram irayah howen

1 Apram hayou tan andrsongui pe androsih pe YAPAN iyarayah iya kili yiy pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo ara Ngindrai Pwokeyan Masih. Ahalingi yo pe oho ndruwa nongno pe ambusi melit masih hiyan. 2 Pwen andre kumbusi tapaniu mwalinga talu pe andre kumbusi ndrayem hu kasarayah soyon iya.&gt;&gt;

3 Apram itukuruhu pe payan iya iye ndrita pwan pe Ngindrai ipwai iyatan ipa, 4 &lt;&lt;Mahapo talu nakarapaniu, pe upwai ndrokonan tehe wou andre arayah tumbu hu ndraye ndramat soyon andre hu koro kene kol pwan. 5 Kiro matinen mahapo kiya andre hu kanpohowe ngalam Apram pwi; andre hu kapohowe ngalam ara kiya &lt;&lt;Apraham,&gt;&gt;* paratesah, yo andre kumbusiy pe wou ara andre arayah tumbuhu ndraye ndramat soyon iya. 6 Pe yo andre kumbusi ndrayem hu kasarayah soyon, pe hayah tahu andre hu kasarayah hu king. 7 Yo nakurapaniu mwalinga talu kiya nongan to, andre kiro kili wou kiya lang kamulan pe nongan to andre kinhipwen pwi. Yo ara Ngindrai tam pe Ngindraye ndrayem hu mepo nakasarayah kamulan. 8 Yo andre kuiki pwan masih para Kenaan satam. Mahapo atampwan aliy tehe hamou ndramat mawen. Hapeko andre kuikiy kisatam pe ndrayem hu kamulan, hasap kiyau hasap, pe kiya kolohu. Pe hu keyen aliy lang masih, pe yo andre kurayah Ngindrai tahu.&gt;&gt;

Ngindrai ipwai iyatahu ndraye Apraham kamai para kasondriti kapilo hu

9 Pwen Ngindrai iwong iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wou pe ndrayem hu kamulan, wawu masih kahilingi tapaniu to pe kapotisingiy kiya hiyan. 10 Wou pe ndrayem hu kamulan, wawu masih nongna wawu pe lohonga wawu masih kiya handra ko para kasondriti kapilo wawu kamai masih.† 11 Pe wou ara andre hamou kisondriti kapilom, pe andre kipwainganiy tehe nongna talu pe lohonge tatalu ara handra ko tehe talu tapaniu. 12 Pe hu mbunah kamai masih mepo tinahu kinmwalahiy tahu, pe lang tahu iro mandrolwoh ara, andre kasondriti kapilohu masih–hu mbunah noruhu ndramat para wum tam, pe noruhu ndramat para poya mbulyam, pe kiyasura hu mbunah tahu ndramat mepo asou hu, huro kol hayah mawen mepo ndrayem imwonen pwi. 13 Hu mbunah kamai masih tinahu humwalahiy iyatahu huro wum tam, pe hu kamai masih atasou hu huro kol mwanan ara hu masih kahilingiy pe kasondriti kapilo hu. Pwen andre nongan to uikiy ara andre kisarayah kiro sangi wawu pe andre kipwaingani tapaniu to, pe andre kinihipwen pwi. 14 Kapa hamou kinhilingi nongan ato pwi pe hu kansondriti kapilon pwi, ara andre kiya mawen kili ndramiro hu mepo hu kansondriti kapilohu pwen. Pe andre kintayah yowe pwi, paratesah, yiy kintanuhuyani tapaniu to pwi.&gt;&gt;

15 Pwen Ngindrai ipwai iyata Apraham ipa, &lt;&lt;Mahapo mbuna apohowe ngala nambuyum Sarai, kiro mahapo kiya apohowe ngalan kiya Sarah.‡ 16 Yo andre kutoholi yiy, pe yiy andre kimwalahiy kiyata norum hamou kamai. Pe andre kutoholi Sarah, pe ndrayen hu andre kasarayah soyon iya, pe hu king hayah andre karayah kili ndrayen hu.&gt;&gt;

17 Apraham itukuruhu pe payan iya iye ndrita pwan pe ilohonganiy pe ihai, pe ipa, &lt;&lt;Sehe ndramat ndrokonan mepo hayou tan kinna masangat pwen pe andre kipo mbunah? Sarah, hayou tan andrsongui, ita ilahi para kimwalahiy kiyata hamou mbunah?&gt;&gt; 18 Yiy ipwai iyata Ngindrai ipa, &lt;&lt;Konan. Hiyan para maram kiro ta Yismayel pe atoholi yiy?&gt;&gt;

19 Hapeko Ngindrai ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Pwi yoh! Nambuyum Sarah ara andre kimwalahiy kiyata norum hamou kamai, pe andre apohowe ngalan ara kiya Yisak. Pwen andre kurapaniu kiyasura yiy, pe tapaniu to andre kinto-kinto kili ndrayen hu kamulan pe andre kinihipwen pwi. 20 Pe yo kunhilingi nongnam mamu asike yo iyata Yismayel. Pwen yo andre kutoholi yiy pe andre kuhingini yiy hu mbunah soyon pe ndrayen hu andre kasarayah soyon iya. Pe yiy andre kiya tamahu ndramat namandran songui pe lumou pe andre kumbusi yowen hu karayah pwokeyahu iya. 21 Hapeko yo andre kuiki nongan to para tapaniu ara kiya kili norum Yisak. Pe walah songui pe luwoh kihipwen, noru Sarah ara kinsarayah.&gt;&gt; 22 Iyamulan para Ngindrai iwong iyata Apraham ihipwen, Apraham iyen pe yiy iyau.

23 Iro lang ara ko, Apraham ihilingi nongna Ngindrai pe isondriti kapilo norun Yismayel iyapolo hu kamai masih para wum kili yiy, iyasura hu kamai para poya mbulyan mepo kinsowani hu. 24 Apraham ara hayou tan iro andrsongui pe androsih pe hu sondriti kapilon, 25 pe norun Yismayel ara hayou tan iro songui pe royoh. 26 Hilu malmou kene hu sondriti kapilo hilu iro nondriya lang sih o, 27 iyasura hu kamai masih para wum tan, pe hu kamai masih para poya mbulyan.

18

Yapan ipa Sarah andre kipo mbunah hamou kamai

1 Lang sih ndrokolo lang pe paramwandrai ara ngandrahan iya, pwen YAPAN iyarayah iya kili Apraham. Apraham iyempwan pohomara kamai tan iro pakeh kili hu kei namandran ata Mamre. 2 Apraham iyempwan pe payan pakitandras pwi, inime hu ndramat matimou huro tine. Pwen ihimbuh iya pe iyarapohonani hu, pe itukuruhu pe payan iya iho ndrita pwan.

3 Pwen pe ipwai ipa, &lt;&lt;Yapane, kapa apwes sato, hiyan para kusopwat wawu. 4 Wawu keyen iye pe yo kuyapwai kiyata hamou para kipo hape ndran kisa. Pe wawu kasungani ndrika wawu kihipwen, pwen wawu kayangoh kaya pahandra kei iye. 5 Akamin; pe yo kuyapo hape anandrinai kisa pe wawu kainiy pe andre kipwokeyani wawu para wawu kayau. Wawu sa kol to pe yo upwes para kusopwat wawu.&gt;&gt;

Pwen hupwai iyatan hupa, &lt;&lt;Hiyan, apo. Yowu rawuloh iya lohongai tam.&gt;&gt;

6 Apraham ileheleh iya kamai tan, pe ipwai iyata Sarah ipa, &lt;&lt;Kileh, aya wiri palawa* sahat namandran mepo anrahiy pe kinna wawan masih, ara awiriy kisa, asulyaniy, pe atun hayah ndrinanohun.&gt;&gt; 7 Pe yiy ingap iya kili hu mbulmwakau tan pe ipirani noru mbulmwakau hamou mepo sangin imuh. Pe iwiriy iya kili ndramat hamou para poya mbulyan pe imbusiy leheleh pe iya mwan. Imayis ihipwen, pwen iwiriy pe iyaikiy iya kili Apraham. 8 Pwen Apraham iwiri sis,† pe susu mbulmwakau pe noru mbulmwakau ariya pe yiy mbukenan iykiy iya kili hu matimou pe huyan. Huro namam pe yiy ara iro tine pahandra kei hakou ngilse hu.

9 Pwen hu sike yiy hupa, &lt;&lt;Nambuyum Sarah aleheh?&gt;&gt;

Apraham ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Yiy iyera kamai.&gt;&gt;

10 Hamou tahu ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Walah songui pe luwoh kihipwen, pe kumui kusa, pwen andre noru Sarah hamou kamai kiro.&gt;&gt; Sarah iro pohomara kamai ndruwa ndramat mepo iro wong ara, pe ihilingi nongan masih ndramat ara iropwai. 11 Apraham pe Sarah ara hilu kanna parangoloh pwen pe hilu kanlahiy para kapo mbunah pwi, pe Sarah ara kinhipwen sapiya walah tan. 12 Pwen Sarah ihaisani yiy mbukenan pe ipa, &lt;&lt;Mahapo kunna pihi parangoloh masih, pe nomwule pwen. Pe namandran ato kinna parangoloh pwen i. Pe andre kumatin kuyapolo kamai to pe youlu kapwes pe kapo mbunah tapeh?&gt;&gt;

13 Pwen YAPAN isike Apraham ipa, &lt;&lt;Paratapeh Sarah ihai pe ipa, &lt;Yo andre kupo mbunah tapeh, mepo yo kunna pihi parangoloh pwen?&gt; 14 Sehe melit pwokeyan mepo kinlahiy para YAPAN kimbusiy pwi yeh? Tehe kunpwai, walah songui pe luwoh kihipwen, pe pakusa, pwen andre noru Sarah hamou kamai kinsarayah pwen kiro.&gt;&gt; 15 Sarah ihilingi nongna YAPAN pe inoh. Pwen pe ipwasoyou ipa, &lt;&lt;Pwi yoh, yo kunhai pwi!&gt;&gt; Pwen YAPAN ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Pwi; wou ahai ndrokonan.&gt;&gt;

Yapan nakipwalngani kol Sotom

16 Pwen hu ndramat matimou huyau huya ngondron pe marahu iya kol ngawan Sotom, pe Apraham irikai iya surahu pe iyaiki hu huya sai. 17 Pwen YAPAN iwong iya lohongan ipa, &lt;&lt;Yo andre kunkohoni handra lohongai kili Apraham pwi, para sehe lohongai nakumbusiy. 18 Ndraye Apraham hu andre karayah soyon pe pwokeyahu ya, pe andre kutoholi kol pwan masih kiyau kili Apraham. 19 Yo kunpohowe yiy para kiwong pwokeyan kiya kili norun hu masih pe ndrayen hu, para hu kahilingi yo pe kambusi melit masih hiyan pe kimwonen. Kapa hu kambusi lohongai masih tehe kunpwai, yo andre kumbusi memelit masih tehe kunpwatisingiy kinna tan.&gt;&gt;

20 Pwen YAPAN ipwai iya kili Apraham ipa, &lt;&lt;Yo kunhilong nongan soyon tehe kol Sotom pe Komorrah ara kultuw tahu mwomwan pe namandran masih. 21 Yo andre kuyapwan pe andre kuya nime kultuwayihu tehe kunhilong ara ndrokonan ndre pwi, pe andre kupahasaniy.&gt;&gt;

22 Pwen hilu ndramat malmou hilyau hilya pwen te Sotom, pe Yapan o irondron sura Apraham. 23 Pwen Apraham iya pakeh kili YAPAN pe isike yiy ipa, &lt;&lt;Apwai ndrokonan–andre apwasili hu ndramat hiyan kiyapolo hu ndramat mwomwan? 24 Pe kapa hu ndramat hiyan tora kol ara hu mayimingui, andre apwasili hu topwei, ndre konan, hu koro?–paratesah, hu ndramat hiyan ara mayimingui hu toraliy. 25 Ndrokonan upahasaniy tehe wou anlahiy para arayi hu ndramat hiyan kiyasura hu ndramat mwomwan pwi. Ara tehen tapeh! Wou anlahiy para ambusi kultuw tora kiyawule kili hu ndramat hiyan pe mwomwan kene pwi. Andre kintayah tehen tora pwi. Ndramat namandran para tamwanye para kol pwan masih ara andre kimbusi lohongai masih kimwonen pe kihisoule, ndre?&gt;&gt;

26 Pwen YAPAN ipwai iyata Apraham ipa, &lt;&lt;Kapa kunime hu ndramat hiyan tora kol Sotom koho mayimingui andre kunmbusi hapesah kinna tahu masih kene pwi.&gt;&gt;

27 Pwen Apraham ipwai paiwe iya kili yiy ipa, &lt;&lt;O Yapan, ndrinam mbuna kilokuh kiya nongan masih kunwong kinna aliy, koyum kisikirani yo. Yo ndramat mwaihei o tehe kohu pwan pe palam, pe kunlahiy para kuwong kiya handra lohongai pwi. 28 Kapa hu ndramat hiyan mayimingui pukene pe hu koho haangui pe yimou, andre apwalngani kol masih ara topwei kiyasura hu ndramat mwomwan?&gt;&gt;

Pwen yiy isomwiy ipa, &lt;&lt;Andre yo kunpwalngani kol Sotom pwi, kapa kunime hu haangui pe yimou o.&gt;&gt;

29 Apraham iwong paiwe ipa, &lt;&lt;Kapa anime yihu mahaangui o?&gt;&gt;

Pwen ipwai ipa, &lt;&lt;Andre kunmbusi hapesah pwi kapa yihu mahaangui o.&gt;&gt;

30 Pwen Apraham iwong paiwe ipa, &lt;&lt;Yapan, ndrinam mbuna kilokuh to. Yo nakuwong paiwe kisa kili wou. Andre ambusi tapeh kapa yihu matingui o?&gt;&gt;

Pwen ipwai ipa, &lt;&lt;Andre kunmbusiy pwi kapa kunime hu matingui hu toraliy.&gt;&gt;

31 Apraham iwong imui paiwe iya kili Yapan ipa, &lt;&lt;Ndrinam mbuna kilokuh to para uwong soyon. Kapa anime yihu malungui o?&gt;&gt;

Pwen ipwai ipa, &lt;&lt;Iya hiyan atahu malungui, andre kunpwalngani topwe hu pwi.&gt;&gt;

32 Iyamulan ipa, &lt;&lt;O Yapan ndrinam mbuna kilokuh to. Yo nakuwong porosih iye ko pe nongno nakihipwen. Kapa anime hu masongui o, andre ambusi tapeh?&gt;&gt;

Pwen ipwai ipa, &lt;&lt;Andre kunpwalngani topwe hu pwi iya hiyan atahu masongui o.&gt;&gt;

33 YAPAN iwong iya kili Apraham ihipwen, iyamulan iyau pe Apraham imui iya kamai tan.

19

Hu Sotom hu rakultuw mwomwan

1 Kol ipiyah, pe Lot iyempwan pohomara papai namandran para kol namandran Sotom, pe inime hilu angelou malmou hilu rotokai nakasa kol Sotom. Pwen itine pe irikai iya kili hilu, pe itukruhu pe payan iya pwan, 2 pe iwong iya kili hilu ipa, &lt;&lt;Walu yapan to, walu kasa seu to pe kasungani ndrika walu pe kaye seu to mepo kiping. Moh makohun o, walu katine pe walu karikai.&gt;&gt; Pe hilpa, &lt;&lt;Pwi yoh, youlu andre koro matin ndrokolo kol aripo ndrohonoku mbultere.&gt;&gt;

3 Hapeko Lot nongnan ipwoke pe hilyapolo yiy pe huya seu tan. Pwen Lot ipwai iya kili hu ndramat para poya mbulyan para hu kattun hayah ndrinanohun, yis* aliy pwi. Pwen hu mbusi anandrina hilu pe hilyan. 4 Iyamulan para namnam, hilu angelou malmou pakaya matin, pe hu kamai masih para kol namandran Sotom husa seu ta Lot. Yihu parangoloh pe wihou masih, ara hu hupwen husa pe hu rakayani seu. 5 Pe huyoh iya kili Lot pe husike yiy hupa, &lt;&lt;Hilu ndramat malmou kansa tora kili wou mahapo yoping ara hilu aleheh? Awiri hilu kasa ngawan kili yowu para yowu kapopilah kiyasura hilu.&gt;&gt;

6 Lot iya ngawan kili hu, pe iwari papai iro ndruwan. 7 Pe ipwai iya kili hu ndramat para Sotom ipa, &lt;&lt;Wawu kowase, wawu mbuna kambusi melit mwomwan tora. 8 Akanimei; noru malmou pihin ara hilu kanmatin kinnapolo hu kamai mapu. Kuya wiri hilu kasa ngawan kili wawu pe wawu kambusi sehe lohongai tawawu kiya kili hilu. Hapeko wawu mbuna akambusi handra melit mwomwan kiya kili hilu kamai malmou iye. Hilu ara topo seu to pe yo andre kuponokulani hilu.&gt;&gt;

9 Hapeko yihu ndramat ara hamou ipwai iya kili hamou hupa, &lt;&lt;Ndramat ita, kolon iye pwi. Ipa ndre yiy hiyeh, mepo ita wong pe ipa tukahilingi yiy?&gt;&gt; Pwen hu pwai iyatan hupa, &lt;&lt;Lot, aya mawen! Kapa anna mawen pwi, andre yowu kambusi mwomwan kiya kili hilu malmou ara, pe yowu karakultuwani wou kiya mwomwan masih.&gt;&gt; Pwen hu tinihi Lot pe yihu pakaya tumbuwe papai para seu.

10 Hapeko hilu malmou ara hilu hileh o, pe hilu luwi Lot iro ngawan isa nondriya seu pe hilwari papai. 11 Pwen pe hilu yohi marahu ndramat huro ngawan ara iyoh masih, pe yihu kanlahi kanime papai para seu pwi yoh.

Lot itali Sotom

12 Pwen hilu angelou malmou hilu pwai iya kili Lot hilpa, &lt;&lt;Kapa wou manorum hu kamai ndre pihin, ndre noru sowam hu, ndre hamou para wum tam iripo kol namandran iye, awiri hu pe wawu masih kaya mawen. 13 YAPAN ipwandrisa youlu para youlu kapwalngani kol namandran iye kiya mwomwan masih; paratesah, YAPAN kinihilong tehe kultuwayihu ara mwomwan masih.&gt;&gt;

14 Pwen Lot irikai iya kili hilu ndramat malmou hilu pakayesou kiya kili norun malmou pihin, pe ipwai iya kili hilu ipa, &lt;&lt;Walu kaleheleh pe kaya mawen kol iye. YAPAN andre kipwalngani kol Sotom kiya mwomwan masih.&gt;&gt; Hapeko hilu ndramat ara hilu hilingi Lot iwong, pe hilupa ndre Lot ara ipwasesemit iya kili hilu.

15 Makohu ping o, hilu angelou malumou hilu pwai iyata Lot para kileheleh pe hilpa, &lt;&lt;Kileh! Awiri nambuyum pe norum malmou pihin pe wawu kaya mawen kol iye. Matisan YAPAN kipwasili kol namamdran iye pe wawu kakuni nopwaran.&gt;&gt;

16 Lot ihindrundru pe kinihileh pwi, hapeko Yapan koyun isikirani yiy. Pwen pe hilu angelou malmou hilu mbultuwe nima Lot, nambuyun, pe norun hilu malmou pihin pe hilu luwi hu huya ngawan kol Sotom. 17 Pwen hamou ta hilu angelou malmou ara ipwai iyata Lot pe norun hu ipa, &lt;&lt;Wawu kawop kileh kaya mwanan; matisan wawu kamat. Mara wawu mbuna kimui kiyamulan, pe wawu mbuna akayangoh kaya kol pwenten. Wawu kawop kaya paingan ngondron pe andre wawu kanmat pwi.&gt;&gt;

18 Hapeko Lot ipwai iyata hilu malmou ipa, &lt;&lt;Pwi yoh, walu Yapane; kaha nokule hape satowu. 19 Walu kanmbusi hiyan sato pe kunmat pwi, hapeko kol ngondron ara mwanan iya. Andre kunnarayah naliy mapwi pe mwomwan kisa kirayi yo pe kumat.&gt;&gt; 20 Pwen ipwai iyata angelou paiwe ipa, &lt;&lt;Anime kol hakol mendreheh hira? Ara hira pakeh masih; animei? Hiyan para kuya kohon kuyaliy? Pwen pe andre kunmat pwi.&gt;&gt;

21 Pe angelou ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Hiyan, yo upwes iya lohongam. Yo andre kunmbusi mwomwan kinna kol mendreheh ara pwi. 22 Kiya, aleheleh! Angap! Andre kunmbusi hapesah pwi kipoo ayarayah aya kol ara.&gt;&gt; Lot inime kol pe ipa kol ara mbusikau o. Pwen hupohowe ngala kol ara Sowar.†

Yapan ipwalngani kol malkol Sotom pe Komorrah

23 Paramwandrai iro ngas nakisa paingan pe Lot iyarayah iya Sowar. 24 YAPAN imbusi mwan iro yat sombule pat pe ilon iro paingan yang pe isa pwan, ara tehe mbulou indrut, pe itimwi kol malkol Sotom pe Komorrah. 25 Tehen tora ko pe YAPAN ipwalngani kol malkol ara iyasura hu ndramat masih huro aliy pe mbuwakei masih kene iro ndrita pwan ara husongut topwei. 26 Nambuyu Lot maran imui iyamulan pe YAPAN irapaiwani yiy pe irayah tehe pat sou pe iro tine tehe sih ndruw.

27 Mandroulang sih i, Apraham itine pe iya kol mepo mamu iro tine aliy pe iwong iyasura YAPAN. 28 Iya iro tine kol ara pe maran pakiya kol pwenten masih para pwan Sotom pe Komorrah pwi, kosumwan irotinam aliy, ara tehe iro yau sih ndrohomwan namandran.

29 Ngindrai ilohongani nongna Apraham pe neren iyata Lot. Pwen pe Lot iwop iya Sowar pe iya kohon tandrohonga Ngindrai itimwi Sotom pe Komorrah isongut iya mwomwan.

Hu para Mowap pe Amon husarayah

30 Lot inoh para kiye Sowar, pe ipwai iyata norun malmou pihin, pe huwop huya ngondron pe huya kohon huya nondriya ngat sih. 31 Lang sih norun pihi namandran ipwai iyata pihi mendreheh ipa, &lt;&lt;Tama talu kinna parangoloh. Mahapo nondriya kol pwan masih hamou kamai kinto aliy pwi para kiwiri talu, pe talu kakun mbunah tehe hu ndramat para koluw ngara kambusiy. 32 Kiya, takahang tama talu ndran ngandrahan ngahan‡ pe kiyin para kimbusi yiy pe lohongan kiya pwi, pe talu kamatin kiyasura yiy pe takakun mbunah.&gt;&gt;

33 Huyen kol iping, pe hilu hang tama hilu ndran ngandrahan ngahan, pe iyin pe lohongan iya pwi masih. Pe yiy pihi namandran iyamatin iyapolo yiy. Tama hilu ara iyin ndran ngandrahan pe iyki lohonga pwi iyatan pe tanan hapesah pwi. Yiy kinpahasaniy tehe norun pihin kinmatin sura yiy pe kinsa mawen ara pwi. 34 Mandroulang, pihi namandran ipwai iyata nalin pihi mendreheh ipa, &lt;&lt;Pinge ping yo umatin iyasura yiy, pe mepo kiping takahang yiy ndran ngandrahan paiwe pe wou aya matin ayasura yiy. Pwen talu malmou kene andre kakun mbunah kili tama talu.&gt;&gt; 35 Pwen ping ara hilu hang yiy ndran ngandrahan paiwe para lohongan kiya pwi, pe iyin pe lohongan iya pwi masih, pe tannan hapesah pwi, pe norun pihi mendreheh iya pe imatin iyasura yiy. Pe yiy kinpahasaniy porosih i tehe norun kinmatin sura yiy pe kinsa mawen ara pwi.

36 Pwen hilu malmou kene hilu mwalahiy iyata noru tama hilu. 37 Yiy pihi namandran imwalahiy iyata norun hamou kamai pe ipohowe ngalan ara Mowap.§ Mbunah aro ara isarayah tumbuhu ndramira Mowap mahapo hutora. 38 Yiy pihi mendrehe imwalahiy iyata norun hamou kamai pe ipohowe ngalan ara Pen-Ammi.** Yiy ara isarayah tumbuhu ndramira Amon mahapo hutora.

20

Apraham pe Apimelek

1 Iyamulan Apraham irakuhuye pe itine iyau iya kol namandran Nekep, pe ipwili yumwan iro ndrokolo kol malkol, Kates pe Sur. Lang sih Apraham iya kol hakol ngalan Kerar, 2 pe ipwai iyatahu ndramat para kol ara tehe Sarah ara pisun. Pwen pe King Apimelek para kol Kerar ipwai iyatahu ndramiran pe huya wiri Sarah isa kili yiy.

3 Pe Ngindrai iyarayah iya kili Apimelek iya nihinih pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Wou andre amat, paratesah, pihin mepo anwiri yiy ita kili wou ara kinyesou.&gt;&gt;

4 Hapeko Apimelek ara kinmatin kinna sura Sarah ara mapu. Apimelek iyen pe ilolohonge pe ipwai iyata Ngindrai ipa, &lt;&lt;Yapan to, kunmbusi handra melit mwomwan pwi yoh! Wou narayi yo pe hu ndramat to ko mwaihei? 5 Apraham mbukenan ipa Sarah ara pisun, pe Sarah ipwai isa kili yo tehe Apraham ipwai. Sarah ipa Apraham ara wayin. Pwen pe umbusi lohonge iye ara iyau sai hiyan, pe hingorowa mwoiwo ara ileu. Yo kunmbusi handra lohongai mwomwan pwi.&gt;&gt;

6 Pwen Ngindrai ipwai iyatan iho nondriya nihinih ipa, &lt;&lt;Upahasaniy tehe wou ambusi lohongai iye ara iyau sai imwonen pe hingorowa mwoiwam ara ileu. Pwen pe upahasaniy pe kunna hiyan satam para ambultuwe yiy pwi, pe antakultuwani yiy pwi. 7 Hapeko mahapo ko ayaiki pihin ara kimui kiya kili nambuyun. Nambuyun ara yiy hamou pohon para mbulyo.* Pwen ndramat ara andre kitoholi wou pe andre anmat pwi. Pe kapa anaiki yiy kimui pwi, upwai satam imwonen, wou pe hu ndramat tam masih ara andre wawu kamat topwei.&gt;&gt;

8 Makohuping o, Apimelek iyoh hu ndramat namandran para poho mbulen tan husa pe itiyani melit masih tehe kinhilingi Ngindrai kinpwai kinnatan iya nihinih pe hunoh mimiri hu. 9 Pwen Apimelek iyoh Apraham iya kili yiy, pe isike yiy ipa, &lt;&lt;Wou apambusi tesah kisa kili yowu yeh? Yo umbusi tesah mwomwan isa kili wou pe apambusi kultuw ara kisa kili yo pe melto masih? Lohongai ara anlahiy para ambusiy pwi.&gt;&gt;

10 Pwen Apimelek isike Apraham ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wou ambusi lohongai tehen tora?&gt;&gt;

11 Apraham ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo upa ndre hu ndramat para kol iye ara konhonoh ta Ngindrai pwi. Pe andre karayi yo pe kawiri nambuyu. 12 Pe Sarah ara pisu ndrokonan. Youlu malmou kene tama youlu ara hamou o, hapeko tina youlu ara malmou, pe uwiri yiy iya nambuyu. 13 Tandrohonga Ngindrai iyoh yo pe utali wum ta tomo pe hu yowe, ara upwai iyata Sarah upa, &lt;Kapa talu kaya kol hakol-hakol, ara ayoh yo wayim. Pwen lohongai ara andre kiyinganiy tehe wou ara anamili yo namandran iya.&gt; &gt;&gt;

14 Pwen Apimelek iyki Sarah imui iya kili Apraham, pe lang ara ko iyki hu mbulmwakau pe sipsip hayah, iyasura hu ndramat hayah para poya mbulyan iya kili Apraham. 15 Pe Apimelek ipwai iyata Apraham ipa, &lt;&lt;Pwan namandran iye ara ato ko. Wou ayampwan hape aleheh kapa anamiliy.&gt;&gt;

16 Pwen ipwai iyata Sarah ipa, &lt;&lt;Yo mahapo ko nakuiki sombule pat silwa† masopou (1,000) nakiyata wayim, pe hu yowem masih andre hu kapahasaniy tehe wou anmbusi handra kultuw mwomwan ara pwi.&gt;&gt;

17-18 Apimelek pakiwiri Sarah pakiya nambuyun, pe YAPAN irakultuwani hu pihin masih para wum tan para hu andre kankun mbunah pwi. Hapeko iyamulan Apraham koyun isikirani Apimelek pe itohun iya kili Ngindrai, pe Ngindrai imbusi Apimelek iya hiyan. Pwen pe nambuyu Apimelek iyasura hu pihin masih para poya mbulyan ara, hu lahiy para hu kakun mbunah paiwe.

21

Sarah imwalahiy iyata Yisak

1 Pwen YAPAN imbusi hiyan iyata Sarah tehe kinpwai; pe imbusiy tehe kinpwatisingiy kinna tan. 2 Apraham ara kinna parangoloh masih, hapeko Sarah ara mapundriyan pe imwalahiy iyata mbunah kamai. Pe imwalahiy iyatan ara imwonen lang tehe Ngindrai kinpwai para kimwalahiy.* 3 Pe Apraham ipohowe ngala norun, mepo Sarah imwalahiy iyatan, ara Yisak.† 4 Pwen pe lang mandrolwoh ta Yisak ihipwen, Apraham isondriti kapilo Yisak tehe Ngindrai kinpwatisingiy kinna tan.‡ 5 Apraham hayou tan ara iro masangat, pwen Sarah imwalahiy iyata Yisak.

6 Sarah ipa, &lt;&lt;Ngindrai iyki pwesai pe haisai iripo kili yo. Pwen kapa hiyeh kihilingiy, andre kipwes kisasura yo.&gt;&gt; 7 Pwen Sarah ipwai porosih i ipa, &lt;&lt;Koluw hiyeh ilahiy para kipwai kiyata Apraham toro: &lt;Pihin tam Sarah ara andre kimwalahiy kiyata mbunah hamou, pe kiyuk sus kiyatan?&gt; Apraham kinna parangoloh pwen, hapeko yo umwalahiy iyata norun hamou kamai.&gt;&gt;

8 Pe mbunah kinmandra, pwen Apraham imbusi yon iro mwonen lang Yisak ihipwen sus.

Apraham irasse Hakar hilu Yismayel

9 Hakar, pihi Yisip, imwalahiy iyata noru Apraham kamai, Yismayel. Pe lang sih Sarah inime Ismayel iro nonoyou. 10 Pwen Sarah ipwai iya kili Apraham ipa, &lt;&lt;Arasse pihin para pwandrendres ara, pe hilu norun kene hilkayau. Mbunah ara andre kinpo handra meltam kamulan ara pwi. Yisak o andre kiro nimnim kiya meltam masih.&gt;&gt;

11 Yismayel ara noru Apraham i, pwen pe nongna Sarah, ara imbusi Apraham iporu. 12 Hapeko Ngindrai ipwai iyata Apraham ipa, &lt;&lt;Mbuna alohonge soyon kiyata mbunah kamai pe pihin para poya mbulyam. Ambusiy tehe Sarah kinpwai satam, paratesah, ndrayem hu masih nakasarayah kamulan, ara andre hu kayau kili Yisak o. 13 Hapeko yo andre kumbusi ndraye noru Hakar hu kasarayah soyo-soyon iya, paratesah, yiy ara norum i.&gt;&gt;

14 Makohuping sih, Apraham iwiri pwendran ipep iya ndran iyasura anandrinai pe iykiy iya pwese Hakar. Pe Apraham iyki wihou iya kili Hakar pe irasse hilu pe hilyau. Hakar hilu norun hilya hiltorokai kol pwosowen Peersepa mepo ndramat aliy pwi.

15 Pwen ndran ihipwen masih pe Hakar iyki norun wihou iya pe imi pahandra kei hakou mendreheh. 16 Pwen Hakar iyau iya mawen hape pe impwan aliy, pe ilolohonge soyon toro: &lt;&lt;Yo mbuwali para kunime noru kimat.&gt;&gt; Pe Hakar impwan pe iro rang memesun.

17 Pe wihou ara irang pe Ngindrai ihilingiy. Pwen angelou hamou ta Ngindrai iho paingan yang pe iyoh Hakar ipa, &lt;&lt;Hakar, ariya tehen tapeh? Mbuna anoh; wihou iyera pwan pe ita rang yoro, ara Ngindrai kinhilingi ndringen pwen. 18 Atine pe aya soli yiy kitine pe kisa kili wou. Yo andre kumbusi yiy pe ndrayen hu andre kasarayah soyon iya.&gt;&gt;

19 Pwen Ngindrai imbusi mara Hakar ileu pe inime ndrikou sih. Pe Hakar iwiri pwisindran iya, imwaniy, isa pe norun iyin.

20 Pe Ngindrai irosura yiy pe iro mandra. Iye kol pwosowen mwaihei o mepo ndramat aliy pwi, pe irayah ndramat para piyeya tapuiwe.§ 21 Yiy iya irondron kol mwaihei para Paran mepo ndramat aliy pwi, pe tinan iwiri pihi Yisip hamou pe isokomburani yiy iya nambuyu norun.

Apraham irapaniu iyapolo Apimelek

22 Iya lang ara King Apimelek iyasura Pikol, namandran hamou ngara kimu para singora pahun, hilu hilya kili Apraham. Pe king ipwai iyata Apraham ipa, &lt;&lt;Ngindrai ita sura wou iya melit masih ambusiy. 23 Mahapo apwatisingiy kiya mbulmara Ngindrai, pe apwai ngawan tehe wou andre anmbusi kultuw pwasoyou kisa kili yo, ndre noru hu, ndre ndraye hu pwi; paratesah, yo kunmbusi hiyan kinsa kili wou pwen. Tehen tora ko ambusi kultuw hiyan kisa kili yo pe kol namandran mepo asa aripo aliy.&gt;&gt;

24 Pe Apraham ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo upwatisingi nongno toro: andre kumbusiy tehe anpwai.&gt;&gt;

25 Pwen Apraham iya pohowe lohongai tan iya kili Apimelek iya ndran ndrikou mepo hu ndramat para poya mbulya Apimelek hu kanwiriy pwen. 26 Pe Apimelek ipwai iyata Apraham ipa, &lt;&lt;Yo tono pwi. Anpwai sato pwi yoh; mepo ko uhulong.&gt;&gt;

27 Pwen Apraham iyki sipsip pe mbulmwakau hayah iya kili Apimelek para hilu karapaniu pe hilu koro hiyan. 28 Pe Apraham iwiri noru sipsip pihin manandrtimou mepo iro nondriya hu sipsip tan, pe iykiy iya iro mawen hape. 29 Pe Apimelek isike Apraham ipa, &lt;&lt;Paratapeh ambusiy tehen tora?&gt;&gt;

30 Pe Apraham ipwai ipa, &lt;&lt;Wou awiri noru sipsip manandrtimou iye. Iya lohonge tehen tora ko andre apwai ngawan tehe yoko usoye ndran ndrikou ara.&gt;&gt;

31 Pe hilu tapaniu iro kol ara para hilu koro hiyan. Pwen pe hu pohowe ngala kol ara Peersepa.** 32 Hilu tapaniu iro kol Peersepa ihipwen, pwen pe Apimelek iyasura Pikol, namandran tan, hilmui hilya pwan tahu Pilistiya. 33 Pe Apraham iyki kei hakou mendreheh iro Peersepa, pe yiy iro totohun iya kili YAPAN, yiy Ngindrai andre kinto-kinto. 34 Pe Apraham iye manau kol tahu Pilistiya, ara ndrangan niwen iya.

22

Ngindrai ipwai iyata Apraham para kiyki Yisak tehe yukyuk

1 Hayou masahayeh ihipwen, Ngindrai pakihinonou lohonga Apraham. Pwen pe Ngindrai iyoh iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Apraham.&gt;&gt; Pe Apraham isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Apwai. Yo urupo.&gt;&gt;

2 Pwen Ngindrai ipa, &lt;&lt;Awiri norum hamou opu, ngalan Yisak, mepo ndriyam imbuluhi yiy pwokeyan iya, pe alkaya kol namandran hape Moriyah. Andre kuyingani ngondron sih ita aliy. Pwen atingundrun kiro ara, pe aiki yiy kisa kili yo tehe yukyuk para mwan andre kitimwiy masih.&gt;&gt;

3 Pwen makohuping para lang sih i, Apraham iya pe ihara kihiy lumwat para tuntun, pe imwaniyani tongkiy tan. Pwen iwiri Yisak, pe hilu ndramat para poya mbulyan malmou, pe huyau para hukaya kol mepo Ngindrai kinpwai kinna tan. 4 Hu yerokai, yerokai, ipoo iro mwonen lang maroyoh, pwen Apraham maran itandras pe inime kol ara iho ndron mwanan hape. 5 Pwen Apraham ipwai iyata hilu ndramiran malmou para poya mbulyan ipa, &lt;&lt;Walu keye ndron iye kapolo tongkiy. Youlu wihou iye, andre youlu kaya totohun kaya yoro. Kihipwen, andre youlu kamui kasa kili walu.&gt;&gt;

6 Pe Apraham iwiri kihiya yukyuk para mwan andre kitimwiy masih, pe ihiriy iya pwese norun Yisak, pe yiy mbukenan ara irokun semen pe mwan. Pwen tandrohonga hilu yerokai hilyau, 7 Yisak ipwai iya kili taman, Apraham ipa, &lt;&lt;Tomo?&gt;&gt;

Pe Apraham isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Tesah, noru? Apwai.&gt;&gt;

Pe Yisak ipa, &lt;&lt;Mwan pe kihiy iripo, hapeko noru sipsip nakirayah yukyuk para mwan andre kitimwiy masih ara, aleheh?&gt;&gt;

8 Apraham isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Noru, Ngindrai mbukenan andre kihang noru sipsip nakirayah yukyuk para mwan andre kitimwiy masih.&gt;&gt; Pwen pe hilu yerokai iyawule hilyau.

9 Pwen hilyarayah hilya kol mepo Ngindrai kinpwai pwen kinnata Apraham ara, pe Apraham isoye pere tuntun iro ariya, pe imwaniyani kihiy iya ndritan. Pwen iwasi tiriyi norun kamai Yisak pe iyki yiy iya ndrita kihiy iro pere tuntun. 10 Pwen niman iya pe iwiri semen para pakitingundru norun . 11 Hapeko angelou ta YAPAN hamou iho paingan yang, iyoh isa kili yiy ipa, &lt;&lt;Apraham! Apraham!&gt;&gt;

Pe Apraham isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Tesah? Yo urupo.&gt;&gt;

12 Pe angelou ipwai ipa, &lt;&lt;Mbuna atingundrun! Pe mbuna ambusi hapesah kiya ta wihou ara. Paratesah, mahapo upahasaniy tehe wou ara ngara aro pahandra nohowai ta Ngindrai, pe norum mepo ndriyam imbuluhi yiy imwonen ara, ara nerem kinna tan pwi.&gt;&gt;

13 Apraham maran itandras pe inime sipsip kamai hamou, ndrosuwan ara indrap iho ndrungak mwalinga hu ndrandra kei hayah mendreheh. Pwen iya pe iwiri sipsip ara, pe iyki yiy tehe yukyuk para mwan andre kitimwiy masih iya soiwi norun. 14 Pwen pe Apraham ipohowe ngala kol ara, &lt;&lt;YAPAN andre kihang.&gt;&gt; Iro mwonen lang ara isa matne mahapo, hu ndramat ngara hu kapa, &lt;&lt;YAPAN andre kihang kiya ngondron atan.&gt;&gt;

15 Pwen angelou ta YAPAN iyoh iya kili Apraham iyau paingan yang porosih i, ipa, 16 &lt;&lt;YAPAN ipwai ipa, &lt;Yo mbukeno urandrangan iya ngolo, toro: wou nerem kinnata norum pwi, pe apaiki yiy masih kisa kili yo; 17 pwen pe andre kutoholi wou, pe andre kumbusi ndrayem hu kasarayah soyo-soyon iya, tehe hu piriy hora yang, pe hu kalayeng para pwakileng. Pe ndrayem hu ara andre hu kapo pahun kiya kili hu ndram tahu, pe andre hu kawiri kolo hu ndram ara, karayah kolohu. 18 Pe yihu ndraye ndramat masih para kol pwan andre kutoholi hu kiyau kili ndrayem hu, paratesah, wou ahalingi yo.&gt; &gt;&gt;

19 Pwen Apraham hilu, hilmui hilya kili hilu ndramat malmou para poya mbulyan. Pe humui huya kol Peersepa, pe Apraham ikuw iyen aliy.

Ngala noru Nahor hu iye

20 Iyamulan hape, Apraham ihilong tehe Milkah, nambuyu nalin Nahor, ara imwalahiy iyata norun hu hayah kamai. 21 Pe ndrihou tahu ara ngalan Us, mundruwa ndrohan ara ngalan Pus, pe isa parahara ndrohan, ara ngalan Kemuwel (mepo tama Aram). 22 Pe husarayah mulan, ara ngalahu iye kene: Keset, Haso, Piltas, Yitlap pe Petuwel. 23 Petuwel ara iyamulan irayah tama Repekah. Nali Apraham Nahor ara, iwiri Milkah, pe Milkah imwalahiy iyata norun kamai mandrolmou ara. 24 Pe hayah husa suran ara noru Nahor nondriya Reumah, pihin para poya mbulyan. Pe ngalahu ara iye kene: Tepah, Kaham, Tahas pe Maakah.

23

Sarah imat pe Apraham isowani pwan para kironi yiy

1 Sarah iyen pe hayou tan iho sangat pe lungui pe andrtoyoh (127). 2 Pwen iyamat iro kol namandran Kiriyat Arpa (ngalan handra ara Hepron), ita nondriya pwan Kenaan. Pe Apraham koyun isikirani yiy pe irangsi yiy.

3 Pwen iyki nombuwe Sarah irondron kei, pe Apraham itine pe iya wong iya kili hu ndramira Hit ipa, 4 &lt;&lt;Yo ara ndramat para kol mawen, hapeko usa pe umpwan mwalinga wawu. Pe pihin to ara kinmat, pe nakuarapaya pwan hambut kili wawu para kuroni yiy kiyen aliy.&gt;&gt;

5 Pwen hu ndramira Hit hu pwai iyatan hupa, 6 &lt;&lt;Yapan, ahalingi yowu; yowu nimei tehe wou ara yapanewu hamou hiyan iya. Hiyan, aroni nambuyum kiya sehe ngat sou mepo animei hiyan masih para aya pe aroni yiy kiya aliy. Hamou towu andre kinpa tehen tapeh kinna ngat sou atan para aroni nambuyum kiya aliy ara pwi.&gt;&gt;

7 Apraham itine pe itukuruhu iyatahu ndramat para kol Hit. 8 Pe ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Kapa wawu kanpa hiyan para kuroni nambuyu kiya ngat sou sih iripo aripo, pwen wawu kaya pe kasike Epron, noru Sohar 9 kapa kipa hiyan para kurapaya ngat sou atan ita mbusongo pwan hambut ngalan Makpela kisa kili yo. Kapa kiya hiyan katan, pwen asike yiy para kiyki kennen kimwonen para kusowaniy kili yiy. Tehen tora ko pwan andre kisa mbukenan yo para tona yowu.&gt;&gt;

10 Epron irompwan mwalinga hu ndramira Hit hu tora kol para tawuwure, pakeh pohomara papai para kol namandran ara. Pwen Epron isomwi Apraham pe ipwai ipa, 11 &lt;&lt;Yapan, ahalingi yo. Mbuna alohonge soyon para arapaya pwan; konan. Andre kuiki pwan ara kisatam o mwaihei kiyasura ngat ita aliy. Andre kuikiy kisatam kiya mbulmarahu to, hu topo, pe wou aroni nambuyum kiya aliy.&gt;&gt;

12 Pwen Apraham itukuruhu iya kili hu ndramira kol ara porosih i. 13 Pe yiy ipwai iyata Epron iya mbulmarahu ndramat masih ipa, &lt;&lt;Kiya. Epron, ahalingi yo namu. Yo nakurapaya pwan tam ara. Pwen awiri sombule pat ato pe andre kuroni nambuyu kiyen aliy.&gt;&gt;

14 Epron ara isomwi nongna Apraham ipa, 15 &lt;&lt;Yapan, ahalingi yo. Pwan ara, kennen ara sombu silwa mahaangat.* Hapeko mwalinga talu ara namandran pe pwan ara mwaihei o. Konan! Awiri pwan pe aroni nambuyum kaliy.&gt;&gt;

16 Apraham ipa hiyan iya nongna Epron. Pwen irapaya pwan ara iya kennen tehe Epron ipwai iya mbulmarahu ndramira Hit. Nopwaran para silwa ara hu ranonoye tehe hu ndramat ngara hu karanonoye melit, pe irayah mahaangat.†

17 Melit masih kene ata Epron ita Makpela ita paheh kol Mamre ara kinna ta Apraham. Pwan pe ngat sou, iyasura hu kei pe melit masih ita ndrita pwan ara kinna tan. 18 Pwen hu ndramira Hit masih hu tora kol para tawuwure ara, ara hu pahasaniy tehe pwan kintan kinna kili Apraham. 19 Iyamulan, Apraham ironi nambuyun Sarah, iya ngat sou ita pwan ngalan Makpela, pakeh kili kol Mamre ita nondriya kol namandran Kenaan. (Ngala kol Mamre handra ara hu pohowe Hepron.) 20 Pwan pe ngat sou tahu Hit ara, hu kantaliy kinnata Apraham pe kinna mbukenan yiy, para tona hu ndramiran hu.

24

Apraham isokomburani nambuyu Yisak

1 Apraham ara kinna parangoloh pwen. Pe YAPAN kintoholi yiy kinna melit masih kene kinmbusiy. 2 Pwen Apraham ipwai iya kili ndramat iya pohon tahu ndramat masih para poya mbulyan mepo ngara kinimnim kiya melit masih atan, ara ipa, &lt;&lt;Aiki nimam kiya pahandra mbupo, pe apwatisingiy ndrokonan kisa kili yo. 3 Yo unamili wou para awong ndrokonan kiya mbulmara YAPAN, Ngindrai para paingan yang pe kol pwan, tehe wou andre anna seyeh hamou nambuyu noru mwalinga hu pihindrahin hutopo kol Kenaan aripo ara pwi masih. 4 Amui aya kolo mamu pe aseyeh hamou pihindrahin mwalinga hu ndraye imwonen pe kiya nambuyu noru Yisak.&gt;&gt;

5 Pwen pe ndramat para poya mbulyan ipwai ipa, &lt;&lt;Kapa pihindrahin ara mbuwalin para kitali kolon pe kisa kol iye sura yo, pwen andre tehen tapeh? Hiyan para kuwiri norum kiya pe kiyayesou kaliy?&gt;&gt;

6 Hapeko Apraham ipa, &lt;&lt;Pwi yoh! Mbuna awiri noru kimui kiya kol ara. 7 YAPAN, Ngindrai para paingan yang, ara kinwiri yo kunsa mawen pwan kili yowe tomo hu. Pe kinpwatisingiy pe kintandrangan kinsa kili yo, para yiy andre kiyki pwan iye kiyata tumbuhu. Ngindrai andre kipwandrisa angelou tan kimu pe wou andre aro ndruwan para aya pe awiri nambuyu noru. 8 Kapa pihindrahin ara mbuwalin para kisa suram, pwen nongan napwatisingiy mahapo ara andre kiya mwaihei opu. Hapeko wou mbuna awiri noru kiya kol ara.&gt;&gt; 9 Pwen pe ndramat para poya mbulyan iyki niman iya pahandra mbupa namandran tan, Apraham. Pe ipwatisingi nongan pwokeyan tehe Apraham kinpwai.

10 Pwen ndramat para poya mbulyan iwiri kamel masongui ata Apraham, iyapolo hu melit ata namandran tan handra-handra, hiyan masih pe soyon iya. Pe iyau iya kol ta Nahor ita nondriya kol Mesopotemiya.* 11 Pwen iyarayah, pe iyki hu kamel huye pwan ngilse ndrikou pakehekeh kol. Pe kol ipiyah pe hu pihindrahin nakasa mwe ndran.

12 Pe yiy itohun ipa, &lt;&lt;O YAPAN, Ngindrai ta namandran to Apraham. Wou koyum kisikirani namandran to, pe lang mepo ambusi mbulen to kiyarayah hiyan. 13 Animei! Yo uropo tine ngilse ndrikou iye, pe hu pihindrahin para kol iye hu nakasa mwe ndran. 14 Pwen pe yo andre kupwai kiyata hamou pihindrahin kupa, &lt;Hiyan para awiri pwendran tam kisa pe kuyin?&gt; Pe kapa kipa, &lt;Hiyan, ayin, pe andre kuhang ndran kiyatahu kamel tam i.&gt; pwen andre kupahasaniy tehe pihindrahin ara ko anpwaingni yiy para kiyata yau tam, Yisak. Iya lohongai ara ko, ayinganiy tehe koyum ara isikirani namandran to, Apraham.&gt;&gt;

15 Pwen pe iro totohun manau, pe Repekah isarayah iyasura pwendran tan iro pwesen. Repekah ara noru Petuwel, pe Petuwel ara noru Milkah nambuyu Nahor, pe Nahor ara nali Apraham. 16 Repekah ara yiy hamou pihindrahin lahayan iya pe yiy ara kinmatin kinna sura hamou kamai mapu. Pe ilai iya ndrikou pe imwani ndran tan ihipwen pe imui iya paingan.

17 Pwen ndramat para mbulen ihileh iya pohonani yiy pe ipa, &lt;&lt;Hiyan para hape ndran ita pwendran tam kisa pe kuyin?&gt;&gt;

18 Pe Repekah ipa toro: &lt;&lt;Yapan to, ayin.&gt;&gt; Pwen ihileh pe isoli pwendran isa pwan iro niman, pe iykiy iya kili yiy pe iyin.

19 Iyin ihipwen, pwen Repekah ipa, &lt;&lt;Andre kumwe ndran kiyatahu kamel tam i, kipoo hu kahamosu hu.&gt;&gt; 20 Pwen ihimbuh pe itilingi ndran iho ndrohonoku kuimwahu, pe ihileh imui iya ndrikou pe iwiri pwendran tan pe iromwaniy para kiyatahu kamel masih. 21 Pe ndramat ara kinwong sahin nongan pwi. Hapeko maran irotis para kinimei tehe YAPAN andre kimbusi lohonge aro andre kisarayah mannan ndre pwi.

22 Pwen pe hu kamel huyin ndran ihipwen, pe ndramat ara iwiri soyou sih hu mbusiy iyau kolt† pe iykiy iya ndrohongu Repekah. Pwen iwiri mbunahai maluwoh hu mbusiy iyau kolt pe iykiy iya mbunahan. Pwen nopwaran para soyou ara mayimah pe nopwaran para mbunahai maluwoh ara masangat.‡ 23 Pwen ndramat ara isike yiy ipa, &lt;&lt;Wou noru hiyeh? Hape yokyok ita seu ta tamam ndre pwi, para yo pe ndramiro hu kasa pe koro matin aliy mepo kiping?&gt;&gt;

24 Pe Repekah ipwai ipa, &lt;&lt;Tomo ara Petuwel, yiy noru Nahor pe Milkah.&gt;&gt; 25 Pe ipwai paiwe iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Kalsiu kili yowu ara ndromwindriu pe anandrinahu kan ara soyon iya ita aliy para hu kamel tam hu kayan. Pe seu towu sahin ara hiyan para wawu kasa pe koro matin aliy mepo kiping.&gt;&gt;

26 Pwen ndramat ara itukuruhu iya pwan pe yiy itotohun iya kili YAPAN. 27 Ipa, &lt;&lt;Urawuloh ata YAPAN, Ngindrai ta namandran to, Apraham. Yiy koyun isikrani namandran to pe imbusi hiyan iyatan; tehe yo, ara YAPAN imu iya tokuyo, pe iwiri yo usa mwonen usa wum kili yowehu namandran to.&gt;&gt;

28 Pwen pihindrahin ara ingap imwonen iya seu kili tinan, pe inese ndraingahu iya melit masih mepo irayah iya kili yiy. 29-30 Repekah ara wayin hamou ngalan Lapan. Yiy inime soyou pe mbunahai iro mbunaha pisun, pe ihilingi Repekah inese nongna ndramat ara ipwai iyatan. Pwen Lapan ingap iya ngawan pe iya kili ndramat para poya mbulya Apraham ara iro tine sura hu kamel tan ngilse ndrikou. 31 Pe Lapan ipa, &lt;&lt;Asa. YAPAN kintoholi wou pwen. Paratapeh aripo tine ngawan iye? Yo kunmwaniyani nokum pe noku kamel tam hu yi.&gt;&gt;

32 Pwen pe ndramat para poya mbuluya Apraham ara iya seu. Pe Lapan ipwai iyatahu ndramat para mbulyan pe hu lokihi menmenahu masih iro ndrita kamel isa pwan, pe yihu yuk ndromwindriu pe anandrinahu kamel para hu kayan. Yiy ipwai iyatahu para hu kapo ndran kisa kili ndramat para poya mbulya Apraham pe yowen hu para hu kasungani polondrika hu kaliy. 33 Pwen hu wiri anandrinan isa, hapeko ndramat para poya mbulya Apraham ara ipwai ipa, &lt;&lt;Yo andre kunnamnam kileh pwi, kipoo kuwong kiya sehe nongan iripo kili yo. Yo nakuwong hape na.&gt;&gt;

Pe Lapan ipa, &lt;&lt;Hiyan, awong namu.&gt;&gt;

34 Pe ndramat ara ipa toro:

&lt;&lt;Yo ara ndramat hamou para poya mbulya Apraham. 35 YAPAN itoholi namandran to pe iyki meltan ara soyon iya. Ihingini yiy iya hu sipsip pe hu mbulmwakau, pe silwa pe kolt, hu ndramat para poya mbulyan kamai pe pihin, iyasura hu kamel pe tongkiy. 36 Pihin ta namanadran to, Sarah, ara imwalahiy iyata mbunah hamou kamai iro mwonen yiy kinna pihiparangoloh pwen. Pe namandran to andre kiyki hu meltan masih kiya kili norun pe andre kinimnim kaliy. 37 Pwen yapane iyki nongan pwokeyan sato toro: ipa, &lt;Mahapo uropo kol Kenaan, hapeko mbuna akah hamou pihi Kenaan kiya nambuyu noru, pwi yoh! 38 Hapeko wou aya kili ndraye tomo hu, pe aya seyeh hamou nambuyun.&gt; Yapane ipwai sato tehen toro, pe upwatisingiy iyatan tehe yo andre kumbusiy tehe kinpwai.

39 Pwen pe upwai iya kili yapane upa, &lt;Kapa pihindrahin ara mbuwalin para kisapolo yo, pwen andre tehen tapeh?&gt;

40 Pe yiy isomwiy ipa &lt;Yo ara ndramira YAPAN pe ngara kuhilingi nongnan. Pwen pe yiy andre kipwandrisa angelou tan kiyapolo wou para kimbusi mbulyam kirayah hiyan. Pe wou andre awiri nambuyu noru kamai kiro kili yowe tomo hu. 41 Aya kili hu pe ayapa nongno. Kapa yihu kasomwiy, ara hiyan. Pe kapa yihu kansomwiy pwi, ara amui mwaihei opu. Pwen andre nongan pwokeyan apwatisingiy ara, andre kiniyki nopwaran kinsa kili wou pwi.&gt;

42 Pwen lang nepo usarayah usa ndrikou yoro, pe utohun upa, &lt;YAPAN, Ngindrai ta yapane Apraham, wou ambusi mbulen to kirayah hiyan. 43 Uro tine ngilse ndrikou, pe upa toro: Kapa hamou pihindrahin kisa mwe ndran, pe yo kupwai katan kupa, &lt;&lt;Hiyan para kuyin hape ndran ita pwendran tam?&gt;&gt; 44 pe kapa yiy kipwai sato kipa, &lt;&lt;Hiyan, ayin, pe andre kuhang ndran kiyatahu kamel tam i,&gt;&gt; pwen pihindrahin ara, ara pihin mepo YAPAN kinpiraniy tehe yiy andre kirayah nambuyu noru yapane.&gt;

45 Pe yo uro totohun manau, pe Repekah isarayah. Yiy ikuni pwisindran iro pwesen pe isapwen iyamwe ndran iya ndrikou. Pe yo upwai iyatan upa, &lt;Hiyan para hape ndran ita pwendran tam kisa pe kuyin?&gt;

46 Pwen pe yiy ileheleh para kisoli pwendran iro pwesen isa pwan pe ipa, &lt;Ayin, pe yo andre kumwe ndran kiyatahu kamel tam i.&gt; Pwen uyin pe yiy iyuk iyatahu kamel ato yi.

47 Pe yo usike yiy, &lt;Wou noru hiyeh?&gt;

Pwen pe yiy ipwai ipa, &lt;Tomo ara Petuwel, yiy noru Nahor pe Milkah.&gt; Pwen pe yo uiki soyou iya ndrohongun pe mbunahai iya mbunahan. 48 Pwen pe yo utukuruhu iya pwan pe utohun iya kili YAPAN. Pe yo urawuloh iya kili YAPAN, Ngindrai ta yapane Apraham, paratesah, yiy iwiri yo usamwonen usa suwe nali Apraham. Pwen pe usa para kuwiri norum pihindrahin para kiya nambuyu noru yapane. 49 Kapa wawu kalohonganiy hiyan, pe kambusiy kimwonen kiya kili yapane, pwen wawu kawong kimwonen sato. Kapa pukene, wawu kapwai ngawan kisato yi. Pwen yo andre kulohongani sehe melit para kumbusiy.&gt;&gt;

50 Pwen lohonga ndramat ara itiyaniy masih ihipwen topwei, pwen pe Lapan pe Petuwel hilu pwai imui iyatan hilpa, &lt;&lt;Sehe melit mepo isarayah isa kili wou ara YAPAN imbusiy. Pwen youlu kanlahiy para kapa handra nongan hiyan ndre mwomwan pwi.

51 Hiyan, Repekah impo. Pwen awiri yiy kiya nambuyu noru yapanem, Apraham, tehe YAPAN kinpwainganiy pwen.&gt;&gt;

52 Pwen ndramat para poya mbuluya Apraham ihilingi sehe nongan hupwai, pe yiy itukuruhu iya pwan pe itotohun iya kili YAPAN. 53 Pwen ndramat para poya mbulen ara iwiri hu memelit hayah tehe kolt, silwa pe hu koyau hayah pe iyki hu iya kili Repekah. Pe yiy iyki melit hayah kennen namandran iya, iya kili wayin pe tinan. 54 Pwen yiy iyapolo hu ndramat hurosura yiy, yihu namnam pe huyin ndran ihipwen, pwen huye matin.

Iya mandroulang para lang sih, yihu satine pe ndramat para poya mbulya Apraham ipwai iyatahu ipa toro: &lt;&lt;Yo andre kumui kuya kili yapane.&gt;&gt;

55 Hapeko wayi Repekah pe tinan hilpwai iyatan hilpa, &lt;&lt;Pihindrahin ara andre kimindron sura yowu na. Kiromatine lang masongui kamulan, pwen awiri yiy pe wawu kayau.&gt;&gt;

56 Hapeko yiy ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Mbuna akakaituwe yo. Mahapoko YAPAN kinmwanyani soyo masih kinsamwonen pwen kinsa kili yo. Pwen nakumui kuya kili yapane.&gt;&gt;

57 Pwen yihu pwai toro: &lt;&lt;Tukayoh pihindrahin ara kisa pe tukasike yiy.&gt;&gt; 58 Pwen huyoh Repekah isa pe husok yiy hupa, &lt;&lt;Hiyan para nayasura ndramat iye?&gt;&gt; Pwen ipa, &lt;&lt;Ehe, andre kuya.&gt;&gt;

59 Pwen yihu pwandrisa Repekah iyasura pihin para kipwokarani yiy pe hilyau hilyasura ndramat para poya mbulya Apraham pe yowen hu. 60 Pwen hutoholi Repekah pe hupwai toro iyatan:

&lt;&lt;Pisu, wou ara andre asarayah tinahu ndramat

pusangat kiyau pusangat,

pe ndrayem hu andre kasarayah ndramat para pahun kiyatahu ndram para pahun,

pe andre hu kawiri hu kol namandran tahu ndram kiya mbukenan hu.&gt;&gt;

61 Pwen Repekah iyapolo hu pihin para poya mbulyan hu mipwan ndrita kamel pe huro ndruwa ndramat para poya mbulya Apraham. Pwen ndramat para poya mbulya Apraham iwiri Repekah pe huyau.

62 Tandrohongan ara ko, Yisak kintali ndran ndrikou ngalan Peer-Lahai-Roi, pe yiy iya iro kol pwosowen ngalan Nekep. 63 Piyahon sih yiy ihorokai kol ngawan pe maran pakiya paingan pwi, inime hu kamel huropo husa. 64 Pwen Repekah inime Yisak pe itali kamel tan, pe ilai isa pwan. 65 Pe yiy isike ndramat para poya mbulya Apraham ipa, &lt;&lt;Yohou sehe ndramat hiratokai kol ngawan yoro pe nakisa pohonani rou?&gt;&gt;

Pe isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Yiy ara yapane.&gt;&gt; Pwen Repekah iwiri koyau tan pe ikulani mbulmaran iya aliy.

66 Pwen ndramat para poya mbulen ara ipwai iya kili Yisak iya melit masih kinmbusiy pwen. 67 Yisak iwiri Repekah iya kamai ta tinan, Sarah. Pwen hilu yesou. Yisak inamili Repekah pwokeyan iya, pwen pwesai imui iya kili yiy yamulan para kimat ta tinan, Sarah.

25

Ngala hu tumbu Apraham hayah kamai ara iye i

1 Pwen Apraham ara iyesou paiwe yi, pe iwiri pihin hamou ngalan Keturah. 2 Keturah imwalahiy iyata norun hu, ngalahu ara iye kene: Simran, Yoksan, Metan, Mitiyan, Yispak pe Suwah. 3 Yoksan ara tama Sepa pe Tetan. Pe Tetan ara ndrayehu Assur, hu Letus pe yihu Leyum. 4 Mitiyen ara norun hu iye kene: Epah, Eper, Hanok, Apita pe Elitaah. Ariyo ara ndraye Keturah hu masih.

5 Pe Apraham ara iyki meltan masih iya kili norun Yisak. 6 Hapeko Apraham ara kinmat mapu, pe iyki yukyuk hayah iya kili norun hu kamai para nondriya pihi mulan. Pwen pe ipwandrisa hu huyau huya pwen te Kup huya mawen kili Yisak.

Apraham imat pe huroni yiy

7 Apraham iyen pe hayou tan masih iya harong ara sangat andrtingui pe yimah (175). 8 Pe Apraham ara iya parangoloh masih, pe hayou tan ara hiyan pe soyon iya. Pwen pe imat iho ndruwa tumbun hu. 9 Norun malmou Yisak pe Yismayel ara hilya hiltoni yiy iro ngat sou para Makpelah pakeh Mamre, mepo pwan ta Epron koluw, yiy noru Sohar ndramira Hit. 10 Pwen pwan hambut tahu Hit nepo Apraham isowaniy, ara Yisak iyasura Yismayel ara hiltoni Apraham iya ngat sou mepo Apraham ironi Sarah iro aliy mamu. 11 Hiltoni Apraham ihipwen, pwen Ngindrai itoholi Yisak. Yisak ara impwan ngilse ndran ndrikou iro kol Nekep, ngalan Peer-Lahai-Roi.

Hu Ndraye Yismayel

12 Iye ara titiye ta Yismayel hu, noru Apraham nondriya Hakar pihi Yisip, pihin para poya mbulya Sarah.

13 Iye ara ngala noru Yismayel hu kamai: yiy ndrihou ara ngalan Nepayot, mundruwa Nepayot ara Ketar, Atpeel, Mipsam, 14 Misma, Tuma, Masa, 15 Hatat, Tema, Yetur, Napis pe Ketemah. 16 Ariyo ara ngala ndraye noru Yismayel hu kamai songui pe lumou. Pe ngalahu ara kinrayah ngalahu kol mendre-mendreheh mepo humimpwan aliy. 17 Yismayel iyen pe hayou tan iho sangat tingui pe andrtoyoh (137) pwen pe imat pe iho ndruwa tumbun hu. 18 Pe ndraye Yismayel hu huya pe huye kol namandran ndrokolo Hawilah pe Sur. Pe Sur ara ita pakeh Yisip ngilse sai iyapwen te Asiriya. Hapeko yihu ara hu konohompwan hiyan pwi.

Repekah imwalahiy iyata Esau hilu Yakop

19 Iye ara titiye ta noru Apraham, Yisak. Apraham ara tama Yisak. 20 Pwen Yisak ara hayou tan iro mahaangui pe iwiri Repekah, mepo noru Petuwel pihin. Pe Petuwel ara ndramira Aram hamou, mepo para kol Mesopotemiya,* pe Repekah ara pisu Lapan.

21 Repekah ara kinlahiy para kikun mbunah pwi. Pwen Yisak itohun iya kili YAPAN iyata Repekah, pe YAPAN ihilingi totohun tan, pe Repekah ara mapundriyan. 22 Yiy ara norun mwan,† pe mapu kinmwalahiy ta hilu, hilu sopaiwe iro nondriya tina hilu, pe yiy ipa, &lt;&lt;Weh, aripo tapeh? Sehe melit iriporayah isa kili yo? Pwen yiy iya sike YAPAN para kiyki lohongai para aliy.&gt;&gt;

23 Pe YAPAN ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Hilu ndramat malpat hiltora ndriyam. Pe hilu malpat ara, ara andre hilu konto wule pwi. Andre hu hapat kaya pwokeyahu katahu hapat. Pe yiy mepo nakisarayah mu andre kiya pwandrendres ta yiy para mulan.&gt;&gt;

24 Pwen pe iro mwonen lang nakimwalahiy kiyata norun kamai malmou mwan,‡ 25 imwalahiy tan imu ara sangin laman pe yomun soyon iramburuhi yiy, tehe hasai koyau. Pwen pe hupohowe ngalan ara Esau.§ 26 Pwen Repekah imwalahiy iyata nalin hamou paiwe, pe yiy imbultuwe tisingi mbutika Esau. Pwen pe hupohowe ngalan ara Yakop.** Yisak hayou tan iro manongui (60), pwen norun mwan malmou hilsarayah.

Esau itali nokun tehe yiy ndrohan

27 Hilu mbunah malmou kanna wihou pwen, pe Esau irayah ndramat hamou para kahaya yohou iya kene yangiy masih. Yakop ara mbunah hamou waison pe ngara kiye wum o. 28 Yisak ara ngara kinamili Esau, paratesah yiy ndramat para kahaya yohou para namnam, hapeko Repekah ara ngara kinamili Yakop.

29 Lang sih aro Yakop ara iro tuwe suw hayah, pe Esau iro yangiy pe isarayah isa wum mamundruwan. 30 Pe Esau ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Kileh, kunmundrui turuwe yo. Aiki suw hayah mahapo anruwaniy ita, ara kisa.&gt;&gt; Ndroiyin ara ko pe hupohowe ngala Esau handra i ara &lt;&lt;Etom.&gt;&gt;††

31 Pe Yakop ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Aiki ndrohonokum tehe ndrohan ara kisa kili yo pe andre kuiki suw kisa kili wou.&gt;&gt;

32 Pe Esau ipwai ipa, &lt;&lt;Animei! Yo ara pakeh nakumat. Kapa kumat, tesah ndrokonan andre kiwiri soiwi noku tehe ndrohan?&gt;&gt;

33 Pwen Yakop ipa, &lt;&lt;Apwatisingiy ndrokonan, pwen aiki ndrohonokum tehe ndrohan ara kisa kili yo.&gt;&gt; Pwen Esau ipwatisingiy ndrokonan, pe iyki ndrohonokun tehe ndrohan ara iya kili Yakop.

34 Pwen Yakop iyki ndrinanohun hayah iyasura suw mepo kinmbusiy iyau mbuwa malikei handra para kaniyai,‡‡ pe iykiy iya kili Esau. Pe Esau inamnam pe iyin ndran, pwen itine pe iyau. Tehen tora ko, Esau inime ndrohonokun tehe ndrohan ara kinna mwaihei o.

26

Yisak iro kol malkol Kerar pe Peersepa

1 Pe mundruwai namandra-namandran isarayah iro kol Kenaan paiwe, pe irayah tehe koluw mamu kintayah pwen, iro tandrohonga Apraham. Pwen pe Yisak iya kili King Apimelek para kol Kerar ita nondriya kol namandran Pilistiya. 2 Pe YAPAN isarayah isa kili Yisak pe ipa, &lt;&lt;Wou mbuna alai aya pwan Yisip. Aye sehe kol mepo nakupwai kisatam para ayen aliy. 3 Ayen ndron kol iye na, pe andre kuro sura wou pe andre kutoholi wou. Yo andre kuiki pwan iye kisa kili wou pe ndrayem hu mepo nakasarayah kamulan. Pe andre kuramwaniyani tapaniu to mepo kunpwai kinna ta tamam Apraham. 4 Andre kumbusi ndromweya ndrayem hu kasarayah soyo-soyon iya, tehe hu piriy hora yang; pe pwan masih iye ara andre kuikiy kiyatahu. Pe hu ndramat para kol masih topo kol pwan ara andre kutoholi hu kiyau kili ndrayem hu ko; 5 paratesah, Apraham ihilingi nongno pe ipwotisingi pwahanou to masih.&gt;&gt; 6 Pwen Yisak iyen ndron Kerar.

7 Pwen hu ndramat hayah para kol ara husike Yisak iyata Repekah, pe Yisak ipa, &lt;&lt;Yiy ara pisu.&gt;&gt; Yisak ara inoh para kipohowe Repekah ara nambuyun, paratesah, lohonge tan ara ipa, &lt;&lt;Matisan hu ndramat para kol ara hu katingundru, paratesah, Repekah ara pihin lahayan iya.&gt;&gt;

8 Yisak iro kol ara ndrangan niwen iya, pe King Apimelek para kol Pilistiya ara, maran iyau marasip pe inime Yisak iro tokonani nambuyun Repekah. 9 Pe Apimelek iyoh Yisak isa pe ipa, &lt;&lt;Mahapo upahasaniy tehe pihin ara, ara pisum pwi; yiy ara nambuyum. Paratesah pe apohowe yiy ara pisum?&gt;&gt; Pe Yisak ipa, &lt;&lt;Ulolohonge pe upa, kapa kupa yiy ara nambuyu andre hu katingundru.&gt;&gt;

10 Pwen Apimelek ipa, &lt;&lt;Wou apambusi tesah kisa kili yowu? Kapa hamou ndramiro kirandroyani nambuyum, pwen apaiki nopwaran ara kisa kili yowu ko mwaihei, hapeko ndrokonan para aliy ara wou mbukenam.&gt;&gt;

11 Pwen pe Apimelek ipwatisingiy iya kili hu ndramat masih pe ipa, &lt;&lt;Kapa hamou ndramat kirandroyani Yisak ndre nambuyun, ara andre yiy kimat.&gt;&gt;

12 Pe Yisak ara ihisi piyang hambut pe iro mwonen hayou ara, anandrinai soyo-soyon iya isarayah iro pwan ara, paratesah, YAPAN itoholi yiy. 13 Pe yiy ara irayah ndramat hamou namandran iya, pe meltan iro tayah iya soyon iya. 14 Pe hu sipsip pe hu mbulmwakau tan, iyapolo hu ndramiran para poya mbulyan ara hu soyon iya. Pwen pe hu Pilistiya ara hu ndrangis iyatan. 15 Pwen hutalon pwan pe huratulungi hu ndran ndrikou masih mepo hu ndramira Apraham husoyei koluw.

16 Pe Apimelek ipwai iyata Yisak ipa, &lt;&lt;Wawu karakuhuye pe kaya mawen kili yowu, paratesah, pwoke tawawu kinsarayah pwokeyan iya isa kili yowu.&gt;&gt;

17 Pwen Yisak irakuhuye pe iyau iya pwenten para Kerar pe ipwili yumwan pe iyen aliy. 18 Koluw Apraham isoye hu ndran ndrikou iro aliy ara, pe yiy kinmat pe hu Pilistiya huya pe huratulungi hu ndran ndrikou ara. Pwen Yisak iya pe ikaihi hu ndran ndrikou ara paiwe pe ipohowe ngala hu ndrikou ara tehe taman kinpohowe hu mamu kinna.

19 Pe hu ndramat para poya mbulya Yisak ara, huro talon pwan iro Pwenten Kerar pe ndran isuw mbulu pwan isa paingan pe ihou aliy. 20 Hapeko hu ndramat mepo huro nimnim iyatahu mbulmwakau tahu Kerar ara, hurakokowai iyasura hu ndramat ngara hu kanimnim kiyata hu mbulmwakau ta Yisak ara hupa, &lt;&lt;Ndran ndrikou ara, ara atowu!&gt;&gt; Pwen Yisak ipohowe ngala ndran ndrikou ara &lt;&lt;Takokowai,&gt;&gt;* paratesah, hu ndramat hurakokowai iya kili yiy.

21 Pwen pe hu ndramira Yisak husoye ndran ndrikou sih paiwe, pe hurakokowai yi. Pwen Yisak ipohowe ngala ndran ndrikou ara, &lt;&lt;Songot.&gt;&gt;† 22 Pwen pe Yisak itali hape ara pe iya soye ndran ndrikou sih paiwe; iro tandrohongan ara, ara hu kanrakokowai pwi. Pe Yisak ipohowe ngala ndran ndrikou ara, &lt;&lt;Ndrohonoku para pwanpwan hiyan.&gt;&gt;‡ Paratesah, ipa toro: &lt;&lt;Mahapo YAPAN kiniyki pwan hape iye kinsa torou. Pe menmenarou ara, andre kisarayah hiyan iya kiro aliy.&gt;&gt;

23 Pwen Yisak itali kol ara pe iyau iya kol Peersepa. 24 Ping ara ko Ngindrai iyarayah iya kili yiy pe ipa, &lt;&lt;Yo ara Ngindrai ta tamam Apraham. Mbuna anoh. Yo uropo sura wou; pe yo andre kutoholi wou pe ndromweya ndrayem hu andre kasarayah soyo-soyon iya, paratesah, unamili ndramiro, Apraham.&gt;&gt;

25 Yisak isoye pere tuntun sih para totohun, pe itotohun iya ngala YAPAN. Pwen ipuli seu hawum pe hu yau tan husoye ndran ndrikou sih.

Yisak hilu Apimelek hiltapaniu

26 Iyamulan Apimelek itali kol Kerar pe iwiri Ahussat, ndramat para pwahanou yiy, iyapolo Pikol, ndramat ngara kiya mu para singora pahun, pe huya nime Yisak. 27 Yisak isok hu ipa, &lt;&lt;Koluw wawu kanpwayi yo pe kanrasse yo kunnau, pe paratapeh wawu mui wawu sa kili yo paiwe?&gt;&gt;

28 Pe yihu somwi yiy hupa, &lt;&lt;Yowu nimei tehe YAPAN ara itasura wou, pwen yowu pa tukarapaniu mwalinga rou. Yowu andre karapaniu kiyasura wou, 29 pe wou mbuna ambusi mwomwan kisa kili wou, paratesah, yowu kantandroyani wou pwi. Yowu kanmbusi hiyan o kinsa tam, pe yowu pwandrisa wou ayau ayapolo koisirai. Pe mahapo YAPAN itatoholi wou.&gt;&gt;

30 Pwen Yisak ipo yon namandran iyatahu, pwen huya pe hunamnam pe huyin ndran iyawule. 31 Pe hutine makohu ping o para lang sih, pe hupwatisingi nongan para tapaniu iro mwele hu. Pe Yisak ipwandrisa hu huyau, pe huyau huyapolo koisirai.

32 Lang ara ko hu ndramat para poya mbulya Yisak huya kili yiy pe hupa, &lt;&lt;Yowu soye ndran ndrikou pe ndran ara kinisuw kinsa hiraliy.&gt;&gt; 33 Pwen Yisak ipohowe ngala ndran ndrikou ara &lt;&lt;Sipah.&gt;&gt; Iro tandrohonga lang ara isa matne mahapo, hutora pohowe ngala kol ara &lt;&lt;Peersepa.&gt;&gt;

Nambuyu Esau malmou

34 Tandrohongan ara, Esau iyen pe hayou tan mahaangui; pe yiy iwiri Yutit SuPeeri iya nambuyun, iyapolo Pasemat SuElon. Peeri hilu Elon ara hilu ndramira Hit. 35 Kultuwayi mbuyungundra Yisak hilu Repekah ara ngara kimbusi ndrina hilu kimwa.

27

Yakop ipwasike taman pe iwiri lomwes ta Esau

1 Yisak ara, kinna parangoloh pwen, pe maran ara kinyoh pe kinlahiy para kinnime handra melit pwi. Pwen pe iyoh Esau, norun ndrihou kamai, pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Noru!&gt;&gt;

Pe Esau isomwiy ipa, &lt;&lt;Tesah? Yo urupo.&gt;&gt;

2 Pe Yisak ipa toro: &lt;&lt;Yo kunna parangoloh pwen, pe ukowu sehe lang andre kumat kaliy. 3 Wou awiri kei tapuiwe kiyasura nah tam, pe aya yangiy pe ayakah ano hamou yohou. 4 Pwen awiri yohou ara pe aruwaniy kiyasura anandrinai kapan iya mepo ngara kunamiliy, pwen awiriy kisa kili yo. Pe anandrino kuiniy kihipwen, pwen andre kuiki lomwes to kisa kili wou; kiyamulan andre kumat.&gt;&gt;

5 Yisak iro wong iyata Esau manau, pe Repekah ara iro hilingiy. Pwen Esau kinyau kinna yangiy para kiyakah yohou kisa, 6 pe Repekah ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Nahapoko yo uhilingiy tamam ipwai iyata Esau ipa, 7 &lt;Awiri hamou yohou pe aruwaniy kiyapolo hayah anandrinai pe awiriy kisa kili yo. Andre yo kuiniy kihipwen, pwen andre yo kuiki lomwes to kisa kili wou kiya mara YAPAN; kiyamulan andre kumat.&gt;&gt; &gt; 8 Pwen Repekah ipa, &lt;&lt;Kiya, noru, wou ahalingi nokulani sehe melit nakupwai kisa tam para nambusiy mahapo. 9 Aya kou pe apirani noru meme malmou mepo nombuwe hilu imuh, pe awiriy kisa kili yo. Pe andre yo kuruwaniy kiyasura anandrinai kapan iya, mepo tamam ngara kinamiliy. 10 Pe wou awiriy kiya kili tamam, pe andre kiyniy. Pwen andre kiyki lomwes tan kisa kili wou; kamulan andre kimat.&gt;&gt;

11 Hapeko Yakop irapaiwani poho tinan pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Wou apahsaniy tehe Esau ara yomyomun soyon, hapeko yo ara pwi–yo mondro saiyon o. 12 Matisan tomo andre kihingoruwe yo pe kipa yo ara upwasike yiy; pwen yo mbukeno andre kumbusiy tehen tora pe andre kiten ano–pwen andre kunwiri lomwes tan pwi.&gt;&gt;

13 Hapeko tinan ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Noru, wou mbuna alohonge. Yo andre kukuni nopwaran ara. Ambusi sehe melit kunpwai; aya kou pe ayawiri meme malmou kisa kili yo.&gt;&gt;

14 Pwen Yakop iya pe iyawiri meme malmou pe iyaikiy iya kili tinan. Pe Repekah iruwani anandrinai kapan iya mepo tama Yakop ngara kinamiliy. 15 Pwen Repekah iyawiri koyau hamou lahayan ata Esau iro seu, pe isuluyani Yakop iya aliy. 16 Pe yiy ikulani nima Yakop pe koyun saiyon iya kapilo meme. 17 Pe Repekah iwiri anandrinai mepo kapan, iyasura ndrinanohun mepo kinruwaniy ara, pe iyaikiy iya kili Yakop.

18 Pwen Yakop iya kili taman pe iyoh ipa, &lt;&lt;Tomo!&gt;&gt;

Pe Yisak isomwiy ipa, &lt;&lt;Apwai, noru. Wou hiyeh?&gt;&gt;

19 Yakop ipwai iyata taman ipa, &lt;&lt;Yo Esau, norum ndrihou kamai. Yo kunmbusi melit masih tehe anpwai kinsa kili yo. Kiya, atine, ampwan, pe aini anam yohou. Kihipwen, aiki lomwes atam kisa kili yo.&gt;&gt;

20 Hapeko Yisak isok norun ipa, &lt;&lt;Noru, indrou sah, awiri yohou ara isa?&gt;&gt;

Pe Yakop ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;YAPAN, Ngindrai atam ara, ihingini yo yohou kileh.&gt;&gt;

21 Pwen Yisak ipa toro iyata Yakop: &lt;&lt;Asa pakeh pe kusehe mandram pe kuhungorwe wou na. Wou noru ndrihou kamai Esau ndrokonan ndre pwi?&gt;&gt;

22 Pe Yakop iya pakeh kili taman, pe taman ihingorwe sangin pe ipa toro: &lt;&lt;Wou ngasa mbulukoyum ara tehe Yakop. Hapeko yo uhungorwe nimam ara tehe nima Esau.&gt;&gt; 23 Yisak kinyorowe Yakop pwi, paratesah, yomu meme ara ikulani nima Yakop, pe imbusi niman ara yomyomun soyon iya tehe ata Esau. Pwen pe itoholi yiy. 24 Hapeko isok yiy paiwe ipa, &lt;&lt;Wou ara noru Esau ndrokonan ndre pwi?&gt;&gt;

Pe Yakop isomwiy ipa, &lt;&lt;Ehe, yo kopu.&gt;&gt;

25 Pwen Yisak ipa, &lt;&lt;Arai ano hape yohou kisa. Yo kuiniy kihipwen, pwen andre kuiki lomwes to kisa kili wou.&gt;&gt; Yakop iwiriy iya kili yiy, pe iyniy; pe isap hayah ndrunu wain iyapairin pe iyin.

26 Iyamulan taman ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Noru, asa pakeh pe arahunghung kisa kili yo.&gt;&gt; 27 Pe Yakop iya pakeh pe irahunghung iya kili yiy, pe Yisak ihingi koyau ta Esau iro sangi Yakop. Pwen pe Yisak iyki lomwes iyatan pe ipa toro:

&lt;&lt;Ngonoho melit hiyan ata noru,

ara tehe ngonoho piyang YAPAN kintoholi pwen.

28 Andre Ngindrai kimbusi nayak para ping kiyau yang kisa

pe kimbusi anandrinai soyon kirayah kiro piyang tam masih.

Pe andre yiy kihingini wou wit pe wain kisahapuh ara soyon iya.

29 Andre hu ndramat para kol pwan masih andre hu karayah pwandrendres tam,

pe andre hu katukuruhu kisa kili wou.

Pe andre nalim hu pe ndraye tinam hu masih ara andre hu koro pahandram o.

pe andre hu katukuruhu kisa kili wou.

Kapa hiyeh kitten anam, andre Ngindrai kitten anan.

Pe kapa hiyeh kitoholi wou ara andre Ngindrai kitoholi hu yi.&gt;&gt;

30 Yisak iyki lomwes iyata Yakop ihipwen, pe Yakop itali yiy nakiyau, pwen nalin Esau iro yangiy ara isarayah. 31 Yiy iruwani anandrinai hayah kapan, pe iyaikiy iya kili taman. Pwen ipwai iyata taman ipa, &lt;&lt;Tomo, atine pe aini anam yohou iripo kili yo ye, pwen pe aiki lomwes tam kisa kili yo.&gt;&gt;

32 Pe taman Yisak isok yiy ipa, &lt;&lt;Wou hiyeh?&gt;&gt;

Pe isomwiy ipa, &lt;&lt;Yo yeh, yo norum ndrihou kamai, Esau.&gt;&gt;

33 Yisak ara, sangin ilelen namandran iya, pe ipa, &lt;&lt;Ara hiyeh ndrokonan mepo iwiri yohou pe isaikiy isa kili yo mamu? Yo uniy iroho pwen o, pe wou asarayah. Yo kuniyki lomwes to kinna kili yiy pwen, pe lomwes ara, ara atan masih.&gt;&gt;

34 Esau ihilingi nongna taman, pe yiy ara irang turut pe ipa, &lt;&lt;Tomo, wou aiki lomwes tam kisa kili yo yi.&gt;&gt;

35 Hapeko yiy ipa, &lt;&lt;Nalim isa pe ipwaske yo pe kinwiri topwe lomwes tam.&gt;&gt;

36 Pwen Esau ipa, &lt;&lt;Ngalan &lt;Yakop&gt; ara ilahi yiy imwonen*, paratesah, kinpwasike yo maporoluwoh pwen ara. Yiy kinwiri noku tehe yiy ara ndrohan, pe nahapo kiniwiri lomwes to yi.&gt;&gt; Pwen yiy isok ipa, &lt;&lt;Lomwes tiken ita ndron ndre pwi?&gt;&gt;

37 Yisak ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo kunbmusi yiy kintayah pohon ta walu kene. Pe yo kunbmusi yowem hu andre karayah pwandrendres tan, pe kuniyki wit pe wain soyon kinna tan. Nahapo apa ndre sehe melit ndrokonan iripo ndron para kuikiy kisa kili wou, Noru?&gt;&gt;

38 Esau ipwai iyata taman ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh Tomo, lomwes ariya ko ndre ita ndron? Kapa kiro ndron, Tomo, aiki lomwes kisa kili yo yi!&gt;&gt; Pwen Esau irang turut paiwe.

39 Pwen Yisak ipa toro iyatan, &lt;&lt;Andre kolom ara kiro mawen pwan hiyan, pe nayak para ping kiyau paingan yang ara kinlahiy para kisa ndrita pingem pwi. 40 Wou andre apopahun kiya semela pahun niwen opu para apo anandrinam pe mipwan hiyan; pe wou andre aro pahandra nalim. Hapeko kamulan wou andre anto pahandra pwokere ta nalim pwi, pe kapa kiwong, andre anhilingi yiy pwi yi.&gt;&gt;

41 Esau ara ndrinan ilokuh ta Yakop, paratesah, taman iyki lomwes masih kinna tan. Lohongan ilohonganiy pe ipa, &lt;&lt;Pakeh tomo nakimat. Pe koisirai tan kihipwen, andre kutingundru Yakop.&gt;&gt;

42 Hapeko Repekah ara kinhilingi lohonga Esau pwen, pe iyoh Yakop pe ipa, &lt;&lt;Ahilingiy! Nalim Esau ara ndriyan ita kiskis para kitingundrum. 43 Noru, ambusiy sehe melit nakupwai satam: Atine kileh pe awop aya kili wayi Lapan ita kol Haran. 44 Aya pe aro sura yiy kipoo ndrina lokuh ta nalim kihipwen. 45 Kapa ndrina lokuh ta nalim ara kihipwen, pe koyun kirut sehe melit ambusiy iyatan, pwen andre yo kupwanos wou pe amui asa yi. Tehen tapeh, andre kupiyani walu noru malmou kene porosih o?&gt;&gt;

Yisak ipwandrisa Yakop iya kili Lapan

46 Pwen Repekah ipwai iyata Yisak ipa, &lt;&lt;Yo ara wele kinimai kinata hilu pihi Hit ara. Kapa Yakop kiyesou kiyatahu pihi Hit i, ara hiyan para kumat.&gt;&gt;

28

1 Yisak iyoh Yakop pe iyki lomwes iya kili yiy, pe ipwatisingiy iyatan ipa, &lt;&lt;Wou mbuna ayesou kiya kili hamou pihi Kenaan; konan! 2 Mahapoko aya Pattan Aram, aya wum ta tama tinam, Petuwel. Aro kili salim, Lapan, pe awiri norun hamou pihin kiya nambuyum. 3 Ngindrai Pwokeyan Masih andre kitoholi yesou tam, pe norum hu ara andre kasarayah soyon iya, pe wou andre asarayah tumbu hu yau soyon. 4 Ngindrai andre kihingini lomwes ta Apraham kisa kili wou pe ndrayem hu kamulan. Pe pwan mamu mepo Ngindrai kiniykiy kinna ta Apraham, mahapo asa amiraliy, ara andre awiriy kiya pwanem.&gt;&gt; 5 Pwen Yisak ipwandrisa Yakop iyau iya Pattan Aram, iya kili Lapan noru Petuwel, yiy ndramira Aram. Pe Lapan ara wayi Repekah, tina Yakop pe Esau.

Esau iwiri pihin hamou paiwe yi

6 Napwai Esau kinpahasaniy pwen tehe Yisak kiniyki lomwes kinna ta Yakop, pe kinpwandrisa yiy kinna Pattan Aram para kiya yesou. Iro tandrohonga iyki lomwes iya kili yiy, ipwatisingiy iyatan ipa, &lt;&lt;Mbuna ayesou kiya kili hu pihi Kenaan.&gt;&gt; 7 Pe Yakop ihilingi nongna taman pe tinan, pe kinyau kinna kol Pattan Aram. 8 Napwai Esau kinpahsaniy pwen tehe taman Yisak ara kinoho namili hu pihi Kenaan ara pwi yoh; 9 pwen Esau iya kili hu yowe Yismayel NdraApraham pe iya wiri Mahalat SuYismayel, pisu Nepayot, iya nambuyun. Pe iwiri yiy iya paiwa hilu pihi mu tora kili yiy.

Yakop inihinih

10 Yakop itali kol Peersepa pe iyau para kiya kol Haran. 11 Yiy irotokai ipoo iyarayah iya kol hakol, pe yiy iro aliy para kimatin, paratesah, paramwandrai ara kinpiyah pwen. Pwen pe iwiri pat sih pe iykiy iye pwan iya waingan pe iye matin aliy. 12 Yiy imatin pe inihiyani kannen sih, sahin iro pwan, pe sahin ara iya paingan yang, pe hu angelou ta Ngindrai ara soyon iya huro ngas ya paingan, pe hurolai sapwan. 13 Pwen yiy inime YAPAN iho tine pakeh pe ipa, &lt;&lt;Yo ara YAPAN, Ngindrai ta tumbum Apraham pe Ngindrai ta tamam Yisak. Pwan mepo ayera matin aliy, ara andre yo kuikiy kisa tam pe ndrayem hu. 14 Ndrayem hu ara andre kasarayah soyon iya tehe kohu pwan, pe andre yihu kamasumbuwe kaya rai, kup, hai, pe tolau. Hu ndramat para kol pwan masih andre hu kawiri lomwes ara kiyau kili wou pe ndrayem hu. 15 Hape aleheh naya aliy ara uta sura wou, pe uta pwokarani wou, pe andre yo kuwiri wou amui asa pwan iye yi. Pe andre kuntali wou pwi kipoo kumbusi melit masih tehe upwai satam.&gt;&gt;

16 Yakop isapoyoi pe ipa, &lt;&lt;Ndrokonan tehe YAPAN ara iripo kol iye, pe yo ara ukowu!&gt;&gt; 17 Yiy inoh pe ipa, &lt;&lt;Kol iye tehen tapeh ndrokonan; andre ndrohonoku yumwa Ngindrai! Ndrokonan! Hape aro ara andre ndrohonoku karam para yang.&gt;&gt;

18 Yakop itine mandroulang pe iwiri pat iye waingan ara, pe isondritiyaniy iro tine para kiho rokai pe lohongan kiro aliy. Pwen pe itilingi ndraikei para holip iya ndritan para kipwaingani pat ara tehe ata Ngindrai. 19 Koluw hupohowe kol ara &lt;&lt;Lus,&gt;&gt; pe lang ara Yakop ipaiwani ngala kol ara iya &lt;&lt;Petel.&gt;&gt;*

20 Pe Yakop irapaniu iya kili Ngindrai toro: &lt;&lt;Kapa Ngindrai kiro sura yo, pe kipwokarani yo para tokuyo uropo mbusiy, pe kapa kihang yo anandrino pe koiwe, 21 pe kapa yo kuro hiyan o pe kumui kuyarayah kuya kol ta tomo, pwen andre YAPAN kisarayah Ngindrai to. 22 Kol mepo usondritiyani pat ita tine aliy ara para kulohonganiy tehe aro ara yumwa Ngindrai. Pe melit masih nahang yo ara andre kuiki sih kiyau mwele melit masongui ara kimui kisa kili wou.&gt;&gt;

29

Yakop iyarayah iya kol ta Lapan

1 Yakop iro rokai manau iropo iya, pe iyarayah iya kili hu ndramat para kup. 2 Pe maran pakiya pwi, inime ndran ndrikou iro kol ngawan. Pe yihu sipsip hurawure hu huya mandrairoyoh pe huye matin ndrahasa ndran ndrikou, paratesah, ngara hu kayin ndran ara. Hapeko pat namandran ara iye ndrita pohomara ndrikou. 3 Pwen kapa hu sipsip masih kasa harong, hu ndramira sipsip ngara hu kasa pe katiriyani pat kiya mawen pohomara ndrikou, pe hu sipsip kayin ndran. Kihipwen, hu ndramira sipsip ngara katiriyani pat kimui kiya nokun paiwe.

4 Yakop isok hu ndramira sipsip ipa, &lt;&lt;Wawu nali, wawu paraleheh?&gt;&gt; Pe yihu somwiy hupa, &lt;&lt;Yowu para kol Haran.&gt;&gt;

5 Pwen Yakop isok hu ipa, &lt;&lt;Wawu pahasani tumbu Nahor kamai ngalan Lapan, ndre pwi?&gt;&gt; Yihu somwiy hupa, &lt;&lt;Ehe, yowu pahasani yiy.&gt;&gt;

6 Pe ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Yiy hiyan o, ndre?&gt;&gt;

Yihu pa, &lt;&lt;Ehe, yiy ara hiyan o. Animei! Norun pihin Rahel isayau yohou iyasura hu sipsip ta taman.&gt;&gt;

7 Yakop ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Akanimei, paramwandrai iripondron paingan pe paramwandrai para hu sipsip karawurehu ara mapu. Akahang hu ndran pe akawiri hu kamui kaya yan ndromwindriu.&gt;&gt;

8 Yihu pa, &lt;&lt;Yowu kanlahiy para kambusiy pwi, kipoo yihu sipsip masih kasa harong. Pwen andre yowu kawiri pat kiya mawen pe yihu sipsip kayin ndran.&gt;&gt;

9 Yakop iro wong iyasura hu manau, pe Rahel isarayah iyasura hu sipsip ta taman, paratesah, ngara kipwokerani hu. 10 Yakop inime noru salin pihin iyasura hu sipsip tan, pwen iya ndrikou pe itiriyani pat iya mawen, pe iyuk ndran iyatahu sipsip ta salin Lapan. 11 Pwen pe Yakop irahunghung iyata Rahel pe irang namandran. 12 Yiy ipwai iyata Rahel ipa, &lt;&lt;Yo pe tamam ara youlu hapat o. Yo ara noru Repekah.&gt;&gt; Pwen pe Rahel ingap iya pe inese ndrainga taman.

13 Lapan ihilingiy tehe noru pisun, Yakop, isa, pe ileheleh iya pe iya pohonani yiy iho sai. Lapan indrohosi yiy, pe irahunghung iyatan, pe iwiri yiy iya seu. Pwen Yakop itiyani melit masih irayah kili yiy. 14 Lapan ipa, &lt;&lt;Ndrokonan! Talu ara ndriya sih opu.&gt;&gt; Pwen pe Yakop iye manau sura yiy walah sih imwonen.

Yakop ipo mbulya Lapan

15 Lapan ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Mahisan apa ndre wou ara ndraiye pe apo mbulyo ko mwaihei, ara pwi yoh. Apwai sato, kennem ara masahayeh?&gt;&gt;

16 Pe Lapan ara manorun malmou pihin–pihi namandran ngalan Leyah, pe pihi mendreheh ngalan Rahel. 17 Leyah ara maran lahin,* hapeko Rahel, ara yiy lahayan masih, pe iramwaitini Leyah. 18 Yakop ara inamili Rahel pwokeyan iya, pe ipa, &lt;&lt;Andre kupo mbulyam nondriya hayou manandrtoyoh. Kihipwen, pwen kuwiri Rahel, norum kopwan pihin.&gt;&gt;

19 Pwen Lapan ipa, &lt;&lt;Hiyan! Andre kuniyki yiy kinna tahu hayah pwi. Hiyan para kuiki yiy kisa tam. Pwen andre aro sura yo.&gt;&gt; 20 Yakop ipo mbulen iya mane hayou andrtoyoh para kiwiri Rahel. Hapeko, hayou manandrtoyoh ara tehe lang masahayeh o, paratesah ndriyan imbuluhi Rahel namandran pe pwokeyan iya.

21 Pwen Yakop ipwai iya kili Lapan ipa, &lt;&lt;Hayou manandrtoyoh pwen; awiri Rahel kisa pe youlu nakayesou ara.&gt;&gt;

22 Pwen pe Lapan ipo kowase hilu pe imbultani hu ndramat masih para kol ara husawule pe hunamnam. 23 Ping ara kiniwiri Rahel pwi, hapeko iwiri Leyah isa kili Yakop, pe Yakop imatin iyasura yiy. 24 Lapan iyki pihin hamou para poya mbulyan, ngalan Silpah, ara iya kili Leyah para kipo mbulyan.

25 Ndroulang para ping ara, Yakop inimei tehe yiy ara Leyah! Pwen Yakop iya kili Lapan pe ipa, &lt;&lt;Paratesah pe ambusi tora isa kili yo? Yo upo mbulyam para kuwiri Rahel. Paratesah apwasike yo?&gt;&gt;

26 Lapan ipa, &lt;&lt;Kowase yowu, ara konohoiki noru yowu pihi mendreheh kiyesou kimu kiya kili pihi namandran ara pwi yoh. 27 Alonge na kipoo kowase yesou para sandre sih kisayau na. Pwen andre kuiki Rahel kisa tam kapa ambuluyani mbulen nondriya hayou manandrtoyoh paiwe yi.&gt;&gt;

28 Yakop ipwes. Iya sandre para kowase hilu Leyah ilon, pwen Lapan iyki norun pihin Rahel iya kili Yakop iya nambuyun. 29 Lapan iyki pihin hamou para poya mbulyan, ngalan Pilhah, iya kili Rahel para kipo mbulyan.

30 Yakop imatin iyasura Rahel, pe inamili Rahel namandran iya iyata Leyah. Pwen pe ipo mbulen ta Lapan hayou manandrtoyoh paiwe yi.

Ngala noru Yakop hu

31 YAPAN inimei tehe Yakop welen imai ta Leyah. Tehen tora ko pe YAPAN isopwat Leyah para kipo mbunah. Hapeko Rahel ara norun pwi. 32 Leyah ara mapundriyan pe imwalahiy iyata norun kamai hamou, pe yiy ipa, &lt;&lt;YAPAN inime nopwaran ato, pe mahapo ara nambuyu andre kinamili yo.&gt;&gt; Pe ipohowe ngala mbunah ara Rupen.†

33 Yiy mapundriyan paiwe pe imwalahiy iyata mbunah kamai hamou, pe ipa, &lt;&lt;YAPAN iyki noru kamai yi. YAPAN ihilingiy tehe Yakop kinnamili yo pwi.&gt;&gt; Pwen pe yiy ipohowe ngala mbunah ara &lt;&lt;Simeyon.&gt;&gt;‡

34 Pwen Leyah ara mapundriyan pe imwalahiy iyata norun kamai hamou paiwe yi. Pe yiy ipa, &lt;&lt;Matisan nambuyu mahapo welen kiso to, paratesah, yo kunmwalahiy pwen kinna tahu mbunah matimou.&gt;&gt; Pe ipohowe ngala mbunah ara &lt;&lt;Lepi.&gt;&gt;§

35 Pwen iyamulan, yiy mapundriyan paiwe pe imwalahiy iyata norun kamai hamou i. Leyah ipa, &lt;&lt;Mahapo andre kuhuri ngala YAPAN.&gt;&gt; Pe ipohowe ngala mbunah ara &lt;&lt;Yutah.&gt;&gt;** Pwen pe Leyah ingoh para kipo mbunah hape, pe ihou.

30

1 Pwen Rahel ara inimei tehe kinkun hamou noru Yakop pwi. Pe Rahel ara ingongowani nalin Leyah, pe ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Ahang yo hamou mbunah! Kapa pwi, andre kumat.&gt;&gt;

2 Yakop ndrinan ilokuh ta Rahel pe ipa, &lt;&lt;Apa ndre yo Ngindrai? Ngindrai mbukenan iparuwe wou pe ankun mbunah pwi.&gt;&gt;

3 Pe Rahel ipa, &lt;&lt;Iye ara Pilhah, pihin para poya mbuluyo. Amatin kiyasura yiy pe alkapo mbunah kanoru pe yo andre kurayah tina hu mbunah ara.&gt;&gt;

4 Pwen pe Rahel iwiri Pilhah, pihin para poya mbuluyan, pe iyki yiy iya kili Yakop, pe Yakop imatin iyasura yiy. 5 Pe Pilhah mapundriyan pe imwalahiy iyata norun hamou kamai. 6 Pwen Rahel ipa, &lt;&lt;Ngindrai kinnime yo pwen, pe yiy kinpahasani kultuw ato. Yiy kinhilingi totohun to pe iyki mbunah kamai iye isa kili yo.&gt;&gt; Pwen pe Rahel ipohowe ngalan ara &lt;&lt;Tan.&gt;&gt;*

7 Pe Pilhah mapundriyan paiwe, pe imwalahiy iyata noru Yakop hamou kamai yi. 8 Rahel ipa, &lt;&lt;Ndriyo itayi nali pe kuntamwaitini yiy.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngalan ara &lt;&lt;Naptali.&gt;&gt;†

9 Lang ara Leyah inimei tehe yiy kinihipwen mbunah i. Pe yiy iyki Silpah, pihin para poya mbulyan, iya kili Yakop tehe nambuyun. 10 Iyamulan, Silpah imwalahiy iyata mbunah kamai hamou noru Yakop. 11 Pwen pe Leyah ipa, &lt;&lt;Mwakan kuntamwaitini yiy.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngalan ara &lt;&lt;Kat.&gt;&gt;‡

12 Pihin para poya mbulya Leyah, Silpah, ara imwalahiy iyata noru Yakop hamou kamai paiwe yi. 13 Pe Leyah ipwai ipa, &lt;&lt;Yo upwes, pe andre yihu pihin masih hu kapa yo ara pihin para pwesai.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngalan ara &lt;&lt;Aser.&gt;&gt;§

14 Imwonen lang para poya wit pe Rupen iya piyang pe inime mbuwa nonou hayah, irihiy, pe iwiriy pe isaikiy isa kili tinan Leyah. Pe Rahel ipwai iyata Leyah ipa, &lt;&lt;Yo unamili nonou ta norum kamai ara; ahang yo hayah.&gt;&gt;

15 Leyah ipa, &lt;&lt;Wou anwiri nambuyu pwen, pe ara kinlahi wou pwi? Pe mahapo apawiri nonou ta noru kapolon i?&gt;&gt; Rahel ipa, &lt;&lt;Hiyan, nepo kiping amatin sura Yakop pe apo soiwi nonou ta norum.&gt;&gt;

16 Kol ipiyah, Yakop itali piyang pe isarayah. Leyah iya pohonani yiy pe ipa, &lt;&lt;Wou andre amatin kiyasura yo nepo kiping, paratesah, kunsowani wou kinna nonou ta noru kamai pwen.&gt;&gt; Pwen pe ping ara Yakop imatin iyasura yiy.

17 Ngindrai ihilingi totohun ta Leyah, pe imwalahiy iyata noru Yakop kamai paiwe iyasura hu mahaamou i. 18 Pwen Leyah ipa, &lt;&lt;Ngindrai iyki ndraimo isa kili yo, paratesah, yo uiki pihin para mbuluyo iya kili kamai to.&gt;&gt; Pwen ipohowe ngala norun ara Yissakar.**

19 Leyah imwalahiy paiwe iyata noru Yakop hamou kamai. Ndromweyahu masih iya harong nahapo ara hu mannomou. 20 Pe Leyah ipa, &lt;&lt;Yukyuk ta Ngindrai ara ihingini yo melit handra hiyan iya. Nepo aro nambuyu andre kinamili yo, paratesah, yo kunmwalahiy kinnata norun hu mannomou kamai.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngalan ara Sepulun.††

21 Iyamulan imwalahiy iyata norun hamou pihin, pe ipohowe ngalan ara Tainah.

22 Pwen pe Ngindrai ilohongani Rahel, pe ihilingi totohun tan pe ipaiwani mundropwa ndriyan para kipo mbunah. 23 Yiy mapundriyan pe imwalahiy iyata norun hamou kamai. Pe ipa, &lt;&lt;Ngindrai kinrapiyani masirai to kinnau pe ihingini noru hamou kamai. 24 Andre YAPAN kiyki noru kamai hamou i.&gt;&gt; Pwen ipohowe ngalan ara Yosep.‡‡

Yakop hilu Lapan hilu tamwanye nongna hilu para mbulen

25 Iyamulan para Rahel imwalahiy ta Yosep, Yakop ipwai iyata Lapan ipa, &lt;&lt;Hiyan para apwai pe kumui kuya kolo pe pwane imwonen. 26 Wou anpahasaniy tehe yo uropo po mbulyam isa matne mahapo. Pe mbulyam masih apwai ara umbulyaniy topwei. Pwen mahapo apa hiyan para kuwiri nambuyu hu pe noru hu pe yowu kayau ndre pwi?&gt;&gt;

27 Hapeko Lapan ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Andre kupa handra lohongo kisa kili wou na; yo urakowem pe unimei tehe YAPAN imbusi hiyan isa kili yo, paratesah, wou aropo kili yo. 28 Nahapo apohowe kennem masehayeh, pwen pe andre kusowani wou.&gt;&gt;

29 Yakop ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Wou anpahasaniy tehe sipsip tam masih huya soyon ara iya pahandra mbulen pe pwokere to ko. 30 Koluw hu sipsip tam ara kanhon tehe mahapo pwi yoh. YAPAN ara itoholi wou iya mbulen urupo mbusiy pe hu sipsip tam kansarayah soyon iya. Hapeko nahapo yo mbukeno ara unamiliy para kupo mbuluyo imwonen.&gt;&gt;

31 Lapan isok yiy ipa, &lt;&lt;Andre kusowani wou kiya tesah?&gt;&gt;

Yakop ipa, &lt;&lt;Yo mbuwali para asowani yo, hapeko andre kupokarani hu sipsip porosih i kapa apwes kiya lohongai to nakupwai mahapo iye; 32 Nahapo andre kuya nime hu sipsip pe meme tam hutora kowahu pe kuwiri hu noru sipsip lokuran, kiyasura hu noru sipsip pe meme soluhuyai; yihu masih andre kuwiri hu kaya sowo. 33 Pe kamulan kapa asa pe anime hu sipsip pe meme para sowo, andre apahasaniy tehe nongan upwai satam mahapo ara ndrokonan ndre pwi. Kapa asanime hu sipsip ndre meme to mepo lokuran pwi ndre soluhuyai pwi, pwen ara ipwaingani tehe kunpahanowe hu.&gt;&gt;

34 Lapan ipa, &lt;&lt;Yo upwes; talu kambusi tehe apwai.&gt;&gt;

35 Hapeko iro mwonen lang ara ko, Lapan ihirani hu meme iyapolo hu sipsip lokuran, pe ipwai iyata norun hu kamai para hu kaluwi hu sipsip pe hu meme ara kaya hape mwanan pe marahu koro tahu. 36 Pwen pe Lapan iyasura norun hu hutali kol ara pe huyau pe huye rokai lang maroyoh huya mawen kili Yakop. Pe Yakop ara maran iro tahu sipsip pe meme hayah ta Lapan.

37 Iyamulan Yakop iwiri hu sino ndraikei mwandran tiken para hu kei matikou, pwen irapelei pe irakaiyani kapilohu–hape iyau, hape iro, hape iyau, hape iro–pe ndrinan pallen ara isarayah. 38 Yakop iyki hu ndrandra kei ara iro mu iyatahu sipsip pe meme; iyki hu ara iro ndrohonoku pwelekei mepo ngara hu kayin ndran kiro aliy. Iyki hu iro ara, paratesah, yihu sipsip pe meme kapa hu kasa para kayin ndran kiro mwonen walahehu, pwen andre hu hamou kiya kili hamou. 39 Pwen iyamulan pe hu meme huya kili hamou-hamou iro mu para ndrandra kei ara, pwen pe hu meme hurosus noruhu ara soluhuyai o. 40 Yakop ara ipirani noru hu sipsip pe meme mendreheh pe soluhuyai, ara iya mawen kili hu namandran. Pe irapaiwani hu sipsip pe meme namandran ara marahu iya ndrandra kei mepo hu kan lokuran ta Lapan iro aliy. Tehen tora ko Yakop iyki hu sipsip pe meme tan iro mawen iyata Lapan. 41 Walehe hu sipsip namandran isarayah para hamou kiya kili hamou, Yakop ngara kiyki ndrandra kei kiro mu kiya pakeh kili pwelekei tahu para ndran. Pwen andre hu hamou kiya kili hamou. 42 Hapeko Yakop ara kinohoiki ndrandra kei kinto mwalinga hu sipsip pe meme mepo humbuyei para hamou kiya kili hamou, ara pwi yoh. Iyamulan yihu sipsip pe meme ta Lapan ara hu masih kanmbuyei topwei, hapeko ta Yakop ara mandrahu saiyon pe pwokeyan. 43 Tehen tora ko Yakop ara irayah ndramat hamou namandran pe mangalan. Yiy imbusiy pe hu sipsip pe meme pe ndramiran para poya mbulyan, pe hu kamel iyapolo hu tongkiy tan ara husarayah huya soyon iya.

31

Yakop iwop iya mawen kili Lapan

1 Yakop ihilingiy tehe noru Lapan hu kamai ara huro pwahaltani yiy hupa, &lt;&lt;Yakop kinpo topwe memelit masih ta tama yowu. Yiy irayah ndramat namandran pe melit tan iya soyon, ara iro kili tama yowu ko.&gt;&gt; 2 Pe Yakop inime pakut ta Lapan ara imeu pe kinmbus tehe koluw pwi.

3 Pwen YAPAN ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Amui aya kolo tamam hu pe yowem hu, pe andre kuro sura wou.&gt;&gt;

4 Pwen Yakop ipwanos nongan iya kili Rahel pe Leyah para hilu kasa nime yiy kasa kol mepo hu sipsip pe meme tan iro aliy. 5 Ipwai iyata hilu ipa, &lt;&lt;Ngindrai ta tomo hu ara iripo sura yo, pe yo unumei tehe tama walu ara kinnamili yo tehe koluw kinna pwi yoh. 6 Walu pahasaniy tehe umbulyani mbulya tama walu iyasura pwoke to masih. 7 Pe tama walu ara ipwasike yo pe kenne ara irapaiwaniy maporosongui. Hapeko Ngindrai ara ikaituwe yiy pe kinmbusi handra melit mwomwan kinsa kili yo pwi. 8 Mamu Lapan ipa hiyan para hu meme mepo soluhuyai ara ato para sowo. Hapeko iyamulan hu meme hurosus pe noruhu ara hurayah soluhuyai opu. Pwen ipa hiyan para hu meme mepo kinima soluhuyai iro mandrahu niwen, ara kiya para sowo. Pwen iyamulan yihu meme ara hurosus pe noruhu husarayah pe kinima soluhuyai iho mandrahu ara niwen opu. 9 Pwen tehen tora ko pe Ngindrai iwiri hu sipsip pe meme ta tama walu isa mawen kili yiy pe iyki hu sato. 10 Porosih aro, imwonen walehe hu meme kamai ngara hu kaya kili hu meme pihin isarayah, pe yo unihinih pe unime hu meme kamai mepo yomuhu soluhuyai opu ara huya kili hu meme pihin. 11 Pe yo unihiyani angelou hamou ta Ngindrai isa pe iyoh isa kili yo ipa, &lt;Yakop!&gt; Pe yo upa, &lt;Tesah; yo ye.&gt; 12 Pe yiy ipa, &lt;Animei! Yihu meme kamai mepo hu torapo iya kili hu meme pihin yomuhu ara soluhuyai opu. Yo umbusiy pe isarayah tehen tora ko, paratesah, unimei tehe Lapan ngara kirakultuwani wou. 13 Yo ara Ngindrai mepo usarayah usa kili wou aro Petel, pe arapaniu isa kili yo pe atilingi ndraikei para holip iya ndrita pat sih para lolohonge. Nahapo amui aya kolom mepo amwalahiy aro aliy.&gt; &gt;&gt;

14 Pwen Rahel pe Leyah hilu somwi Yakop hilpa, &lt;&lt;Pe youlu ara kanlahiy para kapo hayah melta tama youlu pwi. 15 Yiy imbusi youlu ara tehe hu pihi mawen. Yiy kinwiri kenne youlu pwen, hapeko yiy kinirasumbuwaniy topwei. 16 Hiyan, melit masih mepo Ngindrai iwiriy iro kili tama youlu ara kinna torou pe noru worou hu. Wou ambusi sehe melit mepo Ngindrai kinpwai kinsatam.&gt;&gt;

17 Pwen Yakop iyki hu pihin tan pe norun hu ara huya ndrita hu kamel hayah, 18 pe irakuhuyani hu para hu nakayau kaya kolo taman Yisak ita kol Kenaan. Pe imbultaha hu kan tan masih ara huro mu kili yiy, iyasura melit masih mepo iwiriy iro Pattan Aram.

19 Iro mwonen lang ara, Lapan kinyau kinna san yomuhu sipsip tan, pe Rahel iya pe ipahanowe hu ngindrai pwasoyou ata taman mepo ngara kiykiy kiro memerani suwen. 20 Yakop kinnese ndrainga Lapan ndramira Aram tehe yiy nakiyau ara pwi yoh. 21 Yiy iwiri menmenan masih pe iwop kokohe ko, pe isingondriti ndran namandran Yuprates. Pwen pe irikai iyapwen te ngondron para pahayi Kileyat.

Lapan iro ndruwa Yakop

22 Lang malwoh ihipwen, pe iya lang maroyoh hutiye ndrainga Lapan tehe Yakop ara kinwop. 23 Pwen Lapan iwiri hu ndriya sih o, pe huro ndruwa Yakop. Lang manandrtoyoh ihipwen, huyarayah huya kili Yakop iro kol pahayi ngondron para Kileyat. 24 Ping ara Ngindrai iyarayah iya kili Lapan iya nihinih pe ipa, &lt;&lt;Maram kiro tam; mbuna apa hapesah hiyan ndre mwomwan kiya kili Yakop.&gt;&gt;

25 Pwen Yakop hu, hu kanpwili yopeyehu pwen iro kol pahayi ngondron para Kileyat. Pe Lapan hu husako, hunime Yakop, pe hupwili yopeyehu iho ngilse hu tehen aliy yi.

26 Pwen Lapan ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh ndrokonan apakarawani yo pe apahanowe noru malmou pihin pe wawu yau, tehe hu ndramat para pahun ngara kambusiy? 27 Paratapeh ansike yo pwi pe wawu wop kokohon opu? Kapa anese hape, pwen kupwai kiyatahu yau to pe yowu kapwesani wawu kiya ndramiy, kuwah, pe waliy pe wawu kayau. 28 Wou anpa hiyan kinsato para kuhunghung kiyata tumbu hu pe noru hilu pihin ara pwi. Ambusi kultuw ara tehe ndramat lohonga pwi. 29 Yo uhungorowe pwoke to ara ilahiy para kumbusi mwomwan kisa kili wou. Hapeko pinge ping Ngindrai ta tamam ipwai isa kili yo ipa, &lt;Mbuna apa hapesah hiyan ndre mwomwan kiya kili Yakop.&gt; 30 Nahapo anamiliy para amui aya kili tamam pe yowem hu. Ara hiyan. Hapeko, paratapeh apahanowe hu ngindrai pwasoyou to?&gt;&gt;

31 Yakop ipwai iya kili Lapan ipa, &lt;&lt;Unohowaniy matisan aratuwe norum hilu. 32 Kiya, kapa akahi hiyeh iwiri hu ngindrai pwasoyou tam, ara andre katingundrun kimat. Hu yowe tolu topo, pe kapa anime handra melit tam iripo kili yo, pwen awiriy.&gt;&gt; Hapeko Yakop ara ikowu tehe Rahel kinpahanowe hu ngindrai pwasoyou ta taman.

33 Pwen Lapan isong imu iya kamai ta Yakop, pwen iya kamai ta Leyah. Pwen iyamulan isong iya nondriya kamai ata hilu pihin para poya mbulya hilu malmou. Hapeko iya kinkahi hu ngindrai pwasoyou tan pwi. Iyamulan isa ngawan pe isong iya kamai ta Rahel. 34 Rahel ara iwiri hu ngindrai pwasoyou ta taman pe ikohoni hu iro pahandra melit para hatina mbulu ndramat mepo ngara hu kaiki kiro ndrita kamel. Pe Rahel irompwan ndritan. Lapan ara ipokekelah nondriya kamai masih hapeko kininimei pwi yoh.

35 Pe Rahel ipwai iya kili taman ipa, &lt;&lt;Ndrinam mbuna kilokuh to, tomo, yo kunlahiy para kutine kiro mbulmaram pwi, paratesah, mwamwa towu pihin ara iwiri yo.&gt;&gt; Pwen pe taman ara ikah, ikah, ikah ndrit.

36 Pwen Yakop irandrokomat iyata Lapan ipa, &lt;&lt;O nono, umbusi sehe kultuw mwomwaneh, pe aro ndruwo? 37 Wou anmbuingiri nondriya suwe yowu pwen, pe antele hu ngindrai pwasoyou tam? Kapa antelei, kiya, awiriy kisa ngawan pe hu yowe talu hu kanimei pe karamwaniyani talu. 38 Yo uro sura wou hayou malungui, pe yihu sipsip pe meme tam ara hurosus hiyan o. Pe yo ara kunyan hamou sipsip tam kamai pwi. 39 Kapa hu kan mwomwan para yangiy hu karayi hamou sipsip ndre meme ara yo kunohosap kisa kili wou pwi. Yo ngara kuwiriy ato mbukeno pe ngara kupo soiwin. Pe wou akekeyani yo para kusowani sehe melit hu pahanowei, lang ndre ping. 40 Lang sih tehe sih ngara mwandrai kitimwi yo, pe ngara kuwulen kiping, pe kunho matin hiyan pwi. 41 Yo uro sura wou hayou malungui. Pe upo mbulyam hayou songui pe haahiu ara para kuwiri norum hilu pihin malmou. Pe hayou manonoh iyapolon ara para kuwiri hu meme pe sipsip tam hayah. Hapeko wou lang masih ngara arapaiwani kenne. 42 Kapa Ngindrai ta tumbu Apraham mepo tomo Yisak ngara kitohun kiyatan ara kintosura yo pwi, ara andre kunyau o mwaihei, pe andre kunkun hapesah pwi. Hapeko Ngindrai inime sehe mbulen ngandrahan umbusiy iya nimo. Pwen pinge ping isaiki nongan pwokeyan isa kili wou.&gt;&gt;

Yakop pe Lapan hiltapaniu

43 Lapan iwong imui iya kili Yakop ipa, &lt;&lt;Hilu pihin malmou ara noru, pe hu mbunah ara tumbu; pe hu sipsip pe meme ara ato yi. Melit masih ata nimei ara ato. Hapeko mahapo andre kumbusi tesah para kukaituwe noru hilu malmou pihin kiyapolo noru hilu hu? 44 Asa talu kasoye pat para kipwaingani tapaniu mwele rou.&gt;&gt;

45 Pwen Yakop itine pe iwiri pat sih niwen pe isoyei para kipwaingani tapaniu. 46 Pe ipwai iya kili yowen hu pe humbultani pat hayah. Huwiri hu pat hayah ara pe humbultani hu huya ndrohos sih. Pwen hu masih huya mbultere hu pe hunamnam huro pakeh kili ndrohos ara.

47 Lapan ipohowe ngala hape ara, ara &lt;&lt;Yekar Sahatuta.&gt;&gt; Pe Yakop ipohowei ngalan, ara &lt;&lt;Kaleet.&gt;&gt;*

48 Lapan ipwai iyata Yakop ipa, &lt;&lt;Ndrohos iye ara andre kinima tapaniu ta talu.&gt;&gt; Tehen tora ko hupohowe ngala kol ara &lt;&lt;Kaleet.&gt;&gt;

49 Pe Lapan ipa tehen toro yi, &lt;&lt;Mara YAPAN andre kiro kili talu tandrohonga talu koro mawen kili hamou-hamou.&gt;&gt; Pwen hupohowe ngala ndrohos ara &lt;&lt;Mispah&gt;&gt; i.†

50 Pe Lapan iwong ipa, &lt;&lt;Kapa ambusi mwomwan kiya kili noru malmou, ndre ayesou kiya kili hu pihin hayah i; alohonganiy tehe Ngindrai ara maran iripo kili talu.&gt;&gt;

51 Pe Lapan iwong paiwe iya kili Yakop ipa, &lt;&lt;Animei, pat niwen kunsoyei, iyapolo ndrohos iye. 52 Pat niwen ara, pe ndrohos iye, ara kinima tapaniu talu mbusiy mwalinga talu. Yo andre kuntamwaitini kinima tapaniu ta talu para kusa popahun kisa kili wou, ara pwi. Pe wou tehen aliy yi; mbuna aramwaitini kinima tapaniu ta talu pe asa popahun kisa kili yo, ara pwi yoh. 53 Ngindrai ta Apraham pe Ngindrai ta Nahor ara andre kiramwanye mwalinga talu.&gt;&gt;

Pwen Yakop irandrangan iya ngala Ngindrai mepo Yisak ngara kitotohun kiya tan. 54 Yiy itingundru kan hamou pe iykiy tehe yukyuk iro pahayi ara, pe ipwanos hu ndramiran husa namnam iyasura yiy.

55 Makohuping para lang sih, Lapan irahunghung iyata tumbun hu pe norun hilu pihin malmou. Pwen itali hu pe imui iya kolon.

32

Yakop iponokule yiy para kiya nime Esau

1 Pe Yakop hu, huro tokai huya pe hu angelou hayah ta Ngindrai husa rapohonani hu huro sai. 2 Inime hu, pe ipa, &lt;&lt;Iye ara kolo Ngindrai.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngala kol ara &lt;&lt;Mahanayim.&gt;&gt;*

3 Yakop nakipwandrisa hu ndramiran hayah para huro mu tahu pe huya kili nalin Esau iro kol Seyir, ita nondriya kol Etom. 4 Pwen ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Iye ara nongno para akaya pwai kiyata yapane Esau. Akapa toro: &lt;Yo Yakop, pwandrendres tam. Uro sura Lapan ipoo iya matne mahapo, pe nakumui kusa ara. 5 Yo mamenmeno masih kene: tehe hu mbulmwakau, tongkiy, sipsip, pe meme iyapolo hu ndramat kamai pe pihin. Yapane, nongno isa kili wou, pe mahapo nakusok wou: koyum ara andre kisikirani yo ndre pwi?&gt; &gt;&gt;

6 Pwen hu ndramat mepo Yakop ipwandrisa hu ara, humui huya kili yiy pe hupa, &lt;&lt;Yowu ya kili nalim Esau, pe yiy mahapo ara itapo isa para kisa pohonani wou, iyasura hu ndramat mahaangat (400).&gt;&gt;

7 Pe Yakop ilolohonge soyon pe inoh. Pe irahihiri hu ndramiran ara iya malpat, iyasura hu kan para hanghang, pe hu kamel tehen aliy yi. 8 Yiy iro lohonge ipa, &lt;&lt;Kapa Esau kisa pe kitingundru hu hapat, pwen andre hu hapat, ara hu kawop.&gt;&gt;

9 Pwen Yakop itohun pe ipa, &lt;&lt;O Ngindrai ta tumbu Apraham pe tomo Yisak, wou YAPAN mepo apwai sato apa, &lt;Amui aya kolom pe yowem hu pe andre kumbusi hiyan satam;&gt; 10 yo ndramat para poya mbulyam; kultuwayi ara hiyan pwi, hapeko hiyan tam pe koisirai tam isa kili yo ara pwokeyan iya. Koluw usingondriti ndran Yortan, ara urukai iyasura nes sih opu. Pakumui kusa ko, yo kunna malpat ara. 11 Utohun tehe wou apwokarani yowu, paratesah, unoh ta nali Esau, matisan kipo pahun kisa kili yowu pe kitingundru yowu masih kiyasura hu pihin pe hu mbunah. 12 Wou alohongani tapaniu tam hiyan mepo anpwai pwen kinsa kili yo: &lt;Pe ndrayem hu kamulan ara andre kasarayah soyon iya, tehe kalayeng ita poholeng.&gt; &gt;&gt;

13 Pwen Yakop imatin iya masan ndroulang; pwen ipirani hu melit atan para kaikiy kiya kili nalin Esau tehe yukyuk: 14 ipirani hu meme pihin malungat (200) pe hu kamai malungui (20), pe hu sipsip pihin malungat (200) pe hu kamai malungui (20), 15 pe hu kamel pihin matingui (30) iyasura noru hu, pe hu mbulmwakau pihin mahaangui (40) pe hu kamai masongui (10), pe hu tongkiy pihin malungui (20) iyasura hu kamai masongui (10). 16 Pwen irahihiri hu kan ara hayoi iro wule hape pe hayoi iro wule hape, pe ipwai iyatahu ndramiran para poya mbulyan para marahu korotahu. Pe ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Akeyemu kili yo pe akaiki mwele hu kan ara hayoi-hayoi.&gt;&gt;

17 Pe Yakop ipwandrandrahaniy iya kili ndramat para poya mbulyan iye mu ipa, &lt;&lt;Kapa nali Esau kipohonani wou pe kipa, &lt;Wou ara ndramat para pwandrendres ta hiyeh? Pe wou nayaleheh? Yihu kan masih huyera mu ara ata hiyeh?&gt;– 18 pwen, kapa kisike wou, apwai kiya kili yiy toro, apa, &lt;Yihu kan masih kene ara ata pwandrendres tam Yakop. Yiy ita mulan, pe iyki hu satam tehe yukyuk.&gt; &gt;&gt;

19 Pe yiy ipwandrandrahani ndrainga hu ndramat hamou-hamou huro mu iyata hu hayoi-hayoi, ara toro: &lt;&lt;Kapa wawu kanna pohonani Esau, wawu masih ara andre kayapa nongan handra ko. 20 Pe wawu andre kapwai kapa, &lt;Ehe, ndramat para pwandrendres tam, Yakop, ara ita mulan.&gt; &gt;&gt; Yakop ipa tehen toro, paratesah, iro lohonge pe ipa, &lt;&lt;Lohongai para yukyuk to nakimu, ara para kurambumbuni nali kaliy, pe kamulan kunime yiy, ara matisan koyun kisikirani yo.&gt;&gt; 21 Pe yiy iyki yukyuk tan iro mu pe yiy ara iro matin ndrohonoku ngohongoh.

Yakop iposisiwe iyasura Ngindrai iro kol Peniyel

22 Pwen ping ara ko, Yakop itine pe irakuhuyani nambuyun malmou iyasura pihin malmou para poya mbulya hilu pe norun hu kamai songui pe hamou pe husingondriti ndran Yappok. 23 Iyaiki hu huya matne ndramwiying kanna haroh ihipwen, pe ipwai iyata hu ndramat para poya mbulyan pe hukuni melit tan masih iya haroh i. 24 Hapeko yiy opu iyendron haroh, pe ndramat hamou isa pe iposisiwe iyasura yiy, ipoo lang ileu. 25 Ndramat ara iposisiwe iya pe inimei tehe yiy andre kinlahiy pwi, pwen pe iti ndruwi yipwoke Yakop pe imatihise. 26 Ndramat ara ipwai ipa, &lt;&lt;Atali yo pe nakuyau; lang kinileu ara.&gt;&gt;

Hapeko Yakop ipa, &lt;&lt;Andre kuntali wou pwi kipoo atoholi yo.&gt;&gt;

27 Ndramat ara isok yiy ipa, &lt;&lt;Wou ngalam hiyeh?&gt;&gt;

Pe ipa, &lt;&lt;Yo ngolo Yakop.&gt;&gt;

28 Pwen pe ndramat ara ipa, &lt;&lt;Ngalam mamu ara Yakop, hapeko mahapo ara ngalam howen ara nakiya &lt;Yisrayel&gt;.† Paratesah, wou anposisiwe iyasura ndramat pe Ngindrai yi, pe anpwoke pwen.&gt;&gt;

29 Pwen Yakop ipa, &lt;&lt;Mahapo apohowe ngalam kisa kili yo.&gt;&gt;

Hapeko yiy ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wou apa pahasani ngolo?&gt;&gt; Pwen iro mwonen ara ndramat ara itoholi yiy.

30 Yakop ipa, &lt;&lt;Yo unime Ngindrai iya moro, hapeko kunmat pwi yoh.&gt;&gt; Pwen yiy ipohowe ngala kol ara &lt;&lt;Peniyel.&gt;&gt;‡

31 Paramwandrai kiningas pe Yakop pakitali kol Peniyel, pwen irakoltip, paratesah, ndruwi pwoken ara iro matihise manau.

32 Yihu ndraye Yisrayel mahapo ara hu konohoyan sangi ndruwi yipwoke kan ara pwi. Paratesah, ndramat ara irayi Yakop iya sangi yipwoken.

33

Yakop iya pohonani Esau

1 Pwen Yakop maran itandras pe inime Esau iyasura ndramiran hu mahaangat ara huropo husa. Pwen itaingani norun hu masih para hu kaya pe koro tine sura tina hu; ata Leyah ara huya kili yiy, ata Rahel ara yiy iya kili yiy, pe ata hilu pihin para poya mbulyan malmou ara huya kili hilu yi. 2 Pe iyki hilu pihin para poya mbulyan pe noru hilu ara huro mu, pe Leyah pe norun hu ara huro ndrokolon; pe Rahel iyasura norun Yosep ara hilye ndruwa hu masih. 3 Pe yiy iye mu iya pe itukuruhu pe payan iya pwan ara maporoandrtoyoh, ipoo iya pakeh mbulmara nalin.

4 Hapeko Esau ingap iya pe indrohosi nalin Yakop, pe irahunghung iyatan. Pwen hilu malmou kene hilrang. 5 Pwen Esau maran iya pe inime hu pihin pe hu mbunah; pe isok ipa, &lt;&lt;Hutora sura wou ara hiyeh hu ko yeh?&gt;&gt;

Yakop ipa, &lt;&lt;Yapane, yihu iye ara noru hu, Ngindrai itoholi yo pe ihingini yo yaliy. Pe yo ara pwandrendres tam.&gt;&gt;

6 Pwen hilu pihin para poya mbulyan hilsa iyasura noru hilu, pe hu masih hutukuruhu iro mbulmara Esau. 7 Iyamulan Leyah pe norun hu husa pe hutukuruhu yi. Pwen Rahel pe norun Yosep ara tehen aliy yi, hilsa pe hilu tukuruhu.

8 Esau isok ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh uhis pe urapohonani hu ndramat yapolo hu kan huro mu? Ara ndroiyin tesah ndrokonan?&gt;&gt; Pwen Yakop ipa, &lt;&lt;Ara para kusopwi wou para ndriyam kimbuluhi yo.&gt;&gt;

9 Hapeko Esau ipa, &lt;&lt;Nali, melto ara soyon iya; hiyan para awiri meltam masih hu kamui.&gt;&gt;

10 Pwen Yakop ipa, &lt;&lt;Pwi, Nali, wou ndriyam kimbuluhi yo, pe hiyan para awiri yukyuk to iye. Yo unume mbulmaram ara tehe mbulmara Ngindrai, paratesah, anamili yo. 11 Ngindrai ara imbusi hiyan sato pe ihingini yo melit masih. Pe yo upa hiyan para awiri yukyuk to masih mepo nakuikiy kisa kili wou.&gt;&gt; Yakop iro kekei ipoo Esau isomwiy.

12 Pwen Esau ipa, &lt;&lt;Kiya, tukayau; pe yo andre kuyapolo wawu.&gt;&gt;

13 Hapeko Yakop ipa, &lt;&lt;Wou apahasaniy tehe noruhu masih ara hu payamulai o. Pe ulohongani hu sipsip iyasura hu kan masih pe noruhu mepo hutora yin sus manau, ara matisan hu karikai nomun nondriya lang sih sesek pe hu masih kamat.

14 Yapane, wou aye mu kili talu pe yo andre kuro tokai nokule-nokule kuyendruwam, kiyasura hu kan masih pe noruhu, kipoo kusarayah kusa kili wou kusa Etom.&gt;&gt;

15 Pe Esau ipa, &lt;&lt;Kiya, kapa tehen tora pwen hu ndramiro hayah hu koro ndron sura wou.&gt;&gt; Hapeko Yakop ipa, &lt;&lt;Paratesah apambusiy tehen tora? Konan. Yapane, hiyan para ndriyam imbuluhi yo.&gt;&gt;

16 Pe iro mwonen lang ara, Esau irikai iyemu ipoo iyarayah iya Etom. 17 Hapeko Yakop iya Sukkot pe ipun suwen iyapolo youpeye hu kan tan masih. Tehen tora ko ngala kol ara irayah Sukkot.*

18 Pwen tehen tora ko, Yakop kintali kol Pattan Aram, pe iyarayah iya kol namandran Kenaan. Pe iya yih kalsuwan iro pakehekeh ngilse kol Sekem ita nondriya kol namandran Kenaan. 19 Yiy isowani pwan hambut ara iro kili Hamor tama Sekem, iya sombule pat silwa masangat (100).†

20 Pwen isoye pere tuntun para yukyuk iro ara, pe ipohowe ngala pere tuntun ara &lt;&lt;El Elohe Yisrayel.&gt;&gt; Ipa toro: &lt;&lt;Ngindrai para Yisrayel.&gt;&gt;‡

34

Sekem irakultuw mwomwan iya kili Tainah

1 Pwen lang sih aro, noru Yakop hilu Leyah pihin, ngalan Tainah ara, iya saisai iyapolo hu pihi Kenaan. 2 Hamor ara pohon tahu Hipi, pe norun kamai hamou ngalan Sekem, ara inime Tainah, pe iya luwi yiy pe imbusi kultuw mwomwan iyatan. 3 Pwen Sekem inime Tainah ara pihin lahayan iya pe inamili yiy. Pe iro hinonou para kiwiri lohonga Tainah para kimbuluhi yiy. 4 Pwen ipwai iya kili taman ipa, &lt;&lt;Yo unamiliy para awiri pihin aro kiya nambuyu.&gt;&gt;

5 Pe Yakop ihilingiy tehe Sekem imbusi kultuw mwomwan iyata norun pihin, hapeko norun hu kamai masih ara huro ndron ndrohonoku mbulen, iyasura hu kan para hanghang tahu. Pwen Yakop ara kinpo hapesah pwi ipoo norun hu masih husarayah.

6 Pwen Hamor, tama Sekem, iya pe iwong iyasura Yakop. 7 Hilu ro wong ndron, pe noru Yakop hu kamai husarayah. Hu ara kanhilong pwen tehe Sekem imbusi kultuw mwomwan iyata pisuhu. Pwen pe husa nun o huro, pe ndrinahu ara ilokuh pe hundrangis, paratesah, kultuw ara iya lohonga hu Yisrayel, ara nonombun masih.

8 Hamor ipwai iyatahu toro, &lt;&lt;Noru ara inamili norum pihin, pwen usok lohonga wawu; hiyan para hilu kayesou ndre pwi? 9 Worou tukapa hiyan kiya handra lohongai, pe noru tou hu pihin ara hu kayesou kaya kasa. 10 Pwen andre wawu korosura yowu pe akambusi sehe melit kiro pwan iye ara kiya lohonga wawu ko. Pe akamangse ndroho peheya wawu, pe andre kiya mbukenan wawu.&gt;&gt;

11 Pwen Sekem ipwai iya kili tama Tainah pe wayin hu ipa, &lt;&lt;Kapa wawu kasomwi soksok to iye, pwen andre kuiki sehe melit mepo wawu namiliy. 12 Kapa wawu kaya hiyan sato para kuwiri Tainah; pwen akapwai kisato sehe melit wawu namiliy. Wawu kapohowe kenne Tainah kiya masahayeh kiya lohonga wawu, hapeko andre kuiki sehe melit wawu kasok kiya aliy. Hapeko akaiki pihin ara ko kisato tehe nambuyu.&gt;&gt;

13 Sekem ara kinmbusi kultuw mwomwan kinnata pisuhu pwen, pe yihu noru Yakop kamai ara hupwandrandraman para hu kapwasike Sekem pe taman Hamor. 14 Pwen hupwai iyatan hupa, &lt;&lt;Kinlahiy para yowu kaiki pisu yowu kiyesou kiya kili hu ndramat mepo hu kansodriti kapilohu pwi, ara pwi yoh. Andre kiyki masirai kisa mwalinga yowu. 15 Yowu andre kapa hiyan kiya soksok tam, kapa wawu kasomwi yowu kiya lohongai handra iye: hu kamai tawawu masih, ara andre kasodriti kipilohu pe hu karayah tehe yowu. 16 Tehen tora ko, andre yowu kapa hiyan para noru tou hu pihin andre kayesou kaya kasa. Pe yowu andre kampwan sura wawu pe tukasarayah hapat o. 17 Hapeko kapa wawu kansomwi lohongai para sosondrih iye pwi, pwen ara andre yowu kawiri pisu yowu pe yowu kayau.&gt;&gt;

18 Pe Hamor, iyapolo norun Sekem, ara hilpa hiyan iya lohongai ara.

19 Pwen Sekem ara kinlonge ndrangan niwen pwi, paratesah, inamili noru Yakop pihin ara namandran iya. Yiy ara ndramat hamou ngara hu kasikiye yiy nondriya wum tan. 20 Hamor pe norun Sekem hilya ndrohonoku mbultere pakeh kili pohomara karam para kol ngawan ara, pe hilu wong iya kili hu kamai masih para kolohu. 21 Pe hilu pa, &lt;&lt;Yihu ndramat ara yihu hiyan iya; hiyan para hu keyempwan sura tou pe hu kambusi melit kiya lohongahu ko. Pwanerou ara namandran pe ilahi hu yi. Andre tukayesou kaya kasa. 22 Hapeko hu ndramat ara hupwes iya lohongai sahin o para hu korosura tou. Tehen tora ko, andre tukasondriti kapilo sangi hu kamai torou masih tehe yihu kansondriti kapilohu pwen. 23 Pwen andre hu sipsip pe hu mbulmwakau tahu masih andre kasa torou. Kapa tukasomwi nongna hu, pwen andre hu koro sura tou.&gt;&gt;

24 Yihu ndramat masih para kol ngawan ara, hupa hiyan iya sehe nongan Hamor hilu norun Sekem hilwong iya aliy. Pwen yihu masih huro nondriya kol namandran ara, ara hu sondriti kapilohu topwei.

25 Iro mwonen nondriya lang maroyoh, pe hu ndramat, neken tahu ara iro lek ndron, pwen wayi Tainah malmou kamai, Simeyon hilu Lepi, hilu wiri semela pahun niwen pe hilya nondriya kol namandran ara. Pe mwoiwahu masih ara ihin, pe hamou ndramat kinlahiy para kinmbultuwe hilu pwi. Pwen hilu tingundru hu kamai masih para kol namandran ara, 26 iyasura Hamor pe norun Sekem iya semela pahun niwen. Pwen hilu wiri Tainah iro wum ta Sekem pe huyau. 27 Pwen iyamulan para hu kamai masih kanmat topwei, noru Yakop hu kamai masih, huya nondriya kol ara para kaya pahana melit iya konoha kultuw mwomwan humbusi iyata pisuhu. 28 Hu wiri hu meme, hu sipsip, hu mbulmwakau pe hu tongkiy iyasura melit masih iro nondriya kol ngawan ara, iyapolo hu melit masih iro ngawan i. 29 Huya pe hulokuhuyani topwe melit masih mepo kennehu namandran pe lahayan, iyapolo hu pihin pe hu mbunah pe melit masih iro nondriya hu seu.

30 Yakop ipwai iyata Simeyon hilu Lepi ipa, &lt;&lt;Walu kaniyki nopwaran kinsa kili yo ara. Mahapo yihu para Kenaan, pe hu Peris, iyasura hu masih hutopo kol iye ara andre hu karasisingat ano. Yo ara ndramiro soyon pwi, pe kapa hu masih kaya wule pe hu kasa popahun kasa kili yo, andre hu katingundru yowu masih.&gt;&gt;

31 Hapeko hilu pwai hilpa, &lt;&lt;Tehen tapeh; hiyan para hu koro raminmini pisu yowu tehe hamou pihin para sai, ndre?&gt;&gt;

35

Yakop iro Petel pe Ngindrai iyki lomwes iya kili yiy

1 Pwen Ngindrai ipwai iya kili Yakop toro: &lt;&lt;Atine pe aya kol Petel pe ampwan aliy, pe asoye pere tuntun sih ato kiro aliy. Yo ara Ngindrai mamu urosura wou tandrohonga awop ta nalim Esau.&gt;&gt;

2 Pwen Yakop ipwai iya kili norun hu pe hu ndramat huro sura yiy ipa, &lt;&lt;Wawu kapiyani hu paira* wawu masih kene ita kili wawu kayau, pe akasuluye wawu kiya koyau howen pe koro ndruwa kultuw hiyan. 3 Kiya, wawu kasa, pe tukatali kol iye pe tukaya kol Petel. Pwen andre kusoye pere tuntun sih kiya kili Ngindrai. Tehe Ngindrai kinsopwat yo kinna nopwaran kinsarayah kili yo. Pe iro sura yo iya hape aleheh uya aliy.&gt;&gt; 4 Pwen huiki pairahu masih iya kili Yakop, iyapolo kowa kahandraingahu pe ironi hu iya pahandra kei hakou nonombun ngalan hok†, ita pakeh kol Sekem.

5 Pwen Yakop iyapolo yowen hu huro tokai nakayau. Pe Ngindrai imbusi nohowai namandran isarayah isa kili hu ndramat masih para kol mendreheh pakeh kili kol Sekem. Pwen pe yihu ara kanngaplani yowe Yakop hu pwi. 6 Pwen Yakop iyapolo yowen hu ara huyarayah huya kol Lus, ara ita nondriya kol namandran Kenaan. Kol Petel, ara mamu hupohowe ngalan Lus. 7 Pwen Yakop isoye pere tuntun sih pe ipohowe ngala kol ara, &lt;&lt;Ngindrai para Petel,&gt;&gt;‡ paratesah, Ngindrai isarayah isa kili yiy mamu iro kol ara tandrohonga iwop ta nalin. 8 Pwen iyamulan hape, Teporah, pihin para poya mbulya Repekah, imat iro hape ariya. Pe huroni yiy iro pahandra kei namandran hakou ngalan hok iyapwen te kup para kol Petel. Ndroiyin ara ko pe hupohowe ngala kei ara, &lt;&lt;Kei para ndriyang.&gt;&gt;§

9 Tandrohonga Yakop kintali Pattan Aram pe kinmui kinsa Kenaan, pe Ngindrai isarayah isa kili yiy porosih i pe itoholi yiy tehe mamu. 10 Pwen Ngindrai ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Ngalam mamu ara Yakop, hapeko mahapo kunrapaiwani ngalam kinna Yisrayel pe andre kanpohowe ngalam Yakop pwi.&gt;&gt; Tehen tora ko Ngindrai ipohowe ngalan ara Yisrayel. 11 Pe Ngindrai ipwai ipa, &lt;&lt;Yo ara Ngindrai Pwokeyan Iya. Pe wou andre aiki ndrayem hu kasarayah soyon pe ndromweyahu, ara andre kiya soyo-soyon iya. Pe andre hu kahon kaya mara kol hakol-hakol, pe tumbum hu andre hu karayah king pe pohon para kol. 12 Pe pwan koluw mepo kuniykiy kinna kili Apraham hilu Yisak; mahapo andre kuikiy satam, kiyasura ndrayem hu kamulan i.&gt;&gt; 13 Pwen Ngindrai iwong iya kili Yakop iro kol ara ihipwen, pe itali yiy pe imui iya paingan.

14 Pwen Yakop isondritiyani pat sih niwen pe itilingi ndrunu wain pe ndraikei para holip iya ndritan tehe yukyuk. 15 Ngindrai iwong iya kili Yakop iro kol ara, pwen pe Yakop ipohowe ngala kol ara Petel.**

16 Pwen Yakop iyapolo yowen hu ara hutali Petel pe huyau huya kol Eprat. Huro tokai ndron pe Rahel ihingotou iyata mbunah para nakimwalahiy kiyatan, pe ihingoruwe ngandran ara namandran iya. 17 Pe tandrohonga irohingorowe ngandran, pe pihi yondrop tan ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Mbuna anoh; norum iye ara kamai yi.&gt;&gt; 18 Pwen Rahel pakeh nakimat pe ngohan hape irondron pe ipohowe ngala mbunah ara, ara Penoni††. Hapeko iyamulan taman ipohowe ngalan ara Penyamin.‡‡

19 Pwen Rahel imat pe huroni yiy iro pakeh sai iyapwen te Eprat; (ngalan handra yi, ara Petlehem). 20 Tandrohongan ara Yakop isondritiyani pat sih iro ariya; pat ara irakinima ngare Rahel. Pe ita ipoo isa matnen mahapo.

21 Pwen hurukai huya ngilse seu niwen para Eter§§, pe huya ngoh hape pe hupwili yumwahu iro aliy. 22 Pwen Yisrayel irondron ara, pe Rupen imatin iyapolo Pilhah, paiwa nambuyu taman hamou. Pwen pe taman Yisrayel ara ihilingi kultuw mwomwan Rupen imbusiy.

Ngala noru Yakop hu

Pe Yakop ara norun hu kamai songui pe lumou. 23 Iye ara ngala noru Leyah hu: Rupen ara ndrihou ta Yakop; pe mundruwan hu ara Simeyon, Lepi, Yutah, Issakar, pe Sepulun. 24 Pe Rahel ara norun malmou kamai, ngala hilu ara Yosep pe Penyamin. 25 Pilhah, pihin para poya mbulya Rahel, ara norun malmou, ngala hilu ara Tan pe Naptali. 26 Pe Silpah, pihin para poya mbulya Leyah, ara norun malmou, ngala hilu ara Kat pe Aser. Yakop ara iro Pattan Aram pe iyki hu mbunah songui pe lumou.

Yisak imat

27 Pwen Yakop imui isa kili taman Yisak iro kol Mamre. Mamre ara kolo Apraham pe Yisak hilyen aliy mamu, pe ita pakeh kol Kiriyat Arpa. Hepron, ara koluw hupohowe ngalan ara Kiriyat Arpa.

28 Pwen hayou ta Yisak ara iro sangat pe androlngui (180). 29 Pe iya parangoloh masih pe imat. Pe norun hilu malmou, Esau hilu Yakop, ara hiltoni yiy.

36

Ngala ndraye Esau hu

1 Pe iye ara titiye ta Esau. Pe ngalan handra ara hupohowei Etom.* 2 Esau ara iyesou iya Kenaan, pe iwiri pihin hamou ngalan Atah SuElon. Elon ara yiy hamou ndramira Hit. Pwen iyesou paiwe pe iwiri Oholipamah SuAnah, pe Anah ara noru Sipeyon, yiy ara hamou ndramira Hipi.

3 Pwen iyesou paiwe yi, pe iwiri Pasemat SuYismayel, pe wayin hamou ara ngalan Nepayot. 4 Pe Atah ara imwalahiy iyata noru Esau kamai hamou ngalan Elipas. Pe Pasemat ara imwalahiy iyata norun hamou kamai ngalan Ruwel. 5 Pe Oholipamah ara imwalahiy iyata norun hu kamai iye kene: Yewus, Yalam, pe Korah. Yihu ara noru Esau kamai, husarayah huro kol Kenaan.

6 Pwen Esau itine pe iwiri nambuyun hu, norun hu kamai pe pihin pe hu ndramat masih huro sura yiy, pe iyasura hu kan tan masih pe iyapolo memelit masih kene mepo iro nimnim iyatahu iro pwan Kenaan, ara irakuhuyani hu masih pe huyau huya pwan hambut mwanan hape kili nalin Yakop. 7 Esau iya mawen kili nalin Yakop, paratesah, menmena hilu iyasura hu kan ta hilu ara soyon iya. Pe pwan hape ara, ara kinlahi hilu pwi. 8 Pwen Esau (ngalan handra ara Etom) iyau iya pe iyempwan kol hakol ngondron ita pahayi para Seyir.

9 Pe iye ara titiye ta Esau, tama hu Etom masih ita kol ngondron para pahayi Seyir.

10 Pe iye ara ndraye noru Esau hilu kamai malmou, ngala hilu ara Elipas noru Atah pe Ruwel noru Pasemat.

11 Pe Elipas, ara norun hu kamai mayimou ngalahu ara iye: Teman, Omar, Sepo, Katam, pe Kenas. 12 Pe Timna ara pihin hamou iya paiwa Elipas. Pe Timna ara imwalahiy iyata Amalek. Yihu ara tumbu Esau husarayah iro kili Atah.

13 Pe noru Ruwel hu kamai mahaamou ngalahu ara iye: Nahat, Serah, Samah, pe Missah. Yihu ara husarayah iro kili Pasemat, nambuyu Esau.

14 Oholipamah ara nambuyu Esau hamou i, pe norun hu ara matimou, ngalahu ara iye kene: Yewus, Yalam, pe Korah. Oholipamah ara noru Anah, pe Anah ara noru Sipeyon.

15 Pe iye ara ngala ndraye noru Esau hu, mepo husarayah pohon tahu. Pe hu noru Elipas, mepo ndrihou ta Esau, ara husarayah pohon para paiyumwa wum hawum-hawum tahu; ngalahu ara iye: Teman, Omar, Sepo, Kenas, 16 Korah, Katam pe Amalek. Yihu masih husarayah pohon, pe hu masih ara ndraye Elipas opu, hunimnim iya kol namandran Etom. Pe yihu ara mangmbu Atah, nambuyu Esau.

17 Pe noru Ruwel hu, ngalahu ara iye: Nahat, Serah, Sammah, pe Missah. Yihu sarayah pohon para payumwa wum hawum-hawum pe hunimnim iya kili yowehu tora Etom. Yihu ara mangmbu Pasemat nambuyu Esau.

18 Pe hu noru Oholipamah SuAnah, nambuyu Esau hamou i, ngalahu ara iye kene: Yewus, Yalam, pe Korah. Yihu ara husarayah pohon para payumwa wum tahu hawum-hawum. 19 Pe yihu ndramat masih ara, ara hu ndraye noru Esau (ngalan handra Etom). Yihu ara husarayah pohon para payumwa wum hawum-hawum tahu.

Ngala ndraye Seyir hu

20 Pe iye ara ndromweya ngala hu mbunah kamai noru Seyir. Yihu noru Seyir ara husarayah pohon para payumwa wum tahu Hor ita kol Etom. Pe ngalahu ara iye kene: Lotan, Sopal, Sipeyon, Anah, 21 Tison, Eser, pe Tisan. Yihu ara hu noru Seyir kamai, pe husarayah pohon para payumwa wum tahu Hor ita nondriya kol namandran Etom.

22 Pe noru Lotan hilu malmou kamai, ngala hilu ara iye: Hori pe Hemam. Pe pisu Lotan hamou ara ngalan Timna.

23 Pe noru Sopal hu kamai, ngalahu ara iye: Alpan, Manahat, Epal, Sepo, pe Onam.

24 Pe noru Sipeyon hilu malmou kamai, ngala hilu ara iye: Aiyah pe Anah. Anah ara ngara kiro nimnim kiyatahu tongkiy ta taman Sipeyon, pe ngara kiro kol ndrohoyin. Pwen inime hu ndran ndrikou hayah ara ndran ngandrahan iro aliy.

25 Pe noru Anah hilu malmou, ngala hilu ara iye: Tison pe Oholipamah. Oholipamah, ara noru Anah pihin.

26 Pe noru Tison hu kamai, ngalahu ara iye: Hemtan, Espan, Yitran pe Keran.

27 Pe noru Eser hu kamai, ngalahu ara iye: Pilhan, Saapan, pe Akan.

28 Pe noru Tisan hilu kamai, ngala hilu ara iye: Us pe Aran.

29 Pe hu ndramat mepo hurayah pohon para payumwa wum tahu Hor, ita nondriya kol namandran Etom, ngalahu ara iye kene: Lotan, Sopal, Sipeyon, Anah, 30 Tison, Eser, pe Tisan.

Ngala hu king tahu Etom

31 Tandrohongan ara, hamou kintayah king tahu Yisrayel mapu, pe yihu ndramat iye ara husarayah king para kol namandran Etom.

32 Pela NdraPeyor; yiy ara isarayah king tahu Etom. Pe hupohowe ngala kolon ara Tinhapah.

33 Pwen Pela imat pe Yopap NdraSera para kol Posrah ara iwiri nokun tehe king.

34 Pwen Yopap imat pe Husam para kol Teman ara iwiri nokun tehe king.

35 Pe Husam imat pe Hatat NdraPetat isarayah king. Hatat ara iya kol Mowap para kiya popahun kiyasura hu para Mitiyan, pe irahu topwei. Pe kolon ara Apit.

36 Pwen Hatat ara imat pe Samlah para kol Masrekah isarayah king.

37 Pwen Samlah imat pe Sol para kol Rehopot, ngilse ndran Yupretis, ara isarayah king.

38 Pwen Sol imat pe Paal-hanan NdraAkpor isarayah king.

39 Pwen Paal-hanan NdraAkpor ara imat pe Hatar iwiri nokun pe isarayah tehe king iro kolon Pau. Pe nambuyu Hatar ara ngalan Mehetapel, yiy ara noru Materet pihin nondriya Mesahap.

40 Pe hu ndramat iye kene ara husarayah pohon para payumwa wum hawum-hawum ta Esau: Timna, Alpah, Yetet, 41 Oholipamah, Elah, Pinon, 42 Kenas, Teman, Mipsar, 43 Maktiyel, pe Iram. Yihu sarayah pohon para kol Etom. Pe Esau ara tumbuhu Etom masih. Pe aro ara ndraye Etom hu masih husarayah pohon para payumwa wum hawum-hamwum pe kolohu hakol-hakol.

37

Nali Yosep hu ndrinahu ilokuh tan

1 Yakop ara iro pwan Kenaan, kolo taman Yisak mepo koluw impwan aliy.

2 Iye ara titiye ta Yakop pe norun hu.

Yosep ara manoru wihou o, pe hayou tan ara iro songui pe andrtoyoh. Yiy iro nimnim iyata hu sipsip pe meme iyasura nalin hu, yihu noru Pilhah hilu Silpah, hilu pihin malmou ta taman. Pe Yosep ara ngara kiya nese ndrainga taman kiya kultuw mwomwan ata nalin hu.

3 Yakop, ngalan handra Yisrayel, yiy ngara ndriyan kimbuluhi Yosep namandran iya, iyata norun hu masih; paratesah, tandrohonga tinan imwalahiy iyatan ara Yisrayel kinna parangoloh pwen. Pwen pe isoruwe koyau hamou lahayan iya, iro matne koyun, iya niman, pe iya hapwen iya ndrikan; pe inowi norun Yosep iya aliy. 4 Nalin hu hunimei tehe tamahu ara ndriyan imbuluhi Yosep pwokeyan iya, iyata hu masih. Pwen pe ndrinahu ara ilokuh namandran iyatan, pe yihu konohowong hiyan kinna tan pwi.

5 Lang sih Yosep inihinih pe yiy itiyaniy iyata nalin hu, pe ndrinahu ara ilokuh namandran iya, iyatan. 6 Yosep ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Wawu kahilingi nihinih to namu. 7 Worou masih tora piyang hambut, tu tora was wit. Pwen wit to hapus ara itatine imwonen pe atawawu ara irahakowa wit to pe pelehu iwayiu isa kili wit to.&gt;&gt;

8 Pe nalin hu ara huhilingi yiy, pe hupwai iyata Yosep hupa, &lt;&lt;Wou ata lohonganiy para narayah king, pe animnim kisa towu pe yowu kaya pwandrendres tam, ndreh?&gt;&gt; Pwen ndrinahu ara ilokuh iyatan, paratesah, iwong iyatahu iya nihinih tan ara.

9 Pwen iyamulan Yosep inihinih paiwe pe yiy itiyaniy iyata nalin hu ipa, &lt;&lt;Yo unihinih pe unime paramwandrai, walah, pe hu piriy songui pe sih, ara hutukuruhu isa kili yo.&gt;&gt;

10 Yosep itiyani nihinih tan iya kili taman pe nalin hu. Pwen pe taman ipwayi yiy ipa, &lt;&lt;Ara sehe nihinih ndrokonan? Apa ndre yo, pe tinam, pe nalim hu masih katukuruhu kisa kili wou, ndreh?&gt;&gt; 11 Pwen nalin hu, ara hundrangis iyatan. Hapeko taman ara ilohongani hu nihinih tan iro manau payan.

Yihu Yismayel huwiri Yosep iya kol namandran masih Yisip

12 Porosih aro, nali Yosep hu huya kol Sekem para kaya hang hu sipsip ta tamahu. 13 Pe Yisrayel ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Nalim hu kanna hang hu sipsip kanna sahin iyapwen te kol Sekem. Kiya, nakupwandrisa wou para aya nime hu.&gt;&gt; Pe Yosep ipa, &lt;&lt;Hiyan, Tomo; andre kuya.&gt;&gt;

14 Pe taman ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Wou aya nime nalim hu, pe hu sipsip torou; ara hu tora hiyan ndre pwi? Wou aya nime hu, pe amui asa nese ndraingo.&gt;&gt; Pwen Yisrayel ipwandrisa Yosep, pe itali Pwenten Hepron pe iyerokai ipoo iyarayah iya kol Sekem.

15 Pe yiy iho makaiye sahin ara, pe ndramat hamou inime yiy pe isike yiy ipa, &lt;&lt;Wou ata ten tesah ndrokonan?&gt;&gt;

16 Pe Yosep isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Yo uropo ten nali hu. Ilahi para apwai kisato hape aleheh ndrokonan hu tora hang hu sipsip tahu yaliy?&gt;&gt;

17 Pe ndramat ara ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yihu kantali kol aripo. Uhilingi huro wong hupa, &lt;Tukaya kol Totan.&gt; &gt;&gt; Pwen Yosep iho ndruwa nalin hu pe iya nime hu huro kol Totan.

18 Yiy iho ndron mwanan pe nalin hu, ara hunime yiy iropo isa. Pwen pe nalin hu, humburi lohongahu para karayi yiy kimat.

19 Pwen yihu ro wong mwalinga hu ko, hupa, &lt;&lt;Kanimei, ndramat para nihinih kinsa. 20 Kiya tukarayi yiy kimat, pe tukapiyani yiy kiya ngat sih ita. Kamulan tukapa kan hamou mwomwan kinitingundrun pe kinyani yiy. Pe worou kanime tesah andre kirayah kiya nihinih tan.&gt;&gt;

21 Rupen ihilingi nongnahu pe koyun isikirani Yosep pe pakisopwat yiy. Pwen pe ipwai ipa, &lt;&lt;Worou mbuna karayi yiy kimat. Konan, kimwa. 22 Worou mbuna katingundrun. Hapeko tukapiyani yiy kiya ngat sih aro ita kol ndrohoyin. Hapeko mbuna tukambusi mwomwan kiyatan.&gt;&gt; Rupen ilolohonge para kiwiri Yosep kimui kiya kili taman.

23 Pwen pe Yosep iyarayah iya kili nalin hu, pe nalin hu ara humbultuwe yiy pe yihu tali koiwen iyau–koiwen mwayih mepo taman isuluye yiy iya aliy ara. 24 Pwen yihu wiri yiy pe huya piyani yiy iya ngat sih, mepo ndran kinho aliy pwi.

25 Pwen yihu pakampwan para hu nakanamnam pe yihu nime hu ndraye Yismayel huropo husa, iyasura hu kamel tahu. Yihu ndramat ara huyau sahin para kol namandran hape Kileyat, pe huropo nakaya kol namandran masih Yisip. Hu nakaya Yisip para hu kaya sou kennahu tiken tehe muluw, koiyo, pe ndraikei mangonohon layin.

26 Pe Yutah ipwai iya kili nalin hu ipa, &lt;&lt;Kapa worou karayi nalirou kimat pe tukakulani mwomwan torou, pwen andre tukawiri tesah hiyan ndrokonan kiyau aliy? 27 Kiya, worou kaiki yiy kiya kili hu Yismayel pe yihu kasowani yiy, pe kirayah tehe ndramat hamou para pwandrendres tahu. Pe worou mbuna kambusi mwomwan kiyatan, paratesah, yiy ara nalirou ndrokonan pe ndreyerou.&gt;&gt; Pwen pe nalin hu, ara hupa hiyan iya nongan tehe ipwai.

28 Pwen nalin hu huro wong ndron, pe yihu ndraye Yismayel para kol Mitiyan husarayah. Pwen pe nalin hu huluwi yiy iro ngat isa paingan, pe huiki yiy iya kili hu Yismayel. Yihu Yismayel husowani yiy iro kili nalin hu iya sombule pat silwa malungui (20)*, pe yihu wiri Yosep huyau huya Yisip.

29 Pwen Rupen imui isa ngat ndrikou ara, hapeko kinnime Yosep kinto aliy pwi. Pwen pe koyun isikirani nalin pe niman iya koiwen pe indrohomwiriy. 30 Pe imui iya kili nalin hu pe ipa, &lt;&lt;Yosep kinto ngat ndrikou pwi yoh! Mahapo andre kumbusi tapeh ndrokonan?&gt;&gt;

31 Pwen hutingundru meme hamou, pe huwiri koyau niwen pe lahayan ata Yosep ara, pe hutumwiy iya ndreyen. 32 Pwen yihu wiri koyau mepo ndrai iro aliy ara imui iya kili tamahu pe hupa, &lt;&lt;Yowu noni koyau hamou iye, pe animei na; ata norum ndre pwi?&gt;&gt;

33 Yiy ituluwaniy pe ipa, &lt;&lt;Ara koyau ata noru kamai! Andre hamou puyap kintingundrun pe kintamumuruwe yiy!&gt;&gt;

34 Pwen Yakop indrohomwiri koyau tan pe isuluye yiy iya koyau para koisirai. Pe lang sih tehe sih koyun ngara kitti norun. 35 Pwen hu norun kamai pe pihin husa kili yiy para karambunmbuni tamahu. Hapeko yiy mbuwalin masih pe ipa, &lt;&lt;Pwi yoh! Koisirai to ara andre kiro kipoo kumat kasura noru.&gt;&gt; Pwen taman irangsi yiy.

36 Yihu Mitiyan ara huwiri Yosep huya Yisip pe Potipar isowani yiy iro kili hu. Pe Potipar ara namandran tahu makundrayin mepo ngara hu koro nimnim kiya nondriya seu namandran ta King tahu Yisip.

38

Tamar ipwasike Yutah

1 Porosih aro Yutah itali nalin hu pe iyau iya iye sura Hirah, ndramat hamou para kol Atullam. 2 Pwen Yutah ara inime pihi Kenaan hamou pe iwiri yiy iya nambuyun pe iro sura yiy. Pihin ara, ara noru ndramat hamou ngalan Suwa, yiy ndramira Kenaan. 3 Pe SuSuwa ara mapundriyan, pe imwalahiy iyata norun hamou kamai pe ipohowe ngalan ara Er. 4 Pe imwalahiy iyata norun kamai hamou paiwe, pe ipohowe ngalan ara Onan. 5 Pwen SuSuwa ara mapundriyan porosih i pe imwalahiy iyata norun kamai hamou, pe ipohowe ngalan ara Selah. Pe Yutah iro ndron kol Kesip pe nambuyun ara imwalahiy ta Selah.

6 Iyamulan Yutah iwiri pihin hamou ngalan Tamar iya nambuyu norun ndrihou ngalan Er. 7 Hapeko Er, ara kultuwayin pwassin masih iya mbulmara YAPAN, pwen pe YAPAN irayi yiy pe imat. 8 Pwen pe Yutah ipwai iyata Onan ipa, &lt;&lt;Wou aya matin kiyasura nambuyu nalim, paratesah, pwayan ipwai tehen aliy. Pwen pe kipo hamou mbunah kiya soiwi nalim.&gt;&gt; 9 Hapeko Onan ara welen imai para kipo mbunah mepo norun imwonen pwi. Pwen pe yiy imatin iyasura nambuyu nalin, hapeko ndran tan ara imuw o mwaihei iya pwan, paratesah, mbuwalin para kipo soiwi noru nalin. 10 Pwen pe YAPAN inime kultuw mepo Onan imbusiy ara, ara mwomwan masih iya mbulmaran. Pwen pe YAPAN ara irayi yiy imat i.

11 Pwen pe Yutah ipwai iyata mbuyu norun ipa, &lt;&lt;Wou anna pihinau, pe amui aya kili yowem hu, pe alonge noru Selah kimandra na.&gt;&gt; Yutah ipa toro, paratesah, inohowani norun Selah, matisan kimat i. Pwen pe Tamar ara imui iya iye suwe taman.

12 Pe iya ndrangan niwen hape ihipwen, pe nambuyu Yutah, SuSuwa, ara imat. Pwen merei pe koisirai ta Yutah ihipwen, pwen Yutah iya kol Timnah para kiya nime hu ndramat huro sondrih yomu hu sipsip tan. Pe irikai iyapolo kowasen Hirah, ndramira Atullam. 13 Pwen pe ndramat hamou inese ndrainga Tamar ipwai ipa, &lt;&lt;Tama nambuyum ara ita rokai nakiya Timnah para nakiya sondrih yomuhu sipsip tan.&gt;&gt; 14 Pwen Tamar ara kinpahasaniy tehe Selah ara kinmandra kinna wihou, hapeko hu kanramwanye para kisawiri yiy ara pwi. Pwen pe Tamar itali koiwe pihinau tan, pe indrutuhi mbulmaran iya koyau hasai, pe iya imi parasanga sai, iyapwen te Enayim. Enayim ara kol hakol ita sai iyapwen te Timnah.

15 Yutah iro tokai iropo iya, pe inime pihin ara, pe ipa ndre yiy pihin hamou para payangosai. Pe pihin ara indrutuhi mbulmaran iya koyau hasai mendreheh. 16 Pe Yutah ara, tanan tehe yiy mbuyu ngundran, ara pwi yoh. Pwen pe Yutah iya kili yiy ngilse sai pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Asa na, nakumatin kuyasura wou.&gt;&gt; Pwen pe pihin ara ipa, &lt;&lt;Wou naiki tesah kiya ndraimo?&gt;&gt; 17 Pwen Yutah ipa, &lt;&lt;Yo andre kuiki noru meme to hamou kiyau kowa meme to kisatam.&gt;&gt; Pe pihin ara ipa, &lt;&lt;Kiya, arandranga hapesah kisa kili yo tehe kinimam. Pe kapa wou asaiki noru meme kisa to tehe anpwai, pwen yo andre kuiki melit ara kimui kisa kili wou.&gt;&gt;

18 Yutah ipa, &lt;&lt;Yo po, andre kuiki tesah kisatam tehe kinimo?&gt;&gt; Pe pihin ara ipa, &lt;&lt;Aiki ndraimam kiyasura malkeyen kiyapolo nesem, ara kisa kili yo tehe kinimam mahapo.&gt;&gt; Pwen Yutah iyki melit matindra ara iya kili yiy pe imatin iyasura yiy. Pe iyamulan pihin ara mapundriyan. 19 Pwen Yutah iya kili yiy ihipwen, pe pihin ara itine pe iyau, pe itali koyau hasai mepo iwasiy iya ndrutuha maran ara iya mawen. Pe isohongani koiwe pihinau tan imui.

20 Pe Yutah irapiyani noru meme hamou iya nima Hirah para kiyaikiy pe kiwiri menmenan kimui. Hapeko Hirah ara kinnime pihin ara pwi. 21 Pwen yiy isok hu ndramira Enayim ipa, &lt;&lt;Wawu nime pihine wum para totohun mepo ngara kimpwan ngilse sai ita Enayim, ndre pwi?&gt;&gt; Pwen husomwiy hupa, &lt;&lt;Hamou pihin tehen tora kinto aripo pwi.&gt;&gt; 22 Pwen Hirah imui iya kili Yutah pe ipa, &lt;&lt;Yo ara kunnime yiy pwi. Pe usok hu ndramira Enayim pe hupa, &lt;Hamou pihin tehen tora kinto aripo pwi.&gt; &gt;&gt; 23 Pe Yutah ipa, &lt;&lt;Hiyan, konan. Melto masih ara kiro ndron kili yiy. Matisan hu ndramat kahilingiy pe hu kapwasimiri youlu. Pe yo ara pakurapiyani noru meme aro kiya kili yiy, hapeko aya pe yiy kinto pwi.&gt;&gt;

24 Pe iya walah maroyoh ihipwen, pwen hu ndramat hayah huya nese ndrainga Yutah hupa, &lt;&lt;Animei, mbuyungundram, Tamar, ara ipo pilah pe mapundriyan yoro.&gt;&gt; Pwen pe Yutah iyki nongan pwokeyan ipa, &lt;&lt;Akawiri yiy pe akatimwi yiy kiya mwan pe kimat.&gt;&gt; 25 Pwen lang ara yihu pakawiri yiy, pe yiy ipwanos iya kili tama nambuyun ipa, &lt;&lt;Yo mapundriyo ara iyata ndramat mepo melit tan iye kene. Anime nes, pe ndraiman iyapolo malkeyen iye. Melit matindra iye ara ata hiyeh ndrokonan?&gt;&gt; 26 Pwen Yutah ara iyirowe melit matindra ara, pe ipahasaniy tehe ara hu meltan mbukenan. Pe ipa, &lt;&lt;Melit ara, ara ato kopu. Kultuwayin ara imwonen–pe ato ara mwomwan. Paratesah, yo kunsokomburani noru Selah, ara kinna tan pwi.&gt;&gt; Pwen yiy kinmatin kinna sura yiy paiwe pwi. 27 Pwen irahihini lang para nakimwalahiy, huyirowei tehe norun ara mwan. 28 Imwonen nakimwalahiy, nima norun hamou ara isa ngawan. Pwen pihiyondrop ara imbultuwe nima mbunah pe iwasi komu malikei laman iho ngondro niman. Pe yiy ipa, &lt;&lt;Mbunah iye imu.&gt;&gt; 29 Hapeko iluwi niman imui, pe nalin isa pwan imu. Pwen pe pihiyondrop ipa, &lt;&lt;Aripo tapeh ndrokonan pe aramwaitini nalim pe asa pwan imu!&gt;&gt; Pwen ipohowe ngalan ara Peres.* 30 Pwen iyamulan, nalin mepo komu malikei laman iho ngondro niman ara isa pwan. Pwen pe hupohowe ngalan ara Serah.†

39

Yosep iro seu ta Potipar

1 Pe yihu Yismayel para kol Mitiyan ara huwiri Yosep pe huluwi yiy iya kol namandran masih Yisip. Pwen Potipar isowani yiy iro kili hu para kirayah ndramat para poya mbulyan o mwaihei. Potipar ara makundrayin hamou ngara kiyamu tahu makundrayin masih mepo ngara hu koro nimnim kiya seu ta king. 2 Hapeko YAPAN ara irosura Yosep, pe melit masih Yosep iro mbusiy iya suwe Potipar, ara irayah hiyan o. 3 Pe Potipar ara inimei tehe YAPAN irosura Yosep, pe melit masih iro mbusiy ara ngara kisarayah hiyan o. 4 Pwen pe Potipar ara, welen iso iyata Yosep. Pwen pe yiy iyki Yosep iro mu iya pohombulen, para maran kiro suwen pe kiro meltan masih. 5 Iro tandrohonga Yosep irayah pohon para wum ta Potipar pe iro nimnim iya meltan masih, pwen YAPAN itoholi Potipar, paratesah, Yosep irosura hu. Pe YAPAN itoholi melit masih para seu, piyang, pe menmena Potipar masih. 6 Pwen tehen tora ko Potipar iyki melit tan masih kene iro pahandra pwokere ta Yosep para maran kiro aliy. Pe Potipar ara kinho lohongani melit masih iro nondriya seu pwi, paratesah, melit masih ita nima Yosep, pe Potipar ara ngara kilohongani anandrinan o.

Yosep ara sangin lalahayan pe kaipisan ara mwayih iya. 7 Pe iyamulan hape nambuyu Potipar maran ilimiri Yosep pe inamili yiy, pwen ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Asa matin kasura yo.&gt;&gt;

8 Hapeko Yosep ipa pwi iya nongna nambuyu Potipar, pe ipa, &lt;&lt;Animei; yapane ara iyki melit masih para seu iye, ara iripo pahandra pwokere to ko. Pe yiy ara ngara kinho lohongani meltan masih ara pwi. 9 Yo ko ara mangolo tehe yiy o, urupo seu iye. Pe yiy ipa hiyan sato para moro kiro melit masih kene iripo seu, hapeko wou opu, kinpa hiyan sato para kumatin kisa suram pwi. Tehen tapeh ndrokonan pe andre kumbusi kultuw ara? Ara kinna mwonen kinna mbulmara Ngindrai pwi.&gt;&gt; 10 Pe lang sih tehe sih pihin ara ngara kisike Yosep para kimatin kiyasura yiy. Pe ngara kipwahihiri yiy, hapeko Yosep ara kinho hilingi yiy pwi, pe kinmatin kinna sura yiy pwi. Pe kinohopo kinna pakeh kili yiy pwi masih.

11 Pwen lang sih Yosep iya nondriya seu para kiyapo mbulen, pe lang ara hamou ndramat para poya mbulen ara kinto seu pwi. 12 Pwen pe nambuyu Potipar isa pe imbultuwe koyau ta Yosep, pe ipwai ipa, &lt;&lt;Asa matin kapolo yo.&gt;&gt; HapekoYosep iwop iya ngawan, pe itali ndrohan ara iro ndron nima nambuyu Potipar.

13 Nambuyu Potipar inimei tehe Yosep ara itali ndrohan pe iwop iya ngawan. 14 Pwen pe yiy iyoh iya kili hu ndramira mbulen para seu ipa, &lt;&lt;Akanime iye na! Ndramira Hipuruw mepo nambuyu iwiri yiy isa iripo seu ara imbusi mwomwan isa torou. Yiy isa kili yo nondriya seu pe ipa yo kumatin kiyasura yiy. Hapeko uwayeh pwokeyan iya. 15 Pwen ihilingi uwayeh pe iwop iya ngawan pe iyki ndrohan o, ara iro ndron ndrahaso.&gt;&gt;

16 Pwen nambuyu Potipar iwiri ndroha Yosep ara iro ndrahasan ipoo namandran tan isarayah isa seu. 17 Pwen yiy itiyani titiye masih ipa, &lt;&lt;Ndramira Hipuruw para mbuliyam mepo awiri yiy isa pe iropo po mbulen, ara isong isa seu pe isike yo. 18 Hapeko yo uwayeh pe yiy iwop iya ngawan, pe iyki ndrohan o, ara iro ndron ndrahaso.&gt;&gt;

19 Potipar ihilingi nongan masih mepo nambuyun itiyaniy iyatan, pwen pe ndrinan ara ilokuh. 20 Pwen namandran ta Yosep ara iwasi yiy, pe iwiri yiy iya kou ta king mepo hu ndramat para tandroindroi huro aliy. 21 Hapeko YAPAN ara irosura Yosep i, pe itoholi yiy. Pwen pe namandran tahu makundrayin para nondriya kou ta king, ara welen iso iyata Yosep. 22 Pwen pe iyki Yosep ara iromu iyata hu ndramat para tandroindroi mepo huro nondriya kou, pe iro nimnim iya melit masih mepo ngara kirayah kiro nondriya kou. 23 YAPAN ara irosura Yosep pe isopwat yiy, pe melit masih Yosep iro mbusiy, ara irayah hiyan opu. Pwen pe namandran tahu makundrayin mepo ngara kiro nimnim kiya nondriya kou, ara kinoho lolohonge kiya hapesah pwi, paratesah, Yosep ngara kiro mbusi melit masih ara irayah hiyan o.

40

Yosep ipohowe nondriya nihinih

1 Iya ndrangan niwen hape, pe ndramat ngara kiro nimnim kiya ndrunu wain* ta king tahu Yisip, pe ndramat mepo ngara kiro nimnim kiya ndrinanohun ta king, ara hilu mbusi melit handra mwomwan, pe king ara welen imai ta hilu. 2 Pe yiy ara ndrinan ilokuh ta hilu ndramat namandran ara–hamou ngara kiro mu para yukiya wain ta king, pe hamou ngara kiro mu para mbusiya ndrinanohun ta king.† 3 Pwen pe huiki hilu iya nondriya kou. Kou ara, ara ita nondriya seu ta pohon tahu makundrayin mepo ngara hu koro nimnim kiya seu ta king. Kou ara ko, ara Yosep iro aliy yi. 4 Pe namandran tahu makundrayin ipwai iyata Yosep para maran kiro ta hilu ndramat ara. Pe yihu ro nondriya kou ara ndrangan niwen hape.

5 Iro nondriya ping sih, hilu ndramat mepo hilro nimnim iya wain pe ndrinanohun ara hilu malmou kene hilu nihinih. Pe nihinih ta hamou ara handra pe ta hamou ara handra. 6 Pwen Yosep isa kili hilu mandroulang pe inime saiyani hilu tehe hilu lomwa. 7 Pe isike hilu ipa, &lt;&lt;Walu hisah, mara walu isuwas yesah?&gt;&gt; 8 Pe hilu somwi hilpa, &lt;&lt;Ehe, youlu malmou kene ara youlu nihinih, pe kinlahi hamou ndramat iripo iye kitiyani ndroiyi nihinih toulu pwi.&gt;&gt;

Pwen Yosep ipwai iyata hilu ipa, &lt;&lt;Ngindrai opu ngara kipwaingani ndroiyi nihinih. Kiya, walu katiyani nihinih ta walu kisa kili yo.&gt;&gt;

9 Pwen pe ndramat ngara kiro nimnim kiya wain ta king ara itiyani nihinih tan ipa, &lt;&lt;Yo ara unihinih pe unime mwisi wain hamou mandrandran iyapolo yowin isa iho mbulumoro. 10 Pe mwisi wain ara pelen maroyoh, pe kaimbuwen husarayah, pe indrou pwi iyki nonowen pe hupwai pe sangin ipep iho aliy. 11 Pwen umbultuwe pweniu ta king; pe uwiri mbuwa wain pe upisa ndrunun iya aliy pe uikiy iya kili yiy.&gt;&gt;

12 Yosep ipa, &lt;&lt;Ndroiyi nihinih tam ara ipa toro: pelen maroyoh ara iranonoyani lang maroyoh. 13 Andre kiho nondriya lang maroyoh, king ara andre kiwiri wou aya mawen nondriya kou pe kiyki wou amui aya mbulyam koluw aro aliy. Pe wou andre aroyuk pweniu para wain kiya nima king tehe koluw ngara aro mbusiy. 14 Hapeko alohongani yo, kapa melit masih kisarayah hiyan kisa kili wou; pe koyum kisikirani yo, pwen apwai kiyata king para kisa wiri yo kuya mawen nondriya kou aro. 15 Mamu kinna hu ndramat huluwi tarahani yo uro pwan tahu Hipuruw pe usa uropo kol iye; pe yo kunmbusi handra kultuw mwomwan pwi, hapeko huiki yo ko mwaihei usa nondriya kou aro.&gt;&gt;

16 Pwen ndramat imu tahu para timwa ndrinanohun ihilingi ndroiyi nihinih ta ndramat para mbulya wain ara mwayih iya. Pwen pe ipa, &lt;&lt;Yo unihinih i. Pe yo ara unimei tehe ukuni keyeh matihat iro poyo, pe hu keyeh ara, ara hupep iya ndrinanohun. 17 Keyeh sahat iro ndritan masih ara ipep iya ndrinanohun handra-handra mepo king ngara kinamiliy. Hapeko hu norukan husa pe huroiniy.&gt;&gt;

18 Pwen Yosep ipa, &lt;&lt;Ndroiyi nihinih tam ara ipa toro: Keyeh matihat ariya iranonoyani lang maroyoh. 19 Kiho nondriya lang maroyoh king andre kiwiri wou asa mawen, pe yihu andre kandrusuwam! Pwen yihu andre kandruyani nombuwem kiho ndrungak mandra pahut, pe hu norukan andre kasa pe kainiy.&gt;&gt;

20 Pwen lang maroyoh ara, isarahaihai lang para King tahu Yisip nakipwesani lengen mepo tinan imwalahiy iyatan. Pwen pe imbusi kowase yon namandran iyatahu ndramat para poya mbulyan. Pe ndramat para mbulya ndrinanohun, pe ndramat para mbulya wain, ara huwiri hilu sa ngawan iro mbulmara hu ndramat namandran masih para poya mbulya king. 21 Pe king iwiri ndramat para mbulya wain tan ara imui iya mbulen tan mamu iro aliy. 22 Hapeko iwiri ndramat para timwa ndrinanohun ara, pe huwasi yiy iho ndrungak mandra pahut. Pwen tehen tora ko, ndroiyi nihinih ta hilu kansarayah mannan tehe Yosep kintiyaniy kinnata hilu.

23 Hapeko ndramat para mbulya wain ara kinlohongani Yosep pwi, pe koyun ara irut tan masih.

41

Yosep itiyani ndroiyi nihinih ta King tahu Yisip

1 Hayou malwoh kinhipwen, pe iyamulan King tahu Yisip inihinih tehe iro tine ngilse Ndran Nayil. 2 Pe inime hu mbulmwakau manandrtimou, ara huro ndran pe husa paingan pwaki ndran, pe huroyan ndromwindriu. Yihu mbulmwakau ara, ara husai iya, pe nombuwehu, ara imuh. 3 Pwen hu mbulmwakau manandrtimou i, ara husarayah mulan pe huro ndran husa paingan, pe yihu ara ndruwi-ndruwihu ko, pe sangihu ara imwiling. Yihu sa pe huro tine iyasura hu mbulmwakau para mamu, pe huro ngilse Ndran Nayil. 4 Pwen hu mbulmwakau mepo humwiling ara, ara huini topwe hu mbulmwakau mepo nombuwehu imuh pe isai ara. King inime nihinih ara ihipwen pe itine.

5 Pwen pe imatin porosih i pe inihinih paiwe. Pe inime pele mbuwa youyou manandrtikou ara hu masih huro wule pweye pele hakou o. Pe mbuwa youyou ara hupwai hiyan, pe hurayah namandran pe mwayih. 6 Pwen iyamulan hape yi, pe pele mbuwa youyou manandrtikou husarayah i; pe nimnim tahu pele mbuwa youyou ara, ara tehe ngandraha nohai iro kol pwosowen kintimwi hu masih kene. Pe huiki mbuwahu ara hurayah mendreheh o. 7 Pe pele mbuwa youyou mepo mendreheh masih ara, huro pe hundrimi hu mbuwa youyou mepo mbuwahu namandran. Pwen king ara itine pe ipahasaniy tehe inihinih.

8 Pwen mandroulang ara iro pe ilolohonge soyon iya. Pwen iyoh hu ndramat para lohonge hiyan para kol Yisip–yihu ndramat mepo ngara hu karakau. Pwen itiyani nihinih tan iya kili hu para yihu katiyaniy, hapeko hamou tahu kinlahiy para kitiyani ndroiyi nihinih tan pwi.

9 Pwen pe ndramat iro mu para yukiya wain ta king ipa, &lt;&lt;Yo mepo andre kupohopoh kiya sehe melit ukose iya aliy. 10 Wou koluw ara ndrinam ilokuh to pe ta ndramat mepo para timwa ndrinanohun. Pwen pe aiki youlu ya pe youlu ro nondriya kou kili pohon tahu makundrayin mepo ngara kiro nimnim kiya nondriya seu tam. 11 Pwen ping sih yo pe yiy youlu nihinih, pe nihinih to ara handra pe atan ara handra. 12 Pe wihou hamou para Hipuruw ara irosura yowu. Yiy ara ndramat hamou ngara kiropo mbulen nondriya seu ata pohon tahu makundrayin . Pe youlu tiyani nihinih toulu, pe yiy itiyani ndroiyi nihinih isato pe ata ndramat para timwiya ndrinanohun ara. 13 Melit masih kinsarayah mannan tehe kintiyaniy kinsa kili youlu–tehe yo ara umui usa mbulyo, pe yiy ara hundruyani yiy.&gt;&gt;

14 Pwen king ipwai iyatahu ndramat para poya mbulyan, pe huya wiri Yosep iro nondriya kou isa ngawan. Pwen Yosep irasingi yiy pe isuluye koiwen, pwen isa mbulmara king.

15 Pe king ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Yo ara unihinih pe kinlahi hamou para kitiyani meresaya nihinih to ara pwi. Yo ara uhulong tehe ngara wou ahalingi nihinih pe alahiy para aratiyani ndroiyin.&gt;&gt;

16 Pwen Yosep ipa, &lt;&lt;Yo ara kunlahiy para kumbusi hapesah pwi, hapeko Ngindrai opu ara andre kipwaingani topwe nihinih tam masih mepo ata lohonganiy.&gt;&gt;

17 Pwen king ipa, &lt;&lt;Yo unihinih pe unime utatine ngilse Ndran Nayil. 18 Pwen pe unime hu mbulmwakau manandrtimou, huro ndran pe husa paingan pwaki ndran pe huro yan ndromwindriu. Yihu mbulmwakau ara husai pe lalahayahu iya pe nombuwehu ara imuh. 19 Pwen hu mbulmwakau manandrtimou i husa paingan, ara ndruwi-ndruwihu ko pe sangihu ara imwiling. Yo ara kunoho nime hu mbulmwakau tehen tora koro Yisip pwi. 20 Pe hu mbulmwakau mepo ndruwi-ndruwihu ko ara huini hu mbulmwakau mepo nombuwehu imuh ara. 21 Hapeko iyamulan para huini hu topwei, kinlahi hamou para kiyirowei pwi; nimnim tahu ara iro manau nokuhu ko tehe mamu. Pwen usa tine.

22 Pe yo unihinih porosih i, pe unime pele mbuwa youyou manandrtikou ara hu masih huro wule pweye hakou o. Pe mbuwa youyou ara hupwai soyon, pe hurayah namandran pe mwayih. 23 Pwen iyamulan hape yi, pe pele mbuwa youyou manandrtikou isarayah i, pe nimnim tahu pele mbuwa youyou ara, ara tehe ngandraha nohai iro kol pwosowen kintimwi hu masih kene. 24 Pwen pe pele mbuwa youyou mepo mendreheh masih ara hundrimi hu mbuwa youyou mepo mbuwahu namandran.

Yo utiyani nihinih to aro iya kili hu ndramat para takau, hapeko hamou tahu kinlahiy para kitiyani ndroiyi nihinih to pwi.&gt;&gt;

25 Pwen Yosep ipwai iyata king ipa, &lt;&lt;Nihinih malndra kene ndroiyi hilu ara handra kopu. Ngindrai ara ipwainganiy isatam sehe melit yiy nakimbusiy. 26 Pe hu mbulmwakau manandrtimou hiyan ara iranonoyani hayou manandrtoyoh; pe hu pele mbuwa youyou manandrtikou hiyan ara tehen aliy opu. Nondriya nihinih malndra kene ara ipwaingani melit handra ko. 27 Pe hu mbulmwakau manandrtimou pe iyasura pele mbuwa youyou manandrtikou iro ngawan o, pe ngandraha nohai itimwiy hu, ara iranonoyani hayou manandrtoyoh andre mundruwai namandra-namandran kisarayah.

28 Kiya, tehe upwai satam–Ngindrai ara ipwainganiy isatam sehe melit yiy nakimbusiy. 29 Nondriya hayou manandrtoyoh ara, andre anandrinai kisarayah soyon iya kiro kol Yisip masih. 30 Hapeko kiyamulan, andre mundruwai namandra-namandran kisarayah nondriya hayou manandrtoyoh i; pe hu hayou isarayah hiyan mamu ara, andre koyumowu kimayit aliy. Mundruwai namandran ara andre kipwalngani kol pwan masih. 31 Yihu ndramat masih andre koyuhu kirut hu hayou hiyan kanna mepo anandrinai soyon iya isarayah iro aliy, paratesah, mundruwai namandran nakisarayah kamulan, ara nakirayah namandra-namandran iya pe andre kipwalngani kol masih. 32 Pe nihinih tam kinsarayah malndra ara, paratesah Ngindrai kinlohonganiy pwen tehe nakimbusiy, pe yiy andre kimbusiy ndrokonan. Pe iyinganiy tehe kindrou pwi melit ara andre kisarayah.

33 Pe mahapo ara, hiyan para wou aten hamou ndramat mepo lohongan hiyan, para kiro nimnim kiya kol namandran masih Yisip. 34 Pe wou arakinima hu ndramat hayah hukasarayah pohon para kol hakol-hakol para nondriya kol namandran masih iye. Pe nondriya hayou manandrtoyoh mepo anandrinai nakisarayah soyon kiro aliy, pwen andre yihu ndramat huro mu iya pohombulen ara andre hu kawiri piyang hasai kiro nondriya piyang mayimisai tahu ndramat masih. 35 Yihu ndramat hu kaya mu para pohombulen ara, hu kambultani anandrinai masih kiyawule nondriya hu yumwa anandrinai ta king. Pe hu koropo mbulen kiya pahandram pe hu karawurani mbuwa youyou handra-handra, pe hu kaikiy kiya wum namandran kiro kol hakol-hakol para anandrinai. 36 Pe anandrinai ara, ara andre yihu kaikiy kiro. Pe kiro mwonen hayou manandrtoyoh para mundruwai namandran nakisarayah kiro Yisip, pwen andre hu ndramat masih andre kanmat kinna mundruwai pwi.&gt;&gt;

King iyki Yosep iro nimnim iya kol namandran masih Yisip

37 Pwen King para Yisip iyasura hu ndramat namandran huya mu para pohombulen, yihu hilingi nongna Yosep pe hupwes iya aliy. 38 Pe king isok yihu ipa, &lt;&lt;Worou andre tukaten hiyeh hira ndron? Mwoiwa Ngindrai ita kili ndramat iye ko.&gt;&gt; 39 Pwen king ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Ngindrai ara kinpwaingani melit masih kinsa kili wou; pwen hamou ndramat waison pe lohongan hiyan para kiratiyani melit kiwayis tehe wou ara kinto iye pwi. 40 Yo andre kuiki wou aya mu para kol namandran masih iye, pe andre hu ndramiro masih hu koro hilingi wou o. Melit masih ita pahandram, pe ngolo kopu, ara iyerahin kili wou.&gt;&gt; 41 Pwen king ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Yo mahapo uiki wou aro yapane kol namandran masih Yisip.&gt;&gt; 42 Pwen king ite pwenah iro ndrakopweniman, pe iykiy iya ndrakopwenima Yosep. Pwenah ara, ara kinima king iyeraliy. Pe king inowi Yosep iya koyau lahayan iya, pe iyki sowiy hasou humbusiy iyau kolt* pe inosi Yosep iya aliy. 43 Pwen king iwiri karis hakou isa, karis mepo iho mulan iya karis atan, pe iykiy iya kili Yosep pe iho saisai iya aliy.† Pe hu ndramat huro mu kili yiy ara huyoh hupa, &lt;&lt;Akaya mawen sai!&gt;&gt; Iya lohonge aro ko king iyinganiy tehe Yosep kinsarayah yapane kol Yisip.

44 Pe king ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Yo kopu ara king; hapeko kinlahi hamou ndramat iripo Yisip kimbusi handra melit kiya lohonge tan o mwaihei ara pwi. Kapa hiyeh nakimbusi sehe melit ara andre kisok wou kimu.&gt;&gt; 45 Pe king ipohowe ngala Yosep handra ara Sapenat-Paneyah, pe iyki Asenat SuPotipera iya nambuyun. Potipera ara, yiy hamou pris para nondriya kol namandran Heliyopolis.

46 Pwen King tahu Yisip iyki mbulen iya kili Yosep, ara ndrohonga hayou ta Yosep iro matingui. Pwen king iro pe Yosep irikai iya kene nondriya kol masih para Yisip. 47 Iro manne hayou manandrtoyoh, hu anandrinai husahapuh pe huhon huya soyon iya. 48 Pe iro mwonen hayou ara, Yosep imbultani hu anandrinai soyon iya huro pinge hamou-hamou pe irawuraniy pe iykiy hu huro yumwa anandrinai huro nondriya kol namandran hakol-hakol. 49 Pe anandrinai ara iya soyo-soyon iya tehe kalayeng ita poholeng. Pwen pe Yosep koyun iyarut ndromwoyahu.

50 Pwen hayou para mundruwai namandran kinsarayah mapu, pe nambuyu Yosep, Asenat SuPotipera, imwalahiy iyata noru Yosep kamai malmou. 51 Yiy ipa, &lt;&lt;Ngindrai imbusiy, pe koyu ara irut iya nopwaran to iyapolo tomo pe nali hu.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngala norun ndrihou kamai ara Manasseh‡ 52 Iyamulan para norun kopwan isarayah pe Yosep ipa, &lt;&lt;Ngindrai iyki noru hilu malmou, iro nondriya kol para nopwaran ato.&gt;&gt; Pwen pe ipohowe ngala norun kopwan ara Eprayim.§ 53 Pe hayou manandrtoyoh para anandrinai soyon ara kinhipwen nondriya kol Yisip, 54 pe isarahaihai hayou manadrtoyoh para mundruwai namandra-namandran isarayah, tehe Yosep kinpwai. Mundruwai namandran ara iro kol hakol-hakol, hapeko anandrinai ara iro nondriya kol Yisip masih. 55 Tandrohongan ara yihu Yisip ara humundrui. Pwen yihu rang iya kili king para kihang hu anandrinai. Pe yiy ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Akaya kili Yosep, pe akambusi sehe melit nakipwai kisa kili wawu.&gt;&gt;

56 Mundruwai ara, ara isilihi kol masih. Pwen pe Yosep itipe yumwa anandrinai, pe hu ndramat masih para Yisip husa sou anahu anandrinai. 57 Pe hu ndramat para kol hakol-hakol nondriya kol pwan masih ara husa Yisip para hu kasou anandrinai iro kili Yosep, paratesah, mundruwai namandran ara isilihiy pe ipwalngani topwe kol pwan masih.

42

Nali Yosep hu ara huya Yisip para hukaya sou mbuwa youyou

1 Pwen tandrohongan ara, Yakop ihilong tehe mbuwa youyou ara iro Yisip. Pe ipwai iya kili norun hu ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu mirampwan o mwaihei pe wawuiki koisari? 2 Uhulong tehe mbuwa youyou ara ita Yisip. Akayaliy pe akaya sou antou hayah. Mahin tukamat kiya mundruwai.&gt;&gt; 3 Pwen nali Yosep hu masongui ara huya Yisip para kaya sou mbuwa youyou. 4 Hapeko Yakop kinpwandrisa Penyamin kinna surahu pwi yoh. Yiy ara nali Yosep imwonen. Pe Yakop ara inoh, ipa ndre matisan Penyamin kiya pohonani mwomwan kiho mwalinga sai. 5 Pwen noru Yakop hu ara, huya sura hu ndramat hayah mepo hu pakaya sou mbuwa youyou, paratesah, mundruwai namandran ara kintayah iro kol Kenaan i.

6 Yosep ara kintayah pohon para kol Yisip, pe iropo peheya mbuwa youyou iya kili hu ndramat masih mepo ngara hu kaya sou. Pwen pe nali Yosep hu ara husa pe hutukuruhu pe payahu iya pwan. 7 Pe Yosep inime nalin hu pe iyirowei tehe ara yihu ko, hapeko imbusi yiy tehe tanan tahu pwi. Pwen yiy isike hu pwokeyan iya ipa, &lt;&lt;Wawu yau aleheh?&gt;&gt;

Pe yihu pa, &lt;&lt;Yowu pwen te Kenaan para kasa sou anandrinai.&gt;&gt; 8 Pe Yosep ipahasaniy tehe yihu ara nalin, hapeko yihu ara kanyirowei tehe yiy Yosep pwi yoh. 9 Pwen yiy ara ilohongani nihinih tan mepo inime nalin hu husa pe hutukuruhu iya kili yiy. Pe yiy ara ipa, &lt;&lt;Wawu ara ndramat para tandrihindrih! Wawu pakasa tuluwani nondriya kolo yowu–tehe ipwoke ndre pwi.&gt;&gt;

10 Pe yihu pa, &lt;&lt;Pwi yoh, yapane yowu! Yowu sa pahandram para kasa sou anandrinai opu. 11 Yowu ara noru ndramat hamou o. Yowu ara ndramat para nongan ndrokonan opu–hapeko yowu ndramat para tandrihindrih pwi.&gt;&gt;

12 Yosep ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Pwi yoh! Wawu ara pakasa tuluwani nondriya kolo yowu, mepo pwokeyan ndre pwi.&gt;&gt;

13 Pe yihu pa, &lt;&lt;Yapane yowu, tama yowu ara hamou o, yapane kol Kenaan. Pe yowu norun kamai ara songui pe lumou. Nali yowu hamou ara kinto pwi, pe nali yowu kopwan ara mawihou o pe kinyera ndron sura tama yowu.&gt;&gt;

14 Pwen Yosep ipwai iyatahu paiwe ipa, &lt;&lt;Nongno tehe kunpwai mamu ara; wawu ara ndramat para tandrihindrih! 15 Mahapo upahasani sai para kupakarawani wawu. Yo upwai ndrokonan, iya ngala King towu Yisip, tehe andre wawu kaniyau pwi kipoo nali wawu kopwan ara kisa iye. 16 Hamou tawawu kiya pe kiwiri nali wawu kopwan kisa. Pe wawu masih ara akaya pe koyoro nondriya kou, pe yowu andre kakahiy tehe nongan ara ndrokonan ndre pwi. Kapa yowu kakahi nongan ara pwasoyou, pwen upwai ndrokonan iya ngala King towu Yisip, wawu ara ndramat para tandrihindrih.&gt;&gt; 17 Tehen tora ko, yiy iyki hu huro nondriya kou ipoo lang maroyoh.

18 Pwen pe lang maroyoh ihipwen, pe Yosep ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Kapa akayau ndruwa nongno, andre wawu koro hiyan, paratesah, yo ara ndramat hamou ngara kunoh ta Ngindrai. 19 Kapa nongna wawu ara ndrokonan, pwen hamou tawawu ara andre kiro ndron nondriya kou. Pe wawu masih akakuni mbuwa youyou tawawu pe akayaikiy kiya kili hu kontora wum mepo hu tora mundrui. 20 Akaya pe akawiri kopwan tawawu kisa kili yo. Pwen andre kupahasaniy tehe wawu wong ndrokonan, pe andre kunmbusi wawu kanmat pwi.&gt;&gt;

Pe yihu ara hupwes iya nongnan. 21 Pe hamou iro pwai iyata hamou hupa, &lt;&lt;Animei, koluw tumbusi mwomwan iya kili nali tou. Pe worou tunime yiy irang pe iyoh worou para tukasopwat yiy, hapeko tukanhilingi yiy pwi. Kapa sehe mwomwan kisarayah kiltou, ara iposoiwi mwomwan torou opu.&gt;&gt;

22 Pe Rupen ipwai ipa, &lt;&lt;Yo kunpwai kinsa tawawu tehe wawu ara mbuna akambusi mwomwan kiyata wihou ara; hapeko wawu kanhilingi yo pwi yoh. Pwen pe worou mahapo turopo wiri nopwaran ara iyau kimat tan.&gt;&gt; 23 Yosep ara iro hilingi nongna nalin hu, hapeko yihu tanahu tehe Yosep iro hilingi hu ara pwi yoh, paratesah, Yosep ngara kiwong kiya nongna kol tahu Yisip, pe ndramat hamou para tapaiwe iro tapaiwani nongnan imui iya kili nalin hu. 24 Pwen pe Yosep ara itali hu iya mawen pe iya rang. Irang ihipwen, pwen imui iya kili hu pe iwong iya kili hu ndramat para mbulyan, pe humbultuwe Simeyon pe huwasi yiy iro mbulmara nalin hu.

Nali Yosep hu humui huya Kenaan

25 Pwen Yosep ipwai iyatahu ndramat para poya mbulyan para hu kanihi mbuwa youyou kiya ndropwa nalin hu masih. Pe ipwai iyatahu para hu kaiki singayai ta hamou-hamou ara kimui kiya ndropwahu imwonen, pe para hukayuk anandrinai para sohoya hu yi. Pwen hu ndramat para poya mbulya Yosep humbusi melit masih tehe ipwai. 26 Pwen nalin hu huiki mbuwa youyou mepo husou ara iya ndrita hu tongkiy tahu pe huyau.

27 Huro tokai huro tokai huya, ipoo kol iya ping tahu. Pwen hungoh huro aliy para hu kamatin. Pwen hamou tahu ara inik ndropwan pe pakiyuk namnam kiyata tongkiy tan, pe inime singayai tan ara iro mara ndrop. 28 Pwen iyoh iya kili nalin hu ipa, &lt;&lt;Singayai to ara imui isa kili yo yi. Akanimei, iripo mara ndropwo.&gt;&gt; Pwen yihu ara hunimei pe nerehu imama pe hunoh turut. Pe hamou iro pwai iyata hamou ipa, &lt;&lt;Aripo sehe melit Ngindrai imbusi isa kili tou eh?&gt;&gt;

29 Pwen huyarayah huya kili tamahu iro Kenaan, pe hunese ndraingan iya melit masih kintayah kili hu. 30 Hupa, &lt;&lt;Tomo, ndramat imu iya pohon tahu Yisip ara, iwong pwokeyan iya isa kili yowu ipa, &lt;Wawu ndra pakasa tandrihindrih kasa kolo yowu?&gt; 31 Pe yowu pa, &lt;Yowu ara ndramat para tandrihindrih pwi yoh, yowu ara ndramat para nongan ndrokonan o. 32 Tama yowu ara hamou o. Pe yowu norun kamai ara yowu songui pe lumou. Nali yowu hamou ara kinto pwi, pe nali yowu hamou ara kopwan kinyera ndron Kenaan kili tama yowu.&gt;

33 Pwen pe ndramat namandran ara ipwai ipa, &lt;Kiya, kapa wawu tora pwai ndrokonan, pwen hamou tawawu ara andre kiro. Pe wawu masih ara akakun mbuwa youyou pe wawu kayau kaya kili hu tawawu mepo hu kontora mundrui. 34 Akaya pe akawiri nali wawu kopwan kisa kili yo. Pwen pe andre kupahasaniy tehe wawu ara ndramat para tandrihindrih pwi, wawu ara ndramat para nongan ndrokonan. Pwen andre kuiki nali wawu kimui kisa kili wawu, pe wawu andre koro tokai kol iye kiya lohonga wawu ko.&gt; &gt;&gt;

35 Pwen hu masih ara pakarayuwani ndropwahu namandran pwi, hunime ndropwa singayai mendreheh ta hamou-hamou tahu iro pohomara ndropwahu sahat-sahat. Pwen yihu yapolo tamahu ara hunimei pe hunoh. 36 Pwen tamahu ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Wawu mbusi tehen tora pe kunpiyani noru hilu. Yosep kinto pwi; Simeyon kinto pwi; pwen nahapo nakawiri Penyamin kiya yi. Melit masih ara iraporuwi yo!&gt;&gt;

37 Pwen Rupen ipwai iya kili taman ipa, &lt;&lt;Kapa yo kunsaiki Penyamin kinmui kinsa kili wou pwi, pwen wou atingundru noru hilu kamai malmou ara kaya soiwin. Aiki yiy kisa kili yo pe andre kiro pahandra pwokere to; pwen andre yo kusaiki yiy kimui.&gt;&gt;

38 Hapeko Yakop ipa, &lt;&lt;Noru ara andre kinna sura wou pwi. Nalin hamou kinmat pe yiy hamou o ara iripo ndron. Yo ara kunna parangoloh pwen, pe matisan hapesah kirayah kili yiy kiho mwalinga sai, pwen andre kiyki ndriyang kisa kili yo pe andre kumat.&gt;&gt;

43

Nali Yosep hu ara humui huya Yisip huyasura Penyamin

1 Pwen mundruwai namandran iro Kenaan ara irorayah namandran iya, 2 pe Yakop iyasura norun hu ara huini topwe mbuwa youyou mepo hukun mamu iro Yisip isa. Pwen tamahu ipwai iya kili norun hu ipa, &lt;&lt;Akamui kaya pe akayasou antou hayah mbuwa youyou paiwe.&gt;&gt;

3 Pwen pe Yutah ipwai ipa, &lt;&lt;Yapene Yisip ara ipwatisingiy isa kili yowu, tehe yowu ara kanlahiy para kayarayah kaya mbulmaran o mwaihei pwi, kipoo yowu kawiri nali yowu kopwan kiyasura yowu. 4 Kapa apa hiyan para nali yowu kirikai sura yowu, pwen andre yowu kaya sou anandrinai tam. 5 Hapeko kapa aniyki yiy kinsa sura yowu pwi, ara andre yowu kanna pwi, paratesah, ndramat ara ipwai isa kili yowu ipa, &lt;Kapa nali wawu kinsa sura wawu pwi, pwen andre kunnime wawu pwi.&gt; &gt;&gt;

6 Pwen Yakop, ngalan handra Yisrayel ara, isike hu ipa, &lt;&lt;Paratesah pe wawu pwai iyata yapane kol ara tehe nali wawu hamou iripo ndron? Wawu mbusi tora pe nopwaran namandran iripo rayah kili yo!&gt;&gt;

7 Yihu pwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Pe ndramat ara isok yowu soyon iya, ipa &lt;Kiya, tama wawu imirandron? Pe nali wawu hamou ita ndron?&gt; Yiy isok yowu toro pe yowu somwi yiy o. Yowu ara, kanpahasani pwi tehe yiy andre kipa, &lt;Wawu kawiri nali wawu kisa.&gt; &gt;&gt;

8 Pwen Yutah ipwai iya kili taman Yisrayel ipa, &lt;&lt;Aiki wihou ara kisa sura yo pe yowu masih kaya kileh. Pwen yowu pe wou pe noru worou hu andre kanmat pwi. 9 Awiri yiy kisa pe moro kiro tan. Kapa yo kunwiri yiy kimui kisa kili wou pwi, pwen andre kukuni nopwaran para aliy lang masih. 10 Kapa ankaituwe yowu pwi, ara yowu kanna pe kansa maporoluwoh pwen.&gt;&gt;

11 Pwen tamahu, Yisrayel, ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Kapa sai hasai pwi, kiya, wawu kambusi toro: kapo hayah melit mwayih para kolorou, pe akanihiy kiya ndropwa wawu pe akayaikiy kiya kili ndramat ara tehe yukyuk. Akawiri melit masih mwayih tehe: kunan, pe ndrunu kei handra-handra para katumwiy kiya mandra ndramat, pe ndraikei mangonohon layin, pe mbuwakei tehe nengei pe nangiyou.* 12 Akawiri ndromwoya singayai mandrayiluwoh kiro kili wawu; singayai mamu wawu wiriy imui isa, ara kiyapolo singayai para mahapo yi; matisan hu potiriyis pe hunihiy iya ndropwa wawu. 13 Akawiri nali wawu pe kamui kileh kaya kili ndramat ara. 14 Pe Ngindrai Pwokeyan Masih kiyki koisirai kiya ndriya ndramat ara, para kitali nali wawu† kiyapolo Penyamin hilu kamui kasa sura wawu. Pe kapa noruhu masih katali yo, hiyan, hu katali yo.&gt;&gt;

15 Pe yihu huwiri topwe yukyuk tahu ara, iyapolo singayai mandrayiluwoh, pe huwiri Penyamin iya polon i. Pwen hu leheleh o huya Yisip, pe huya yingani hu iya kili Yosep. 16 Pwen Yosep inime Penyamin iro surahu, pe ipwai iyata ndramat imu iya pohombulen para nondriya suwen, ipa, &lt;&lt;Ayawiri hu ndramat tora kaya suwe, pe atingundru hamou kan pe akaruwaniy para namnam; yihu andre kanamnam kiyasura yo ndrokololang.&gt;&gt;

17 Pe ndramat ara imbusiy tehe Yosep ipwai iyatan, pe iwiri hu iya seu ta Yosep. 18 Pe nali Yosep hu ara huropo huya nondriya seu pe hunoh pe huro pa, &lt;&lt;Worou tusa seu iye, ara andre iya konoha singayai para mamu imui isa nondriya ndropwarou? Yiy matisan pakipanohowani worou, pe tukarayah ndramat para poya mbulyan o mwaihei, pe kiwiri hu tongkiy torou i.&gt;&gt;

19 Pwen yihu ya seu ta Yosep, pe hupwai iyata ndramat imu iya pohombulen para yumwan, mepo irotine pohokaram ara, hupa, 20 &lt;&lt;O yapane, koluw kinna ara yowu sa iye para kasa sou anandrinai. 21 Yowu ya pe kol iyaping pwen yowu ngoh. Yowu ro ara, pe yowu nikiri ndrop; pwen hamou-hamou towu inime singayai towu iro pohomara ndrop. Ndromwoya singayai ara iro mwonen nokun o, pwen yowu wiriy imui yi. 22 Mahapo ara yowu po singayai hayah iya suran i, para pakasa sou anandrinai. Hapeko yowu kanpahasaniy pwi, sehe ndramat ndrokonan inihi singayai imui iya ndropwa yowu.&gt;&gt;

23 Ndramat ara ihilingi nongnahu pe ipa, &lt;&lt;Ara hiyan; wawu mbuna akanoh. Ngindrai tawawu pe Ngindrai ta tama wawu ara iyki singayai iya ndropwa wawu. Singayai tawawu para mamu ara kunwiriy.&gt;&gt; Pwen iya wiri Simeyon pe iyki yiy imui iya kili hu.

24 Pe ndramira mbulen ara iwiri hu pe huya nondriya seu ta Yosep. Pe iyki ndran para sungeya ndrikahu, pe iya yuk anandrinai iyata hu tongkiy tahu yi. 25 Pe yihu hulong tehe Yosep ara andre kisa namnam kisapolo hu ndrokololang, pwen yihu ara huramwanye yukyuk tahu ko pe humin. 26 Pwen Yosep isa wum, pe yihuiki hu yukyuk mepo huwiriy isa seu, ara iya kili yiy. Pe yihu tukuruhu iya kili yiy pe payahu ara iya pwan. 27 Pwen Yosep ipa ndrokololang iyatahu, pe isok hu ipa, &lt;&lt;Tama wawu koluw mepo wawu nese ndraingo iyatan, ara iyerandron?&gt;&gt;

28 Pe hupwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Yapanewu, tama yowu ara ita hiyan.&gt;&gt; Pwen hutukuruhu pe payahu ara iya pwan paiwe yi.

29 Pwen Yosep inime nalin ndrokonan, Penyamin, mepo tina hilu hamou o, pe isike hu ipa, &lt;&lt;Nali wawu kopwan, mepo koluw wawu sa pe wawu nese ndraingo iyatan ara, aripo, ndre?&gt;&gt; Pwen yiy ipa, &lt;&lt;Noru, koisirai ata Ngindrai ara ita sura wou.&gt;&gt; 30 Pe Yosep ara koyun isikirani nalin pwokeyan iya, pe ileheleh o iya kah hape nokun iro nondriya suwen para kiya aliy pe kirang. Pwen iya rang iya ndrohonoku matiliu tan.

31 Irang ihipwen, ihitih, pe isungani mbulmaran. Pwen mandran ipwoke pe isa ngawan. Pe ipwai iyatahu ndramat para poya mbulyan ipa, &lt;&lt;Akawiri anandrinai kisa ngawan.&gt;&gt;

32 Pwen hurai anan ara iya keyau sih, pe ana nalin hu ara iya keyau sih i. Pe anahu Yisip huro sura yiy ara iya keyau sih i, paratesah, yihu Yisip ara hu konoho namnam kinna sura hu Hipuruw pwi yoh. Pakut ara, ara kinmwonen mbulmara hu Yisip pwi. 33 Yosep kinpwai kinna tahu ndramat para poya mbulyan pe huiki nalin hu, ara hu humpwan iyau ndruwa mamandra tahu–iro kili ndrohan pe iyahapwen iya kili kopwan. Pwen pe nalin hu hunimei tehe humipwan tehen tora pe hamou ituluwani hamou pe mwoiwahu ihin. 34 Hu ndramat para mbulya Yosep huwiri anandrinai iro keyau ta Yosep pe hurai iya pwelekeya nalin hu ara weneyan o. Hapeko ata Penyamin ara hurai ihohin iya, iya tahu masih; isahapwas masih tehe ilahi hu ndramat mayimou hu kainiy. Pwen huro namnam pe huro yin ndran pe huro pwes iyasura Yosep.

44

Pweniu ta Yosep kinto pwi

1 Pwen pe Yosep ara iyki nongan iya kili ndramat imu para poho mbulen iro nondriya suwen ipa, &lt;&lt;Anihi anandrinai kiya ndropwahu hamou-hamou ara kiya weneyan o, ilahiy para hu kakuniy. Pe aiki singayai tahu hamou-hamou ara kimui kiya mara ndropwahu masih kene. 2 Pwen awiri pweniu silwa to* pe aikiy kiya ndropwa kopwan tahu, kiyasura singayai mepo pakisasou mbuwa youyou kiya aliy.&gt;&gt; Pwen pe yiy imbusiy tehe Yosep ipwai. 3 Pe makoluhun o hupwandrisa nali Yosep hu iyasura hu tongkiy tahu huyau. 4 Pwen nalin hu ara hutali kol namandran pe hu kanna mwanan mapwi, pe Yosep ipwai iyata ndramat imu para pohombulen ipa, &lt;&lt;Atine pe ahaleh aro ndruwa hu ndramat ara. Ayarayah aya kili hu, pe asike hu toro: &lt;Yowu kanmbusi hiyan kinsa kili wawu, pe paratesah wawu mbusi kultuw ara isa kili yowu? 5 Pweniu nepo wawu kanwiriy, ara pweniu ta yapane yowu mepo ngara kiyinyin kiya aliy. Pe yiy ara ngara kiwiri lohongai hiyan para tayakau kiyau pweniu silwa ara ko. Wawu mbusi kultuw ara, ara mwomwan masih.&gt; &gt;&gt;

6 Pwen ndramira Yosep ara, ihilleh pe iyambultuwe nali Yosep hu huhondron sai sahin. Pe iyapwai topwe nongan masih mepo Yosep kinpwai kinnatan. 7 Pe hupwai iya kili yiy hupa: &lt;&lt;Paratapeh pe apwai tehen tora isa kili yowu? Yowu ara kanlahiy para kambusi kultuw ara pwi yoh. 8 Wou tanam tehe singayai mepo yowu wiriy iro mara ndrop towu iro kol Kenaan, ara yowu kansaikiy kinimui iho nondriya tokuyai maporolusap. Tehen tapeh, apa ndre yowu pahanowe silwa ndre kolt iro nondriya seu ta yapanem? 9 Namandran, kapa anime hiyeh towu ndramat para pwandrendres tam, ara iwiri pweniu pe inihiy iya ndropwan, pwen akarayi ndramat ara kimat, pe yowu masih andre karayah ndramat para poya mbulyam o mwaihei.&gt;&gt;

10 Pe ndramat para pohombulen ta Yosep ara ipa, &lt;&lt;Nongna wawu imwonen. Hapeko kapa kunime hiyeh tawawu iwiri pweniu ara, yiy opu andre kisa pe kirayah ndramat para poya mbulyo ko mwaihei. Pe wawu masih mepo kantandroindroi pwi, ara wawu masih kayau.&gt;&gt;

11 Pwen o, yihu hamou-hamou ara huiki ndropwahu iya pwan pe hutipei. 12 Pwen ndramat imu iya poho mbulen ta Yosep inime nondriya ndropwahu masih–iro kili ndrohan ipoo iya matne kopwan. Pe inime pweniu ara iro nondriya ndrop ta kopwan tahu, Penyamin. 13 Pwen nalin hu ara hunime pweniu iro kili yiy, pe hu ndrohomwiri koiwe hu, paratesah, ndriyahu ara irangsi yiy. Pwen huiki ndrop tahu imui iya ndrita hu tongkiy tahu pe humui huya kol namandran ara paiwe.

14 Pwen Yutah pe nalin hu, humui huya seu ta Yosep pe hunime yiy ara iye ndron aliy. Pe hunoh turut pe hulah huya pwan mbulmaran. 15 Pe Yosep ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Wawu mbusi kultuw ara paratesah ndrokonan! Wawu kanpahasaniy tehe ndramat hamou tehe yo, ara ulahiy para kurakau pe kupahasani hu melit kokohon ndre pwi?&gt;&gt;

16 Pe Yutah ipa toro: &lt;&lt;Yapane, yowu andre kapa tesah kiya nongnam? Yowu ara kanlahiy para kanpa hapesah pwi. Ngindrai ara kinpwaingani mwomwan towu pwen. Yapane, andre yowu, pe yiy mepo iwiri pweniu tam, ara yowu masih karayah ndramat para poya mbulyam o mwaihei.&gt;&gt;

17 Hapeko Yosep ipa, &lt;&lt;Pwi yoh, andre kunmbusi tehen tora kisa kili wawu pwi! Andre ndramat o, mepo iwiri pweniu to, ara andre kirayah ndramat para poya mbulyo ko mwaihei. Pe wawu masih ara ndriya wawu kiwayis pe akamui kaya kili tama wawu.&gt;&gt;

Yutah ara pakiwiri noku Penyamin

18 Pwen Yutah iya ndrahasa Yosep pe ipa, &lt;&lt;Yapane, ahalingi yo na; ndrinam mbuna kilokuh to, yo nakuwong hape na. Wou ara pohon para Yisip, imwonen tehe King o. 19 Yapane, koluw wou asike yowu tehe toro: &lt;Wawu ma tama wawu pe ma nali wawu ndre pwi?&gt; 20 Pe yowu pa, &lt;Ehe, tama yowu ara kinna parangoloh. Pe yiy kinna parangoloh pwen pe iyki nali yowu hamou kopwan. Yiy kopwan ara iyera, pe nalin hamou ara kinmat; tina hilu ara hamou o. Pe taman ara inamili yiy namandran iya.&gt; 21 Yapane, wou mbukenam apwai pe yowu wiri nali yowu kinsa para anime yiy. 22 Pe yowu pwai isa kili wou, tehe taman ara kinoho piyani yiy pwi. Kapa kitali taman, andre taman kimat. 23 Hapeko wou apwai isa kili yowu apa, &lt;Kapa nali wawu kinsa sura wawu pwi, pwen andre wawu kanlahiy para kasa mbulmoro iye pwi.&gt;

24 Pwen yowu mui yowu ya kili tama yowu, ndramat para pwandrendres tam, pe yowu nese ndraingan iya sehe melit apwai. 25 Pe tama yowu ara ipwandrisa yowu para kamui pe kasasou anandrinai tiken yi. 26 Pe yowu pwai yatan yowu pa, &lt;Kapa nali yowu kopwan ara kinto sura yowu pwi, pwen yowu kanlahiy para kanna pwi. Kinlahiy para yowu kayarayah kaya mbulmara ndramat namandran ara pwi, kipoo yowu kaya kapolo nali yowu kopwan.&gt; 27 Pe tama yowu, ndramat para pwandrendres tam, ara ipwai isa kili yowu ipa, &lt;Wawu pahasani tehe nambuyu imwalahiy iyata noru kamai malmou opu. 28 Hamou ara kinna mawen kili yo, pe upa ndre hamou kan kintayiy kinmat, pe kinyani yiy topwei. 29 Pe kapa wawu kawiri hamou iye kiya mawen kili yo yi, andre wawu kaiki koisirai kisa kili yo, pe andre yo kumat kileh.&gt;

30 Kapa yowu kanwiri mbunah ara kinmui kinna sura yowu pwi, tama yowu ara andre kimat, paratesah, kopwan tan ara tehe neren imwonen. 31 Kapa tama yowu kinnime mbunah kamai kinto sura yowu pwi, yiy andre kikoi. Pwen tehen tora ko pe yowu andre kaiki nopwaran kiya kili tama yowu, pe yiy andre kiyki koisariy pe kimat kileh! 32 Yo ara upwatisingiy iya kili tomo tehe andre kuro pwokarani kopwan pe kuwiri yiy kimui kiya kili yiy. Pe yo upa, &lt;Kapa yo kunwiri yiy kimui pwi, pwen andre mwomwan ara kiro ndrito lang masih.&gt;

33 Pwen pe yo usike wou, Yapane, para kuwiri noku kopwan towu, pe yo ara kurayah ndramat para poya mbulyam o mwaihei. Pe hiyan para wou aiki yiy kimui kiyasura nalin hu. 34 Kapa kopwan ara kinna sura yo pwi, tehen tapeh pe andre kumui kuya kili tomo? Pwi yoh! Mbuwali para kunime nopwaran ara kirayah kili tomo.&gt;&gt;

45

Yosep ipwaingani yiy iya kili nalin hu

1 Yosep ara koyun isikirani nalin hu pe ihingorowei tehe pakirang. Pwen pe iyoh iya kili hu yau tan ipa, &lt;&lt;Wawu masih kaya ngawan namu.&gt;&gt; Pe yiy hamou o iro sura nalin hu, pe ipwaingani yiy iya kili hu. 2 Yosep irang namandran iya pe hu para Yisip huhilingiy. Pwen yihu ya seu ta king pe huya nese ndraingan.

3 Yosep ipwai iya kili nalin hu ipa, &lt;&lt;Yo ara Yosep; tomo iyera?&gt;&gt; Hapeko nalin hu, nongnan ara ilohori hu, pe yihu kanlahiy para kasomwi yiy pwi.

4 Yosep ipwai iyatahu paiwe ipa, &lt;&lt;Akasa pakeh kili yo.&gt;&gt; Pwen huya pakeh kili yiy pe ipa, &lt;&lt;Yo ara nali wawu, Yosep. Koluw wawuiki yo tehe kenna wawu pe husowani yo pe husaiki yo usa Yisip. 5 Pe mahapo mbuna akoro lohonge soyon pe ndrina wawu mbuna kilokuh tawawu mbukena wawu iya kultuw mepo wawu mbusiy isa kili yo mamu; paratesah, Ngindrai ara ipwandrisa yo umu tawawu para kusopwat hu ndramat pe andre hu kanmat pwi. 6 Mundruwai ara kinngas kol pwan nondriya hayou malwoh pwen; pe hayou mayimah itandron, ara andre hu ndramat kanlahiy para kapo anandrinai kiro piyang pwi. 7 Ngindrai ara imbusi melit namandran pe iya handra masih isa kili wawu, paratesah, ipwandrisa yo umu usa urupo iye ara para kusopwat wawu, pe andre wawu kanmat pwi. 8 Pwen pe wawu kanpwandrisa yo kunsa kol iye pwi, Ngindrai mbukenan ara ipwandrisa yo usa. Pe yiy o imbusi yo usarayah tehe tama King tahu Yisip. Yo urupo nimnim iyatahu ndramat masih para nondriya suwen, pe yo uya namandran tahu kol masih iripo nondriya kol namandran masih Yisip.

9 Mahapo akahalleh kaya kili tomo pe akapwai katan toro: &lt;Yo, norum Yosep, uiki nongan iye isa kili wou: Ngindrai imbusi yo urayah yapane kol namandran Yisip. Pe mbuna alonge, wou ahaleh asa kili yo. 10 Andre wou ampwan kol Kosen, pakeh kili yo–wou pe norum hu, pe tumbum hu masih, wawu andre kampwan kol ara, kiyasura hu meme pe hu mbulmwakau pe kiyasura meltam masih. 11 Asa pe wawu kampwan kol Kosen pe andre yo kuro nimnim kisatam; paratesah, hayou mayimah para mundruwai namandran ara mapu kinsa, pe yo mbuwali para wawu norum pe hu kan masih ara hu kamundrui.&gt; &gt;&gt;

12 Pe Yosep ipwai iya kili nalin hu ipa, &lt;&lt;Wawu lahi kayirowe yo, pe Penyamin ara tehen aliy yi, tehe yo ara Yosep ndrokonan uropo wong isa kili wawu. 13 Wawu kayapwai kata tomo, tehe yo ara mangolo urupo nondriya kol namandran masih Yisip. Pe akapwai katan kiya melit masih mepo wawu kannimei topwei. Wawu kaya pe kawiri yiy kisa kileh.&gt;&gt;

14 Yosep iwong ihipwen pe indrohosi nalin Penyamin, pe Penyamin ara imbusiy tehen aliy yi; pe hilu rangsi hilu. 15 Pe Yosep irakunani nalin hu pe irahunghung iyatahu pe irang. Pwen nalin hu ara hungoruwe hiyan para hu kawong kawule.

16 Pwen King para Yisip ihilong tehe nali Yosep hu ara hu kansa, pe king iyasura hu ndramiran namandran ara hu masih hupwes. 17 Pe king ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Aya pe apwai kiyata nalim hu toro: &lt;Wawu kamwaniyani wawu kapolo hu tongkiy, pe akamui kaya kol Kenaan. 18 Pe wawu kayawiri tama wawu pe noru wawu hu masih, pe wawu masih kamui kasa kili yo. Pe andre yo kupwainge hape pwan hiyan masih iripo nondriya Yisip kiyatawawu. Pe pwan ara anandrinai andre kirayah kiro aliy soyon iya, pe andre hu koroyan lang masih.&gt; &gt;&gt; 19 Pe king ipwai paiwe iya kili Yosep ipa, &lt;&lt;Wou apwai kiyatahu toro: Wawu kawiri hu karis hayah para Yisip kiyapolo wawu, pe wawu kayawiri hu nambuyu wawu hu pe noru wawu hu kiyasura tama wawu pe akasa. 20 Wawu mbuna akalohonge kiya melit masih para kol Kenaan, paratesah, melit hitun iripo nondriya kol Yisip ara andre kuikiy kisatawawu.&gt;&gt;

21 Pwen noru Yisrayel hu ara, ara yihu mbusiy tehe king kinpwai. Pe Yosep ihilingi nongna king pe yiy iyki hu karis hayah iya kili hu, iyapolo anandrinai tiken para sohoya sai. 22 Pe iyuk koyau hamou-hamou iyatahu, hapeko ata Penyamin o ara iyki koyau mayimou, iyasura sombule pat silwa matingat.* 23 Pe Yosep iwiri melit soyon mwayih para Yisip pe iykiy iya ndrita hu tongkiy kamai masongui pe yiy irapiyaniy iya kili taman. Pe yiy iwiri ndrinanohun pe melit tehe mbuwa youyou handra-handra, pe ikiy iya ndrita hu tongkiy pihin masongui, pe irapiyaniy para kisopwat taman kiho sai. 24 Pwen Yosep ipwandrisa nalin hu huyau, pe ipwai iya tahu ipa, &lt;&lt;Wawu kayau pe mbuna akahangas mwalinga wawu koho sai.&gt;&gt;

25 Pwen nalin hu ara hutali kol Yisip pe huyau humui huya kili tamahu, Yakop, iro kol Kenaan. 26 Pwen yihu pwai iyata tamahu hupa, &lt;&lt;Yosep ara kinimat pwi yoh! Yiy ara iyera ndron, pe ita nimnim iya kol Yisip masih!&gt;&gt; Yakop ihilingi nongan aro pe lohongan indrap. Pe kiniyki ndriyan kinna nongnahu pwi. 27 Pe yihu tiyani melit masih kene iya kili tamahu tehe Yosep kinpwai kinnatahu. Pwen Yakop inime hu karis mepo Yosep ipwandrisa hu husa para kiwiri yiy kiya Yisip, pe lohongan ara imui. 28 Pwen Yisrayel ipa, &lt;&lt;Ndrokonan! Mahapo upahasaniy tehe noru, Yosep, ara iyera ndron. Ma uye po ndron, pwen andre kuya nime yiy.&gt;&gt;

46

Yakop iyasura norun hu masih ara huya kol Yisip

1 Pe Yakop irakuhuyani hu meltan masih iyasura norun hu, pe huropo hu nakaya kol Yisip. Pwen huyarayah huya kol Peersepa pe Yakop ara itingundru hu kan hayah pe iyki hu iya kili Ngindrai ta taman Yisak tehe yukyuk. 2 Pwen ping ara Ngindrai iwong iya kili Yakop iya taltan, pe ipa, &lt;&lt;Yakop! Yakop!&gt;&gt;

Pe Yakop isomwi Ngindrai ipa, &lt;&lt;Tesah? Yo urupo.&gt;&gt;

3 Pe yiy ipa, &lt;&lt;Yo ara Ngindrai–Ngindrai ta tamam. Wou mbuna anoh para aya kol Yisip. Yo ara andre kumbusi wawu karayah soyon iya, koro ariya. 4 Yo andre kuya Yisip sura wou, pe andre kuwiri wou amui asa mawen paiwe. Pwen kapa amat, andre Yosep mbukenan kironi wou.&gt;&gt;

5 Pwen Yakop itali Peersepa, pe noru Yisrayel hu kamai ara huwiri tamahu, Yakop, iyasura nambuyuhu pe noruhu masih pe huhis huya hu karis mepo King tahu Yisip kinpwandrisa hu para kasuni hu kaliy. 6 Pe yihu ara hulokuhuyani hu mbulmwakau iyasura melit masih tahu mepo iro kol Kenaan. Pe Yakop iyasura tumbun hu masih ara huya Yisip. 7 Yiy iwiri norun hu kamai pe pihin, iyapolo tumbun hu kamai pe pihin masih kene pe hu masih huyau.

8 Iye ara ngala noru Yisrayel hu masih kene mepo huya sura yiy pe huya Yisip (Yakop iyasura norun hu):

Ndrihou ta Yakop ara Rupen.

9 Pe noru Rupen hu kamai, ngalahu ara iye:

Hanok, Pallu, Hesron pe Karmi.

10 Pe noru Simeyon hu kamai, ngalahu ara iye:

Yemuwel, Yamin, Ohat, Yakin, Sohar, pe Sol–yiy ara noru pihi Kenaan hamou.

11 Pe noru Lepi hu kamai, ngalahu ara iye:

Kerson, Kohat, pe Merari.

12 Pe noru Yutah hu kamai, ngalahu ara iye:

Er, Onan, Selah, Peres pe Serah, (hapeko Er pe Onan ara hilu kanmat pwen iro ndron kol Kenaan).

Pe ngala noru Peres hilu kamai, ngala hilu ara iye:

Hesron pe Hamul.

13 Pe noru Yissakar hu kamai, ngalahu ara iye:

Tola, Puwah, Yasup, pe Simron.

14 Pe noru Sepulun hu kamai, ngalahu ara iye:

Seret, Elon pe Yahleel.

15 Ariya kene ara ngala noru Yakop hu mwanye husarayah iro kili Leyah mepo imwalahiy iyatahu irondron kol Pattan Aram. Pe Leyah ara imwalahiy iyata mbunah hamou pihin i, ngalan Tainah. Pwen pe noru Yakop hu pe tumbun hu masih husarayah kili Leyah ara, ndromwoyahu masih kene iyawule ara tingui pe timou (33).

16 Pe noru Kat hu kamai ngalahu ara iye:

Sepon, Hakki, Suni, Espon, Eri, Aroti pe Areli.

17 Pe noru Aser hu kamai, ngalahu ara iye:

Yimnah, Yispah, Yispi pe Periyah,

pe pisuhu ara Serah.

Pe noru Periyah hilu kamai, ngala hilu ara iye:

Heper pe Malkiyel.

18 Ariya kene ara ngala noru Yakop hu pe tumbun hu masih husarayah iro kili Silpah mepo Lepan iykiy iya kili norun Leyah. Ndromwoyahu masih iyawule ara songui pe anomou (16).

19 Pe noru Yakop hilu hilsarayah iro kili nambuyun Rahel ngala hilu ara iye:

Yosep pe Penyamin. 20 Yosep ara iro Yisip pe iwiri Asenat SuPotipera pe iyki Manasseh hilu Eprayim. (Potipera ara yiy pris hamou para kol Heliyopolis.)

21 Pe noru Peniyamin hu kamai, ngalahu ara iye:

Pela, Peker, Aspel, Kera, Naaman, Ehi, Ros, Muppim, Huppim, pe Art.

22 Ariya kene ara ngala noru Yakop hu pe tumbun hu masih husarayah iro kili Rahel. Ndromwoyahu masih iyawule ara songui pe haamou (14).

23 Pe noru Tan kamai, ngalan ara iye:

Husim.

24 Pe noru Naptali hu kamai, ngalahu ara iye:

Yahsiyel, Kuni, Yeser, pe Sillem.

25 Ariya kene ara ngala noru Yakop hu pe tumbun hu masih husarayah iro kili Pilhah mepo Lepan iykiy iya kili norun Rahel. Ndromwoyahu masih iyawule ara manandrtimou (7).

26 Ariya kene ara noru Yakop hu pe tumbun hu imwonen mepo huya Yisip. Pe ndromwoyahu masih kene iyawule ara anongui pe anomou (66). Hapeko hu mbuyu ngundra Yakop ara ndromwoyahu kinto nondriya ndromndrom iye pwi. 27 Pe iyapolo hilu mbunah kamai ta Yosep mepo tina hilu imwalahiy ta hilu iro Yisip, pwen ndromwoya tumbu Yakop hu masih huro Yisip ara manandrtingui (70) imwonen.

28 Pwen Yakop ara ipwandrisa Yutah para kiyamu kiyatan para kiya sike Yosep iya meresai iyapwen te Kosen. Pwen huyarayah huya Kosen, 29 pe Yosep imwaniyani karis tan pe iya pohonani taman, Yisrayel, iya kol Kosen. Pwen Yosep iyarayah iya kili taman o, indrohosi yiy pe irang mali yiy.

30 Pwen Yisrayel ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Mahapo andre kuyen o pe kuye longe kimat o; paratesah, kunsa nime wou pwen, pe upahasaniy tehe ayepondron.&gt;&gt;

31 Pwen Yosep ipwai iyata nalin hu pe hu para wum ta taman masih ipa, &lt;&lt;Mahapoko andre kuya pe kupwai kiyata King tahu Yisip kupa, &lt;Tomo pe nali hu ara hu kantali Kenaan pe hu masih kansarayah kansa kili yo topwei. 32 Yihu ara hu ndramat para pwokereya hu sipsip. Pe yihu lokuhuyani hu sipsip pe hu mbulmwakau yasura meltahu masih pe hu kansa.&gt; 33 Yo nakupwai kiyata king tehen toro, pe kapa king kiyoh wawu pe kisike wawu kiya sehe mbulen wawu pahasaniy para kambusiy, 34 pwen wawu kapwai kapa, &lt;Yapane yowu, yowu ara ndramat para kapwokerani hu sipsip pe hu mbulmwakau. Yowu ngara kambusi mbulen tehen toro mambunah towu ipoo isa mannen mahapo; paratesah, tama yowuhu koluw ngara hu kambusiy tehen aliy.&gt; Kapa wawu kapwai kiyata king toro, pwen andre kiyki wawu kampwan kol mendreheh Kosen, paratesah, hu ndramat para Yisip ara mbuwalihu para hu kanime hu ndramat para pwokereya hu sipsip.&gt;&gt;

47

1 Pwen Yosep ara iya pe iya pwai iyata King tahu Yisip ipa, &lt;&lt;Tomo pe nalihu ara hu kantali kol Kenaan pe hu kansa. Husa yasura hu sipsip, hu mbulmwakau, pe iyapolo meltahu masih, pe mahapo hu tora kol Kosen.&gt;&gt; 2 Pwen Yosep irakinima nalin hu mayimou pe iwiri hu pe iya pwaingani hu iya mbulmara king. 3 Pe King tahu Yisip ara isike hu ipa, &lt;&lt;Mbulya wawu ara tesah ndrokonan?&gt;&gt;

Pe yihu pwai iya kili king hupa, &lt;&lt;Yapane yowu, yowu ara ndramat para pwokereya hu sipsip, tehe tama yowu hu ngara hu kambusiy koluw.&gt;&gt; 4 Pwen yihu pwai iyatan hupa, &lt;&lt;Yowu nakoro kol iye hape na, paratesah, mundruwai namandran ara ipwalngani kol Kenaan. Pe ndromwindriu, mepo anandrina hu sipsip towu, ara kinihipwen topwei. Yapane yowu, kapa welem kiso towu, yowu namiliy para yowu kampwan kol Kosen.&gt;&gt;

5 Pwen king ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Tamam pe nalim hu, ara hu kansa pwen, pe andre hu koro sura wou. 6 Pe wou alohongani hambut pwan hiyan masih hira hapeleheh iripo nondriya pwan Yisip, pe wou apwai kiyatahu para hu kampwan aliy. Kapa anamiliy, hiyan; aiki hu kampwan kol Kosen. Pe kapa hiyeh tahu lohongahu iman para hangna hu mbulmwakau, apwai katahu kasa pe kapwokere to yi.&gt;&gt;

7 Pwen Yosep iwiri taman iya kili king, pe yiy itoholi king. 8 Pe king isike yiy ipa, &lt;&lt;Hayou tam masahayeh?&gt;&gt;

9 Pe Yakop ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Hayou to urupo kol pwan ara sangat pe tingui(130) opu. Hayou to ara mullai o, pe ngandrahan hape kopu. Hapeko, hayou ata tumbu hu ara soyon iya iramwaitini hayou to.&gt;&gt; 10 Pwen Yakop itoholi king ihipwen, itali yiy pe iyau.

11 Iyamulan, Yosep imbusiy tehe king ipwai iyatan; pe iwiri taman pe nalin hu pe huya huye kol namandran masih Yisip. Pe iyki pwan iya kili hu iro nondriya kol namadran hape Rameses.* Pe pwan ara, ara hiyan iya, pe iramwaitini pwan masih hira nondriya kol Yisip. 12 Pwen Yosep ara ngara kinimnim kiyata ndrayen hu kiya anandrinai. Pe yiy ngara kiyuk anandrinai kiya kili taman, nalin hu, nambuyu nalin hu, pe noru nalin hu ara iwene hu ko.

Mundruwai namandran ipwalngani kol Yisip

13 Mundruwai namandran irorayah manau pe anandrinai masih para kol ara ihipwen. Tandrohongan ara ipwalngani kol namandran Yisip pe Kenaan kene. 14 Pe hu ndramat masih para kol Yisip pe Kenaan, singayai tahu masih kene ara hupiye topwei iya sowa mbuwa youyou iro hu wum namandran mepo Yosep iro nimnim iya aliy. Pe Yosep iwiri topwe singayai tahu ara, pe iyaikiy iro seu ta king. 15 Pwen singayai tahu ndramat para kol Yisip pe Kenaan ara ihipwen masih, pe hu ndramat para Yisip huya kili Yosep. Pe hupwai iyatan hupa, &lt;&lt;Wou ahang yowu anandrinai; kapa pwi, andre mundruwai namandra-namandran iye kipwalngani yowu, pe andre yowu kayos pe kamat koro mbulmaram! Asopwat yowu, paratesah, singayai towu masih ara kinihipwen topwei.&gt;&gt;

16 Pwen Yosep ipwai ipa, &lt;&lt;Kapa singayai tawawu kinihipwen, kiya, akawiri hu kan tawawu kisa pe akasulye kaliy pe akapo anandrinai.&gt;&gt; 17 Pwen yihu ya yuk hu hos, hu sipsip, hu meme, hu mbulmwakau, pe hu tongkiy tahu ara iya kili Yosep. Pwen hayou ara, ara huro mbusi tehen tora ko, pe huro po anandrinai. 18 Pwen pe hayou ara isayau pe humui huya kili Yosep pe hupwai iyatan hupa, &lt;&lt;Yapane yowu, yowu ara kanlahiy para kakulani hapesah mbulmaram pwi. Wou anwiri topwe singayai towu pe hu kan towu masih. Hapesah kinto pwi; melit malndra iripo ndron ara yowu ndramat pe pwane yowu ko. 19 Wou mbunandronge yowu ndramat kamat koro mbulmaram, pe yowu kasura pwane yowu kaya mwomwan masih. Kiya, asowani yowu pe pwane yowu para kasulye anandrinai kaliy. Hiyan para king kiwiri yowu pe pwane yowu kaya pahandran. Akahang yowu mbuwa youyou pe andre yowu kanmat pwi, pe pwane yowu andre kinna mwomwan pwi.&gt;&gt;

20 Pwen iro tandrohongan ara, Yosep isowani topwe pwan masih tahu Yisip. Yihu ndramat masih kene para Yisip ara huiki topwe pwanehu masih ara iya pwane king; paratesah, mundruwai namandran ara irayah namandran iya. 21 Pe Yosep ara imbusi hu ndramira Yisip masih ara husarayah ndramat para poya mbulya king, iro mbusungo kol sahin iya matne sahin para Yisip.† 22 Hapeko pwan tahu pris opu ara Yosep kinsowaniy pwi; paratesah, king ngara kiyuk singayai kiya kili hu pris, pe yihu sowani anandrinahu iya aliy. Tehen tora ko pe hu pris kaniyki pwanehu kinna kili king pwi.

23 Pwen Yosep ipwai iya kili hu ndramat ipa, &lt;&lt;Mahapo yo kunsowani pwan tawawu masih. Pe wawu ara kansarayah ndramat para poya mbulya king o mwaihei. Iye ara mbuwa youyou tawawu; akawiriy kaya pe akayahasiy kiya pinge wawu. 24 Pe kapa anandrinai kiro piyang kiman, pwen wawu kawiri piyang hasai kiro nondriya piyang mayimisai pe akaikiy kiya kili king. Pe piyang mahaasai iro ndron ara ata wawu para akahas paiwe yi, pe para sohoya wawu pe noru wawu hu.&gt;&gt;

25 Pwen hu ndramat hupwai hupa, &lt;&lt;Yapane yowu, wou ara asopwat yowu hiyan iya, pe mahapo yowu masih topo hiyan o. Kapa welem kiso towu, pwen hiyan para yowu karayah ndramat para poya mbulya king.&gt;&gt;

26 Pwen Yosep iyki pwandrendrehe handra pwokeyan, iya kili hu ndramat para Yisip pe pwandrendrehe ara, ara ita ipoo isa mannen mahapo.‡ Pwandrendrehe ara ipwai tehe hu kawiri piyang hasai kiro nondriya piyang mayimisai pe hu kaikiy kiya kili king. Hapeko pwanehu pris opu ara king kinwiriy pwi.

Yosep ipwatisingiy tehe andre kiyaroni Yakop kiya Kenaan

27 Pe noru Yisrayel hu ara humpwan Yisip iro nondriya kol Kosen, pe huwiri pwan iho ariya. Pe hupo noruhu ara soyo-soyon iya pe ndromwoyahu ara iya hitun iya.

28 Pe Yakop impwan Yisip hayou songui pe andrtoyoh (17), pe hayou tan masih iyawule ara irayah sangat haangui pe andrtoyoh (147). 29 Yiy ihingorowei tehe pakeh nakimat, pwen pe iyoh Yosep isa kili yiy. Pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Kapa welem kiso to ndrokonan, kiya, aiki nimam kiya pahandra mbupo pe apwatisingiy ndrokonan kisa kili yo tehe andre ambusi hiyan iya kisa kili yo. Mbuna aroni yo kuro Yisip. 30 Pe kapa kumat kasura tomo hu kanmat, pwen awiri nombuwe kiya mawen kol Yisip pe aroni yo kiyapolo tumbu hu.&gt;&gt; Pe Yosep isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Andre kumbusiy tehe anpwai.&gt;&gt;

31 Pe Yakop ipwai paiwe ipa, &lt;&lt;Wou arandranga paingan tehe andre ambusiy ndrokonan tehe kunpwai.&gt;&gt; Pwen Yosep irandranga paingan, pe Yakop itukuruhu pe payan iya pwan ndrita yokyok.

48

Yakop iyki lomwes iya kili Eprayim hilu Manasseh

1 Iyamulan hape hu nese ndrainga Yosep hupa, &lt;&lt;Tamam ara imwa.&gt;&gt; Pwen Yosep iwiri norun hilu malmou kamai ara, Manasseh hilu Eprayim, hilya sura yiy pe huya nime Yakop. 2 Hu ndramat hupwai iyata Yakop hupa, &lt;&lt;Norum Yosep ara kinsa pwen para kisanime wou.&gt;&gt; Pe Yakop ipwoke kopu, itine, pe impwan yokyok para kinime Yosep.

3 Yakop ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Ngindrai Pwokeyan Masih ara isarayah isa kili yo iro kol Lus ita nondriya kol namandran Kenaan. Pe yiy itoholi yo 4 pe ipwai sato ipa, &lt;Yo andre kuiki norum hu karayah soyon, pe ndromweya ndraye norum hu ara andre kisahon soyo-soyon iya. Pe andre kuiki pwan iye kiya kili ndrayem hu pe andre kiro pwanehu lang masih.&gt;

5 Mahapo norum malmou mepo hilsarayah iro Yisip makunsa mapu, ara andre hilu karayah tehe noru imwonen; Eprayim pe Manasseh ara hilu karayah tehe noru imwonen, mwensen tehe noru hilu Rupen pe Simeyon. 6 Hapeko hu sehe mbunah nakasarayah kamulan kiro kili Eprayim hilu Manasseh ara norum hu imwonen. Kiya lang para nakaramburungi pwan kiya kili hu hapat-hapat, pwen andre hu mbunah hunakasarayah mulan ara, andre hu koro pahandra Eprayim hilu Manasseh, hilu nalihilu imwonen. 7 Yo upowong iye, paratesah, koyu isikirani tinam, Rahel. Yowu tali kol Pattan Aram pe yowu mui nakasa Kenaan, pe yowu ho ndron sai pe yiy imat iho mwanan hape ko kili kol Eprat. Pwen pe uroni yiy iro ngilse sai nakiya Eprat.&gt;&gt; (Eprat ara ngala Petlehem mamu.)

8 Pwen Yisrayel inime noru Yosep malmou, pe yiy isikei ipa, &lt;&lt;Hilu wihou ara noru hiyeh?&gt;&gt;

9 Pe Yosep ipwai iyata taman ipa, &lt;&lt;Ariya ara noru malmou mepo usa uropo Yisip, pe YAPAN ihingini yo iya aliy.&gt;&gt;

Pwen Yisrayel ipa, &lt;&lt;Awiri hilu kasa kili yo para kutoholi hilu.&gt;&gt;

10 Yisrayel ara kinna parangoloh pwen, pe maran tehe pakeh nakiyoh, pe kinlahiy para kinimnim hiyan pwi. Pwen pe Yosep iluwi norun hilu, hilsa pakeh kili taman pe Yakop indrohosi hilu pe irahunghung iya ta hilu. 11 Pe Yisrayel ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Koluw yo upa ndre kunlahiy para kunime wou paiwe pwi. Hapeko mwakan Ngindrai imbusiy pe mahapo yo unime wou pe iyapolo norum hilu yi.&gt;&gt; 12 Pwen Yosep iluwi hilu mbunah malmou hilsa mawen ngondroka Yisrayel, pe yiy iyki payan itukuruhu iya pwan.

13 Pe Yosep iwiri hilu malmou kene hilya kili taman. Pe iwiri norun ndrihou, Manasseh, iro niman kamou pe iyki yiy iyapwen te nima taman mot. Pe iwiri norun mulan, Eprayim, iro niman mot pe iyki yiy iyapwen te nima taman kamou. 14 Hapeko Yisrayel irapaiwani niman mot pe iykiy iya paya Eprayim, pe iyki niman kamou iya paya nalin namandran Manasseh. 15 Pwen iyki lomwes iya kili Yosep pe ipa,

&lt;&lt;O Ngindrai, tumbu Apraham pe tomo Yisak

ara hilu ho pahandram o,

pe yo uro pahandra pwokere tam

tandrohonga nano imwalahiy sato ipoo isa mannen mahapo.

16 Pe wou asarayah asa kili yo tehe hamou angelou, pe apwokarani yo iya sehe melit mwomwan mepo pakisarayah kili yo.

Mahapo aiki lomwes tam kiya kili noru hilu aro,

pe ambusi yowe noru hilu karayah soyon kiro kol pwan.

Pe andre koyu hu ndramat andre kinmayit ngolo pe ngala Yisak pe Apraham pwi.&gt;&gt;

17 Pe Yosep inime nima taman mot ara iro paya Eprayim pe kinpwes pwi; pwen pe imbultuwe nima taman mot iro paya Eprayim pe pakiykiy kiya paya Manasseh. 18 Pe Yosep ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;O Tomo, mbuna ambusi tehen tora. Iye ara yiy ndrihou, aiki nimam mot kiya payan.&gt;&gt;

19 Hapeko taman mbuwalin, pe ipwai iyata Yosep ipa, &lt;&lt;Pukene, Noru. Yo upahasani sehe melit uropo mbusiy. Upahasaniy. Pe yihu ndraye Manasseh ara, andre yihu ndramiran karayah soyon iya. Hapeko nalin mendreheh, Eprayim, ara andre kiramwaitini yiy, pe ndrayen hu andre kasarayah soyo-soyon iya pe andre hu kahon koro kol hakol-hakol.&gt;&gt;

20 Iyki lomwes iya kili hilu lang ara, pe ipa,

&lt;&lt;Yo Yisrayel andre kupwai mahapo, pe kiyamulan kapa hiyeh nakiyki lomwes kiyata hamou andre kipwai tehen toro:

&lt;Ngindrai andre kimbusi wou asarayah tehe Eprayim hilu Manasseh.&gt; &gt;&gt;

Iya lohonge tehen tora pe Yakop iyki Eprayim ara isa mu iya kili Manasseh.

21 Pwen Yakop ipwai iya kili Yosep ipa, &lt;&lt;Yo pakeh andre kumat ara. Hapeko Ngindrai andre kiro sura wawu pe andre kiwiri wawu kamui kaya pwane tumbu wawu imwonen. 22 Pe yo andre kuiki kol hakol para ngondron Sekem kisa tam, paratesah, wou ara ata mu iyata nalim hu. Pwan ara, ara kunpopahun kinna aliy iyasura semela pahun niwen to pe keye tapuiwe, pe uwiriy iyau kili hu Amor.&gt;&gt;

49

Yakop iyki lomwes iya kili norun hu

1 Pwen Yakop iyoh norun hu husa kili yiy, pe ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Akasa pakeh kili yo, pe nakutitiye ndrainga wawu kiya sehe melit andre kisarayah kili wawu kiyamulan.

2 Wawu kasa pakeh pe wawu kahilingiy; noru Yakop hu kamai;

Akahilingi tama wawu, Yisrayel.

3 Rupen wou ara noru ndrohan,

Uiki wou ara tandrohonga manoru wihou to; pe arakinima pwoke ato.

Ngalam ara pwokeyan iya pe iyera hin iya.

4 Pakut tam ara tehe non irah pwokeyan iya, pe kinlahi hamou para kisingoriy pwi, hapeko wou andre anto yokum tehe ndrohan pwi yoh.

Paratesah, amatin iyasura nambuyu tamam, pe aiki masirai isa kili yo. Kultuw anmbusi ara mwomwan masih.

5 Simeyon pe Lepi ara hilu nali hilu.

Semela hilu ara semela pahun, hilu wiriy pe hilu pongengei iyataya hu ndramat.

6 Yo kunpwes para hilu mburi lohonga hilu pwi,

pe kunlahiy para kuya sura hilu para hilu tawulani lohonga hilu iyawule pwi;

Paratesah, ndrina hilu ngara kilokuh, pe ngara hilu katingundru hu ndramat.

Pe ngara hilu katumbuwe ndrika hu mbulmwakau kiya lohongai ta hilu ko.

7 Ndrina lokuh ta hilu ara andre kipwalngani hilu.

Pe takokowai ta hilu ara andre kiyki ndriyang o kimui kiya kili hilu.

Andre kurasumbuwani ndraye hilu kaya nondriya Yakop,

pe andre hu kamasumbuwe kaya nondriya Yisrayel.

8 Yutah, nalim hu ara andre hu kasomwani wou,

pe andre nimam kindrek koyu hu ndramat mepo humwisnani wou,

Noru tamam hu kamai, ara andre hu katukuruhu kisatam.

9 Yutah ara kaipisam tehe hamou noru layon,*

Ngara kira hu yohou, pe kiyan, pe ngara kimui kisa, pe sangin kipwoke;

Ngara kiwayis pe ngara kimemere,

pe hamou ndramat kinoho tandroindroi kiya mbulmaram pwi.

10 Nes mepo irakinima pwoke ta king ara, ara kinlahi para kiya mawen kili Yutah pwi,

pe yiy andre kiro king lang masih.

Pe andre kiro kipoo kiya manne mbukena nes ara kisa.

Pe hu ndramat para kol masih andre koro hilingi yiy opu.

11 Hu para mwisi wain tan ara soyon iya.

Pwen pe pakiwasi tongkiy tan, ara ngara kiwasiy kiya mwisi ndrandra wain mepo hiyan masih.

Pe yiy andre kirihi hu mbuwa wain tan, pe kipisai,

pe andre kisungani koyau tan kiya aliy.

12 Peke maran malwoh ara ilam tehe pekemara mbusiy, pe iramwaitini wain.

Pe yahan ara pallen iya, iramwaitini sus.

13 Pe Sepulun ara andre kiye pakeh poho leng,

pe pohomara ndras kayou tan, ara andre hu ndroi namandran hu kasa pe hu kohoraipit aliy.

Pe ndringa pwanen ara andre kiyapwen te kol Siton.

14 Yissakar ara yiy pwokeyan iya tehe hamou tongkiy,

ngara kiye matin mwalinga ndrop malhat.

15 Pe inime ndrohonoku ngohongoh tan ara hiyan iya,

pe pwanen ara mwayih masih,

pwen andre kiwayani yiy kiya mbulen namandran pe nopwaran.

Pe kamulan andre kirayah ndramat para kipo mbulen o mwaihei pwokeyan pe ngandrahan.

16 Tan ara ndramat para tamwanye kiro mwalinga ndramiran hu,

tehe wum para tamwanye tahu Yisrayel.

17 Pe Tan ara tehe hamou mwat para ngilse sai,

tehe hamou yawiy para pwaki sai mendreheh.

Ngara kitani ngondro ndrika hu hos.

Pe andre ndramira hos ara andre kipwang te ndruwan.

18 YAPAN, yo urupo longe para wou asopwat yo.

19 Kat ara andre hu ndramat para pahana hu karayiy,

hapeko andre kipopahun kimui kiya kili hu paiwe, pe andre hu kawop kili yiy.

20 Aser ara anandrinai tam andre kirayah mwayih iya,

Pe andre apo anandrinai handra-handra hiyan tehe ana hu king.

21 Naptali kaipisan ara tehe hamou meme puyap pihin pe andre kiro rakohoyou kiya lohongai tan o.

Pe ngara kikun norun hu ara lahayahu iya.

22 Yosep ara irayah hiyan iya tehe hakou kei hira ndran ndrikou sih.

Mbuwan ara ngara kirayah soyon iya.

Pe ndrandran ara husinot iya naiwen,

iyah, pe iroh iramburuhi kou.

23 Pe hu ndramat para pahun iya tapuiwe ara hupopahun iya kili yiy,

pe humbusi mwomwan iya kili yiy.

24 Hapeko kei tapuiwe ta Yosep ara niman kinhitan aliy pwi,

pe ipwotisingiy iro nokun o,

paratesah, pwoke namandran ta Ngindrai ta Yakop ara iro pe iyki pwoke iyatan.

Ngindrai ara tehe Ndramat para pwokere yiy, pe tehe Pat sih para lohowan.

25 Paratesah, Ngindrai ata tamam ara yiy pwokeyan iya

pe ngara kisopwat wou.

Pe yiy opu ngara kitoholi wou pe kiyki lomwes para paingan,

pe lomwes para mbulu pwan,

pe lomwes para hu kapo hu mbunah kaya soyon iya.

26 Lomwes ta tamam ara mambuniyan iya, tehe pahayi,

pe iramwaitini lomwes para piyang pe yangiy para koluw.

Yosep, melit masih aro andre hu karayah koro kili wou,

pe wou ara ansarayah yapane nalim hu masih.

27 Pe Penyamin ara kaipisan tehe mwiy hamou puyap mundruwan soyon para yangiy.

Ndroulang masih ngara kiyan hu yohou mepo ngara kitingundrun,

Pe ipiyah ngara kitaingani hu yohou mepo iyapo.&gt;&gt;

28 Aro ara hu poho payumwa wum hawum-hawum tahu Yisrayel songui pe luwum. Pe aro ara nongan mepo tamahu itoholi hu iya aliy, pe iyki lomwes tahu iwene kaipisa norun hu hamou-hamou imwonen.

Yakop imat pe huroni yiy

29 Pwen Yakop itoholi norun hu ihipwen pe ipwai iyatahu ipa, &lt;&lt;Yo ara pakeh nakumat kuyasura tumbu hu. Pe akaroni yo kuya ngat mepo kansowaniy pwen ita pwan ta Epron mamu, yiy ndramira Hit. 30 Ngat ara, iro pwan hape mepo Apraham kinsowaniy pwen iyapolo ngat para tonton iro kili Epron. Pe pwan ariya ara ngalan Makpelah, ita ngilse Mamre nondriya kol Kenaan. 31 Ngat ara hu kantoni Apraham pe nambuyun Sarah ita aliy, iyasura Yisak hilu Repekah. Pe Leyah ara uroni yiy ita aliy yi. 32 Pwan mepo ngat ita aliy ara kansowaniy pwen iro kili hamou ndramira Hit.&gt;&gt;

33 Pwen Yakop itiyani ndrainga norun hu ihipwen, pe isoli ndrikan iya nokun, pe imat iyasura tumbun hu.

50

1 Pwen Yosep inime taman imat, pe iyah iya ndritan, irang, pe irahunghung iya kili yiy. 2 Iyamulan, Yosep iyapwai iyatahu ndramiran para tamwanye nombuwe ndramat* para hu kaiki marasin† kiya nombuwe taman, Yisrayel. Marasin ara, ara para kimbusi nombuwe taman andre kinpwala pwi. Pe hu ndramat ara humangsaniy tehe Yosep ipwai. 3 Pe huroiki marasin ara ipoo iya lang mahaangui (40), paratesah, mbulen para yukuya marasin ara ngara kiwiri lang mahaangui imwonen. Pe hu ndramat para Yisip ara huro rangsi tama Yosep ipoo lang manandrtingui (70).

4 Pwen lenge koisirai ara isayau, pe Yosep iyapwai iyatahu ndramat huro mu iya pohombulen ta king ipa, &lt;&lt;Yo unamiliy para wawu kayapwai kiya kili king toro: 5 &lt;Tomo kinmat mapu, pe ipwatisingi nongnan pwokeyan isato ipa, &lt;&lt;Kapa kumat andre kakuni nombuwe pe kaya roni yo kuya ngare imwonen, mepo kunmbusiy pwen ita pwan para Kenaan.&gt;&gt; Pwen pe kapa welem kiso to, nakuya roni tomo; kihipwen, kamulan andre kumui.&gt; &gt;&gt;

6 Pwen king isomwi nongna Yosep pe ipwai iyatan ipa, &lt;&lt;Ahalingi nongna tamam tehe kinpwatisingiy kinsatam; akuni nombuwen pe akaya roniy kiya ngat ita kol Kenaan tehe kinpwai.&gt;&gt;

7 Pwen hu ndramat huya mu iya poho mbulen ta king, pe hu ndramat namandran para poya mbulya king, iyapolo hu poh para kol Yisip, ara hu masih hurikai yasura Yosep para kayaroni taman. 8 Pe nalin hu pe yowe taman hu masih ara huyasura yiy. Hapeko hu mbunah mbusikau iyapolo hu sipsip, meme pe mbulmwakau ara hurondron kol Kosen. 9 Hu ndramat ngara hukoro karis pe hu ndramat ngara hu kampwan ndrita hos ara huya yi. Hu ndramat soyo-soyon iya ara huya. 10 Pwen huyarayah iya kol Atat, haroh iyapwen te kup para Ndran Yortan. Hape ariya ara ndrohonoku yihiya pwisi mbuwa youyou. Pwen hu ndramat ara huye rang namandran pe huye rang turut. Pe Yosep ilohongani ping manandrtoyoh iro ariya para koisirai ta taman. 11 Pwen pe hu ndramira Kenaan ara hunime hu Yisip huro rang ndrohonoku mangseya wit ita kol Atat, pe hupa toro: &lt;&lt;Hu Yisip ara hutora mbultere pe huyera tang turut iya.&gt;&gt; Pwen ndroiyin ara pe hupohowe ngala kol hape ara iya Apel-Misrayim.‡

12 Pwen noru Yakop hu ara huhilingi nongna tamahu pe humbusiy tehe kinpwai kinnatahu. 13 Pe hukuni nombuwen iya Kenaan, pe huroni yiy iya ngat ita Makpelah pakeh Mamre. Pwan ara, ara ndrohonoku tonton mepo Apraham kinsowaniy pwen kili ndramira Hit hamou ngalan Epron.

14 Pwen merei ta taman ihipwen, pe Yosep imui iya Yisip iyasura nalin hu pe hu ndramat masih mepo huya sura yiy huya tonton ta taman.

Yosep itali kultuw mwomwan ta nalin hu

15 Pe nali Yosep hu ara hunimei tehe tamahu kinmat pe hupwai hupa, &lt;&lt;Tehen tapeh; matisan Yosep kipo soiwi mwomwan mepo tumbusiy iya kili yiy ara kimui kisa kili tou.&gt;&gt;

16 Pwen hupwannos nongan iya kili Yosep hupa, &lt;&lt;Koluw tomorou kinmat mapu pe iyki nongan sahin isa kili yowu. 17 Pe yiy ipwai isatowu para kaiki nongan iye kisa kili wou: &lt;Yosep, upwai satam para atali hu pakut pe kultuw mwomwan namandran mepo yihu mbusiy isa kili wou.&gt; Mahapo yowu ndramira Ngindrai ta tama worou, ara yowu sikei para atali hu pakut mwomwan mepo yowu kanmbusiy kinsa kili wou.&gt;&gt; Pe Yosep ihilingi nongna nalin hu pe iyerang o.

18 Pwen iyamulan nalin hu imwonen huya, pe hulah ya pwan mbulmaran. Pe hupwai iyatan hupa, &lt;&lt;Yowu ara hu ndramat para poya mbulyam o mwaihei.&gt;&gt;

19 Hapeko Yosep ipwai iyata nalin hu ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akanoh. Yo ara kunwiri noku Ngindrai pwi yoh. 20 Wawu mburi lohongai mamu para pakarawani yo. Hapeko Ngindrai isulyani lohongai mwomwan ara isarayah hiyan para kisopwat hu ndramat masih. Wawu kannimei pwen sehe mbulen kinmbusiy. 21 Pwen wawu mbuna akanoh. Yo andre kuponokulani wawu kiyasura noru wawu hu.&gt;&gt; Pwen Yosep iyki nongan para koisirai ara iya kili nalin hu, pe imbusi ndriyahu ara iwayis.

Yosep imat

22 Pwen Yosep irosura yowe taman hu huro Yisip, pe hayou tan masih iyaharong ara isarayah sangat pe songui (110). 23 Pwen Yosep inime salsalin hu–yihu tumbu Eprayim. Pe hu noru Makir ara, ara huwiri hu mamalaman o, pe huiki humimpwan mbupan. Makir ara noru Manasseh kamai. 24 Pwen Yosep ipwai iyata nalin hu ipa, &lt;&lt;Pakeh nakumat, hapeko YAPAN andre kiponokulani wawu kamulan pe andre kiwiri wawu kaya mawen kol iye. Pe andre kiwiri wawu kaya pwan mepo koluw kinpwatisingiy pwokeyan kinna kili Apraham, Yisak, pe Yakop.&gt;&gt; 25 Pwen Yosep ipwai iya kili hu noru Yisrayel para hu karandranga paingan, ipa, &lt;&lt;Yo upahasaniy ndrokonan-ndrokonan tehe Ngindrai ara andre kisopwat wawu kamulan; pwen akawiri ndruwi kiyasura wawu pe wawu kaya mawen kol iye.&gt;&gt; Yosep ipwai pe nalin hu ara hurandranga paingan iya nongan tehe ipwai.

26 Yosep imat, pe iro tandrohongan ara hayou tan ara sangat pe songui (110). Pwen huiki marasin iya nombuwen, para nombuwen andre kinpwala pwi. Pe huiki nombuwen iyera kokou§ pe iro Yisip.

* 2:11: Eng: gold; TP: gol

† 2:12: Eng: onyx/carnelian

‡ 2:20: Ngalan &lt;&lt;Atam&gt;&gt; iya nongna kolo hu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ndramat&gt;&gt;; Eng: In the Hebrew language, the name &lt;&lt;Adam&gt;&gt; means &lt;&lt;man&gt;&gt; or &lt;&lt;mankind&gt;&gt;; TP: Long tok Hibru, nem &lt;&lt;Adam&gt;&gt; i wankain olsem dispela tok &lt;&lt;manmeri&gt;&gt;

* 3:20: Iya nongna kolo hu Hipuruw, ngalan &lt;&lt;Ewa&gt;&gt; ara ipa &lt;&lt;mwalen&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Eve&gt;&gt; means &lt;&lt;living&gt;&gt;; TP: Long tok Hibru, nem &lt;&lt;Iv&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok &lt;&lt;... i gat laip.&gt;&gt;

* 4:1: Iya nongna kolo hu Hipuruw, ngalan &lt;&lt;Kain&gt;&gt; ara ipa &lt;&lt;uwiriy&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Cain &gt;&gt; sounds like the Hebrew for &lt;&lt;brought forth&gt;&gt; or &lt;&lt;acquired &gt;&gt;; TP: Long tok Hibru dispela nem &lt;&lt;Kein &gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok &lt;&lt;kisim &gt;&gt;

† 4:16: Iya nongna kolo hu Hipuruw, ngala kol &lt;&lt;Not&gt;&gt; ara ipa &lt;&lt;iho makaiye&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Nod&gt;&gt; means &lt;&lt;wandering&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Raun Nabaut&gt;&gt;

‡ 4:22: Eng: &lt;&lt;... who forged all kinds of tools out of bronze and iron &gt;&gt;; TP: &lt;&lt;... bras na ain&gt;&gt;

§ 4:25: Ngalan &lt;&lt;Set&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara, ipa &lt;&lt;yukyuk&gt;&gt;; Eng: The name &lt;&lt;Seth&gt;&gt; probably means &lt;&lt;granted&gt;&gt;; TP: long tok Hibru dispela nem &lt;&lt;Set &gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok &lt;&lt;givim&gt;&gt;

* 5:29: TP: Long tok Hibru nem &lt;&lt;Noa&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok &lt;&lt;malolo&gt;&gt;.

* 6:4: Eng: giants, Nephilim (anime Numbers 13:31-33)

* 7:20: Nongna hu Hibru: 15 cubits; Eng: over twenty feet, 7 metres; TP: sevenpela mita

* 8:4: Eng: mountains of Ararat; TP: maunten bilong Ararat

† 8:11: Eng: olive

* 10:4: Eng: the Kittim (a people living on Cyprus); TP: ol man bilong Saiprus

† 10:4: Eng: the Rodanim/Dodanim; TP: ol Dodan

‡ 10:6: Eng: Cush; TP: Kus (Long tok Hibru, dispela nem Kus em i nem bilong kantri Sudan)

§ 10:6: Hebrew/Eng: Mizraim/Egypt; TP: Yisip

** 10:6: Eng: Put (Libya); TP: Libia

†† 10:10: Eng: &lt;&lt;The first centres of his kingdom ...&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Nimrot i bosim ...&gt;&gt;

‡‡ 10:13: Eng: Ludites; TP: ol lain manmeri bilong Lidia

§§ 10:22: Eng: Lud; TP: Lidia

*** 10:25: Anime sapta 11:1-9

* 11:9: &lt;&lt;Papel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw, ndringen ara pakipakeh kili nongan handra ipa &lt;&lt;imapaiwe&gt;&gt;; Eng: confused; TP: paulim

* 12:15: Hu ndramat para kol Yisip ngara hu kayoh &lt;&lt;king&gt;&gt; tahu toro: &lt;&lt;Paraoh&gt;&gt;; Eng: Pharaoh

* 14:3: Eng: Dead Sea; TP: Det Si

† 14:18: Eng: priest of God Most High; TP: pris bilong God Antap Tru

‡ 14:18: Eng: bread and wine; TP: bret na wain

* 16:11: &lt;&lt;Yismayel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;Ngindrai ihilong&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Ishmael&gt;&gt; means &lt;&lt;God hears&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;God i harim&gt;&gt;

† 16:12: Eng: wild donkey; TP: wel donki

‡ 16:14: &lt;&lt;Peer-Lahai-Roi&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;Ndrikou ta Ngindrai mepo yiy mwalen pe ngara kinime yo&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Well of the Living One who sees me&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Hul wara bilong God igat laip na i lukim mi&gt;&gt;

* 17:5: &lt;&lt;Apraham&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa, &lt;&lt;Tumbuhu soyon iya&gt;&gt; Eng: &lt;&lt;Father of many (nations)&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Papa bilong planti lain manmeri&gt;&gt;

† 17:10: Eng: circumcised, circumcision

‡ 17:15: &lt;&lt;Sarai&gt;&gt; ndre &lt;&lt;Sarah&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa, &lt;&lt;Noru king pihin&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Sarah&gt;&gt; and &lt;&lt;Sarai&gt;&gt; mean &lt;&lt;Princess&gt;&gt;; TP: Pikinini meri bilong king

* 18:6: Eng: flour; TP: plaua

† 18:8: Eng: cheesecurds

* 19:3: Eng: yeast

† 19:22: &lt;&lt;Sowar&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw, pohoweyan ara pakipakeh kili nongan handra ipa &lt;&lt;mendreheh&gt;&gt;; Eng: Small; TP: Liklik

‡ 19:32: Eng: wine

§ 19:37: &lt;&lt;Mowap&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw, ndringen ara pakipakeh kili nongan handra ipa &lt;&lt;Irayah kili tomo&gt;&gt;; Eng: from Father; TP: Em I kam long papa bilong mi

** 19:38: &lt;&lt;Pen-Ammi&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa, &lt;&lt;Noru ndreye hu&gt;&gt;; Eng: Son of my people; TP: Pikinini wanblut bilong mi

* 20:7: Eng: prophet; TP: profet bilong mi

† 20:16: sombule pat silwa ara tehe 11.5 kilo; Eng: a thousand shekels of silver; TP: 1,000 mani silva

* 21:2: Anime sapta 17:21

† 21:3: Ngalan &lt;&lt;Yisak&gt;&gt; iya nongna kolo hu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ihai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Isaac&gt;&gt; means &lt;&lt;he laughs&gt;&gt;

‡ 21:4: Anime sapta 17:12

§ 21:20: Eng: archer; TP: saveman tru bilong sut long banara

** 21:31: Ngala kol &lt;&lt;Peersepa&gt;&gt;, iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ndrikou para androtoyoh&gt;&gt; ndre &lt;&lt;ndrikou para tapaniu&gt;&gt;; Eng: The word &lt;&lt;Beersheba&gt;&gt; can mean &lt;&lt;well of seven&gt;&gt; or &lt;&lt;well of the oath&gt;&gt;; TP: Long tok Hibru nem &lt;&lt;Berseba&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok &lt;&lt;Hul wara bilong kontrak&gt;&gt;

* 23:15: TP: &lt;&lt;50 kilo silva&gt;&gt;; singayai ara, ara kennen namandra-namandran iya

† 23:16: Anime 23:15

* 24:10: Tok Hipuruw/Hebrew & English: &lt;&lt;Aram Naharaim&gt;&gt;

† 24:22: Eng: gold; TP: gol

‡ 24:22: Eng: 5 grams ... 100 grams

* 25:20: Eng: Paddan Aram; TP: Mesopotemia

† 25:22: Eng: twins; TP: tupela pikinini man

‡ 25:24: Eng: twins (tehe 25:22)

§ 25:25: &lt;&lt;Esau&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara pohoweyan pakipakeh kili nongan handra ipa &lt;&lt;yomun soyon&gt;&gt;; Eng: hairy; TP: planti gras

** 25:26: &lt;&lt;Yakop&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;imbultuwe mbutikan&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;he grasps the heel&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;lek&gt;&gt;

†† 25:30: &lt;&lt;Etom&gt;&gt; Iya nongna kol tahu Hipuruw, ara ndringen pakimbus tehe nongan sahin &lt;&lt;laman&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;red&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;retpela&gt;&gt;

‡‡ 25:34: Eng: lentil (a kind of bean); TP: wanpela kain bin

* 26:20: Tok Hipuruw/Hebrew: &lt;&lt;Esek&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Dispute&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Tok pait&gt;&gt;

† 26:21: Tok Hipuruw/Hebrew: &lt;&lt;Sitnah&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Opposition&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Pasin birua&gt;&gt;

‡ 26:22: Tok Hipuruw/Hebrew: &lt;&lt;Rehoboth&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Room&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Ples bilong sindaun gut&gt;&gt;

* 27:36: Ngalan &lt;&lt;Yakop&gt;&gt; iya nongna kol tahu ara ipa &lt;&lt;ndramat para pwandrandraman&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Jacob&gt;&gt; means &lt;&lt;he grasps the heel&gt;&gt; (figuratively, &lt;&lt;he deceives&gt;&gt;); TP: &lt;&lt;kisim ples&gt;&gt;

* 28:19: &lt;&lt;Petel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw, ara ipa &lt;&lt;yumwa Ngindrai to&gt;&gt; (anime 28:17); Eng: &lt;&lt;The house of my God&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;haus bilong God&gt;&gt;

* 29:17: Hu ndramat para peiwani nongan tiken hu pa &lt;&lt;lahin pwi&gt;&gt;

† 29:32: &lt;&lt;Rupen&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;Anime, noru kamai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;See, a son&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;lukim&gt;&gt;

‡ 29:33: &lt;&lt;Simeyon&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ihilingiy&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;one who hears&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;harim&gt;&gt;

§ 29:34: &lt;&lt;Lepi&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;welen iso to&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;attached&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;stap gut wantaim&gt;&gt;

** 29:35: &lt;&lt;Yutah&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;kahari ngalam&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;praise&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Litimapim nem&gt;&gt;

* 30:6: &lt;&lt;Tan&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;iya hiyan sato&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;he has vindicated / judged&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Em i orait long mi&gt;&gt;

† 30:8: &lt;&lt;Naptali&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ndriyo itayi yiy&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;struggle&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;pait strong&gt;&gt;

‡ 30:11: &lt;&lt;Kat&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;kuntamwaitini yiy&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;good fortune&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;win tru&gt;&gt;

§ 30:13: &lt;&lt;Aser&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;pwesai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;happy&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;hamamas&gt;&gt;

** 30:18: &lt;&lt;Yissakar&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ndraimo&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;reward&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;gutpela pe&gt;&gt;

†† 30:20: &lt;&lt;Sepulun&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;yukyuk&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;honour&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;presen&gt;&gt;

‡‡ 30:24: &lt;&lt;Yosep&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;kiykiy porosih&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;may he add&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;pinisim&gt;&gt; o &lt;&lt;givim narapela&gt;&gt;

* 31:47: Yekar Sahatuta&gt;&gt; iya nongna kol ta Lapan (nongna hu Aram) pe &lt;&lt;Kaleet&gt;&gt; iya nongna kol ta Yakop (nongna hu Hipuruw) ara pwaya hilu handra ko, ipa &lt;&lt;ndrohos para kiniman.&gt;&gt; Eng: &lt;&lt;witness heap&gt;&gt; TP: &lt;&lt;hip ston i stap olsem mak&gt;&gt;

† 31:49: Mispah&gt;&gt; iya nongna kol tahu ara ipa &lt;&lt;ndrohonoku nimnim&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;watchtower &gt;&gt;; TP: &lt;&lt;ples bilong stap na lukluk&gt;&gt;

* 32:2: Iya nongna kol tahu Hipuruw, &lt;&lt;Mahanayim&gt;&gt; ara ipa, &lt;&lt;Ndrohonoku mbultere malwoh&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Mahanaim&gt;&gt; means &lt;&lt;two camps&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Mahaniyim&gt;&gt; long tok Hibru i klostu wankain olsem tok &lt;&lt;Kem&gt;&gt;

† 32:28: &lt;&lt;Yisrayel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;iposisiwe sura Ngindrai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Israel&gt;&gt; means &lt;&lt;he struggles with God&gt;&gt;; TP: nem &lt;&lt;Israel&gt;&gt; i wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;Em i pait long God&gt;&gt;

‡ 32:30: &lt;&lt;Peniyel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;mbulmara Ngindrai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Peniel&gt;&gt; means &lt;&lt;face of God&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Peniel&gt;&gt; i klostu wankain dispela tok, &lt;&lt;pes bilong God&gt;&gt;

* 33:17: &lt;&lt;Sukkot&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;wum mendreheh&gt;&gt; ndre &lt;&lt;yopai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Sukkoth&gt;&gt; means &lt;&lt;shelter&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Sakot&gt;&gt; em i tok &lt;&lt;liklik haus&gt;&gt;

† 33:19: TP: 12.5 kilo silva

‡ 33:20: &lt;&lt;El Elohe Yisrayel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;Ngindrai para Yisrayel&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;God of Israel&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;God bilong Israel&gt;&gt;

* 35:2: Eng: foreign gods; TP: giaman god

† 35:4: Eng: oak (a type of tree); TP: diwai tambu

‡ 35:7: Tok Hipuruw/Hebrew & Eng: El Bethel; TP: God bilong Betel

§ 35:8: Hebrew: Allon Bacuth; Eng: Oak of weeping; TP: Diwai bilong krai

** 35:15: &lt;&lt;Petel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;seu ta Ngindrai&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Bethel&gt;&gt; means &lt;&lt;house of God&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Haus bilong God&gt;&gt;

†† 35:18: &lt;&lt;Penoni&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;noru ukuni ngandran iya tan&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Ben-Oni&gt;&gt; means &lt;&lt;son of my trouble&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;Benoni&gt;&gt; em i klostu wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;pikinini mi karim wantaim planti pen&gt;&gt;

‡‡ 35:18: &lt;&lt;Penyamin&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;noru para nimo sangin&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Benjamin&gt;&gt; means &lt;&lt;son of my right hand&gt;&gt;; TP: &lt;&lt;pikinini bai i gat biknem&gt;&gt;

§§ 35:21: Eng: &lt;&lt;Migdal Eder&gt;&gt; or &lt;&lt;tower of Eder&gt;&gt; or &lt;&lt;tower of the flock&gt;&gt;

* 36:1: Anime 25:25&30

* 37:28: Eng: twenty shekels of silver (about 0.2 kilogram = 200 grams of silver); TP: 20 mani silva

* 38:29: Ngalan &lt;&lt;Peres&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa, &lt;&lt;ramwaitini nalin&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Perez&gt;&gt; means &lt;&lt;breaking out&gt;&gt;; TP: Long tok Hibru dispela nem &lt;&lt;Peres&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;Brukim lain&gt;&gt;

† 38:30: Ngalan &lt;&lt;Serah&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa, &lt;&lt;laman&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Zerah&gt;&gt; can mean &lt;&lt;scarlet&gt;&gt; or &lt;&lt;brightness&gt;&gt;

* 40:1: Eng: wine

† 40:2: Eng: the chief cupbearer and the chief baker of the king of Egypt; TP: man i save lukautim wain bilong king wantaim man i bosim haus bret bilong king

* 41:42: Eng: gold chain; TP: wanpela sen gol

† 41:43: Eng: He had him ride in a chariot as his second-in-command; TP: Em i larim Josep i raun long namba 2 karis bilong king

‡ 41:51: Ngalan &lt;&lt;Manasseh&gt;&gt; ara pohoweyan ipakeh kili nongan handra ipa &lt;&lt;koyu irut&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Manasseh&gt;&gt; sounds like the Hebrew word for &lt;&lt;forget&gt;&gt;; TP: Long tok Hipuruw, nem &lt;&lt;Manase&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;Lusim tingting&gt;&gt;

§ 41:52: Ngalan &lt;&lt;Eprayim&gt;&gt; ara pohoweyan ipakeh kili nongan handra ipa &lt;&lt;iyki maporoluwoh&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Ephraim&gt;&gt; sounds like the Hebrew for &lt;&lt;twice fruitful&gt;&gt;; TP: Long tok Hipuruw &lt;&lt;Efraim&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;Givim pikinini&gt;&gt;

* 43:11: Eng: pistachio nuts and almonds; TP: ol dispela kain galip ol i kolim pistasio na amon

† 43:14: Simeyon; anime 42:24

* 44:2: Eng: my silver cup; TP: kap silva bilong mi

* 45:22: moni silwa ara nopwaran para aliy tehe kilokram royoh pe sahin (3.5 kilograms)

* 47:11: Eng: the district of Rameses; TP: long distrik bilong taun Rameses

† 47:21: Ndramat hayah para tapaiwani nongna kol, ara hu ratuluwi nongan ara tehe toro: &lt;&lt;Pe Yosep ara imbusi hu ndramat masih para kol Yisip pe hutali pwan tahu pe husa huro nondriya hu kol namandran.&gt;&gt; Eng: Some translators think this verse means &lt;&lt;he moved the people into the cities&gt;&gt; TP: &lt;&lt;Na Josep i mekim olgeta manmeri long olgeta hap bilong Yisip i lusim graun bilong ol na i go i stap long ol taun.&gt;&gt;

‡ 47:26: Nongan ara ipa &lt;&lt;pwandrendrehe ara ita ipoo isa mannen mahapo&gt;&gt; ara kiniwong kinna lang torou mahapo pwi. Iwong iya lang mepo sehe ndramat iratuluwi nongan aro. Eng: The reference to the fact that this law of Joseph&gt;s is &lt;&lt;still in force today&gt;&gt; does not refer to our modern time, but to the time when the writer wrote this book. TP: Dispela tok &lt;&lt;i kam inap nau&gt;&gt; i no tok long taim bilong yumi. Nogat. Em i tok long taim bilong man i raitim dispela buk.

* 49:9: Eng: lion; TP: laion

* 50:2: Eng: the physicians in his service; TP: ol dokta bilong en

† 50:2: Eng: to embalm; TP: putim olkain marasin long bodi

‡ 50:11: &lt;&lt;Apel-Misrayim&gt;&gt; iya nongna kol tahu Hipuruw ara ipa &lt;&lt;ndringe hu Yisip&gt;&gt;; Eng: &lt;&lt;Abel Mizraim&gt;&gt; means &lt;&lt;mourning of the Egyptians&gt;&gt;; TP: Long tok Hibru name &lt;&lt;Abel Misraim&gt;&gt; i klostu wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;Ol Yisip i krai&gt;&gt;

§ 50:26: Eng: coffin; TP: bokis

Mattiu

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Mattiu

Nongan Hiyan Mattiu Iratuluwiy

English: Matthew

Tok Pisin: Matyu

Nongan Imu

Nongan Hiyan Mattiu Iratuluwiy ara puk sih iho mu iyata hu puk mahaahiu (Mattiu, Mak, Luk, pe Yohanes), mepo huratiyani hu melit mepo irayah iya kili Yesu tandrohongan iro kol pwan. Puk iye ara itiyani hu melit hurayah iro mwonen Mariya imwalahiy iyata Yesu, pe titiye ara iro manau ipoo hutingundru Yesu imat. Pwen itiyaniy tehe Yesu isatine paiwe, pe itali ndramiran hu pe iyau iya kol paingan yang.

Melit sih namandran Mattiu nakipwainganiy, ara tehe toro: Yesu ara iho ndruwa melit masih mepo Ngindrai kintandrangan koluw kinna, pe yihu kantatuluwiy ita hu puk hutora Tapaniu Saken.* Ngindrai irandrangan tehe andre kipwandrisa ndramat hamou para kisa, pe kisopwat hu Yisrayel kamui kasa kili yiy, pe puk iye, ara nakipwainganiy tehe Yesu, ara yiy ndramat ara ko. Titiye soyon ita nondriya puk Mattiu iratuluwiy, ara hupwainganiy tehe nongna hu poropet mepo hu kanpohowei koluw kinna, ara irayah mannan iro mwonen lenge Yesu. Animei ita 1:22-23 pe 2:4-6 pe 2:14-15 pe 2:23 pe 4:13-16 pe 8:16-17 pe 12:15-21 pe 13:34-35 pe 21:2-5 pe 21:16 pe 26:24 pe 26:31 pe 26:54 pe 27:6-10.

Pe melit handra namandran puk Mattiu iwong iya aliy yi, ara kolo king Ngindrai, ndre kolo king para kol paingan yang. Nondriya mbulya Yesu, Ngindrai pakirayah king ndrokonan ata hu ndramat masih, pe inamiliy para hu ndramat masih hu koro ndruwa namiliwan.

Nongan mayimindra niwen, mepo Yesu ipohowei, ara iripo nondriya puk iye. Nongan handra niwen imu, ara ita sapta 5-7, pe itiyani nongan Yesu ipohowei iro ndrita ngondron sih. Nongan aro, ara ipwaingani kultuwayi hu ndramat, mepo huho ndruwa kultuwayi Ngindrai. Pe nongan niwen lundra, ara ita sapta 10. Pe nondriya nongan aro, ara Yesu iyki nongan iya kili ndramiran hu, iya hu melit para hu kambusiy, kiro mwonen nondriya hu lang mepo hu nakaya pohowe nongna Yesu, kiya kili hu ndramat.

Pe nongan niwen tindra, ara ita sapta 13. Yesu ipohowe hu nongan pwandritiye para kipwaingani kultuwayi kolo king Ngindrai kiya kili hu ndramat. Pe nongan niwen haandra, ara ita sapta 18. Yesu ipohowe nongan iya kultuwayi hu ndramat, para hu koro tehe ndramiran imwonen. Pe nongan niwen yimindra, ara ita sapta 24-25. Yesu iwong iya hu melit mepo andre karayah kiro mwonen Lang Nakiyahapwen.

Puk iye ara kintiyani ngala hiyeh ndrokonan iratuluwiy pwi. Hapeko ngala puk iye, ara ipa, &lt;&lt;Nongan Hiyan Mattiu Iratuluwiy.&gt;&gt; Pwen nimnim para aliy, ara tehe Mattiu iratuluwiy, ndramat mepo para poya takis (sapta 9:9-13).

1

Ngala tumbu Yesu hu

1 Aro, ara ndromwoya ndraye Yesu Mesayah. Yiy, ara iyau ndraye Tepit, pe Tepit, ara iyau ndraye Apraham.

2 Apraham, ara tama Yisak,

pe Yisak, ara tama Yakop,

pe Yakop, ara tama Yutah, pe nalin hu.

3 Pe Yutah, ara tama Peres hilu Serah,

pe tina hilu, ara Tamar. Pe Peres, ara tama Hesron,

pe Hesron ara tama Ram.

4 Pe Ram, ara tama Amminatap,

pe Amminatap, ara tama Nahson,

pe Nahson, ara tama Salmon,

5 pe Salmon, ara tama Powas, mepo tinan, ara Rahap.

Pe Powas, ara tama Opet, mepo tinan ara Rut.

Pe Opet, ara tama Yessi,

6 pe Yessi, ara tama King Tepit.

Pe Tepit, ara tama Solomon, pe tina Solomon, ara yiy mepo nambuyu Uriyah mamu.

7 Solomon, ara tama Rehopowam,

pe Rehopowam, ara tama Apiyah,

pe Apiyah, ara tama Asa.

8 Pe Asa, ara tama Yehosapat,

pe Yehosapat, ara tama Yehoram,

pe Yehoram, ara tama Ussayah,

9 pe Ussayah, ara tama Yotam,

pe Yotam, ara tama Ahas, pe Ahas ara tama Hesekayah,

10 pe Hesekayah, ara tama Manasseh,

pe Manasseh, ara tama Amon,

pe Amon, ara tama Yosayah.

11 Pe Yosayah, ara tama Yekoniyah iyapolo nalin hu. Pe tandrohongan ara, yihu para Papilon, ara huwiri hu Yisrayel huya mawen kolo hu pe huya huro pahandra hu Papilon.

12 Pe iyamulan para huya huro pahandra hu para Papilon:

Yekoniyah, ara tama Seyaltiyel,

pe Seyaltiyel, ara tama Seruppapel,

13 pe Seruppapel, ara tama Apiyut,

pe Apiyut, ara tama Eliyakim,

pe Eliyakim, ara tama Asor,

14 pe Asor, ara tama Satok,

pe Satok, ara tama Akim,

pe Akim, ara tama Eliyut,

15 pe Eliyut, ara tama Eleyasar,

pe Eleyasar, ara tama Mattan,

pe Mattan, ara tama Yakop,

16 pe Yakop, ara tama Yosep. Pe Yosep, ara nambuyu Mariya mepo imwalahiy ta Yesu, mepo hupohowe yiy Mesayah.

17 Pwen pe ndromwoya ndraye Apraham hu iya matne King Tepit, ara songui pe haamou. Pe ndromwoya ndraye Tepit hu iro kili yiy pe iya matne yihu Yisrayel huya huro pahandra hu para Papilon, ara songui pe haamou. Pe ndromwoya ndraye hu mepo huya huro pahandra hu para Papilon isa matne Mesayah, ara songui pe haamou i.

Mariya imwalahiy ta Yesu Mesayah.

18 Iye ara titiye ta Mariya imwalahiy ta Yesu Mesayah. Pe irayah toro: tina Yesu, Mariya, ara hu kansokomburani yiy pwen para kiwiri Yosep. Hapeko hilu kanna wule mapu, pe hu ndramat husa yirowei tehe Mariya mapundriyan pwen imin. Pe Mariya mapundriyan, ara iyau pwoke ta Mwoiwan Haiyan. 19 Pe Yosep, ara ndramat hamou imwonen, pe mbuwalin para kipwaingani nambuyun, pe Mariya kiwiri masirai kiya aliy kiro mbulmara hu ndramat. Pwen ilohonganiy para kitali Mariya nokule ko.

20 Pwen Yosep iro lohonge ndron iya aliy, pe angelou hamou ata Yapan isarayah isa kili yiy iho nondriya nihinih, pe ipa, &lt;&lt;Yosep, noru Tepit, wou mbuna ahandrundru para awiri Mariya kiya wum tehe nambuyum. Ahalingiy, mbunah ita ndriyan, ara Mwoiwan Haiyan iykiy. 21 Pe yiy andre kimwalahiy ta mbunah kamai hamou, pe andre apohowe ngalan kiya Yesu,† paratesah, yiy andre kisopwat ndramiran hu para hu kasa mawen hu pakut mwomwan tahu.&gt;&gt;

22 Melit masih aro irayah mannan tehe Yapan kinpwai pwen kinyau kili poropet toro: 23 &lt;&lt;Ahalingiy, pihindrahin hamou mepo kinna sura kamai mapu, ara andre kimwalahiy kiyata mbunah kamai hamou, pe andre kapohowe ngalan kiya Immanuwel.&gt;&gt;‡ Ndroiyi ngalan Immanuwel, ara ipa toro: &lt;&lt;Ngindrai ara iripo sura tou.&gt;&gt;

24 Pwen Yosep isa poyoi, pe imbusi tesah mepo angelou ta Yapan kinpwandrandrahaniy kinna kili yiy. Pe iwiri Mariya iya seu tehe nambuyun. 25 Hapeko Yosep, ara kinmatin kinna sura yiy pwi, ipoo imwalahiy ta norun kamai. Pe Yosep ipohowe ngalan, ara Yesu.

2

Hu ndramat lohongai waison iro kili hu, ara husa nime Mesayah

1 Pwen pe Mariya ara imwalahiy ta Yesu iro kol ngawan Petlehem, ita nondriya kol namandran hape Yutiya. Pe iro mwonen Herot iro king,* hu ndramat hayah lohongai waison iro kili hu, ara huyau te kup, pe husa Yerusalem. 2 Pwen husok, hupa, &lt;&lt;King tahu Yutah mepo tinan kinmwalahiy kinnatan ara, ara ita aleheh? Yowu nime piriy tan iho kup,† pe yowu sa ara para katotohun kiya kili yiy.&gt;&gt;

3 Pe iro mwonen king Herot ihilong nongan aro, pwen lohongan ara ikairut, iyapolo yihu para Yerusalem masih i. 4 Pwen iyoh hu pris huhohin ta hu pris masih, iyapolo hu namandran para hinuwani nongan para pwahanou, ara husa harong. Pe isok hu para hape aleheh tina Mesayah kinmwalahiy kinna tan. 5 Pwen husomwi yiy hupa, &lt;&lt;Tinan imwalahiy iyatan ita Petlehem nondriya kol namandran hape Yutiya. Paratesah, iye ara tesah poropet kintatuluwiy pwen ipa:

6 &lt;Pe wawu ndramira Petlehem, tora pwan para Yutiyah,

ara wawu mbuna akapa ndre ngala wawu pwi ita mwalinga hu pohon para Yutiyah,

paratesah, andre pohon hamou kiyau kili wawu,

pe yiy andre kipwokarani ndramiro hu para Yisrayel.&gt; &gt;&gt;

7 Pwen Herot iyoh hu ndramat lohongahu waison para kup ara kokohon opu, para pakipahas kiya piriy ara isarayah sehe lang ndrokonan. 8 Pwen ipwandrisa hu huya kol Petlehem pe ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Akaya pe akaya telei nokulani mbunah ara. Pe kapa akankahi yiy, pwen akasa nese ndraingo. Pwen pe yo ara andre kuya totohun kiya kili yiy i.&gt;&gt;

9 Yihu hilingi nongna king ihipwen, pwen huyau. Pe piriy mepo hu kannimei ingas te kup, ara iye mu tahu ipoo iya kuw iho hape aleheh mepo mbunah ara iro aliy. 10 Pe iro mwonen hunime piriy, ara hupwes namandran iya. 11 Pwen husarayah husa seu, pe hunime mbunah iyapolo tinan Mariya, pe hu tukuruhu huya pwan, pe hu totohun iya kili yiy. Pe hu rehe ndropwahu pe huiki hu yukyuk tehe kolt, pe paura para kambusi kosumwan ngonohon layin kaliy, pe ndraikei mangonohon layin. 12 Pwen Ngindrai ipwandrandrahani hu iho nondriya nihinih, para hu mbuna kamui kaya kili Herot. Pwen pe humui huyayau sai hasai yi, pe huya kolo hu.

Yosep hu huwop huya Yisip

13 Pe hu ndramat lohongai waison iro kili hu ara hu kannau, pwen angelou hamou ta Yapan iyarayah iya kili Yosep iho nondriya nihinih pe ipa, &lt;&lt;Atine, awiri mbunah kiyapolo tinan pe akawop akaya Yisip. Pe akayen ara kipoo kuwong kisa kili wou, paratesah, Herot, ara andre kiten mbunah ara, para kitingundrun.&gt;&gt; 14 Pwen pe iho makohuping opu, Yosep ihilak o, iwiri mbunah iyasura tinan, pe huyau huya Yisip. 15 Pe iya iro manau aliy ipoo Herot imat. Melit aro, irayah mannan tehe Yapan kinpwai pwen kinyau kili poropet toro: &lt;&lt;Yo uyoh noru kamai isa mawen Yisip.&gt;&gt;‡

16 Pwen Herot isa yirowei tehe yihu ndramat lohongahu waison ara, ara hu kanpakarawani yiy. Pwen ndrinan ilokuh, pe ipwandrandrahani hu ndramat para katingundru hu mbunah kamai para nondriya kol ngawan Petlehem, mepo hayou tahu iho pahandra hayou maluwoh. Ndroiyi lohongai para Herot isok hu ndramat lohongahu waison iya sehe lang ndrokonan hunime piriy, ara para pakitingundru hu mbunah mepo tinahu imwalahiy tahu iho nondriya lang ara. 17 Pwen tesah mepo Ngindrai kinpwai pwen kinna kili poropet Yeremayah, ara kintayah mannan toro:

18 &lt;&lt;Ngasa ndriyang irayah, iyasura mangaliye namandran iya ita nondriya kol ngawan Ramah.

Rahel itarang turut iyata norun hu,

pe mbuwalin para karambumbuni yiy,

paratesah, norun hu konto pwi.&gt;&gt;§

Yosep hu humui husa Nasaret

19 Pe iya mulan para Herot kinmat, angelou ta Yapan iyarayah iya kili Yosep iho nondriya nihinih iro Yisip, 20 pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Atine, awiri mbunah kiyapolo tinan, pe akamui akaya pwene hu Yisrayel. Paratesah, hu mepo hu pakatingundru mbunah ara, ara hu kanmat.&gt;&gt;

21 Pwen pe itine, iwiri mbunah iyapolo tinan pe humui huya kol namandran iya Yisrayel. 22 Hapeko Yosep, ara kinhilong tehe Arkelawus, ara iwiri ndrohonoku taman Herot pe iro king iro kol Yutiya.** Pwen pe inoh para kiya aliy. Hapeko angelou ipwandrandrahani yiy iho nondriya nihinih, pe iya kol namandran hape Kaliliy. 23 Pe iya pe ikuw iye kol ngawan Nasaret. Pwen pe sehe melit mepo hu poropet kanpwai, ara kintayah mannan toro: &lt;&lt;Andre hu kapohowe yiy ndramira Nasaret hamou.&gt;&gt;

3

Yohanes Ndramat Para Paptais imwaniyani saya Yesu

1 Pe iho nondriya hu lang ara, Yohanes Ndramat Para Paptais isarayah, pe iro pohowe nongan iya kili hu ndramat iro nondriya kol ndrohoyin para kol namandran hape Yutiya. 2 Pe yiy iro pwai ipa, &lt;&lt;Akarapaiwani ndriya wawu, paratesah, kolo king mepo andre Ngindrai kiro mu kiya aliy para kol paingan yang ara kinsa pakeh.&gt;&gt; 3 Pe Yohanes iye ara yiy mepo poropet Yisayah kinwong pwen kinna tan toro:

&lt;&lt;Ngasa mbulukoyu hamou ita yoh iyau kol ndrohoyin ita pa,

&lt;Karamwaniyani saya Yapan,

pe kasani meresayan kiro mwonen.&gt; &gt;&gt;

4 Pe koyau ta Yohanes, ara husoruwei iyau yomu kamel, pe kondrei irakayani kundrayin, ara humangsaniy iyau kapilo mbulmwakau. Pe anandrinan ara hu kaspou pe kunan para yangiy. 5 Pe hu ndramat huya kili yiy ara huyau Yerusalem pe Yutiya masih, pe hu kol masih mendreheh para pakeh ndran Yortan. 6 Pe huya pohopoh iya hu pakut mwomwan tahu iya ngawan, pwen isumuluwani hu iya Ndran Yortan.

7 Hapeko iro mwonen inime hu ndramira Parisiy pe hu Satyusiy soyon husa hape aleheh mepo iro sumuluwani hu ndramat iro aliy, pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu ndraye hu mwat mapairahu! Hiyeh kinpomwanye kinsa kili wawu, pe andre akawop kaya mawen ndrinalokuh ta Yapan mepo itapo isa? 8 Pe akantapaiwani ndriya wawu ndrokonan, pwen kultuwaye wawu kipwaingani kaipisa wawu tehen aliy i. 9 Pe wawu mbuna akahaterena wawu pe akapa, &lt;Apraham ara tumbu yowu.&gt; Yo upwai isa kili wawu tehe, iyau kili hu pat aripo, Ngindrai ilahiy para kimbusi hu karayah hu tumbu Apraham. 10 Pe semen kapereu, ara kinna pwen ita ndroiyi kei, pe hu kei masih mepo hu konhoppwai hiyan pwi, ara andre katihihu kaya pwan pe kapiyani hu kaya nondriya mwan.

11 Pe yo ara urupo sumuluwani wawu iya ndran, pe ipwainganiy tehe wawu kantapaiwani ndriya wawu. Hapeko ndramat yiy mepo nakisa kamulan, ara pwoke tan pwokeyan pe iho hin kili yo. Pe hatna pwelekan, ara kunlahiy para kutaliy pwi. Yiy andre kisumuluwani wawu kiya Mwoiwan Haiyan pe kiya mwan. 12 Pe yiy iya ndrohona ponokuleya wit, pe imbultuwe suweleya pwan tan ita niman, para kisuwali pwisi wit kiya mawen, pe andre kimbultani sangi wit tan kiya nondriya kaisowan. Hapeko pwisi wit, ara andre kitimwiy kiya mwan mepo kinoho mat pwi masih.&gt;&gt;

Yohanes isumuluwani Yesu

13 Pwen Yesu iyau Kaliliy pe iya Ndran Yortan para Yohanes kisumuluwani yiy. 14 Hapeko Yohanes, ara pakipa pwi kiyatan, pe ipa, &lt;&lt;Hiyan para wou asumuluwani yo, paratapeh pe wou apasa kili yo?&gt;&gt;

15 Hapeko Yesu isomwi yiy, ipa; &lt;&lt;Kirayah mahapo toro; Paratesah, imwonen masih para hu kultuw imwonen masih, ara andre karayah manan.&gt;&gt; Pwen Yohanes iho ndruwa nongna Yesu.

16 Pe kinsumuluwani Yesu kinna ndran, pwen isa paingan, pe hape pwi ko, kol paingan yang, ara ite, pe inime Mwoiwa Ngindrai isa pwan mwensen tehe nombuwe pai hamou, pe iya ndrita Yesu. 17 Pe ngasa mbulukoyu hamou iyau kol paingan yang isa, ipa, &lt;&lt;Aro, ara Noru mepo ndriyo imbuluhi yiy. Ndriyo ipwes iyatan namandran iya.&gt;&gt;

4

Sinai inohonou Yesu iro kol ndrohoyin

1 Pwen Mwoiwan Haiyan iluwani Yesu iya kol ndrohoyin, para Sinai kinohonou yiy. 2 Pe Yesu, ara iyuh anandrinai iho nondriya lang mahaangui pe ping mahaangui, pwen iyamulan imundrui. 3 Pe ndramat para nohonou yiy ara isa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Kapa wou Noru Ngindrai Kamai ndrokonan, apwandrandrahani hu pat aro, pe hu kapaiwani hu para karayah ndrinanohun.&gt;&gt;

4 Hapeko Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen kinna, ara ipa toro: &lt;Taleh ta ndramat andre kinyau anandrinai o, ara pwi, hapeko ngara kawiri taleh kiya hu nongna Ngindrai masih mepo ngara kiyau pohon.&gt; &gt;&gt;

5 Pwen Sinai iwiri Yesu iya kol namandran haiyan, pe iyki yiy iya iro tine payandroha yumwa totohun namandran mepo paingan masih. 6 Pwen ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kapa wou Noru Ngindrai Kamai ndrokonan, pwen apiyani wou aya pwan. Paratesah, pwayan kinpwai pwen toro:

&lt;Yiy andre kipwandrandrahani hu angelou tan,

pe andre hu kasopwari wou kiho nima hu,

pwen pe andre antuwani ndrikam kinna pat sih, ara pwi yoh.&gt;*&gt;&gt;

7 Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwayan handra yi, ara ipa toro: &lt;Wou mbuna anohonou Yapan, Ngindrai atam.&gt;†&gt;&gt;

8 Pwen porosih i, Sinai iwiri yiy iya ngondron sih mepo paingan masih, pe ipwaingani hu kolo king mepo hu ngara koro mu para kol pwan masih iyapolo nonowahu. 9 Pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kapa atukuruhu kiya pwan, pe atohun kisa kili yo, pwen hu melit masih kene aro, ara andre kuiki hu kasatam.&gt;&gt;

10 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Sinai! Aya mawen kili yo! Paratesah pwayan, ara kinpwai pwen toro: &lt;Atotohun kiya kili Yapan Ngindrai atam, pe aro pahandra yiy hamou opu.&gt;‡&gt;&gt;

11 Pwen Sinai itali Yesu, pe hu angelou husa pe husopwat yiy.

Yesu irandroiyi mbulyan para pohoweya nongan

12 Pe iro mwonen Yesu ihilong tehe yihu kaniyki Yohanes kinna nondriya kou, pwen yiy imui iya kol namandran hape Kaliliy. 13 Pwen itali Nasaret, pe iya pe ikuw iro kol ngawan Kapernawum, ita ngilse Ndran Makaiye Kaliliy. Kapernawum, ara ita pwene hu Sepulun pe Naptali. 14 Pe melit aro irayah, ara para kimbusi tesah poropet Yisayah kinpwai, ara kirayah mannan toro:

15 &lt;&lt;Yihu ndramat para pwan Sepulun pe pwan Naptali,

pe sai iya yau te ndras ngilse ndrokomatne Ndran Yortan,

yihu ndramat ara, para kol namandran hape Kaliliy, mepo pwenehu Ndramira Lah,§—

16 yihu ndramat ara, mepo hutora lokuhan,

ara hu kannime nganan namandran.

Pe yihu mepo hutora lokuhan mepo hukowu ta Ngindrai,

ara nganan kinlengani hu.&gt;&gt;**

17 Pe iro mwonen lang ara iya, Yesu ara iro pohowe nongan iya kili hu ndramat, ipa toro: &lt;&lt;Akarapaiwani ndriya wawu, paratesah, kolo king Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara kinsa pakeh.&gt;&gt;

Yesu iyoh ndramiran hu mepo hu homu

18 Pwen porosih aro, Yesu iro tokai pwaki Ndran Makaiye Kaliliy, pe inime hilu ndramat malmou hilnali hilu; hamou, ara Simon, ngalan handra yi, ara Pita, pe nalin Antruw. Hilro piye kahu sih iya ndran makaiye, paratesah, hilu ara ndramat para poya ni. 19 Pwen Yesu ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Walu kasa koho ndruwo, pe andre kuhunuwani walu para alkarayah ndramat para poya ndramat.&gt;&gt; 20 Pwen indrou pwi ko, hilu tali kahu ta hilu pe hilu ho ndruwa Yesu.

21 Pe Yesu iropo iya, pe inime hilu ndramat malmou hilnali hilu yi. Hilu ara NdraSepetiy malmou, Yamis pe nalin Yohanes. Hiluro nondriya ndroi hakou iyapolo tama hilu Sepetiy, pe huro soro hu kahu tahu. Pwen Yesu iyoh hilu, 22 pe hape pwi ko, hilu tali tama hilu pe ndroi, pe hilu ho ndruwa Yesu.

Yesu Isopwoyani Hu Ndramat Mepo Humwa

23 Pe Yesu ara iya yau nondriya kol namandran hape Kaliliy, pe iro hinuwani hu ndramat iro hu yumwa mbultere tahu Yuta, pe iro pohowe nongan hiyan para kolo king Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy. Pe isopwoyani hu ndramat masih humwa iya hu mwamwa handra-handra, pe hu masih hiyeh humbuyei. 24 Pwen nola Yesu ara ingau iya kol Siriya masih, pe hu ndramat huwiri hu mepo humwa iya mwamwa handra-handra, pe hu mepo huro nondriya ngandran, pe hu mepo payit isilihihu masih, pe hu mepo melit ngara kilowayani hu, pe hu mepo mandrahu imat, ara hu masih kene husa kili Yesu pe isopwoyani hu. 25 Pe hu ndramat soyo-soyon iya para Kaliliy, pe para kol namandran hape Tekapolis, pe para Yerusalem, pe Yutiya, pe hu kol hora haroh para Ndran Yortan, ara huho ndruwa Yesu.

5

Nongan imu para nongan iro ngondron

1 Pwen iro mwonen Yesu inime hu ndramat soyo-soyon iya husa mbultere hu, pwen iya paingan ngondron sih, pe impwan aliy. Pe ndramiran hu husa kili yiy.

2 Pe ihinuwani hu, ipa toro:

3 &lt;&lt;Lomwes ita kili hu mepo tanahu tehe menmenahu pwi iya melit para mwoiwahu, paratesah, kolo king Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara atahu.

4 Lomwes ita kili hu mepo hutora mangaliye, paratesah, Ngindrai andre kirambumbuni hu.

5 Lomwes ita kili hu mepo huiki hu huya pwan,

paratesah, andre hu kawiri kol pwan masih kiya mbukenan hu.

6 Lomwes ita kili hu mepo hu mundrui pe koyu hu isapak iya kultuw imwonen,

paratesah, andre Ngindrai kimbusiy pe hu kahamosuhu.

7 Lomwes ita kili hu mepo koyuhu ngara kisikirani hu ndramat,

paratesah, Ngindrai andre koyun kisikirani hu.

8 Lomwes ita kili hu hiyeh ndriyahu howen,

paratesah, andre yihu kanime Ngindrai.

9 Lomwes ita kili hu mepo hu ngara karamwanye mwalinga hu ndramat para ndriya wayis kirayah,

paratesah, Ngindrai andre kiyoh hu norunhu.

10 Lomwes ita kili hu mepo humbusi kultuw imwonen pe hu ndramat ngara karandroyani hu kiya aliy,

paratesah, kolo king ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara atahu.

11 Lomwes ita kili wawu hiyeh wawu topo kili yo, pe, tunan ara ko, pwen hu ndramat ngara kapwasimiri wawu, pe karandroyani wawu, pe karasusut hu nongan pwasoyou handra-handra pwassin kisa kili wawu.

12 Akapwes, pe pwesai ara kiro manau, paratesah, kenne wawu namandran iya, ara ita kol paingan yang. Paratesah, yihu kantandroyani hu poropet huho mu kili wawu tehen aliy i.

Ndras pe ngana wawu

13 Wawu, ara tehe ndras para kanyai iripo kol pwan. Hapeko kapa ndras kankanan kiya pwi, pwen tehen tapeh pe andre kanan kimui paiwe? Ndras tehen tora, ara mbulyan pwi, andre hu ndramat karahaliy kiya ngawan, pe andre hu kangastoro kiya ndritan.

14 Wawu, ara tehe ngana kol pwan. Akalohonganiy, wawu, ara tehe kol hakol namandran ita ndrita ngondron sih, mepo kinlahiy para kikohon pwi. 15 Pe hu ndramat konho tolmwani paisui pe kaikiy kiro pahandra pwelekei, ara pwi, andre hu kaikiy kiro tine kakan, pe paisui ara, nganan andre kilengani hu ndramat masih tora nondriya seu. 16 Pwen tehen tora kopu, akapwaingani ngana wawu kilenganiy kiro mbulmara hu ndramat, pe andre hu kanime kultuw hiyan tawawu, pe hu kahari Tama wawu iyera kol paingan yang.

Yesu isa, ara para kimbusi nongan para pwahanou kirayah mannan

17 Pe wawu mbuna akapa ndre yo usa, ara para kurapiyani nongan para pwahanou, pe nongan atahu poropet. Yo kunsa, ara para kurapiyani nongan para pwahanou pwi yoh, hapeko usa, ara para kumbusiy kirayah mannan. 18 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, konan kapa kol paingan yang pe kol pwan kimun, hapeko hape nongan sahin para nongan para pwahanou, ara andre kinimun pwi. Pe hape ngana nongan hu kantatuluwiy, ara andre kinna yohun pwi, kipoo hu melit masih karayah mannan. 19 Pe kapa ndramat hamou kindrihisani nongan hape mendreheh para nongan para pwahanou aro, pe kihinuwani hu ndramat hayah pe hu kambusiy ihisoule ko tehe imbusiy, pwen ndramat ara, ngalan andre kiya mendreheh masih kiro nondriya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang. Hapeko kapa hiyeh kiro tokuyani hu nongan para pwahanou pe kiro hinuwani hu ndramat kiya aliy, andre ngalan kiyahin kiya namandran masih kiro kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang. 20 Pwen tehen tora ko upwai isa kili wawu, kapa kultuw imwonen tawawu iramwaitini kultuwayi hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe hu Parisiy pwi, ara andre wawu kanlahiy para akaya nondriya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang pwi.

Lohongai para mbuna atingundru ndramat

21 Wawu kanhilingiy tehe nongan para pwahanou kinpwai pwen kinna kili hu tumbu wawu hu koluw kinna, ipa toro: &lt;Mbuna atingundru ndramat kimat, pe kapa hiyeh kitingundru ndramat hamou kimat, ara andre kiro tine nongan.&gt; 22 Hapeko upwai isa kili wawu: kapa ndramat hamou ndrinan kilokuh kiyata nalin, yiy andre kiro tine nongan. Pe ndramat hiyeh kipwati nalin, pe kipwai, kipa, &lt;Lohongam pwi!&gt;, ara andre kiro tine mbulmara hu Sanhetrin.* Pe ndramat hiyeh kipwai kiya kili ndramat hamou, kipa, &lt;Wou tehe ngou!&gt; ara pakeh nakiya nondriya kol mwomwan mepo mwan ita yat aliy.

23 Tehen tora ko, kapa wou nayaiki yukyuk tam kiya pere tuntun, pe alohonganiy tehe mwalinga walu nalim ita, 24 pwen atali yukyuk tam kiye ndron ngilse pere tuntun, pe amui aya kili nalim pe alkaramwanye walu kimu na. Pwen amui aya pe ayaiki yukyuk tam.

25 Kapa ndramat hamou kirakokowai kiyapolo wou pe pakiyki wou kiya nongan, ara mawalu koho ndron sai, pwen ahaleh pe aramwanye kiyasura yiy. Matisan ndramat ara, kiyki wou kiya nima ndramat para tamwanye, pe ndramat para tamwanye kiyki wou kiya kili makundrayin, pe makundrayin kipiyani wou aya nondriya kou. 26 Upwai ndrokonan isa kili wou, tehe wou andre ansa ngawan nondriya kou pwi, kipoo aiki sombule pat masih mepo hu kanpwai kinsa kili wou para aikiy.

Lohongai para pilah

27 Wawu kanhilingiy tehe nongan para pwahanou kinpwai pwen kinna, ipa toro: &lt;Mbuna apo pilah.&gt;† 28 Hapeko yo upwai isa kili wawu toro: Kapa kamai hamou kinime pihin hamou, pe lohongan inamiliy para kipo memeng kiyapolo yiy, ara kamai ara kinpo pilah pwen kinna lohongan. 29 Pwen pe kapa maram mot kimbusi wou pe ayos aya pakut mwomwan, ara hiyan para atangihiy, pe apiyaniy kiyau. Kapa sangim hape kitali nombuwem, ara mwomwan, hapeko kapa nombuwem masih hu kapiyaniy kiya nondriya ngat mepo mwan itayat aliy, ara mwomwan masih. 30 Pe kapa nimam mot kimbusi wou ayos aya pakut mwomwan, ara hiyan para asondritiy pe apiyaniy kiyau. Kapa sangim hape kitali nombuwem, ara mwomwan, hapeko kapa nombuwem masih hu kapiyaniy kiya nondriya ngat mepo mwan itayat aliy, ara mwomwan masih.

Lohongai para yesou imut

31 Nongan para pwahanou, kinpa toro: &lt;Kapa sehe ndramat pakitali nambuyun kiyau, hiyan para kiratuluwi nongan para yesou kimut, pe kiykiy kiya kili nambuyun.&gt;‡ 32 Hapeko upwai isa kili wawu: sehe ndramat mepo kitali nambuyun, pe pihin tan kinpo pilah pwi, pwen ndramat ara, ara indrihisani nongan para pwahanou para yesou. Paratesah, kapa pihin tan kiya wiri kamai hamou, pwen pihin ara, ara ipo pilah. Pe kamai hiyeh kiyesou kiya kili pihin hamou i, mepo nambuyun kintali yiy, ara indrihisani nongan para pwahanou para yesou, pe ipo pilah i.

Lohongai para tandrangan

33 Wawu kanhilingiy tehe nongan para pwahanou kinpwai pwen kinna kili hu tumbu wawu hu koluw kinna, ipa toro yi: &lt;Mbuna akarandrangan kiya paingan, pe kiyamulan akanto ndruwa nongna wawu pwi; hapeko akaro ndruwa tesah mepo akantandrangan pwen kinna kili Yapan.&gt; 34 Hapeko upwai isa kili wawu: wawu mbuna akarandrangan; mbuna akarandrangan kiya kol paingan yang para kipwokeyani nongna wawu, paratesah, kol paingan yang, ara ndrohonoku pwanpwan ta King Ngindrai. 35 Pe wawu mbuna akarandrangan kiya kol pwan para kipwokeyani nongna wawu, paratesah, kol pwan, ara ndrohonoku ndrika Ngindrai. Pe wawu mbuna akarandrangan kiya Yerusalem para kipwokeyani nongna wawu, paratesah, Yerusalem, ara kol namandran ata King Namandran Masih. 36 Pe wawu mbuna akarandrangan kiya paya wawu para kipwokeyani nongna wawu, paratesah, wawu kanlahiy para kambusi kompaya wawu kirayah kolou ndre lokuran, ara pwi. 37 Pe kapa akasomwiy ndrokonan, pwen akasomwiy, pe akapa pwi, ara pwi. Pe tesah wawu pakapo suran kiramwaitini nongan aro, ara iyau kili Sinai.

Lohongai para mbuna akapo soiwi mwomwan ta hamou

38 Wawu kanhilingiy tehe nongan para pwahanou kinpwai pwen kinna, ipa toro: &lt;Kapa hamou kirapwasingi mara hamou, ara wawu karapwasingi maran i, pe kapa hamou kiranonoke yaha hamou, ara wawu karanonoke yahan i.&gt; 39 Hapeko upwai isa kili wawu: wawu mbuna akapo soiwi mwomwan ta hu ndramat mepo humwisnani wawu. Pe kapa hiyeh kihisuli kaipam mot, pwen apaiwani haroh i kiya kili yiy. 40 Pe kapa ndramat hamou pakiwiri wou oro tine nongan para kiwiri koiwem, ara atali ndroham kiya suran i. 41 Pe kapa ndramat hamou kirakekeyani wou para arakai sura yiy ndrohonga kilomita§ sih, ara arakai aya sura yiy kiropo kiya manau kiya ndrohonga kilomita maluwoh. 42 Pe kapa hiyeh kisok wou kiya melit handra, ara aikiy. Pe hiyeh pakisa popo kili wou, ara mbuna apa pwi kiyatan.

Lohongai para ndriya wawu kimbuluhi hu hiyeh mepo humwisnani wawu

43 Wawu kanhilingiy tehe nongan para pwahanou kinpwai pwen kinna, ipa toro: &lt;Ndriyam kimbuluhi hiyeh para pakeh kili wou,** pe amwisnani yoyou atam mepo imwisnani wou.&gt; 44 Hapeko upwai isa kili wawu: ndriya wawu kimbuluhi hu hiyeh mepo humwisnani†† wawu, pe akatohun kiya kili Ngindrai, para Ngindrai kitoholi hu hiyeh mepo hu tandroyani wawu. 45 Pwen andre wawu karayah noru Tama wawu iyera kol paingan yang. Paratesah, yiy imbusi mwandrai tan ingas pe nganan ilengani hu ndramat hurakultuw mwomwan, pe hu ndramat hurakultuw hiyan kene; pe imbusiy pe mbulou indrut iya kili hu ndramat imwonen, pe hu ndramat kanmwonen pwi. 46 Pe kapa ndriya wawu kimbuluhi hu mepo ndriyahu imbuluhi wawu, pwen andre akawiri kenne wawu tapeh? Hu ndramat para poya takis, ara hu ngara kambusi kultuw tehen tora yi. 47 Pe kapa wawu karawulohani nali wawu hu kopu, pwen tesah wawu tora mbusiy, ara andre kiramwaitini hu hayah tapeh? Hu ndramat tanahu ta Yapan pwi, ara ngara hu kambusiy tehen aliy i, ndre? 48 Pwen pe wawu koro mwonen masih tehe Tama wawu iyera kol paingan yang, ara yiy imwonen masih.

6

Yukyuk iya kili hu mepo hu ndroisiy

1 Mara wawu kiro, wawu mbuna akapwaingani hu kultuw imwonen ta wawu kiya mbulmara hu ndramat para hu kanimei. Kapa wawu kambusiy tehen tora, pwen andre wawu kanwiri kenne wawu iyau kili Tama wawu iyera kol paingan yang, ara pwi.

2 Pwen pe kiro mwonen wawu naiki yukyuk kiya kili hu mepo hundroisiy, ara mbuna wawu kapwandrisa hamou kirandrah kimu, para kipwaingani tesah wawu nakambusiy, pwen tehe hu ndramat para pwandrandraman ngara hu kambusiy kiro nondriya hu yumwa mbultere. Pe kiro hu payangosai para hu ndramat hayah kasikiye hu. Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu ndramat tehen tora, kennehu, ara hu kanwiriy topwei. 3 Hapeko kiro mwonen wawu naiki yukyuk kiya kili hu mepo hundroisiy, ara nimam kamou mbuna kipahasani tesah nimam mot ita mbusiy. 4 Pe tesah aikiy, ara aikiy kokohe ko. Pwen Tamam andre kinime tesah aikiy kokohe ko, pwen andre kiyki kennem.

Lohongai para katohun

5 Pe kiro mwonen wawu nakatohun, ara wawu mbuna kambusiy tehe hu ndramat para pwandrandraman ngara kambusiy. Paratesah, yihu namiliy para hu koro tine nondriya hu yumwa mbultere, ndre koro tine ngilse hu payango sai, pe katohun para hu ndramat kanime hu pe kasikiye hu. Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu ndramat tehen tora, ara kennehu hu kanwiriy topwei. 6 Hapeko kiro mwonen wou natohun, ara asong aya nondriya kaput tam, pe awari papai, pe atohun kiya kili Tamam kokohe ko. Pwen Tamam andre kinime tesah ambusiy kokohe, pwen andre kiyki kennem. 7 Pe kiro mwonen wawu nakatohun, ara wawu mbuna kapwasosohou o mwaihei, tehe hu ndramat hu kowu ta Yapan, paratesah, hupa ndre kapa hu kawong soyon, pwen andre Ngindrai kihilingi hu. 8 Pwen wawu mbuna karayah tehe yihu, paratesah, mapu akansok Tama wawu, ara kinpahasani tesah wawu ndroisiy.

9 Pwen pe andre wawu katohun toro:

Tama yowu ayera kol paingan yang,

Ngalam ara ita haiyan.

10 Yowu tohun tehe kultuwayi kolo king tam mepo ngara aro mu kiya aliy ara kisa yelan,

pe namiliwam pwokeyan kirayah mannan kiro kol pwan,

kiya harong o tehe ita kol paingan yang.

11 Lang nepo ahang yowu anandrinai, anowu para lang sih tehe sih.

12 Pe atali hu pakut mwomwan towu,

tehe yowu ngara katali hu pakut mwomwan

tahu ndramat mepo

hu ngara kambusi pakut mwomwan kisa kili yowu.

13 Pe mbuna aluwani yowu kaya nondriya nohonou,

hapeko asopwat yowu kasa mawen kili Sinai.*

Paratesah, kolo king mepo ngara aro mu kiya aliy, pe pwoke namandran, iyapolo nonowa nganam,

ara masih atam, pe andre kinto-kinto. Ndrokonan.

14 Paratesah, kapa wawu katali pakut mwomwan tahu mepo humbusi pakut mwomwan isa kili wawu, pwen andre Tama wawu iyera kol paingan yang, ara andre kitali hu pakut mwomwan tawawu yi. 15 Hapeko kapa wawu kantali hu pakut mwomwan tahu ndramat hayah pwi, pwen Tama wawu iyera kol paingan yang, ara andre kintali hu pakut mwomwan ta wawu pwi yi.

Lohongai para kayuh anandrinai

16 Pe kiro mwonen wawu pakayuh anandrinai, ara mbulmara wawu mbuna kilomwa, tehe hu ndramat para pwandrandraman ngara kambusiy. Yihu ngara kambusi mbulmarahu kilomwa, para kiyinganiy kiya kili hu ndramat, para hu kanimei tehe yihu, ara huro yuh anandrinai. Upwai ndrokonan isa kili wawu, kennehu, ara hu kanwiriy topwei. 17 Hapeko kiro mwonen wou apayuh anandrinai, ara atumwi ndraikei kiya payam, pe asingani mbulmaram. 18 Pwen tehen tora ko, andre anpwainganiy kinna kili hu ndramat tehe wou oro yuh anandrinai, ara pwi. Hapeko Tamam mepo anho nime yiy pwi, ara yiy hamou opu andre kipahasaniy. Pe Tamam, ara ita nime tesah ata mbusiy kokohe, pwen andre kiyki kennem.

Wawu karawurani hu melit lahayan kennen namandran para kol paingan yang

19 Pe wawu mbukenan mbuna karawurani hu melit lahayan kennen namandran para kol pwan, mepo yih andre kiyni hu, pe andre hu kamwiyih kaya mwomwan masih, pe hu ndramat para pahana, ara andre hu katumbuwe papai, pe hu kaya pe hu kapahanowei. 20 Hapeko wawu mbukenan karawurani hu melit lahayan kennen namandran para kol paingan yang, mepo selei kinwenei para kiseleyaniy pwi, pe ngara hu konho muyih pwi, pe hu ndramat para pahana hu kanwenei para katumbuwe papai, pe kaya pahanowe hu pwi. 21 Paratesah, hape aleheh mepo menmena wawu mwayih ita aliy, ara ndriya wawu andre kiro aliy yi.

22 Pe mara ndramat ara tehe paisui para nombuwe ndramat. Kapa maram kiro hiyan, ara nombuwem masih andre kipep kiya nganan. 23 Hapeko kapa maram kiro mwomwan, pwen andre nombuwem masih kilokuh topwei. Pe kapa nganan ita nondriyam kilokuh, pwen lokuhan ara, ara namandran iya, ita kili wou!

24 Ndramat hamou kinlahiy kiro pwandrendres ta hilu namandran malmou, ara pwi. Yiy andre kihimwisnani hamou pe kinamili hamou, ndre welen andre kiso kiyata hamou, pe welen kimai kiyata hamou. Wawu kanlahiy para karayah pwandrendres ta Ngindrai, pe pwandrendres para menmena kol pwan kene, ara pwi.

Wawu mbuna kalohonge soyon

25 Pwen tehen tora ko, upwai isa kili wawu, lohonga wawu mbuna kimwa kiya mipwan tawawu; kiya tesah wawu andre kayan, ndre kiya tesah wawu andre kayin; ndre nombuwe wawu, kiya tesah wawu nakasuluye wawu kiya aliy. Mwoiwa wawu, ara iramwaitini anandrinai, pe nombuwe wawu, ara iramwaitini koyau. 26 Akayirowe hu norukan hu hora woh yang, yihu konhohas, pe hu konhopo anandrinai pwi, pe hu konho mbultere anandrinai kinna kaisowa hu pwi yi, hapeko Tama wawu iyera kol paingan yang, ara ngara kihang hu anandrinai. Pe wawu ndramat, ara wawu ho hin iya, iyata hu norukan, ndre pwi? 27 Hiyeh tawawu kapa lohongan kimwa, ara ilahiy para kiposura lenge mwoiwan kiya niwen hape?

28 Pe paratapeh lohonga wawu imwa iya koyau? Akayirowe hu nonou hu tora lek piyang tapeh. Yihu konhopo mbulen pwi, pe hu konho mangse koiwehu pwi. 29 Hapeko upwai isa kili wawu, tehe nowiya nosa Solomon masih lahayan iya, ara kintamwatini lahaya hu nonou iye pwi yoh. 30 Pwen kapa Ngindrai ngara kinowi hu ndromwindriu para piyang tehen tora, mepo topo lang nepo ko, pe kiya moh, ara andre kapiyani hu kaya nondriya mwan, pwen wawu pahasaniy ndrokonan tehe Ngindrai andre kinowi wawu kiramwaitini nowiya hu nonou ara. Wawu tana wawu tehe ara ndrokonan, konan kapa wawu tora pwotisingi lohonga wawu hape kopu. 31 Pwen tehen tora ko, lohonga wawu mbuna kimwa, pe wawu kapa, &lt;Yowu andre kaini tesah eh?&gt; ndre &lt;Yowu andre kaimwi tesah?&gt; ndre &lt;Yowu andre kasuluye yowu kiya tesah?&gt; 32 Paratesah, yihu ndramat mepo hukowu ta Ngindrai, ara yihu ngara kanimanga hu melit masih tehen tora. Hapeko melit masih wawu ndroisiy, ara Tama wawu para kol paingan yang kinpahasaniy pwen. 33 Hapeko wawu katele kolo king Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy kimu, pe kiyasura kultuwayin imwonen, pwen hu melit masih kene aro, ara andre kihang wawu yi. 34 Pwen tehen tora ko, lohonga wawu mbuna kimwa kiya tesah para moh, paratesah, lohongai para moh, ara ita lang moh. Lang sih-sih, ara ma nopwaran para aliy.

7

Wawu mbuna karasusut nongan kiya kili hu ndramat

1 Pe wawu mbuna karasusut nongan kiya kili hu ndramat, pwen pe Ngindrai andre kintasusut nongan kimui tehen aliy opu kisa kili wawu pwi. 2 Paratesah, Ngindrai andre kirasusut nongan kisa kili wawu, ara andre kihisoule ko, tehe wawu ngara karasusut nongan kiya kili hu ndramat. Pe sehe nongan pwahanou ngara apiyaniy kiya kili hu ndramat, ara andre Ngindrai kipiyani nongan ara ko, kimui kisa kili wawu yi.

3 Paratapeh pe ngara aro nime konu kei hape ita mara nalim hamou, pe akowu tehe kei hamwat ita maram mbukenam? 4 Tehen tapeh apa pwai kiya kili nalim, apa, &lt;Nakute konu kei ita maram,&gt; hapeko akowu tehe kei hamwat ara lang masih ita maram mbukenam? 5 Wou ndramat para pwandrandraman! Wou ate kei hamwat ita maram kiyau kimu na, kihipwen, pwen andre alahiy para atuluwani nokulani konu kei ata nalim, pe atei.

6 Pe wawu mbuna kaiki hu memelit haiyan kiya kili hu mwiy. Pe wawu mbuna akapiyani hu sowiy lahayan* tawawu kiya kili hu puw. Kapa wawu kambusiy tehen tora, matisan hu kangastoro ndrita hu melit ara, pe karahatuwe hu, pe andre hu kapaiwani hu, pe kawisi wawu pe karamumuruwe wawu.

Akasok pe akaten pe akaralikiriy

7 Akasok pe andre kaikiy kisata wawu, akaten pe andre akaya kahiy, akaralikiri papai pe andre papai kite kisa kili wawu. 8 Paratesah, yiy mepo kisok, ara andre kiwiriy, pe yiy mepo kiten, ara andre kiya kahiy, pe yiy mepo kiralikiri papai, ara andre papai kite kiya kili yiy.

9 Hiyeh tawawu, kapa norun kisok ndrinanohun, ara andre kihang yiy pat sih? Pwi yoh. 10 Ndre kapa kisok ni hamou, andre kihang yiy mwat hamou? Pwi yoh! 11 Pe kapa wawu tana wawu topwei para wawu kaiki hu yukyuk mwayih kiya kili noru wawu hu, konan wawu ndramat ngara kambusi kultuw mwomwan, pwen tehen tora ko, Tama wawu ita kol paingan yang, ara andre kihang hu yukyuk hiyan kiramwaitini hu melit hiyan tawawu, kiya kili hu mepo hu ngara kasok yiy! 12 Pwen pe sehe kultuw wawu namiliy para hu ndramat kambusiy kisa kili wawu, hu kultuw tehen tora ko, ara wawu kambusiy kiya kili hu. Pe iye ara ndroiyi Nongan para Pwahanou, pe ndroiyi nongna hu Poropet.

Karam indrupep pe karam maihan

13 Pe wawu kasong akaya karam indrupep. Paratesah, karam para sai iyapwen te kol mepo hu ndramat andre kawiri ngandran kinto-kinto, ara maihan, pe sayan, ara waison; pe hu ndramat soyon, ara ngara hu kayasong kaya aliy. 14 Hapeko karam para sai iyapwen te kol para taleh, ara indrupep, pe sayan ara ngandrahan; pe hu ndramat noye kopu, ngara hu kayasong kaya aliy.

Hu poropet ndrokonan pe hu poropet para pwandrandraman

15 Pe mara wawu kiro ta hu poropet pwasoyou. Yihu andre karapihiye hu tehe hu sipsip, pe kasa kili wawu; hapeko ndrokonan para aliy, nondriyahu, ara tehe hu mwiy puyap. 16 Wawu andre kayirowe hu, ara kiya kultuwayihu. Yihu ndramat konoho rih mbuwa ndrinai kiho porokulun, ndre konoho rih sakei kiho poropalan, ara pwi. 17 Pwen tehen tora ko, kei masih hiyan, ara huppwai pe sangihu hiyan. Pe kei masih mwomwan, ara huppwai pe sangihu mwomwan. 18 Kei hiyan kinohoppwai pe sangin mwomwan, ara pwi. Pe kei mwomwan kinohoppwai pe sangin hiyan, ara pwi. 19 Pe hu kei masih mepo hu konhoppwai hiyan pwi, ara andre katihihu pe kapiyani hu kaya nondriya mwan. 20 Pwen tehen tora ko, andre akayirowe hu poropet pwasoyou, ara kiyau kultuwayihu ko.

21 Wawu mbuna kapa ndre hu mepo hu ngara kayoh yo hu kapa: &lt;Yapan, Yapan,&gt; ara andre hu kasong kaya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang. Pwi yoh! Hapeko hu ndramat mepo ngara hu koro ndruwa namiliwa Tomo ita kol paingan yang, ara yihu kopu andre kasong kaya aliy. 22 Pwen kiro mwonen lenge tamwanye, hu ndramat soyon, ara andre hu kapwai, kapa toro: &lt;Yapan, Yapan, iyau ngalam, yowu wong tehe hu poropet; pe iyau ngalam, yowu rapiyani hu payit; pe iyau ngalam, yowu mbusi hu ndraikiya pwoke soyon.&gt; 23 Pwen andre kupwai ngawan kiya kili hu, kupa: &lt;Yo ukowu ta wawu. Wawu ndramat para takultuw mwomwan, akaya mawen kili yo!&gt;

Ndramat lohongan waison para puliya seu, pe ndramat lohongan waison pwi para puliya seu

24 Pwen tehen tora ko, yiy mepo ihilingi nongno pe itokuyaniy, ara tehe ndramat mepo lohongan waison pe ipuli suwen iro ndrita pat. 25 Pe mbulou indrut, pe ndran irah, pe nohai imum pwokeyan pe iyahawan iya seu, hapeko seu kiniwuh pwi, paratesah, isoye ngara ndruw para seu tan iya mbulun iya, pe iro ndrita pat. 26 Hapeko yihu mepo huhilingi nongno, pe hu kantokuyaniy pwi, ara yihu tehe ndramat mepo lohongan waison pwi, pe ipuli suwen iro ndrita kolkolai. 27 Pe mbulou indrut, pe ndran irah, pe nohai imum iya pwokeyan pe iyahawan iya seu, pe seu iwuh pe imaloiwe masih.&gt;&gt;

28 Pe iro mwonen Yesu iwong hu nongan aro ihipwen, hu ndramat soyon mepo huro hilingi yiy, ara hulohonge ndrit iya hinonou tan. 29 Paratesah, kinhinuwani hu tehe ndramat hamou para hinuwani nongan para pwahanou tahu pwi, hapeko iro wong tehe ndramat mepo nongnan nopwaran.

8

Ndramat hamou mwamwa kawa iro kili yiy

1 Pwen iro mwonen Yesu itali ngondron, pe ilai isa pwan, ara hu ndramat soyo-soyon iya huho ndruwan.* 2 Pe ndramat hamou mwamwa kawa iro kili yiy, ara isa pe itukuruhu iro mbulmaran, pe ipa, &lt;&lt;Yapan, kapa welem kiso, pwen ambusi yo kurayah howen.&gt;&gt;†

3 Pwen Yesu niman iyah iya, pe iyahatek iyatan, pe ipa, &lt;&lt;Wele iso. Arayah howen!&gt;&gt; Pwen hape pwi ko, mwamwa kawa mepo iro kili ndramat ara, ara itali yiy.‡ 4 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Mbuna aya nese ndrainga hamou, hapeko aya yingani wou aya kili pris, para kitimwi yukyuk mepo Mose kinpwandrandrahaniy para arayah howen kiya mbulmara Ngindrai. Pe andre kirayah tehe tiyeyam kiya kili hu pris.&gt;&gt;§

Lohongai ndrisiyon ata namandran tahu ndram

5 Pe iro mwonen Yesu iya nondriya kol ngawan Kapernawum, ndram hamou mepo ihohin tahu ndram masangat,** ara isa kili yiy pe isok Yesu para kisopwat yiy. 6 Pe ipa, &lt;&lt;Yapan, ndramat para poya mbulyo ara mandran kinmat, pe iyera seu, pe ita nondriya ngandran namandran.&gt;&gt;

7 Pe Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Andre kusa pe kusopwoyani yiy.&gt;&gt;††

8 Pe ndramat ihohin tahu ndram, ara isomwiy, ipa, &lt;&lt;O Yapan, toimwam. Mbuna ambusi wou angandrah. Yo kunna hiyan para alahi asa nondriya suwe pwi. Hapeko hiyan para apwatisingi nongan opu, pe ndramat para poya mbulyo, ara andre kingoh. 9 Upwai tehen toro, paratesah, yo mbukeno ara ndramat hamou uta pahandra namandran hamou ihohin isato, pe hu ndram hayah topo pahandro yi. Kapa kupwai kiya kili hamou, kupa, &lt;Aya,&gt; ara ngara kiya, pe kupwai kiya kili hamou yoro, kupa, &lt;Asa,&gt; ara ngara kisa. Pe kapa kupwai kiya kili ndramat para poya mbulyo, kupa, &lt;Ambusiy iye,&gt; ara ngara kimbusiy.&gt;&gt;

10 Pwen iro mwonen Yesu ihilingi nongan aro, ilohonge ndrit, pe ipwai iya kili hu ndramat mepo huho ndruwan, ara ipa toro: &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, kunnime ndramat hamou iripo Yisrayel mepo ipwotisingi lohongan ndrisiyon tehe ndramat aro, ara pwi. 11 Pe upwai isa kili wawu, tehe hu ndramat soyon iya andre hu kayau te kup pe rai‡‡ kasa, pe andre hu kampwan ndrohonokuhu koro yon kasura Apraham, Yisak, pe Yakop koro nondriya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang. 12 Hapeko hu noru kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy ara, ara andre kapiyani hu kayau kaya kol mawen lokuhan, mepo andre hu koro rang malihu pe koro yandrisingi koltahu.&gt;&gt;

13 Pwen Yesu ipwai iya kili ndram ihohin iyata hu ndram masangat ara, ipa, &lt;&lt;Ayau! Anpwotisingi lohongam pwen, pwen pe andre kirayah tehen aliy.&gt;&gt; Pwen iro mwonen paramwandrai ara, ndramat para poya mbulyan ara, ingoh.

Yesu isopwoyani hu ndramat soyon

14 Pe iro mwonen Yesu isong iya nondriya suwe Pita, ara inime nossu Pita iye matin yokyok pe mandran ara ingandrah. 15 Pwen Yesu iyki niman iyahatek iya niman opu, pe mandran mepo iro ngandrah, ara ingoh. Pwen itine pe ira anandrinahu.

16 Pwen kol iro piyah pe huwiri hu ndramat soyon mepo hu payit huro ndritahu, ara husa kili Yesu. Pe irasses hu payit huyau iya nongan handra kopu, pe isopwoyani hu ndramat masih mepo humwa. 17 Tehen tora ko, nongan mepo poropet Yisayah kinpwai, ara kintayah mannan:

&lt;&lt;Yiy isoli hu mwamwa torou, pe

ikuni hu nopwaran torou.&gt;&gt;

Yesu iwong iya lohongai para koho ndruwan

18 Pe iro mwonen Yesu inime hu ndramat soyon iya husa rakayani yiy, pwen ipwatisingiy iya kili ndramiran hu para hu kasingondriti ndran makaiye kaya haroh. 19 Pwen ndramat hamou para hinuwani nongan para pwahanou, ara isa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, hape aleheh naya aliy, ara andre kuho ndruwam.&gt;&gt;

20 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yihu mwiy puyap, ara mangarehu, pe hu norukan para wohowoh, ara mayumwahu. Hapeko Noru Ndramat, ndrohonokun para matiliu, ara pwi.&gt;&gt;

21 Pe ndramiran hamou i, ara ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, atali yo kuya roni tomo kimu na.&gt;&gt;

22 Hapeko Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Oho ndruwo, hu ndramat para kimat, ara hu koro roni ndramirahu mbukenahu mepo humat.&gt;&gt;

Yesu imbusi nohai namandran imaito

23 Pwen Yesu ihis iya nondriya ndroi hakou pe ndramiran hu huho ndruwan. 24 Pwen indrou pwi ko, nohai namandran imum iya ndrita ndran makaiye, pwen pe nowei iro talon iya nondriya ndroi. Hapeko Yesu, ara iye matin. 25 Pe ndramiran hu huya kili yiy pe huhungini yiy, pe hupa, &lt;&lt;Yapan! Asopwat tou! Worou nakayuh ara!&gt;&gt;

26 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Lohongai ndrisiyon tawawu, ara hape kopu. Paratapeh pe wawu tora noh turuwe wawu?&gt;&gt; Pwen itine, pe ipomate nohai pe nowei, pe hilmaito.

27 Pwen ndramiran hu, ara lohongahu indrap pe husok, hupa, &lt;&lt;Aripo sehe ndramat ndrokonan? Pwen pe nohai pe nowei hilu hilingi nongnan!&gt;&gt;

Yesu irasses hu payit huro ndrita ndramat malmou

28 Pwen Yesu iyarayah iya haroh para ndran makaiye, pakeh pwene hu Katara. Pe hilu ndramat malmou mepo payit iro ndrita hilu, ara hilyau hu ngare hu ndramat kanmat pe hilsa pohonani yiy. Pe hilu ngara karambumbungas, pe hamou kinhopo kinna yau sai ara, ara pwi. 29 Pwen hilpalngai, hilpa, &lt;&lt;Noru Ngindrai Kamai, wou apapo tesah kisa kili yowu yeh? Paratapeh pe asa iye? Asa para naiki ngandran kisa kili yowu, ma lang kintayah mapu, ndre?&gt;&gt;

30 Pe lang ara, hu puw hayoi soyon iya ara huro mwanan hape kili hu, pe huro namnam. 31 Pe hu payit hurakamam iya kili Yesu, hupa, &lt;&lt;Kapa narasses yowu kayau, ara apwandrisa yowu kaya ndrita hu puw.&gt;&gt;

32 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Akaya!&gt;&gt; Pwen o, hu payit ara, ara hutali hilu pe husa mawen pe huya ndritahu puw. Pwen hu puw hayoi mwanye ara, ara huwop turut hurapak mbusupahayi huya pwan, pe huya nondriya ndran makaiye pe huya mat. 33 Pwen hu ndramat para hangna puw ara, ara huwop huya nondriya kol ngawan, pe huya tiyani melit masih kintayah, pe tesah kintayah kili hilu ndramat malmou mepo payit iro ndrita hilu ara. * 34 Pe hu ndramat masih para kol ngawan ara, ara husa pohonani Yesu, pe iro mwonen hunime yiy, hurakekeyani yiy para kitali kolohu.

9

Yesu isopwoyani ndramat hamou mepo mandran imat pe itali mwomwan tan

1 Pe Yesu ihis iya nondriya ndroi hakou, pe isingondriti ndran makaiye iya haroh, pe isa kolon imwonen.* 2 Pe hu ndramat hayah husap ndramat hamou iye matin ndrita pasup, mandran, ara imat. Pe iro mwonen inime lohongahu ndrisiyon, pwen ipwai iya kili ndramat mepo mandran imat ara, ipa, &lt;&lt;Noru, ndriyam kipwoke; kuntali hu pakut mwomwan atam.&gt;&gt;

3 Pwen hu ndramat hayah para hinuwani nongan para pwahanou, ara huro wong mwalingahu mbukenahu, hupa, &lt;&lt;Ndramat iye ara ita pwasisiman ana Ngindrai.&gt;&gt;

4 Pe Yesu, ara tanan lohongahu pwen; pe isok hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu tora lohongani hu lohongai pwassin tora, ita ndriya wawu?&gt;&gt; 5 Tesah waison eh, para kupa, &lt;Kuntali hu pakut mwomwan tam,&gt; ndre kupa, &lt;Atine pe arakai&gt;? 6 Hapeko yo unamiliy para wawu kapahasaniy tehe Noru Ndramat, ara pwoke nopwaran iripo kili yiy iripo kol pwan, para kitali hu pakut mwomwan. Pwen ipwai iya kili ndramat mandran imat ara, ipa, &lt;&lt;Atine, awiri nokum, pe ayau aya suwem.&gt;&gt; 7 Pwen ndramat ara, itine pe iyau iya suwen. 8 Pe iro mwonen hu ndramat soyon, ara hunime melit aro kintayah, pwen lohongahu ikairut; pe huhuri ngala Ngindrai, yiy mepo kiniyki pwoke nopwaran tora iya kili hu ndramat.

Yesu iyoh Mattiu

9 Pe Yesu iyau iropo iya, pwen inime ndramat hamou ngalan Mattiu iro mipwan ndrohonoku poya takis. Pwen ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Oho ndruwo!&gt;&gt; Pwen Mattiu itine, pe iho ndruwan.

10 Pe iyamulan Yesu iya namnam iya suwe Mattiu, pe hu ndramat soyon para poya takis pe hu ndramat pakut tahu mwomwan, ara husa pe huro namnam iyasura Yesu pe ndramiran hu. 11 Pe iro mwonen hu Parisiy hunimei tora, pwen husok hu ndramira Yesu, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe ndramat para hinuwani wawu, ara iripo namnam iyasura hu ndramat para poya takis, pe hu ndramat pakut tahu mwomwan?&gt;&gt;

12 Pe iro mwonen Yesu ihilingi nongan aro, pwen ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat mepo mwamwa kili hu pwi, ara andre hu kanna nime hu ndrokta pwi, hapeko hu mepo humwa, hu ara kopu andre hu kaya nime ndrokta. 13 Pwen akaya pe akakahi ndroiyi nongan iye: &lt;Unamili koisirai; ara ihohin iya kultuw para yukyuk.&gt; Paratesah, yo kunsa para kuyoh hu ndramat kultuwayi hu imwonen pwi, hapeko usa, ara para kuyoh hu ndramat mepo pakut tahu mwomwan.&gt;&gt;

Yihu sok Yesu iya lohongai para kayuh anandrinai

14 Pwen hu ndramira Yohanes ara husa pe husok Yesu, hupa, &lt;&lt;Yowu pe yihu Parisiy, ara ngara kayuh anandrinai, hapeko paratapeh pe ndramiram hu, ara hu konho yuh anandrinai pwi?&gt;&gt;

15 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat hamou nakipo kowase yesou, pwen tehen tapeh, andre ndriya yowen hu koro poru, ma iro ndron kili hu, ndre? Hapeko lang itapo isa, kapa hu kawiri mbukena kowase yesou ara kiyau, pwen andre hu kayuh anandrinai.

16 Pe ndramat hamou kinho sorowe koyau hasai howen, kiyasura ndrihiyap hasai saken, ara pwi. Paratesah, koyau howen, ara andre kindrohomwiri koyau saken ara, pe andre kindrohomwiriy, pe kiramurumwut masih. 17 Pe hu ndramat konho songorani wain howen kiya pwisi wain saken, ara pwi. Kapa hu kambusiy, pwen wain andre kitaluwe pwisi wain saken ara, pe wain andre kimuw, pe pwisi wain andre kiya mwaihei opu. Pwen iya lohongai ara ko, hu ndramat ngara kasongorani wain howen ara kiya nondriya pwisi wain howen, pe andre melit malndra kene koro hiyan.&gt;&gt;†

Yesu ihingini mbunah pihin hamou imat ara isatine, pe isopwoyani pihin hamou imwa

18 Pe Yesu iro wong manau, pe pohon hamou isa tukuruhu isa mbulmaran, pe ipa, &lt;&lt;Noru pihin mahapo ko kinmat. Hapeko asa pe aiki nimam kiya ndritan, pwen andre kisa mwalen.&gt;&gt; 19 Pwen Yesu itine pe iho ndruwan iya, pe ndramiran hu tehen aliy i.

20 Pwen iro mwonen ara, pihin hamou mepo mwamwa ndrai iro kili yiy hayou songui pe luwoh, ara isa pakeh ndruwa Yesu, pe iyki niman iyahatek iya payango koiwen. 21 Paratesah, ipwai iya kili yiy mbukenan, ipa, &lt;&lt;Kapa nimo kiyahatek kiya payango koiwen opu, andre kungoh.&gt;&gt;

22 Pwen Yesu ipaiwani yiy pe inime pihin ara, pe ipa, &lt;&lt;Noru, lohongam ndrisiyon, ara imbusi wou antayah hiyan.&gt;&gt; Pe iro mwonen paramwandrai ara ko, pihin ara, iya hiyan.

23 Pwen iro mwonen Yesu isong iya nondriya seu ta pohon ara, inime hu ndramat soyon iya, ara hurora kuwah, pe huro lossou. 24 Pwen ipa, &lt;&lt;Akaya mawen, mbunah pihin ara, ara kinmat pwi, hapeko ita matin.&gt;&gt; Hapeko huhaisani yiy. 25 Pe hupwandrisa hu ndramat hu kanna ngawan, pwen Yesu iya nondriya seu pe niman iya mbultuwe nima mbunah pihin ara, pe isa tine. 26 Pe nola tesah mepo Yesu imbusiy ara, ara ingau kol namandran hape ara topwei.

Yesu isopwoyani ndramat malmou mara hilu iyoh, pe ndramat hamou pohon imum

27 Pwen Yesu iro tokai iropo iya, pe hilu ndramat malmou mara hilu iyoh, ara hilho ndruwan, pe hilu yoh, hilpa, &lt;&lt;Noru Tepit, koyum kisikirani youlu.&gt;&gt;‡

28 Pe Yesu kinna nondriya seu, pwen hilu ndramat malmou mepo mara hilu iyoh ara, ara hilsa kili yiy. Pe isok hilu, ipa, &lt;&lt;Walu pwotisingi lohonga walu tehe ulahiy para kumbusi melit iye, ndre pwi?&gt;&gt; Pe hilu somwi yiy, hilpa, &lt;&lt;Ehe, Yapan.&gt;&gt;

29 Pwen niman iyahatek iya mara hilu, pe ipa, &lt;&lt;Iyau lohongai ndrisiyon ta walu ko, andre kirayah tehen aliy kisa kili walu.&gt;&gt; 30 Pwen mara hilu ileu, pe Yesu ipwandrandrahani hilu pwokeyan, ipa toro: &lt;&lt;Hamou mbuna kipahasani tesah kintayah aro.&gt;&gt; 31 Hapeko hilyau pe hilya tiyani titiye ta Yesu, pe ingau kol namandran hape masih ara.

32 Pe iro mwonen hilu ndramat malmou ara, hilropo hilya, ndramat hamou mepo payit iro ndritan pe pohon imum, ara huwiri yiy isa kili Yesu. 33 Pe iro mwonen Yesu kinrasses payit kinna mawen, pwen ndramat mepo pohon imum ara, ara iwong. Pe hu ndramat, ara huro lohonge soyon, pe hupa, &lt;&lt;Melit tehen toro, ara konho nimei kirayah kiro kol Yisrayel pwi.&gt;&gt;

34 Hapeko hu Parisiy ara hupa, &lt;&lt;Ita rasses hu payit, ara iyau pwoke ta payit mepo yapane hu payit masih.&gt;&gt;

Yihu ndramat para poya mbulen ara noye ko

35 Pe Yesu, ara iya yau hu kol ngawan pe hu kol mendreheh masih, pe iro hinuwani hu ndramat iro nondriya hu yumwa mbultere tahu Yutah, pe iro pohowe nongan hiyan para kolo king Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy. Pe isopwoyani hu neken handra-handra pe hu mwamwa handra-handra.

36 Pe iro mwonen Yesu inime hu ndramat soyon iya, pwen koyun isikirani hu, paratesah, lohongahu imwakaikai, pe huiki koisariy, pwen tehe hu sipsip mepo ndramat para pwokereyahu, ara pwi. 37 Pwen ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Anandrinai soyon iya, ara hu kaniman pwen hutora piyang, hapeko hu ndramat para poya mbulen, ara noye ko. 38 Pwen tehen tora ko, wawu katohun kiya kili Yapan, mepo mbukena piyang, para kipwandrisa hu ndramat para poya mbulen, para hu kayapo mbulen kaya nondriya pingen.&gt;&gt;

10

Yesu ipwandrisa hu Songui pe Lumou

1 Pwen Yesu iyoh ndramiran hu songui pe lumou huya kili yiy pe iyki pwoke nopwaran iya kili hu para hu karasses hu payit, pe para hu kasopwoyani hu ndramat masih mepo humwa, pe hu neken handra-handra iro kili hu.

2 Pe iye, ara ngala hu aposel songui pe lumou: Imu, ara Simon, mepo ngalan handra yi ara Pita, pe nalin Antruw, Yamis noru Sepetiy pe nalin Yohanes, 3 Pilip pe Partolomeu, Tomas pe Mattiu mepo ndramat para poya takis, Yamis NdraAlpeyus pe Tatteyus, 4 Simon mepo ndramat hamou para kili hu Selot,* pe Yutas Yiskariyot mepo iyamulan iratuni Yesu.

5 Yihu songui pe lumou aro, ara Yesu ipwandrisa hu para hu kaya, pe ipomwanye iya kili hu, ipa: &lt;&lt;Wawu mbuna kaya kili hu Ndramira Lah, pe mbuna akaya nondriya kol ngawan hakol para Samariya.† 6 Hapeko wawu kaya kili hu ndraye Yisrayel, mepo hu kansongsin tehe hu sipsip. 7 Pe kiro mwonen wawu kaya, ara akoro pohowe nongan aro: &lt;Kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara kinsa pakeh.&gt; 8 Pe akasopwoyani hu ndramat humwa, pe akahangini hu ndramat kanmat kasa tine, pe wawu kasopwoyani hu mepo mwamwa kawa ita kili hu, para hu karayah howen. Pe wawu karasses hu payit kaya mawen kili hu ndramat. Pwoke mepo wawu kanwiriy, ara kennen pwi; pwen pe apakasopwat hu ndramat, ara kennen pwi yi. 9 Pe wawu mbuna kapo sombule kolt, ndre sombule silwa, ndre sombule kopa‡ kiro ndropwa sombule pat tawawu pe akaya. 10 Pe wawu mbuna akasap ndropwa kunkun, pe wawu mbuna kapo susura koiwe wawu, ndre susura hatna pweleka wawu, ndre kapo nes sih kiyapolo wawu. Paratesah, ndramat ngara kipo mbulen, ara andre kiwiri hiyan kiyau aliy.

11 Pwen sehe kol ngawan ndre sehe kol mendreheh wawu nakaya nondriyan, ara akaten ndramat hamou pahalan kiro ara, pe wawu koro suwen kipoo wawu katali kol ara. 12 Pe kiro mwonen wawu nakasong kaya nondriya seu, ara wawu karawulohani hu ndramira seu ara. 13 Pe kapa hu para seu ara, hu karawulohani wawu, akapwai para lomwes para ndriya wayis kiro sura hu. Pe kapa hu kantawulohani wawu pwi, pwen akawiri lomwes para ndriya wayis tawawu kimui. 14 Pe kapa hamou kintawulohani wawu pwi, ndre kinhilingi nongna wawu pwi, pwen akaratolohani kohu pweleka wawu kiro mwonen wawu nakatali seu ara ndre kol ngawan ara. 15 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kora nopwaran para kol ara, ara andre kiramwaitini nopwaran para Sotom pe Komorrah, kiro mwonen lang para tamwanye.

16 Yo nakupwandrisa wawu tehe hu sipsip para akaya mwalinga hu mwiy puyap. Pwen tehen tora ko, lohonga wawu kipahas tehe hu mwat, pe wawu koro mwonen tehe hu pai.

17 Pe wawu koro hinehes kiyata hu ndramat, andre hu karatuni wawu pe kaiki wawu kaya nongan koro mbulmara hu pohon para kol, pe andre hu kamwiri wawu koro hu yumwa mbultere tahu Yutah. 18 Tunan yo kopu, andre hu kaluwi tarahani wawu kaya mbulmara hu yapane hu kol namandran iya, pe kaya mbulmara hu king. Pwen tehen tora ko, andre wawu katiyani tiyeyo kiya kili hu, pe kiya kili hu Ndramira Lah. 19 Hapeko kiro mwonen yihu kambultuwe tahatini wawu, para wawu koro tine nongan, ara lohonga wawu mbuna kimwa kiya sehe nongan para wawu nakapwai, ndre wawu nakawong tapeh. Kiro mwonen paramwandrai ara, Ngindrai andre kiyki nongan para wawu kapwai. 20 Paratesah, andre wawu kanwong pwi, hapeko Mwoiwa Tama wawu, ara andre kiwong kiyau poho wawu.

21 Pe hilu ndramat malmou hilu nali hilu, ara andre hamou kiratuni hamou para hu ndramat katingundrun kimat. Pe tama mbunah hamou, ara andre kimbusiy tehen aliy kiya kili norun i. Hu mbunah andre hu karasisingat ana tamahu pe tinahu, para hu ndramat katingundru hilu kamat. 22 Pe tunan yo kopu, pwen andre hu ndramat masih kahingasi wawu. Hapeko sehe ndramat kiro tine pwokeyan kipoo lang kiyahapwen, ara andre Ngindrai kisopwat yiy. 23 Pe kiro mwonen hu pakarandroyani wawu koro kol hakol, ara wawu kawop kaya hakol. Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe wawu andre kanlahiy para kasalti topwe hu kol masih kene para Yisrayel mapu, kipoo andre Noru Ndramat kisa.

24 Pe ndramat mepo ngara kiwiri hinonou, ara kinhohin kili ndramat mepo iro hinuwani yiy pwi. Pe ndramat para poya mbulen, ara kinhohin ta namandran tan pwi. 25 Hiyan para ndramat iro wiri hinonou, ara kirayah tehe ndramat iro hinuwani yiy. Pe hiyan para ndramat para poya mbulen kirayah tehe namandran tan. Pe kapa hu kapohowe tama seu ara, Peelsepul,§ pwen andre ngala yowen hu masih kene ara, ara andre kiya pwalngengei o mwaihei!

26 Pwen pe wawu, ara mbuna kanoh tahu ndramat ara. Paratesah, sehe melit mepo kantamburuhiy, ara andre karehei. Pe sehe melit mepo ita kohon, ara andre kisa yelan ngawan. 27 Pe tesah upwai isa kili wawu kiro lokuhan, ara a wawu kapohowei kiro ngana lang. Pe tesah mepo ndrainga wawu kihilingiy kiro mwalinga wawu ko, ara wawu kapwaharai kiho payandroha hu seu. 28 Pe wawu mbuna kanoh ta hu mepo hulahiy para katingundru nombuwe wawu, hapeko hu kanlahiy para katingundru mwoiwa wawu pwi. Hapeko akanoh ta Ngindrai opu, yiy mepo ilahiy para kipwalngani mwoiwa wawu pe nombuwe wawu kene, kiya nondriya ngat mepo mwan ita yat aliy. 29 Wawu pahasaniy tehe norupep malmou, ara andre hu ndramat kapo pehei kiyata hilu kiya sombule pat hambut, ndre? Hapeko kinlahi hamou ta hilu norupep ara, kimat pe Tama wawu kikowu, ara pwi. 30 Pe tehen aliy opu, hu kompai hutora paya wawu, ara Tama wawu kindromwahu topwei. 31 Pwen pe wawu mbuna kanoh, wawu ho hin iya, iyata hu norupep soyon.

32 Pe yihu mepo ngara kawong ngawan kiro mbulmara hu ndramat tehe yihu ndramiro, ara andre kuwong ngawan kiro mbulmara Tomo kiro kol paingan yang tehe yihu ndramiro yi. 33 Pe yihu mepo ngara kapwai tehe hu kowu to kiro mbulmara hu ndramat, ara andre kupwai tehe ukowu ta hu, kiro mbulmara Tomo kiro kol paingan yang i.

34 Wawu mbuna kapa ndre usa kol pwan, ara para kuiki ndriya wayis kiya mwalinga hu ndramat. Pwi yoh! Kunsa para kuiki ndriya wayis pwi, hapeko usa, ara para kusaiki tahatai. 35 Paratesah, usa, ara para kumbusiy, pe

&lt;mbunah kamai andre kihingas ana taman,

pe andre mbunah pihin kihingas ana tinan,

pe andre mbuyunorun kihingas ana mbuyungundran.

36 Pe hu ndraisih mbukenan ta ndramat hamou, ara andre hu karayah hu ndramat para kamwisnani yiy.&gt;**

37 Pe yiy mepo ndriyan imbuluhi yo, hapeko ndriyan imbuluhi taman ndre tinan iya namandran iya isato, ara kinlahiy para kirayah ndramiro pwi. Pe hiyeh ndriyan imbuluhi yo, hapeko ndriyan imbuluhi norun kamai ndre norun pihin iya namandran iya isato, ara kinlahiy para kirayah ndramiro pwi. 38 Pe yiy mepo kinwiri kei tondrih tan pe kinho ndruwo pwi, ara kinlahiy para kirayah ndramiro pwi. 39 Pe yiy mepo neren kiya mwoiwan mbukenan, andre mwoiwan kitali yiy. Pe yiy mepo kilohongani yo, pe tunan yo kopu kitali mwoiwan, ara andre kisopwat mwoiwan mbukenan.

40 Pe yiy mepo irawulohani wawu, ara irawulohani yo. Pe yiy mepo irawulohani yo, ara irawulohani yiy mepo ipwandrisa yo. 41 Pe Ngindrai andre kiyki kenne yiy mepo ipwokere poropet hamou. Pe andre kiyki kenne ndramat ara, kihisoule ko tehe kenne poropet hamou. Pe Ngindrai andre kiyki kenne yiy mepo kipwokere ndramat hamou imwonen. Pe andre kiyki kenne ndramat ara, kihisoule ko tehe kenne ndramat hamou imwonen. 42 Pe kapa hamou kimbusi melit mendreheh, tehe kiyki ndran wawen hape kiya kili hamou tahu mbunah mendreheh aripo, paratesah, mbunah aro, ara ndramiro hamou, pwen upwai ndrokonan isa kili wawu, Ngindrai, ara andre kiyki kennen.&gt;&gt;

11

Yesu pe Yohanes Ndramat para Paptais

1 Yesu ipomwanye iya kili ndramiran hu songui pe lumou ihipwen, pwen itali kol ara, para kiya hinuwani hu ndramat pe kiya pohowe nongan kiya nondriya hu kol ngawan para Kaliliy.

2 Pe iro mwonen Yohanes mepo iro nondriya kou, pe ihilong hu melit Mesayah iro mbusiy, pwen ipwandrisa ndramiran hu 3 para hu kaya pe kaya sok yiy, hu kapa, &lt;&lt;Wou ndramat mepo Ngindrai kintandrangan para kisa ara, ndre yowu koro sohoni hamou hira ndron i?&gt;&gt;

4 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Akamui pe kaya nese ndrainga Yohanes kiya sehe melit wawu hilingiy pe wawu nimei. 5 Yihu mepo marahu iyoh, ara hunimnim. Pe yihu mepo ndrikahu mwomwan, ara hu topo rokai. Pe yihu mepo mwamwa kawa iro kili hu, ara huya howen. Pe yihu mepo ndraingahu iyui, ara ndraingahu ileu. Pe yihu mepo humat, ara hutine paiwe. Pe yihu mepo hundroisiy, ara huhilingi nongan hiyan. 6 Pe ndramat mepo ipwotisingi lohongan isa kili yo pe lohongan kinhindrundru pwi, ara lomwes kiro kili yiy.&gt;&gt;

7 Pe hu ndramira Yohanes huropo huyau, pwen Yesu iwong iya kili hu ndramat soyon iya, iyata Yohanes, pe ipa: &lt;&lt;Wawu yau iya kol ndrohoyin para kaya nime tesah? Parah hakou mepo nohai ita mbuiwaniy, ndre? 8 Kapa pwi, pwen wawu ya para kaya nime tesah? Ndramat hamou mepo isuluye yiy iya koyau lahayan? Pwi! Yihu mepo husuluye hu iya koyau lahayan, ara hutora nondriya suwe hu king. 9 Pwen wawu ya ndra para kaya nime tesah? Para kaya nime poropet hamou, ndre? Ehe! Pe yo upwai isa kili wawu tehe yiy poropet hamou, pe mbulyan ara ihou i. 10 Yohanes ara yiy ndramat ara, mepo pwayan kinpwai pwen, ipa toro:

&lt;Yo andre kupwandrisa ndramat para sapiya nongno, kiho mu kili wou,

pe andre kiramwaniyani meresayam.&gt;

11 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, mwalinga hu ndramat mepo hu pihin hu kanmwalahiy kinna tahu, ara hamou kinhohin kili Yohanes Ndramat para Paptais, ara pwi. Hapeko sehe ndramat mepo ngalan pwi, kiro kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara yiy ihohin iyata Yohanes. 12 Iro lenge Yohanes Ndramat para Paptais isarayah, isa matnen mahapo, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara iropo isa iyapolo ndrangsai pwokeyan, pe hu ndramat para ndrangsai pwokeyan, ara hu hinonou para kapwahatiniy. 13 Paratesah, yihu poropet masih pe nongan para pwahanou i, ara huro pohowe nongna poropet, ipoo isa matne lenge Yohanes isarayah. 14 Pe kapa lohonga wawu kilahiy para wawu kapwotisingiy, Yohanes, ara yiy poropet Eliyah, mepo pwayan kinpwai para andre kisa ara. 15 Yihu mepo mandraingahu, ara hu kahalingi nongan iye.

16 Yo andre kuranonoye hu ndramat hasap para mahapo tehen tapeh? Yihu ara tehe hiyeh hu yi? Yihu, ara tehe hu mbunah ngara kampwan koro nondriya hu ndroho pehei, pe ngara kayoh kiya kili hu hayah, hu kapa toro:

17 &lt;Yowu, yowu ra ndramiya wawu,*

hapeko mbuwali wawu ndraniyai;

yowu pwandreundreu,

hapeko mbuwali wawu para karang mali wawu.&gt;

18 Paratesah, Yohanes kinsa, pe kinho namnam soyon pwi, pe kinho yin wain pwi. Hapeko hupa, &lt;Payit ita ndritan.&gt; 19 Hapeko Noru Ndramat isa pe iro namnam, pe iro yin wain, pe hupa, &lt;Akanime yiy! Yiy ara komkom, pe ndramat para kuimwa wain.† Yiy ara kowase hu ndramat para poya takis, pe hu ndramat pakut tahu mwomwan.&gt; Hapeko yihu hiyeh huwiri lohongai waison ta Ngindrai, ara hupwainganiy tehe lohongan, ara ndrokonan masih.&gt;&gt;

Toimwahu para hu kol ngawan mepo hu kantapaiwani ndriyahu pwi

20 Pwen Yesu ipomate hu ndramat para kol hayah, mepo imbusi hu ndraikiya pwoke tan soyon iro aliy, paratesah, yihu kantapaiwani ndriyahu pwi. Pe ipa, 21 &lt;&lt;O wawu ndramira kol Korasin! O wawu ndramira kol Petsaita! Toimwa wawu. Nopwaran namandran ita ndrita wawu. Kapa ndramat hamou kinna kol malkol Tayar pe Siton, pe kinmbusi hu ndraikiya pwoke kiro aliy tehe kinsarayah kinsa kili wawu pwen, ara andre hu kantapaiwani ndriyahu pwen ndrukoluw kinna, pe andre hu kansuluye hu pwen kinna koyau para koisirai, pe andre hu kantumwi hu pwen kinna palam i, para kipwainganiy tehe hu kantapaiwani ndriyahu. 22 Hapeko upwai isa kili wawu, kiro mwonen lang para tamwanye, koran nopwaran wawu nakakuniy, ara andre kiramwaitini kora nopwaran tahu para kol Tayar pe Siton. 23 Pe wawu para kol Kapernawum, wawu pakasikiye wawu kaya hu kol paingan yang, ndre? Pwi yoh. Wawu andre kaya pwan masih ndrohonoku hu ndramat kanmat. Kapa ndramat hamou kinna kol Sotom, pe kinmbusi hu ndraikiya pwoke kiro aliy tehe kinsarayah kinsa kili wawu pwen, pwen kol ara, ara andre kinto, kipoo kisa matnen lang nepo. 24 Hapeko upwai isa kili wawu, kiro mwonen lang para tamwanye, kora nopwaran wawu nakakuniy, ara andre kiramwaitini kora nopwaran para kol Sotom.&gt;&gt;

Kultuwayi Taman ara ipwainganiy iro kili Norun Kamai

25 Pe iro mwonen lang ara, Yesu ipa, &lt;&lt;Tomo, urawuloh isatam, Yahweh para kol paingan yang pe kol pwan, paratesah, wou ankulani hu melit aro kene kinna kili hu mepo lohongahu waison, pe hu mepo huwiri hinonou soyon. Pe wou, ara anpwaingani hu melit ara, kinna kili hu mbunah mendreheh. 26 Ehe, Tomo, iye ara tesah hiyan mepo anamiliy para kirayah.

27 Melit masih, Tomo kiniyki hu topwei kansa kili yo. Hamou kinpahasani Norun pwi, Taman opu ipahasani yiy; pe hamou kinpahasani Taman pwi, Norun opu ipahasani yiy. Pe hu mepo Norun inamiliy para kiyingani Taman kiya yelan kiya kili hu, ara yihu ara ko, hupahasani yiy.

28 Akasa kili yo, wawu ndramat mepo mandra wawu ipalat, pe kona wawu nopwaran, pe andre kuiki ngohongoh kisa kili wawu. 29 Pe talu kakuni pulukuwo,‡ pe awiri hinonou kiyau kili yo. Paratesah, kultuwayi ara waison, pe ngara kuiki yo kusa pwan. Pe andre mwoiwam kiwiri ngohongoh. 30 Paratesah, pulukuwo, ara waison, pe kono, ara mwakin opu.&gt;&gt;

12

Yesu ara Yapane lang Sapat

1 Pe iro mwonen lang Sapat, Yesu iyasura ndramiran hu huyayau hu ndraipinge wit. Pe ndramiran hu, ara humundrui pe huro rih hu mbuwa wit pe huro yan. 2 Pe iro mwonen hu Parisiy hunimei toro, pwen hupwai iya kili Yesu, hupa, &lt;&lt;Animei! Ndramiram hu, ara humbusi melit mepo nonombun para kambusiy kiho nondriya lang Sapat.&gt;&gt;

3 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu ngara kannime titiye ta Tepit iyapolo ndramiran hu mepo humundrui ara, ndre pwi? 4 Yiy ara isong iya nondriya yumwa Ngindrai, pe iwiri ndrinanohun mepo kanmbusiy kintayah haiyan; pwen yiy pe ndramiran hu, ara huiniy. Ndrinanohun ara, ara nonombun para hu kayan; hapeko hu pris opu andre hu kayan. 5 Ndre wawu kannime titiye ara pwi? Pe wawu kannimei pwi yi, ita nongan para pwahanou, ara ipa hu pris hu koropo mbulen kiro nondriya yumwa totohun namandran kiho nondriya lang Sapat, ndre pwi? Hapeko mbulen mepo hu ngara kambusiy, ara imwonen, pe nonombun pwi. 6 Hapeko upwai isa kili wawu, tehe yiy mepo ihohin iya, iya yumwa totohun namandran, ara iripo kol iye. 7 Pe kapa wawu kapahasani ndroiyi nongan iye, &lt;Unamili koisirai, ara ihohin iya kultuw para yukyuk,&gt; pwen wawu andre kanrasusut nongan kiya kili hu ndramat mepo hu kanmbusi hapesah mwomwan pwi. 8 Paratesah, Noru Ndramat, ara yiy Yapane lang Sapat.&gt;&gt;

9 Yesu itali kol ara, pe iyau iya nondriya yumwa mbultere tahu Yutah, 10 pe ndramat hamou iro aliy, ara niman imat. Hu ndramat hayah huro ten sai para hu kaiki Yesu kiya nongan, pwen pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Nonombun para kasopwoyani ndramat kiro nondriya lang Sapat, ndre pwi?&gt;&gt;

11 Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa hamou tawawu ma sipsip tan hamou, pe kiyos kiya ngat kiho nondriya lang Sapat, ara andre kiluwi yiy kisa ngawan, ndre pwi? 12 Pwen ndramat hamou, ara iho hin iya, iyata sipsip hamou, ndre pwi? Tehen tora ko, hiyan para kambusi kultuw hiyan kiho nondriya lang Sapat, pe nonombun pwi.&gt;&gt;

13 Pwen ipwai iya kili ndramat ara, ipa, &lt;&lt;Amwaniyani nimam.&gt;&gt; Pwen imwaniyani niman, pe niman irayah hiyan tehe niman hakai yi. 14 Hapeko hu Parisiy, ara huya ngawan pe humburi nongan para andre katingundru Yesu tapeh.

Ndramat para poya mbulen mepo Ngindrai kintakiniman pwen

15 Yesu isapahas iya tesah hu Parisiy hu pakambusiy kiya kili yiy, pwen itali kol ara, pe iyau. Pe hu ndramat soyon iya huho ndruwan, pe isopwoyani hu ndramat masih, mepo mwamwa iro kili hu pe hungoh. 16 Pe ipwandrandrahani hu pwokeyan para hu mbuna katiyani yiy kiya kili hu hayah. 17 Pe hu melit aro hurayah, ara para kimbusi nongna Poropet Yisayah kirayah mannan, ipa toro:

18 &lt;&lt;Iye ara ndramat para poya mbulyo mepo kuntakiniman.

Yiy mepo ndriyo imbuluhi yiy pe upwes iyatan;

pe andre kuiki Mwoiwo kiya ndritan,

pe andre kipohowe nongan para tamwanye kultuw imwonen kiya kili hu ndraye ndramat masih.

19 Pe andre kintakokowai pe kinpalngai pwi,

pe hamou andre kinhilingi mbulukoyun kiho hu payango sai, ara pwi.

20 Pe parah hakou mepo ipuyui, ara andre kintumbuwei pwi,

pe mwan mepo nakimonon, ara andre kinsumatei pwi,

kipoo kimbusi kultuw imwonen kiramwaitini kultuw masih kene.

21 Pe iya ngalan opu, hu ndraye ndramat masih, andre hu kapwotisingi lohongahu kaya kili yiy, pe koro longe sopwat tan itapo isa.&gt;&gt;*

Yesu pe Peelsepul

22 Pwen huwiri ndramat hamou payit iro ndritan, mepo pohon imum pe maran iyoh. Pe Yesu isopwoyani ndramat ara iya hiyan, pe ilahiy para kiwong pe kinimnim. 23 Pe hu ndramat masih, ara lohongahu indrap, pe hupa, &lt;&lt;Ndramat aro, ara yiy noru Tepit, mepo andre kisopwat hu ndramat kamui ara, ndre?&gt;&gt;

24 Hapeko iro mwonen hu Parisiy huhilingi nongan aro, pwen hupa, &lt;&lt;Ndramat iye ita rasses hu payit, ara iyau pwoke ta Peelsepul opu, payit mepo yapane hu payit masih.&gt;&gt;

25 Yesu kinpahasani lohongahu, pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa kolo king hakol mepo ngara kiro mu aliy ara kimasilpat kiya malpat, pe kihingasi yiy mbukena, ara andre kiya pwalngengei. Pe kapa hu ndramat para kol hakol, ndre hu ndraisih, hu kamasilpat kaya malpat, pe hu kahangas mwalinga hu mbukenahu, pwen hu ndramira kol ara, ndre hu ndraisih ara, ara andre hu kanlahiy para koro tine pwokeyan pwi. 26 Pwen kapa Sinai kirasses Sinai, ara yiy mbukenan kinmasilpat. Pe andre kolo king tan mepo ngara kiro mu kiya aliy ara andre kiro tine pwokeyan tapeh? 27 Pe kapa kurasses hu payit kiyau pwoke ta Peelsepul, pwen yowe wawu hu ngara karasses hu payit kiyau pwoke ta hiyeh? Pwen pe hu yowe wawu mbukena wawu, andre hu kapwainganiy tehe nongna wawu ara, ara kinmwonen pwi. 28 Hapeko kapa kurasses hu payit, kiyau pwoke ta Mwoiwa Ngindrai, pwen pwoke para kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara kinsa kili wawu pwen.

29 Ndre hiyeh ilahiy para kisong kiya nondriya suwe ndramat hamou pwokeyan, pe kiya kuni hu menmenan? Hamou kinlahiy pwi! Hapeko kapa kiwasi tiriyi ndramat pwokeyan ara namu, pwen andre kilahiy para kiya pe kilokihi topwe menmena ndramat ara.

30 Pe yiy mepo kinto sura yo pwi, ara andre kirasisingat ano. Pe yiy mepo kinho mbultani hu ndramat pwi, ara ngara kirasumbuwani hu. 31 Pwen pe upwai isa kili wawu tehe hu pakut mwomwan masih, pe hu nongan masih para pwasisiman, ara Ngindrai ilahiy para kitali hu pakut mwomwan ara. Hapeko yiy mepo kipwasisiman ana Mwoiwan Haiyan, ara andre Ngindrai kintali pakut mwomwan tan pwi. 32 Pe yiy mepo kipa nongan sahin para kipwasisiman ana Noru Ndramat, ara Ngindrai ilahiy para kitali pakut mwomwan tan ara. Hapeko yiy mepo kipa nongan sahin kipwasisiman ana Mwoiwan Haiyan, andre Ngindrai kinlahiy para kitali pakut mwomwan tan ara, ara pwi, kiro nondriya lang mahapo, ndre kiho nondriya lang itapo isa.

33 Pe kapa kei hakou ara hiyan, pwen sangin ara andre kiya hiyan; pe kapa kei hakou ara mwomwan, pwen sangin ara andre kiya mwomwan. Paratesah, ngara kayirowe kei hakou hiyan ndre mwomwan, ara kiyau sangin. 34 Wawu noru mwat mapairan, wawu ndramat mwomwan, andre wawu kawong nongan hiyan tapeh? Paratesah, poho ndramat ngara kipohowei tesah ipep ita ndriya ndramat. 35 Pe ndramat hiyan, ara ngara kiyingani hu kultuw hiyan mepo kiyau mbulkura ndriya mepo hiyan. Pe ndramat mwomwan, ara ngara kiyingani hu kultuw pwassin mepo kiyau mbulkura ndriya mepo pwassin. 36 Hapeko upwai isa kili wawu, tehe hu ndramat masih andre koro tine nongan, kiho nondriya lang para tamwanye, kiya hu nongan masih mwaihei opu pe mwomwan mepo hu kanpwai. 37 Paratesah, kiyau hu nongnam opu, andre Ngindrai kipohowe wou ndramat imwonen, pe kiyau hu nongnam opu, andre Ngindrai kiyki konam kisa ndritam.&gt;&gt;

Kaipisa titiye ta poropet Yonah

38 Pwen hu Parisiy hayah pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, yowu nakanime kaipisa ndraikiya pwoke handra kiyau kili wou.&gt;&gt;

39 Pe isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Hu hasap mepo kultuwayihu pwassin pe hu kantali Ngindrai, ara yihu ngara kasok kaipisa ndraikiya pwoke. Hapeko yihu andre kannime kaipisa hapesah pwi; kaipisa poropet Yonah kopu andre hu kanimei. 40 Paratesah, Yonah ara iro nondriya ndriya ni hamou namandran lang maroyoh pe ping maroyoh. Pwen tehen tora ko, Noru Ndramat andre lang maroyoh pe ping maroyoh kiro mbulu pwan. 41 Pe kirahihini lang para tamwanye, yihu ndramira kol Ninipe andre hu kasa koro tine, pe kasopwat nongan para tamwanye, pe katiyani titiye mwomwan tahu hasap para mahapo, pe andre hu karasusut nongan kiya kili hu. Paratesah, yihu kanhilingi nongna Yonah pe hu kantapaiwani ndriyahu; hapeko hamou iripo mahapo, ara ihohin iya, iya kili Yonah. 42 Pe kiro lang para tamwanye, Kwin para Tolau andre kisa, pe andre kitiyani titiye mwomwan tahu hasap para mahapo, paratesah, yiy iyau ndrakolmu kol pwan isa para kisa hilong lohongai waison ta Solomon. Hapeko hamou iripo mahapo, ara ihohin iya, iya kili Solomon.

43 Pe kiro mwonen mwoiwa payit hamou kisa mawen kili ndramat hamou, ara andre kiya hu kol ndrohoyin para kiya ten noku ngohongoh. Hapeko andre kiten ndrit. 44 Pwen andre kipa, &lt;Yo andre kumui kuya seu mepo kuntaliy mamu ara.&gt; Pe kiro mwonen kiyarayah, ara andre kinimei tehe seu ara, ara iro ko mwaihei, pe yihu kanpwasiliy kinna hiyan pe iro mwoimwoi. 45 Pwen imui iya pe iya wiri hu payit manandrtimou i huya sura yiy; hu payit ara, ara kultuwayihu pwassin masih iramwaitini yiy. Pe husong huya nondriya seu ara, pe huyen aliy. Pe iyamulan para aliy, ara mipwan ata ndramat ara, ara kintewihiy pwi masih, pe iramwaitini mipwan tan para mamu. Yihu hasap pwassin para mahapo aro, ara andre kirayah tehen tora ko kiya kili hu yi.&gt;&gt;

Tina Yesu pe nalin hu

46 Pwen pe Yesu iro wong ndron iya kili hu ndramat soyon ara, pwen tinan pe nalin hu, ara husa pe huro tine ngawan para hu nakawong kiya kili yiy. 47 Pwen hamou inese ndrainga Yesu, ipa, &lt;&lt;Tinam pe nalim hu, ara hutora tine ngawan pe hu nakawong kisa kili wou.&gt;&gt;

48 Hapeko Yesu isomwi ndramat mepo inese ndraingan ara, ara ipa, &lt;&lt;Hiyeh ara tino, pe hiyeh hu ara nali hu?&gt;&gt; 49 Pwen isuwe ndramiran hu, pe ipa, &lt;&lt;Tino pe nali hu, ara yihu aripo. 50 Paratesah, ndramat mepo ngara kimbusi namiliwai pwokeyan ta Tomo ita kol paingan yang, ara yiy nali, pe yiy pisu, pe yiy tino.&gt;&gt;

13

Nongan pwandritiye ta ndramat para piyeya peke wit

1 Pe iro mwonen lang ara ko, Yesu itali seu iya ngawan pe iya pe impwan ngilse ndran makaiye. 2 Pe hu ndramat soyo-soyon iya, ara husa rawure pe hurahakowan. Pwen iya pe ihis iya nondriya ndroi hakou pe impwan aliy, pe hu ndramat masih, ara huro tine pwaki leng. 3 Pwen itiyani hu titiye soyon, iya kili hu iya nongan pwandritiye. Pe ipwai ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou para mbulya piyang iya piye hu peke wit tan. 4 Pe iro mwonen iro piye hu peke wit, hu tiken para aliy, ara hulon huro sai. Pe hu norukan husa pe huiniy topwei. 5 Pe hu tiken i, ara hulon huro ndrita pwan sosolou, mepo pwan soyon kinto aliy pwi. Pe indrou pwi ko, husahambunet, paratesah, pwan kinna hangoh mbulun pwi. 6 Hapeko iro mwonen mwandrai ingas, ara ngandraha mwandrai itimwi hu mepo hulek ara, pe huwayiu, paratesah, ngondrohu kansin hiyan pwi, pe humang. 7 Pe hu peke wit tiken, ara hulon huya mwalinga hu malkei maporon, pwen hu malkei maporon, ara hulek iyasura hu peke wit ara, pe huraimwani hu pe humang. 8 Pe hu peke wit tiken i, ara hulon huya ndrita pwan hiyan, pe hulek pe huppwai, pe sangihu ihon iya soyon iya, tehe peke wit sih iyki peken masangat ndre manongui ndre matingui. 9 Pwen yiy mepo mandraingan, ara kihilingi nongan iye.&gt;&gt;

10 Pe ndramiran hu husa kili yiy pe husok, hupa, &lt;&lt;Paratapeh atawong iya kili hu ndramat iya hu nongan pwandritiye?&gt;&gt;

11 Pe isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Lohongai kokohon para kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara Ngindrai kiniykiy kinsa leu kinsa kili wawu, hapeko yihu, ara pwi. 12 Paratesah, ndramat mepo mamenmenan, ara andre kipo suran. Hapeko yiy mepo menmenan pwi, konan hape sohoyan kimin, ara andre kawiriy topwei kiya mawen kili yiy. 13 Pwen tehen tora ko, urupo wong hu nongan pwandritiye iya kili hu:

&lt;Ngara hu koro nimei, hapeko tehe hu kannimei pwi;

pe ngara hu koro hilingiy, hapeko tehe hu kanhilingiy pwi, ndre lohongahu kanileu pwi.&gt;

14 Pe nongan sahin ta poropet Yisayah, ara irayah mannan isa kili hu ndramat aripo, ara ipa toro:

&lt;Lang masih wawu andre koro hilingiy, hapeko lohonga wawu, ara andre kinileu pwi.

Pe lang masih andre wawu koro nimei, hapeko tehe wawu kanyirowei pwi.

15 Paratesah, ndriya hu ndramat aripo, ara kanpwoke, pe ndraingahu, ara pakeh kayui, pe marahu, ara kanpwasi. Matisan marahu kanimei, pe ndraingahu kahalingiy, pe lohongahu kaleu, pe hu karapaiwani ndriyahu pe hu kasa kili yo, pe andre kusopwoyani hu.&gt;*

16 Hapeko lomwes, ara ita mara wawu, paratesah, mara wawu ita nimei. Pe lomwes, ara ita ndrainga wawu, paratesah, ndrainga wawu ita hilingiy.

17 Paratesah, upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hu poropet soyon pe hu ndramat soyon kultuwayihu imwonen, ara hunamiliy tisingiy para hu kanime tesah mepo wawu topo nimei, hapeko hu kannimei pwi. Pe ndraingahu inamiliy tisingiy para hu kahilingi tesah mepo wawu topo hilingiy, hapeko yihu kanhilingiy pwi.

18 Pwen pe akahilingi mbulndroiyi nongan pwandritiye ta ndramat para piyeya wit. 19 Yihu mepo hu hilingi nongan hiyan para kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, pe lohongahu kinileu kinna aliy pwi, ara Sinai isa pe ilohi nongan iro ndriyahu iya mawen kili hu. Lohongai para peke wit mepo ilon iro sai, ara ndroiyin aro ko. 20 Hu peke wit mepo hulon huro pwan sosolou, ara tehe ndramat mepo ihilingi nongan, pe hape pwi ko ipwes iya aliy. 21 Hapeko ngondron, ara kinsin hiyan pwi, pe kinto ndrangan niwen pwi. Pe tunan nongna Ngindrai, pe kiro mwonen hu ndramat hu kaiki nopwaran kiya ndritan pe hu karandroyani yiy, ara indrou pwi ko, lohongan ndrisiyon, ara andre kitali yiy. 22 Pe hu peke wit mepo hulon huro mwalinga hu malkei maporon, ara tehe ndramat mepo ihilingi nongna Ngindrai, hapeko ilohongani mipwan hiyan para lang nepo, pe melit soyon para kol pwan ara ipakarawani yiy, pwen pe iraimwani nongna Ngindrai, pe kinippwai pwi. 23 Hapeko hu peke wit mepo hulon huro pwan hiyan, ara tehe ndramat mepo ihilingi nongna Ngindrai, pe lohongan ileu iya aliy. Pe yiy ara ko mepo andre kippwai tehe wit, pe iyki peken iya masangat ndre manongui, ndre matingui iramwaitiniy mepo hasiy.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye para hu ndromwindriu mwomwan

24 Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye handra yi iya kili hu, ipa toro: &lt;&lt;Kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe ndramat hamou ipiye peke wit hiyan iya pingen. 25 Hapeko iro mwonen hu ndramat masih huro matin, yoyou tan isa pe ipiye peke ndromwindriu mwomwan iya mwalinga hu wit tan pe kinnau. 26 Pe iro mwonen hu peke wit husahambunet pe hu pakappwai, hu ndromwindriu mwomwan, ara husarayah huro surahu yi.

27 Pwen hu ndramat para poya mbulya mbukena piyang, ara huya kili yiy, pe hupa, &lt;Namandran, wou apiye hu peke wit hiyan opu iya pingem, ndre? Pwen paratapeh pe hu ndromwindriu aripo, ara hu topo lek iye?&gt;

28 Pe isomwi hu, ipa, &lt;Yoyou hamou ara imbusi aro.&gt; Pe hu ndramat para poya mbulyan husok yiy, hupa, &lt;Wou anamiliy para yowu kaya pe kaloli hu, ndre?&gt;

29 Pe isomwiy, ipa, &lt;Pwi! Paratesah, matisan akorolo hu ndromwindriu mwomwan, pe andre akaloli hu wit kayapolon i. 30 Konan, maldra kene koro lek kiyawule, kipoo kiya rahihini lang para poya wit. Kiro mwonen lang ara, yo andre kupwai kiya kili hu ndramat para poya wit toro: Andre akaloli hu ndromwindriu kimu, pe akawasi hapus-hapus kayawule para katimwiy, kihipwen akambultani wit pe akawiriy kisa nondriya kaisowa anandrinai to.&gt; &gt;&gt;

Nongan pwandritiye malhin para mbuwa mastet, pe para Yis

31 Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye handra yi iya kili hu, ipa toro: &lt;&lt;Kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe peke mbuwa mastet sih mepo ndramat hamou iwiriy pe iya hasiy iya pingen. 32 Konan peke mbuwa mastet ara mbuskau masih, iya peke mbuwa hu kei masih, hapeko kiro mwonen kilek, ara andre kirayah namandran pe kiramwaitini anandrinai masih para piyang pe kirayah kei hakou. Pwen pe hu norukan ngara hu kasa pe kapun yumwahu koho ndrandran.&gt;&gt;

33 Pe Yesu itiyani nongan pwandritiye handra yi iya kili hu, ipa toro: &lt;&lt;Kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang ara tehe yis mepo pihin hamou isuluyaniy iya palawa soyon iya,† kipoo yis ara kisilihi palawa masih.&gt;&gt;

34 Yesu ipohowe nongan masih aro iya kili hu ndramat soyon ara, ara iya nongan pwandritiye ko. Iro pohowe nongan masih iya kili hu, ara kintali nongan pwandritiye pwi. 35 Pwen pe nongan mepo poropet Yisayah kinpwai, ara irayah mannan toro:

&lt;&lt;Andre kuwong kiya nongan pwandritiye ko.

Andre kutiyani hu melit mepo hutora kohon ndrukoluw kinna, tandrohonga kol pwan irayah.&gt;&gt;

Yesu itiyani ndroiyi nongan pwandritiye para ndromwindriu mwomwan

36 Pwen Yesu itali hu ndramat soyon ara, pe isong iya nondriya seu. Pe ndramiran hu husa kili yiy, pe hupa, &lt;&lt;Apwaingani ndroiyi nongan pwandritiye para hu ndromwindriu mwomwan ita piyang kisa leu kisa kili yowu.&gt;&gt;

37 Pe isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yiy mepo ipiye peke wit hiyan, ara yiy Noru Ndramat. 38 Pe piyang, ara kol pwan, pe hu peke wit hiyan, ara hu ndramira kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy. Pe peke ndromwindriu mwomwan, ara hu ndramira Sinai. 39 Pe yoyou mepo ipiye hu peke ndromwindriu mwomwan, ara Sinai. Pe lang para poya anandrinai, ara lang nakiyahapwen. Pe yihu mepo nakapo anandrinai, ara hu angelou.

40 Pwen andre hu kaloli hu ndromwindriu mwomwan, pe andre hu katimwi hu kaya mwan. Pe tehen aliy opu, andre kirayah kiro mwonen lang para kol pwan nakiyahapwen. 41 Noru Ndramat andre kipwandrisa hu angelou tan kaya, pe kawiri hu hiyeh tora kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, mepo hu ngara kambusi hu pakut mwomwan karayah, pe hu masih mepo ngara kandrihisani nongnan. 42 Pwen hu angelou andre kapiyani hu kaya nondriya noku mwan ngandrahan iya. Pe andre hu koro ara, pe koro rang malihu pe koro yandrisingi koltahu. 43 Pwen pe kiro mwonen lang ara, andre hu ndramat imwonen, ara andre nganahu karayah tehe ngana mwandrai koro nondriya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy ta Tamahu. Hiyeh mandraingan, ara kihilingi nongan iye.

Nongan pwandritiye para melit mepo kennen namandran

44 Pe kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe melit mepo kennen namandran ikohon ita pwan hambut. Pe iro mwonen ndramat hamou iya nimei, pwen ikulaniy paiwe. Pwen iyau iyapolo pwesai, pe ipopehei iya menmenan masih, pe iwiri singayai para aliy, pe isowani pwan ara.

45 Pwen nakupwai porosih i, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe ndramat hamou para poya pehei mepo ita ten hu sowiy lahayan kennen namandran.‡ 46 Pe iro mwonen iya kahi sih, mepo kennen ihohin iya, ara iya pe iyapo pehei iya menmenan masih, pe iwiri singayai para aliy, pe isowani sowiy lahayan kennen namandran ara.

Nongan pwandritiye para kahu hamou

47 Pwen nakupwai porosih i, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe kahu hamou mepo hupiyaniy iya ndran makaiye, pe ilokihi hu ni handra-handra. 48 Pe iro mwonen kahu ara ipep, hu ndramat para poya ni, ara huluwiy iya paingan leng. Pwen humpwan pe hulokihi hu ni hiyan, huya nondriya hu ndrop, pe hupiyani hu ni mwomwan huyau. 49 Pe tehen aliy opu, andre kirayah kiro mwonen lang para kol pwan nakiyahapwen. Hu angelou andre hu kasa pe hu kahirani hu ndramat pwassin kaya mawen kili hu ndramat imwonen. 50 Pwen hu angelou andre kapiyani hu kaya nondriya noku mwan ngandrahan iya. Pe andre hu koro ara, pe koro rang malihu pe koro yandrisingi koltahu.&gt;&gt;

51 Pe Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Lohonga wawu ileu iya hu melit masih kene iye, ndre pwi?&gt;&gt; Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ehe.&gt;&gt;

52 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Tehen tora ko, sehe ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, mepo kinwiri nongan pomwanye para kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe mbukena seu hamou, mepo iwiri hu memelit kennen namandran huro mbulkura suwen husa ngawan, hu melit howen pe saken kene.&gt;&gt;

Poropet hamou hu kanhaiyani yiy pwi

53 Pwen iro mwonen Yesu ipohowe hu nongan pwandritiye aro ihipwen, itali kol ara pe iyau. 54 Pwen imui iyarayah iya ndrohokolon imwonen, pe iro hinuwani hu ndramat iro nondriya yumwa mbultere tahu Yuta, pe huro lohonge ndrit. Pe husok, hupa, &lt;&lt;Ndramat aripo iwiri lohongai waison pe pwoke para kimbusi hu ndraikiya pwoke aro, ara iyau aleheh? 55 Yiy noru ndramat para puliya seu, ndre? Pe ngala tinan, ara Mariya, pe nalin hu, ara Yamis, Yosep, Simon, pe Yutas, ndre? 56 Pe pisun hu masih, ara huro surarou, ndre? Ndramat iye iwiri hu melit masih aro, ara iyau aleheh?&gt;&gt; 57 Pwen hu ndramat ara welehu imai tan. Hapeko Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Poropet hamou kapa kiro ndrohokolon ndre kiro sura yowen hu, ara andre hu kantanuhuyani yiy pwi.&gt;&gt;

58 Pe yiy kinmbusi hu ndraikiya pwoke soyon kinto kol ara pwi, paratesah, yihu kanpwotisingi lohongahu pwi.

14

Herot itingundru Yohanes Ndramat para Paptais

1 Nondriya hu lang ara, Herot, pohon para kol Kaliliy, ara ihilong titiye ta Yesu. 2 Pe ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Aro ara Yohanes Ndramat para Paptais! Yiy kinsa tine paiwe! Pwen ndroiyin ara ko, hu ndraikiya pwoke, ara hutora tayah kili yiy.&gt;&gt;

3 Mamu kinna, Herot ara kinpwandrisa hu ndramat, pe hu kanmbultuwe tahatini Yohanes pe kanwasi yiy, pe kaniyki yiy kinna nondriya kou, paratesah, Herot ara kinwiri nambuyu nalin Pilip, ngalan Herotiyas, iya nambuyun. 4 Pe Yohanes, ara ngara kipomate Herot, kipa, &lt;&lt;Wou anwiri pihin ara, hapeko nongan para pwahanou, ara ipwai tehe nonombun para awiri yiy.&gt;&gt; 5 Pe Herot, ara pakitingundru Yohanes, hapeko inoh tahu ndramat, paratesah, hupa ndre Yohanes ara poropet hamou.

6 Iro lang para hu kalohongani lang mepo tina Herot imwalahiy tan, noru Herotiyas pihin isa pe iho ndran mbulmarahu. Pe Herot ara ipwes iya ndraniyan namandran iya. 7 Pwen irandrangan pe ipwatisingiy iya kili yiy tehe andre kiyki tesah mepo inamiliy pe isok yiy iya aliy. 8 Pwen Herotiyas iyki lohongai iya kili norun pihin, pe pihin ara, ipwai, ipa, &lt;&lt;Aiki paya Yohanes Ndramat Para Paptais, kiya pwelekei sih pe kisa kili yo.&gt;&gt; 9 Pwen king ihilingi nongan aro, pe ndriyan ipworu. Hapeko kintandrangan pwen iro mbulmara hu ndramat mepo kinpwanos hu husa namnam iyapolo yiy. Pwen pe ipwatisingiy tehe tesah mepo pihin ara isok yiy iya aliy, ara hu kaikiy opu kiya kili yiy. 10 Pwen ipwai iya kili ndramat hamou para kipwai kiya kili hu ndram para hu kaya sondriti koyu Yohanes iro nondriya kou. 11 Pe huhuri payan, iro ndrita pwelekei sih, pe huikiy iya kili pihin ara. Pwen ikuniy iya kili tinan. 12 Pe hu ndramira Yohanes husa pe huhuri nombuwen pe huyaroniy. Pwen pe huya nese ndrainga Yesu.

Yesu itaingani anandrinai iya ana hu ndramat mayipou (5,000)

13 Pe iro mwonen Yesu ihilong tesah kintayah kili Yohanes, pwen itali kol ara, pe ihis ndroi nokule ko, pe iyau iya kol hape lohowayin. Pe hu ndramat soyon iya huhulong, pe hutali hu kol ngawan pe hurukai huho ndruwan. 14 Pwen Yesu ituh ndroi iya pwan, pe inime hu ndramat soyon iya, hu kansa mbultere hu huro. Pe koyun ara isikirani hu pe isopwoyani hu tahu mepo humwa.

15 Pe kol iro piyah pe ndramiran hu husa kili yiy, pe hupa, &lt;&lt;Kol aripo ara ndramat aliy pwi, pe mwandrai nakiya lai ara. Apwandrisa hu ndramat hu kayau, pwen pe andre hu kaya hu kol mendreheh pe hu kaya sou hayah anandrinahu.&gt;&gt;

16 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Kinlahiy para hu kayau pwi. Akahang hu hapesah para hu kayan.&gt;&gt;

17 Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ndrinanohun mayimah pe ni malmou opu iripo kili yowu.&gt;&gt;

18 Pe Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Akawiriy kisa kili yo aripo.&gt;&gt; 19 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ndramat para hu kampwan ndrita ndromwindriu. Pe yiy iwiri ndrinanohun mayimah pe ni malmou ara, pe maran itandras iya kol paingan yang, pe itoholiy, pwen iramburingi ndrinanohun ara. Pe iykiy iya kili ndramiran hu, pe hutainganiy iya kili hu ndramat. 20 Pe hu ndramat masih kene, ara huyan pe isihi hu. Pwen ndritikehu mepo iro ndron, ara hunihiy iya hu ndrop mandropwa songui pe luhat. 21 Pe ndromwoya hu kamai mepo hunamnam ara, ara iho tehe mayipou (5,000). Hu pihin pe hu mbunah, ara kanndromwa hu pwi.

Yesu irikai ndrita ndran

22 Hape pwi ko, Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, para hu kahis kaya nondriya ndroi pe hu koro mu kili yiy kaya haroh. Pe yiy iro ndron, pe ipwai iya kili hu ndramat para hu kalon. 23 Pe hu ndramat ara, ara hu kannau, pwen yiy hamou opu ingas iya ngondron sih pe iya tohun. Pe iro mwonen kol iro piyah, yiy hamou opu iro ariya. 24 Pe ndroi, ara kintali leng pwen, pe kinna mwanan hape ndrokolo ndran makaiye. Pe nowei, ara iro mbuiwani ndroi, paratesah, nohai imum te ngondroi isa.

25 Pe lang iro mbungahiy, pe Yesu, ara iya pe ihorokai ndrita ndran makaiye iropo iya kili hu. 26 Hapeko ndramiran hu hunime yiy iro tokai ndrita ndran makaiye, pwen hunoh turuwehu. Pe huwayeh iyapolo nohowai, hupa, &lt;&lt;Mwomwoyou hamou yohou.&gt;&gt;

27 Hape pwi ko, Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akanoh! Aripo yo kopu; ndriya wawu kipwoke.&gt;&gt;

28 Pita isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yapane, kapa ara wou, pwen apwai kisa kili yo para kurukai ndrita ndran kusa kili wou.&gt;&gt;

29 Pe Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Asa.&gt;&gt; Pwen Pita itali ndroi iya pwan ndrita ndran, pe irikai iropo iya kili Yesu.

30 Hapeko Pita inime nohai, pwen pe inoh pe iro somun. Pwen iyoh pwokeyan iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Yapan, asopwat yo!&gt;&gt;

31 Hape pwi ko, nima Yesu iyah iya, pe isoli Pita, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wou lohongam ndrisiyon ara hape kopu. Paratapeh pe ahindrundru?&gt;&gt;

32 Pwen iro mwonen hilu his hilya nondriya ndroi, nohai ara imaito. 33 Pwen hu ndramat huro nondriya ndroi, ara huhuri ngalan, pe hupa, &lt;&lt;Ndrokonan masih, wou ara Noru Ngindrai Kamai.&gt;&gt;

34 Pwen yihu singondriti ndran makaiye huya haroh, pe husarayah husa kol hakol mendreheh ngalan Kennesaret. 35 Pe hu ndramat para kol ara, ara huyirowe Yesu, pwen hu pwanos nongan iya kene hu kol mepo huro pakeh. Pe huwiri ndramirahu masih kene mepo humwa, husa kili Yesu. 36 Pe hurakamam iya kili yiy, para kipa hiyan para hu ndramat humwa, ara nimahu ko kiyahatek kiya payango koiwen. Pwen hu masih mepo nimahu iyahatek iya kili yiy, ara hungoh topwei.

15

Yesu iwong iya tesah ngara kimbusi ndramat kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai

1 Pwen hu Parisiy hayah pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huyau Yerusalem, pe husa kili Yesu pe husok yiy, hupa, 2 &lt;&lt;Paratesah, pe ndramiram hu, ara hundrihisani kultuwayi tumburou hu? Kiro mwonen yihu nakanamnam, ara yihu konho sungani nimahu pwi!&gt;&gt;

3 Hapeko Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Pe paratesah pe wawu ho ndruwa kultuwayi wawu mbukena wawu, pe wawu ndrihisani nongan para pwahanou ta Ngindrai? 4 Paratesah, Ngindrai kinpa, &lt;Wou ahaiyani tamam hilu tinam,&gt;* pe &lt;hiyeh kiten ana taman ndre tinan, ara andre katingundrun kimat.&gt;† 5 Hapeko wawu, ngara wawu kapa, &lt;Kapa ndramat hamou kiwong kiya kili taman ndre tinan, kipa, &lt;&lt;Tesah yo pakusopwat walu kaliy, ara yukyuk mepo kunhaiyaniy para kuikiy kiya kili Ngindrai,&gt;&gt; 6 pwen ndramat ara mbuna kihaiyani taman hilu tinan kiya aliy.&gt; Pwen tehen tora ko, wawu ngara karanuhuyani kultuwayi tumbu wawu hu, pe wawu mbusi nongna Ngindrai, ara irayah tehe nongan mwaihei o. 7 Wawu ndramat para pwandrandraman!

Yisayah ipwai imwonen pe ipwaingani kultuwayi wawu toro:

8 &lt;Yihu ndramat aro, ara hu haiyani yo iyau poho hu ko,

hapeko ndriyahu, ara ita mawen kili yo.

9 Yihu tora hari ngolo, hapeko ara mwaihei opu;

paratesah, hu hinonou tahu pe pwahanou tahu, ara iyau lohonga ndramat opu.&gt;‡&gt;&gt;

10 Pwen Yesu iyoh hu ndramat soyon ara husa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Akahilingiy, pe lohonga wawu kileu. 11 Sehe melit isong iya poho ndramat, ara kinlahiy para kimbusi yiy kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai pwi, hapeko sehe melit mepo iyau pohon isa ngawan, ara kopu ilahiy para kimbusi yiy kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai.&gt;&gt;

12 Pwen ndramiran hu husa kili yiy pe husok, hupa, &lt;&lt;Wou akowu, tehe hu Parisiy huhulong nongan aro, pe imbusi welehu imai, ndre?&gt;&gt;

13 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Sehe kei mepo Tomo ita kol paingan yang kinhasiy pwi, ara andre kaloliy mangondron. 14 Akatali hu. Yihu ara ndramat para luwani hu ndramat, hapeko marahu iyoh. Kapa ndramat hamou maran iyoh kiluwani ndramat hamou maran iyoh i, ara hilu malmou kene andre hilkayos kaya nondriya ngat.&gt;&gt;

15 Pe Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Apwaingani ndroiyi nongan pwandritiye ara, kisa leu kisa kili yowu.&gt;&gt;

16 Pe Yesu isok hu, ipa, &lt;&lt;Lohonga wawu ita nun manau, ndre? 17 Pe lohonga wawu kinileu pwi, ndre? Sehe melit isong poho ndramat, ara iya pura ndramat, pwen kamulan andre kisa ngawan nombuwen. 18 Hapeko sehe melit mepo isayau poho ndramat, ara iyau ndriya ndramat. Hu melit ara kopu ngara kimbusi ndramat kiya pwalan kiya mbulmara Ngindrai. 19 Hu lohongai pwassin mepo iro ndriya ndramat pe isa ngawan, ara tehen iye: lohongai para katingundru ndramat, lohongai para kapo pilah, lohongai para kapahana, nongan pwasoyou para tamwanye, pe kultuw para karasusut nongan pwasoyou kiya kili ndramat. 20 Hu melit tehen aro, ara ngara kimbusi ndramat kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai. Hapeko kapa ansungani nimam pwi pe anamnam, ara kinlahiy para kimbusi wou arayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai pwi.&gt;&gt;

Pihi Kenaan hamou mepo lohongan ndrisiyon

21 Pwen Yesu itali kol ara, pe iya kol namandran hape mepo irakayani kol malkol Tayar pe Siton. 22 Pe pihi Kenaan hamou para kol ara, ara isa kili yiy pe iwayeh, ipa, &lt;&lt;Yapan, Noru Tepit, koyum kisikirani yo! Noru pihin, ara payit ikohis ita ndritan pe ngara kipwalngani yiy.&gt;&gt;

23 Pe Yesu kinsomwi nongan handra pwi. Pwen pe ndramiran hu husa kili yiy pe hurakokowani yiy, hupa toro: &lt;&lt;Apwandrisa yiy kiya mawen; paratesah yiy ara ita waiyani yoholai ndruwarou.&gt;&gt;

24 Hapeko Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Ngindrai ipwandrisa yo usa, ara para kuya kili hu sipsip para Yisrayel opu, mepo hu kansongsin.&gt;&gt;

25 Hapeko pihin ara, ara isa pe itukuruhu iya pwan mbulmara Yesu, pe ipa, &lt;&lt;Yapan, asopwat yo!&gt;&gt;

26 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Kinna hiyan para kawiri anandrinahu mbunah pe kapiyaniy kiya anahu mwiy, ara pwi.&gt;&gt;

27 Pe pihin ara, ipa, &lt;&lt;Yapan, ara ndrokonan; hapeko hu mwiy, ara ngara hu kayan konkonu anandrinai mepo ngara kilon keyau ata namandran tahu yi.&gt;&gt;

28 Pwen Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Nam, lohongam ndrisiyon ara namandran iya! Tesah mepo ansok, ara anwiriy pwen.&gt;&gt; Pe norun pihin, ara ingoh iro mwonen paramwandrai ara.

Yesu itaingani anandrinai iya ana hu ndramat mahaapou (4,000)

29 Pwen Yesu itali kol ara, pe iyerokai ngilse Ndran Makaiye Kaliliy. Pwen iya paingan ngondron sih pe impwan aliy. 30 Pe hu ndramat soyo-soyon iya, ara husa kili yiy. Huwiri hu ndramat mepo ndrikahu mwomwan, pe hu ndramat mepo marahu iyoh, pe hu ndramat mepo ndruwihu ikou, pe hu ndramat mepo pohohu imum, pe hu ndramat mepo mwamwa handra-handra yi iro kili hu, pe husaiki hu huro pakeh ngondroka Yesu. Pe isopwoyani hu huya hiyan. 31 Pe hu ndramat ara, huro lohonge ndrit iro mwonen hunime hu ndramat pohomum ara huro wong, pe ndruwihu ikou, ara hurayah imwonen, pe ndrikahu mwomwan, ara huro tokai, pe marahu iyoh, ara hunimnim. Pwen huhuri ngala Ngindrai para Yisrayel.

32 Yesu iyoh ndramiran hu husa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Koyu isikirani hu ndramat aripo. Hu topo sura yo lang maroyoh pwen, pe hapesah para hu kayan, ara pwi. Yo mbuwali para kupwandrisa hu kayau o mwaihei mamundruwahu, matisan marahu kayapalau pe hu kayayos kaya sai. &gt;&gt;

33 Pe ndramiran hu hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Kol aripo ndroisan, pe andre tukapo anandrinai kiro hape aleheh para kaikiy kiya ana hu ndramat soyo-soyon aripo?&gt;&gt;

34 Pe Yesu isok hu, ipa, &lt;&lt;Ndrinanohun ita kili wawu, ara masahayeh?&gt;&gt;

Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ndrinanohun manandrtoyoh, pe noru ni lumou opu iripo.&gt;&gt;

35 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ndramat soyo-soyon iya ara, para hu kampwan ndrita pwan. 36 Pwen iwiri ndrinanohun manandrtoyoh pe hu ni ara, pe irawuloh ihipwen, pwen iramburingiy, pe iykiy iya kili ndramiran hu. Pe hutainganiy iya kili hu ndramat. 37 Pe yihu masih ara hunamnam pe isihi hu. Iyamulan ndramiran hu hulokihi ndritikehu iya hu ndrop mandropwa andrtihat. 38 Pe ndromwoyahu kamai mepo hunamnam, ara mahaapou (4,000). Pe hu pihin pe hu mbunah, ara kanndromwa hu pwi. 39 Pe Yesu ipwandrisa hu ndramat soyon ara, huyau ihipwen, pwen ihis iya nondriya ndroi, pe iyau iyapwen te kol Makatan.

16

Hupwai para Yesu kimbusi kaipisa pwoke

1 Hu Parisiy pe hu Satyusiy husa kili Yesu, para hu pakanohonou yiy, pe husok yiy para kipwaingani kaipisa pwoke handra kiyau kol paingan yang kiya kili hu.

2 Pe Yesu isomwi hu, ipa. &lt;&lt;Iro mwonen kol iro piyah, wawu ngara kapa, &lt;Lang andre kiya hiyan, paratesah, yang ara ilam.&gt; 3 Pe kiya mandroulang ara wawu ngara kapa toro: &lt;Lang nepo, ara andre mbulou manohayen, paratesah, yang ara ilam pe mara kol ilokuh.&gt; Pwen wawu pahasaniy para karanonoye nimnim para mara kol, hapeko akanlahiy para karanonoye hu kaipisa hu lang para mahapo pwi. 4 Hu hasap mepo kultuwayihu pwassin, pe hu kantali Ngindrai, ara yihu ngara kasok kaipisa pwoke. Hapeko yihu andre kannime hapesah pwi, kaipisa poropet Yonah kopu andre hu kanimei.&gt;&gt; Pwen Yesu itali hu pe iyau.

Yis tahu Parisiy pe Satyusiy

5 Pwen huyarayah huya haroh para ndran makaiye, pe ndramira Yesu hu, ara koyuhu imayit para kapo ndrinanohun. 6 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro. Akoro rapapahan kiya yis tahu Parisiy pe Satyusiy.&gt;&gt;

7 Pwen huro panguluwaniy mwalingahu, pe hupa, &lt;&lt;Matisan ita wong tehen toro, paratesah, worou kanpo ndrinanohun pwi.&gt;&gt;

8 Pe Yesu ara ipahas iya tesah huro wong iya aliy, pe ipa, &lt;&lt;Wawu ndramat para lohongai ndrisiyon hape kopu, paratapeh pe wawu tora panguluwaniy mwalinga wawu tehe ndrinanohun pwi? 9 Lohonga wawu kinileu mapu ko? Wawu lohongani ndrinanohun mayimbut iya anahu ndramat mayipou, pe iyasura hu ndrop masahayeh wawu nihi ndritiken, ndre pwi? 10 Ndre wawu lohongani hu ndrinanohun manandrtipai iya anahu ndramat mahaapou, pe iyasura hu ndrop masahayeh wawu nihi ndritiken, ndre pwi? 11 Pwen paratapeh pe lohonga wawu kinileu mapu ko yeh. Yo ara uwong isa kili wawu, ara kinna ndrinanohun pwi, hapeko para akoro rapapahan kiya yis tahu Parisiy pe Satyusiy.&gt;&gt; 12 Pwen lohongahu isa leu tehe Yesu iro wong iya kili hu, ara para hu kapenani hu kiya yis mepo ngara kaikiy kiya ndrinanohun, ara pwi, hapeko iwong, ara para hu kapenani hu kiya hinonou tahu Parisiy pe tahu Satyusiy.

Pita ipwai tehe Yesu ara Mesayah

13 Pwen Yesu isa kol namandran hape Sisariya Pilipai, pe isok ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat, hupa ndre Noru Ndramat, ara hiyeh?&gt;&gt;

14 Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Yihu hayah, ara hupa Yohanes Ndramat para Paptais, pe hu hayah, ara hupa Eliyah, pe hu hayah tahu yi, ara hupa Yeremayah ndre hamou tahu poropet para koluw.&gt;&gt;

15 Pe Yesu isok hu, ipa, &lt;&lt;Pe wawu, ara wawu pa ndre yo hiyeh?&gt;&gt;

16 Pwen Simon Pita, ara ipa, &lt;&lt;Wou, ara Mesayah—ndramat mepo Ngindrai kintakiniman para kisopwat hu ndramat—wou ara Noru Ngindrai Kamai mepo yiy mwalen.&gt;&gt;

17 Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Lomwes, ara ita kili wou, Simon NdraYonah. Ndramat hamou kinpwainganiy kinsa kili wou pwi, hapeko Tomo ita kol paingan yang, ara yiy opu kinpwainganiy. 18 Pe yo upwai isa kili wou tehe wou, ara Pita,* pe kiro ndrita pat iye, yo andre kupuli ekklesiya† ato, pe poho karam para kolo kimat, ara andre kinlahiy para kiramwaitini ekklesiya ta Ngindrai pwi. 19 Yo andre kuiki hu kiy‡ para kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang kisa kili wou. Pwen tesah awasiy kiro kol pwan, ara kol paingan yang kinwasiy. Pe kapa tesah ataliy kiro kol pwan, ara kol paingan yang kintaliy.&gt;&gt; 20 Pe Yesu ipwandrandrahaniy iya kili ndramiran hu, para hu mbuna kaya tiyaniy kiya kili hamou tehe yiy ara Mesayah.

Yesu iranonoye iya kimat tan

21 Pe iro mwonen lang ara iya, Yesu iro ranonoye iya kili ndramiran hu tehe andre kiya Yerusalem, pe kiya nondriya hu nopwaran soyon kiro nima hu yapane kol, pe hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou. Pe andre hu katingundrun pe kiro mwonen lang maroyoh, andre kitine paiwe.

22 Pwen Pita iwiri yiy iya pwakin pe iro pomate yiy, iro pa, &lt;&lt;Yapan, ara pwi! Melit ara, andre kintayah kili wou pwi yoh!&gt;&gt;

23 Pe Yesu ipaiwani yiy iya kili Pita, pe ipa, &lt;&lt;Sinai, asaya ndruwo! Wou ndramat para apasingori yo. Wou anto ndruwa lohonga Ngindrai pwi, hapeko ata ndruwa lohonga ndramat opu.&gt;&gt;

24 Pwen Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Kapa sehe ndramat pakiho ndruwo, ara andre kipa pwi kiya tan mbukenan, pe kisap kei tondrih tan, pe kisa kiho ndruwo. 25 Paratesah, hiyeh neren kiya mwoiwan mbukenan, andre mwoiwan kitali yiy. Pe hiyeh kilohongani yo, pe tunan yo kopu kitali mwoiwan, pwen andre kisopwat mwoiwan mbukenan. 26 Kapa ndramat hamou kiwiri hu memelit para kol pwan masih kiya mbukenan yiy, pe kiyamulan kimat pe kitali mwoiwan, pwen andre melit masih kene ara, andre kisopwat yiy tapeh? Sehe melit ndrokonan ndramat hamou ilahiy para kiykiy, para kisuliyani mwoiwan kimui? 27 Pe Noru ndramat andre kisa kiyasura nonowa ngana Taman, pe kiyasura hu angelou tan i. Pwen andre kiyki kenne ndramat hamou-hamou kiho ndruwa sehe melit mepo yiy kinmbusiy. 28 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hayah mepo hutopo tine iye, ara andre hu kanhingorowe kimat kileh pwi, kipoo hu kanime Noru Ndramat kiro kolo king tan mepo ngara kiro mu kiya aliy.&gt;&gt;

17

Nombuwe Yesu ipiy

1 Pwen lang manonoh ihipwen, pe Yesu iwiri Pita, Yamis, pe Yohanes nali Yamis, pe iluwani hu huya ngondron sih paingan, pe yihu kopu, huya huro aliy. 2 Pe huya huro ara, pe nombuwe Yesu ipiy iro mbulmarahu. Pe kombuyen, ara ngannganan iya tehe mwandrai, pe koiwen ara nganan pallen tehe ngana lang. 3 Pwen iro mwonen ara, Mose pe Eliyah hilsarayah hilsa mbulmarahu, pe hilro wong iyasura Yesu.

4 Pe Pita ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Yapan, hiyan para yowu koro iye. Kapa welem kiso, andre kupuli yopai matiwum—hawum atam, hawum ata Mose, pe hawum ata Eliyah.&gt;&gt;

5 Pe iro wong manau pe kokom hasai nganan iya, ara isa pe iramburuhi hu. Pe yoholai sahin iyau kokom, ipa, &lt;&lt;Iye ara Noru mepo ndriyo imbuluhi yiy; pe yo upwes iyatan namandran iya. Akahilingi yiy!&gt;&gt;

6 Pe iro mwonen ndramiran hu huhilingi nongan aro, ara hunoh turuwehu pe huyos te mbulmarahu iya pwan. 7 Hapeko Yesu isa, pe niman iyahatek iya kili hu, pe ipa, &lt;&lt;Akatine; wawu mbuna akanoh.&gt;&gt; 8 Pwen mara hu itandras, pe yihu kannime hamou pwi; Yesu ko iro.

9 Pe hurolai ngondron huropo husa pwan, pe Yesu ipwatisingiy iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akatiyani sehe melit mepo wawu kannimei kiya kili hamou, kipoo Noru Ndramat kitine kimat.&gt;&gt;

10 Pe ndramiran hu husok yiy, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou ngara hu kapwai, tehe Eliyah andre kisa kimu?&gt;&gt;

11 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Ndrokonan para aliy, ara Eliyah kisa pe andre kiramwaniyani hu melit masih kene. 12 Hapeko upwai isa kili wawu tehe, Eliyah, ara kinsa pwen, hapeko yihu kanyirowe yiy pwi. Pe humbusi melit masih mepo hulohonganiy para kambusiy kiya kili yiy. Pwen tehen tora ko, andre hu kaiki Noru Ndramat kiya nondriya ngandran.&gt;&gt; 13 Pwen ndramiran hu, ara lohongahu isa leu tehe yiy iro wong iya kili hu, ara iyata Yohanes Ndramat para Paptais.

Yesu isopwoyani wihou hamou payit iro ndritan

14 Pwen iro mwonen yihu sarayah husa kili hu ndramat soyon, pe ndramat hamou isa pe itukuruhu iro mbulmara Yesu. 15 Pe ipa, &lt;&lt;Yapan, koyum kisikirani noru kamai. Yiy ngara kilohori yiy, pe ngara kiya nondriya ngandran namandran iya. Pe lang hitun ngara kiyos kiya nondriya mwan ndre kiya nondriya ndran. 16 Pe uwiri yiy iya kili ndramiram hu, hapeko yihu kanlahiy para kasopwoyani yiy pwi.&gt;&gt;

17 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;O wawu hasap para mahapo, ara wawu kanpwotisingi lohonga wawu pwi, pe lohonga wawu imwakaikai. Mwalaiheh pe andre kuro sura wawu ko? Pe maporosahayeh andre kuro kuni nopwaran tawawu ko yeh? Wawu kawiri mbunah kamai ara, kisa kili yo iye.&gt;&gt; 18 Pe Yesu ipomate payit ara, pe payit itali mbunah ara; pe iro mwonen payit itali yiy o, ingoh.

19 Pwen pe hu ndramira Yesu husa kili yiy nokule ko, pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe yowu kanlahiy para karasses payit ara, kiyau pwi?&gt;&gt;

20-21 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah, lohongai ndrisiyon tawawu, ara hape kopu. Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa lohongai ndrisiyon tawawu ara mendreheh tehe peke mbuwa mastet sih, pwen wawu lahiy para akapwai kiya kili ngondron iye, akapa, &lt;Atali iye pe aya yoro&gt; pwen andre kises. Pe melit masih, ara andre wawu kawenei para akambusiy.&gt;&gt;*

22 Pwen Yesu iyasura ndramiran hu husa wule husa kol namandran hape Kaliliy. Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Andre hu karatuni Noru Ndramat, pe hu kaiki yiy kiya nima hu ndramat. 23 Pe andre hu katingundrun kimat, pe kiro mwonen lang toyoh andre kitine paiwe.&gt;&gt; Pe ndramiran hu huhilingiy pe ndriyahu iporu.

Takis para yumwa totohun namandran

24 Pe iyamulan Yesu iyapolo ndramiran hu huyarayah huya kol Kapernawum, pe hu ndramat para poya takis mepo ngara hu kapo takis para kisopwat yumwa totohun namandran, ara husa kili Pita pe husok, hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou tawawu, ngara kiyki takis para yumwa totohun namandran, ndre pwi?&gt;&gt;

25 Pe Pita isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Ehe, ngara kimbusiy.&gt;&gt;

Pe iro mwonen Pita isong isa nondriya seu, Yesu iwong imu, ipa, &lt;&lt;Simon, wou alohonganiy tapeh? Yihu king para kol pwan, ara yihu ngara kapo takis kiyau kili hu noruhu mbukenahu, ndre kiyau kili hu ndramat hayah i?&gt;&gt;

26 Pe Pita isomwi Yesu, ipa, &lt;&lt;Andre hu kapo takis kiyau kili hu ndramat hayah.&gt;&gt;

Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Pwen, hu noruhu, ara andre hu kanyuk takis pwi. 27 Hapeko matisan tukambusi hu, pe welehu kaya mai; pwen pe aya ndran makaiye pe aya piye kou. Pwen ni mepo akowiy imu ara, awiriy pe atipe pohon, pe andre anime sombule pat para takis, ilahiy ndramat malmou. Awiriy pe ayaikiy kiya kili hu ndramat para poya takis, para sowa takis atatalu.&gt;&gt;

18

Hiyeh ara ihohin iya, ita nondriya kolo king mepo ngara kiro mu kiy aliy para kol paingan yang

1 Pe iro mwonen paramwandrai ara, hu ndramira Yesu, ara husa pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Hiyeh ndrokonan, ara ihohin iya, ita kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang?&gt;&gt;

2 Pwen iyoh mbunah hamou mendreheh isa, pe iyki yiy iro tine mwalingahu. 3 Pe Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa akantapihiye wawu pe akantayah tehe hu mbunah mendreheh pwi, pwen andre akanlahiy para akasong kaya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara pwi. 4 Pwen tehen tora ko, kapa hiyeh kiyki yiy kiya pwan tehe mbunah iye, ara ihohin iya, ita kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang.

5 Pe hiyeh kirawulohani mbunah hamou mendreheh tehen iye kiya ngolo, ara irawulohani yo. 6 Hapeko kapa hiyeh kimbusi hamou tahu mbunah mendreheh iye, mepo ipwotisingi lohongan isa kili yo, para kiyos kiya pakut mwomwan, ara iya hiyan para hu kandruyani pat sih namandran kiho koyun, pe kapiyani yiy para kimut pe kiyuh kiya mbulu mwekeu.

7 Toimwa hu ndramat para kol pwan, nopwaran ita kili hu, iyau hu melit mepo ngara kambusi hu ndramat kayos kaya pakut mwomwan! Hu melit tehen tora, ara andre hu kasa. Hapeko toimwa sehe ndramat mepo imbusiy, pe hu melit tehen tora hurayah! 8 Kapa nimam ndre ndrikam kimbusi wou, pe ayos aya pakut mwomwan, pwen asondritiy pe apiyaniy kiyau. Iya hiyan masih para awiri taleh kinto-kinto, kiyapolo nombuwem mwomwan ndre ndrikam mwomwan. Matisan nimam malkai pe ndrikam malkai kiro hiyan, hapeko hu kapiyani wou kiya mwan mepo kinoho mat pwi. 9 Pe kapa maram sih kimbusi wou, pe ayos aya pakut mwomwan, ara hiyan para atangihiy pe apiyaniy kiyau. Iya hiyan masih para awiri taleh kinto-kinto, kiyapolo maram sih o. Matisan maram malwoh kiro hiyan, hapeko hu kapiyani wou kiya nondriya ngat mepo mwan ita yat aliy.

Nongan pwandritiye para sipsip isongsin.

10-11 Ndriya wawu mbuna kitayi hu mbunah mendreheh* iye. Paratesah, yo upwai isa kili wawu tehe hu angelou tahu, ara lang masih ngara hu koro mbulmara Tomo ita kol paingan yang.†

12 Wawu lohonganiy tapeh? Kapa ndramat hamou masipsip tan masangat, pe hamou tahu kiyasongsin, pwen tehen tapeh? Andre kitali hu androsongui pe androsomou hu koro ngondron, pe kiyaten hamou mepo iyasongsin, ndre? 13 Pe kapa kiya kahiy, yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hu androsongui pe androsomou, ara ipwesani hu ihomwak o, hapeko kapa sipsip mepo iyasongsin ara kimui, ara andre kipwes namandran iya. 14 Tehen tora ko, Tama wawu iyera kol paingan yang, ara mbuwalin para hamou tahu mendreheh iye, kiyasongsin pe kitali yiy.

Nalim kimbusi kultuw mwomwan kisa kili wou

15 Kapa nalim hamou kimbusi kultuw mwomwan kisa kili wou,‡ ara aya, pe apwaingani mwomwan atan, kiho mwalinga walu kopu. Pwen kapa kihilingi wou, ara hiyan; anwiri nalim kinimui. 16 Hapeko kapa mbuwalin para kihilingi wou, pwen awiri ndramat hamou ndre malmou i, hilkaya suram; pwen &lt;titiye para tamwanye masih ara, ara ndramat malmou ndre matimou, ara andre hu karayah ndramat para kapwokeyani nongan.&gt;§ 17 Pe kapa kihimbuwalin para kihilingi hu, apwai kiya kili hu ndramat para ekklesiya. Pe kapa kinhilingi nongnahu pwi yi, pwen aro nime yiy, ara tehe ngara aro nime ndramat hamou mepo tanan ta Yapan pwi, pe tehe hamou ndramat para poya takis.

18 Pwen upwai ndrokonan isa kili wawu, tesah akawasiy kiro kol pwan, ara kol paingan yang kinwasiy. Pe tesah wawu kataliy kiro kol pwan, ara kol paingan yang kintaliy.

19 Pe nakupo sura nongno yi, tehe kapa walu malmou koro kol pwan, lohonga walu kiro handra ko pe alkasok hapesah, ara andre Tomo ita kol paingan yang kimbusiy tehen aliy opu kisa kili walu. 20 Pe kapa hilu malmou ndre hu matimou hu kasa rawurehu kiya ngolo, ara utasura hu.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye ta ndramat para poya mbulen mepo koyun kinsikirani hu ndramat pwi

21 Pwen Pita isa kili Yesu pe isok, ipa, &lt;&lt;Yapan, maporosahayeh imwonen andre kutali hu pakut mwomwan ta nali mepo imbusiy isa kili yo? Matisan kiya maporoandrtisap?&gt;&gt;

22 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Upwai isa kili wou, tehe maporoandrtisap pwi; hapeko maporoandrtingui pe andrtisap.

23 Pwen tehen tora ko, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe king hamou nakiramwanye nahanah tan kiya polo hu ndramat para poya mbulyan. 24 Pe iro mwanye nahanah tan, pe huwiri ndramat hamou nahanah tan iramwaitini mapwesi** isa kili yiy. 25 Pe ndramat ara kinlahiy para kipo soiwi nahanah tan pwi. Pwen namandran tan ipwatisingiy tehe yiy, nambuyun, norun, pe menmenan masih kene, ara andre kapo pehei kaliy para kipo soiwi nahanah tan.

26 Pwen ndramat para poya mbulen ara, ara itukuruhu iya mbulmaran, pe irakamam iya kili yiy ipa, &lt;Alonge hape na, pwen andre kupo soiwi melit masih kimui.&gt; 27 Pwen namandran tan, ara koyun isikirani ndramiran para poya mbulyan ara. Pwen itali nahanah tan iyau o mwaihei, pe itali ndramiran ara iyau.

28 Hapeko iro mwonen ndramat para poya mbulen ara iya ngawan, pwen iya kahi ndramat hamou para poya mbulen iyawule, mepo nahanah tan iro kili yiy ara masangat.†† Pe imbultuwe tahatini yiy pe niman indrek koyun pe irakekeyani yiy, ipa, &lt;Apo soiwi nahanah tam iripo kili yo!&gt;

29 Pwen ndramat para poya mbulen ara, ara itukuruhu iya kili yiy pe irakamam, ipa, &lt;Alonge hape na, pwen andre kupo soiwin kimui.&gt;

30 Hapeko yiy ara mbuwalin. Pwen pe iwiri ndramat para poya mbulen hamou ara, pe iyaiki yiy iya nondriya kou para kiro ara, kipoo kiyki nahanah tan. 31 Pwen pe hu ndramat para poya mbulen hayah i, ara hunime tesah kintayah, pe ndriyahu isin namandran iya. Pwen huya kili namandran tahu pe huya tiyani melit masih mepo kintayah ara.

32 Pwen namandran ara iyoh ndramat para poya mbulyan ara, isa nondriyan. Pe ipa, &lt;Wou pwassi ndramat para poya mbulen! Yo kuntali nahanah tam masih, paratesah, arakamam isa kili yo.&gt; 33 Koyu isikirani wou, pwen tehen aliy opu, paratesah, pe koyum kinsikirani ndramat mepo walu ropo mbulen iyawule, ara pwi? 34 Pe namandran tan ndrinan ilokuh, pe iyki yiy iya nima hu ndramat para memerani kou, para hu kaiki nopwaran kiya kili yiy, kipoo, kiyki nahanah tan topwei.

35 Pwen pe kapa ngara atali hu pakut mwomwan ata nalim, kiyau ndriyam imwonen, pwen tehen tora ko, Tomo ita kol paingan yang andre kimbusiy tehen aliy opu, kisa kili wawu hamou-hamou.&gt;&gt;

19

Lohongai para yesou imut

1 Pwen Yesu ipohowe nongnan aro ihipwen, pe itali kol namandran hape Kaliliy, pe iya kol namandran hape Yutiya, ita haroh para Ndran Yortan. 2 Pe hu ndramat soyo-soyon iya, ara huho ndruwan, pe isopwoyani hu iro hape ariya.

3 Pwen hu Parisiy hayah husa kili yiy para kanohonou yiy. Pwen husok, hupa, &lt;&lt;Nongan para pwahanou ta Ngindrai, ara ipa hiyan para ndramat hamou kitali nambuyun kiya sehe lohongan?&gt;&gt;

4 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kannime Nongna Ngindrai mepo kinpwai pwen, kinpa, &lt;Koluw-koluw kinna, Ngindrai imangsani hu ndramat malpat—kamai pe pihin,&gt; ndre pwi? 5 Pwen Ngindrai ipwai, ipa, &lt;Pwen tunan ara ko, andre kamai kitali taman hilu tinan, pe hilu pihin tan andre karayah hapat, pe nombuwe hilu kirayah hamou o,&gt; ndre? 6 Pwen pe tehen tora ko, hilu konto tehe malmou pwi; nombuwe hilu kintayah hamou o. Pwen tesah mepo Ngindrai kiniykiy kinna wule, ara ndramat mbuna kimbusi mwalinga hilu kimut.&gt;&gt;

7 Pe hu Parisiy husok, hupa, &lt;&lt;Pwen paratapeh pe Mose ipwandrandrahaniy, tehe ndramat hamou andre kiratuluwi nongan para yesou kimut, pe kiykiy kiya kili pihin tan, pe kirasse pihin tan kiyau?&gt;&gt;

8 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Mose ipa hiyan para akatali pihin tawawu hu, paratesah, ndriya wawu ara ipwoke. Hapeko koluw-koluw kinna, ara tehen tora pwi. 9 Yo upwai isa kili wawu, kapa sehe kamai kitali pihin tan, pe kiya yesou kiya kili pihin hamou, ara imbusi kultuw para pilah. Hapeko, kapa pihin tan kinpo pilah kimu, pwen tunan ara ko, ilahiy para kitali pihin tan, pe mwomwan, ara kinto kili yiy pwi.&gt;&gt;

10 Pwen hu ndramira Yesu, ara hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Kapa ara ndroiyi lohongai para kamai pe pihin kayesou, pwen hiyan masih para kona yesou.&gt;&gt;

11 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat masih andre hu kanlahiy para hu kapa hiyan kiya nongan iye pwi. Hapeko iya hiyan, iya kili hu ndramat opu mepo Ngindrai kiniyki nongan ara. 12 Pe hu ndramat hayah, ara tinahu imwalahiy tahu, pe namiliwa pihin, ara kinto kili hu pwi. Pe hu hayah tahu, ara hu ndramat hurasangi hu, pe namiliwa pihin, ara kinto kili hu pwi yi.* Pe hu hayah i, ara mbuwalihu para kayesou, paratesah, hunamiliy para hu koro ko para poya mbulya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang. Pe hiyeh ilahiy para kipa hiyan kiya nongan iye, ara kipa hiyan.&gt;&gt;

Hu mbunah mendreheh pe Yesu

13 Pwen huwiri hu mbunah mendreheh huya kili Yesu para niman kiya ndrita hu, pe kitoholi hu. Hapeko ndramiran hu, ara hupomate hu mepo huwiri hu mbunah huya kili yiy.

14 Pe Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Wawu katali hu mbunah kasa kili yo, pe wawu mbuna akakaituwe hu. Paratesah, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara atahu ndramat tehe hu mbunah aro.&gt;&gt; 15 Pe iyki niman iya ndritahu, pe itoholi hu ihipwen, pwen itali hape ara, pe iyau.

Ndramat hamou menmenan soyon pe kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy

16 Pwen ndramat hamou isa kili Yesu pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, yo andre kumbusi sehe kultuw hiyan, pwen pe andre kuwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

17 Pwen Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Paratesah, pe wou asok yo iya melit hiyan? Ngindrai hamou opu, ara yiy hiyan. Kapa nawiri taleh kinto-kinto, pwen oho ndruwa hu nongan para pwahanou ata Ngindrai.&gt;&gt;

18 Pe ndramat ara, ipwai, ipa, &lt;&lt;Hu sehe nongan para pwahanou eh?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt; &lt;Mbuna atingundru ndramat kimat, pe mbuna apo pilah, pe mbuna apahana, pe mbuna apwandrandraman, 19 pe aranuhuyani tamam hilu tinam, pe ndriyam kimbuluhi hiyeh para pakeh kili wou tehe ndriyam ngara kimbuluhi wou mbukenam.&gt; &gt;&gt;

20 Pe ndramat ara ipwai, ipa, &lt;&lt;Yo ngara kuho ndruwa hu nongan para pwahanou masih ara; pe tesah hira ndron para andre kumbusiy i?&gt;&gt;

21 Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Kapa wou anamiliy para narayah imwonen masih tehe Ngindrai inamiliy, ara ayapo pehei kiya hu melit tam masih, pe awiri singayai para aliy, pe atainganiy kiyata hu ndramat mepo hundroisiy, pe andre awiri hu melit mwayih kennen namandran, ita kol paingan yang. Kihipwen, asa oho ndruwo.&gt;&gt;

22 Pe iro mwonen ndramat aro ihilingiy, iyau iyapolo ndriya pworu, paratesah, menmenan, ara hitun iya.

23 Pwen Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe ingandrah para ndramat hamou menmenan soyon kisong kiya nondriya kolo king mepo ngara kiro mu aliy para kol paingan yang. 24 Pe upwai isa kili wawu paiwe, tehe ingandrah para kamel hamou kisong kiya ngara kannih sih, hapeko ingandrah masih, para ndramat hamou menmenan soyon, kisong kiya nondriya kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy.&gt;&gt;

25 Pe iro mwonen ndramiran hu huhilingi nongan aro, ara lohongahu indrap namandran iya, pe husok, hupa, &lt;&lt;Kapa tehen tora, pwen andre hiyeh ndrokonan kilahiy para kiwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

26 Pe Yesu maran itis tahu, pe ipa, &lt;&lt;Hu ndramat, ara kanwenei pwi, hapeko Ngindrai, ara iwenei para kimbusi melit masih kene.&gt;&gt;

27 Pe Pita isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yowu kantali hu melit masih para yowu koho ndruwam! Andre yowu kawiri tesah hiyan kiyau aliy yeh?&gt;&gt;

28 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe kiro lang para melit masih hu nakarayah howen, kiro mwonen Noru Ndramat kirompwan ndrohonoku mipwan ta king tan, mepo nonowan iya, ara wawu mepo ngara akoho ndruwo, ara andre wawu kampwan sura yo, koro ndrohonoku pwanpwan ta king songui pe luwoh, pwen andre wawu karayah ndramat para tamwanye, pe akaramwanye nongan tahu ndraye hu Yisrayel songui pe lupat. 29 Pe tunan yo ko, sehe ndramat mepo kitali suwen, ndre nalin, ndre pisun, ndre taman, ndre tinan, ndre norun, ndre pingen, ara andre kiposura melit tan maporosangat, pe andre kiwiri taleh kinto-kinto. 30 Hapeko hu ndramat soyon hutora mu, ara andre hu kaya mulan; pe hu ndramat soyon hutora mulan, ara andre hu kaya mu.

20

Nongan pwandritiye tahu ndramat para poya mbulen iya pinge wain

1 Paratesah, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe mbukena pwan hamou mepo iyau iya ngawan makohuping, para kiyapo hu ndramat para hu kayapo mbulen kaya pinge wain tan. 2 Yiy ipa hiyan para kisowani hu, kiya kenne ndramat hamou-hamou para lang sih sesek. Pwen ipwandrisa hu huya nondriya pingen.

3 Pe paramwandrai ara iho tehe mandrosih, pe iya ngawan pe inime hu ndramat hayah, ara huro tine ndrohopah pe hu kanmbusi hapesah pwi. 4 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;Wawu yi, ara akayapo mbulen kaya pinge wain to, pe andre kusowani wawu, ara kiwene mbulya wawu ko.&gt; 5 Pwen pe huyau huya.

Pe paramwandrai iho ndrokolo lang, pe namandran ara iyau iya, pe paramwandrai iya iho tehe maroyoh, pe iyau iya paiwe yi, pe imbusiy tehen aliy opu, tehe mamu kinmbusiy.

6 Pe iya piyahon, paramwandrai iho tehe mayimah, pwen iya ngawan, pe inimei tehe hu hayah i, ara huro tine ko mwaihei. Pe isok hu, ipa, &lt;Paratapeh pe lang sih sesek wawu topo tine ko mwaihei?&gt;

7 Pe husomwi yiy, hupa, &lt;Paratesah, hamou kinsa sok yowu para kayapo mbulen pwi.&gt; Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;Kiya, wawu yi, akayapo mbulen kaya pinge wain to.&gt;

8 Pwen kol ipiyah pe mbukena pinge wain, ara ipwai iya kili ndramat mepo imu iya pohomara mbulyan ara, ipa, &lt;Ayoh hu ndramat para poya mbulen hu kasa, pe aiki kenne hu kiya kili hu. Aiki kenne hu mepo husa mulan kimu na, pwen aiki kenne hu mepo husa mu.&gt;

9 Pwen hu ndramat para poya mbulen mepo husapo mbulen piyahon, paramwandrai iho tehe mayimah, ara hamou-hamou tahu iwiri kennen, ara tehe kenne ndramat para lang sih sesek. 10 Pwen pe yihu mepo namandran iwiri hu husapo mbulen imu, ara husa pe koyu hu isosoyo, pe hupa ndre sowahu andre kihohin. Hapeko hamou-hamou tahu, ara iwiri kennen tehe ata ndramat hamou ngara kipo mbulen para lang sih sesek. 11 Pe iro mwonen huwiri kenne hu, ara hurakokowai ana mbukena pwan ara. 12 Pwen hupa, &lt;Hu ndramat mepo husapo mbulen mulan, ara hupo mbulen iho nondriya paramwandrai sih opu. Hapeko aniyki kennehu, ara ihisoule ko tehe kenne yowu, mepo yowu po mbulen ngandrahan iya, pe mwandrai isingi yowu.&gt;

13 Pe isomwi hamou tahu, ipa, &lt;Kowase, yo kunpakarawani wawu pwi. Talu pa hiyan para apo mbulen, pe kusowani wou kiya kenne ndramat para lang sih sesek, ndre? 14 Kiya, awiri kennem pe ayau. Unamiliy para kuiki kenne ndramat mepo isa mulan, ara kihisoule ko tehe kunuikiy pwen kinsatam. 15 Yo ara mbukena singayai, pe tesah unamiliy para kumbusiy kaliy, ara andre kumbusiy opu. Yo pahalo ko, pwen pe wou amaimai ano, ndre?&gt;

16 Pwen pe hu hiyeh hutora mulan, ara andre hu kaya mu, pe hu hiyeh hutora mu, ara andre hu kaya mulan.&gt;&gt;

Yesu iranonoye paiwe tehe andre kimat

17 Pwen Yesu iropo iya paingan Yerusalem, pe iwiri ndramiran hu songui pe lumou huya pwakin hape, pe ipwai iya kili hu, ipa, 18 &lt;&lt;Akahilingiy! Worou nakaya paingan Yerusalem, pe andre hu karatuni Noru ndramat kiya nima hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou. Pe andre hu kaiki yiy kiya nongan, pe kamburi nongan para katingundrun kimat, 19 pe andre hu kaiki yiy kiya kili hu Ndramira Lah, para hu kapwasimiri yiy pe kamwiri yiy, pe karapaingi yiy kiya kei tondrih. Pe kiro mwonen lang toyoh, ara andre kisa tine paiwe.&gt;&gt;

Tina ndramat malmou iwong iya kili Yesu

20 Pwen tina noru Sepetiy kamai malmou, ara isa kili Yesu iyapolo norun hilu, pe itukuruhu iya pwan mbulmaran pe isok melit kili yiy.

21 Pe Yesu isok yiy, ipa, &lt;&lt;Wou anamili sehe melit?&gt;&gt;

Pe tina hilu ipa, &lt;&lt;Apa hiyan para hamou ta noru hilu kamai malmou iye, ara hamou kimpwan kiyapwen te nimam mot pe hamou kiyapwen te nimam kamou kiro kolo king tam mepo ngara aro mu kiya aliy.&gt;&gt;

22 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kowu tesah wawu tora sok iya aliy ara. Walu lahiy para kayin kiya pweniu mepo pakeh nakuyin kiya aliy?&gt;&gt;

Pe hilsomwiy, hilpa, &lt;&lt;Youlu lahiy.&gt;&gt;

23 Pwen pe Yesu ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Ndrokonan tehe walu andre kayin kiya pweniu mepo nakuyin kiya aliy. Hapeko para walu kampwan kapwen te nimo mot ndre kamou, ara yo kunlahiy para kusomwi walu pwi. Hu ndrohonoku pwanpwan ara, ara atahu mepo Tomo kinmwaniyaniy pwen.&gt;&gt;

24 Pe iro mwonen ndramiran hu songui ara, huhilingi nongan aro, ara ndrinahu ilokuh ta hilu malmou mepo hilnali hilu ara. 25 Pwen Yesu iyoh hu masih husa wule kili yiy, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu pahasaniy tehe hu yapane hu Ndramira Lah, ara ngara hu karandrokomat ana ndramirahu, pe hu pohon tahu, ara ngara hu karakekeyani hu, iyapolo pwoke nopwaran, para hu koho ndruwa nongnahu. 26 Hapeko mbuna kirayah tehen aliy mwalinga wawu. Hiyeh tawawu pakirayah namandran, ara andre kirayah ndramat para poya mbulya wawu. 27 Pe hiyeh tawawu pakimu tawawu masih, ara andre kirayah ndramat para pwandrendres tawawu ko mwaihei, 28 iro mwonen tehe Noru Ndramat kinsa, ara para hu ndramat kasopwat yiy pwi; hapeko yiy isa, ara para kisopwat hu ndramat, pe para kiyki mwoiwan para kikonuhi hu ndramat soyon hu kamui.&gt;&gt;

Yesu isopwoyani mara hilu ndramat malmou iyoh iya hiyan

29 Pe iro mwonen Yesu iyapolo ndramiran hu, ara hu nakatali Yeriko, hu ndramat soyon iya huho ndruwan. 30 Pe hilu ndramat malmou mara hilu iyoh, ara hilrompwan ngilse sai, pe iro mwonen hilu hilingi Yesu iropo isayau, pwen hilu yoh, hilpa, &lt;&lt;Yapan, Noru Tepit, koyum kisikirani youlu!&gt;&gt;

31 Pe yihu ndramat ara, ara huhilingi hilyoh, pe hupomate hilu para hilu kamun opu. Hapeko hilu wayeh iya namandran iya, hilpa, &lt;&lt;Yapan, Noru Tepit, koyum kisikirani youlu!&gt;&gt;

32 Pwen Yesu iro tine, pe iyoh hilu pe isok, ipa, &lt;&lt;Walu namiliy para kumbusi tesah kisa kili walu?&gt;&gt;

33 Pe hilu somwiy, hilpa, &lt;&lt;Yapan, youlu namiliy para mara youlu kileu.&gt;&gt;

34 Pwen Yesu koyun isikirani hilu, pe iyki niman iyahatek iya mara hilu. Pe hape pwi ko, mara hilu ileu, pe hilu ho ndruwan.

21

Yesu iya nondriya Yerusalem

1 Pe Yesu iyapolo ndramiran hu, huropo husa pakeh Yerusalem, pe husarayah husa kol Petpake iro Ngondron para hu Holip. Pwen Yesu ipwandrisa ndramiran malmou, 2 pe ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Walu kaya kol mendreheh yoho mu kili walu, pe hape pwi ko, andre walu kanime tongkiy hamou hu kanwasiy pwen ita, iyapolo norun ita ndrahasan. Alkalombuli hilu pe alkaluwi hilu kasa kili yo. 3 Pe kapa ndramat hamou kipa hapesah kisa kili walu, alkapwai kiya kili yiy tehe, Yapan inamiliy, pe hape pwi ko, andre kipwandrisa hilu kasa.&gt;&gt;

4 Melit aro irayah para nongan mepo poropet kinpwai, andre kirayah mannan, ipa toro:

5 &lt;&lt;Akapwai kiya kili hu ndramat para kol namandran Sayon, akapa,

&lt;Akanimei, King tawawu itapo isa, nakisa kili wawu.

Kultuwayin waison, pe itampwan ndrita tongkiy hamou,

ita ngaplani noru tongkiy hamou.&gt; &gt;&gt;*

6 Pwen ndramiran malmou, ara hilyau, pe hilya mbusi tesah mepo Yesu kinpomwanye pwen kinna kili hilu. 7 Pe ndramiran hilu, hilu luwi tongkiy iyapolo norun hilsa, pe hilpwalani hu koyau ta hilu iya ndrita tongkiy malmou ara, pe Yesu iya impwan ndrita hilu. 8 Pe hu ndramat soyon iya, ara hupwalani hu koyau tahu huye ndrita sai. Pe hu hayah tahu yi, ara husondriti hu ndrandra hu kei, pe humwaniyani hu huye ndrita sai. 9 Pe hu ndramat soyon mepo huho mu kili yiy, pe hu hiyeh huho ndruwan, ara huwayeh, hupa,

&lt;&lt;Hosanna, kahari ngala Noru Tepit!&gt;&gt;

&lt;&lt;Lomwes ita kili yiy mepo isa iya ngala Yapan!&gt;&gt;†

&lt;&lt;Hosanna, kahari ngala Ngindrai iyera paingan masih!&gt;&gt;

10 Pe iro mwonen Yesu isong iya nondriya Yerusalem, yihu ndramat masih kene para kol namandran ara, ara pwesai namandran iya iwiri hu, pe huro sok, hupa, &lt;&lt;Aripo hiyeh?&gt;&gt;

11 Pe hu ndramat soyon ara, ara husomwi hu, hupa, &lt;&lt;Aripo, ara Yesu, yiy ara poropet para kol ngawan Nasaret ita nondriya kol Kaliliy.&gt;&gt;

Yesu iro yumwa totohun namandran

12 Pe Yesu isong iya nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe irasses hu ndramat huropo pehei, pe huro sousou nondriyan. Pe itipiyani hu keyau tahu ndramat huro sulye sombule pat, pe itipiyani hu pwapwai tahu mepo huropo pehei iya hu pai. 13 Pwen pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai tehe, &lt;Suwe, ara hu ngara kapohowei Seu para katohun.‡&gt; Hapeko wawu kanmbusiy kintayah ndrohona kokohon tahu ndramat para pahana.§&gt;&gt;

14 Pe Yesu iro yumwa totohun namandran, pe hu ndramat mara hu iyoh, pe hu ndramat ndrikahu mwomwan, ara husa kili yiy pe isopwoyani hu huya hiyan. 15 Hapeko hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara hunime hu kinima pwoke mepo imbusiy. Pe hunime hu mbunah, ara huro wayeh iro nondriya kowa yumwa totohun namandran, huro pa, &lt;&lt;Hosanna, kahari ngala Noru Tepit,&gt;&gt; pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara hundrangis.

16 Pe husok Yesu, hupa, &lt;&lt;Wou ahalingi sehe melit hu mbunah iye hutora pwai, ndre pwi?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kannime nongan iye pwi, ndre?

&lt;Iyau poho hu mbunah mendreheh pe hu mbunah malaman,

ara Ngindrai kintakinimahu para hu kahari ngalan.&gt;**&gt;&gt;

17 Pe Yesu itali kol namandran Yerusalem, pe iyau iya kol ngawan Petaniy, pe iya marisih iro aliy.

Kei pik imang

18 Pe makohuping opu, Yesu iropo imui nakiya kol namandran, pe imundrui. 19 Pe inime kei pik†† hakou iro ngilse sai, pe iya pakeh aliy, hapeko kinnime mbuwan pwi, yowin opu iro aliy. Pwen Yesu ipwai iya kili kei ara, ipa, &lt;&lt;Wou andre anippwai paiwe pwi!&gt;&gt; Pe hape pwi ko, kei ara imang.

20 Pwen iro mwonen ndramiran hu hunimei, ara huro lohonge ndrit. Pwen pe husok, hupa, &lt;&lt;Tehen tapeh pe kei pik ara, hape pwi ko imang?&gt;&gt;

21 Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa akapwotisingi lohonga wawu, pe akanhindrundru pwi, pwen sehe melit mepo kintayah mahapo, ara andre kintayah kinna kili kei pik o, ara pwi, hapeko ilahiy para akapwai kiya kili ngondron iye, akapa, &lt;Aya pe ayapiyani wou aya nondriya ndras,&gt; pwen andre kirayah tehe wawu pwai. 22 Pe kapa akapwotisingi lohonga wawu pe akatohun, pwen andre akawiri sehe melit mepo wawu sok iya aliy.&gt;&gt;

Husok Yesu iya pwoke nopwaran iro kili yiy

23 Pe Yesu isong iya nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe iro hinuwani hu ndramat. Pe iro hinuwani hu ndron, pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane hu ndramat, ara husa kili yiy. Pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Wou awiri pwoke nopwaran ara, iyau aleheh? Pe hiyeh iyki pwoke nopwaran ara, isa kili wou?&gt;&gt;

24 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yo nakusike wawu kiya soksok sahin. Pe kapa akasomwi yo, pwen andre kupwai kisa kili wawu, hape aleheh uwiri pwoke nopwaran aro iyau aliy, pe urupo mbusi hu melit aro. 25 Yohanes ngara kisumuluwani hu ndramat, pe wawu pa ndre kultuw para paptais ta Yohanes ara, ara iyau aleheh? Iyau kol paingan yang, ndre iyau kili ndramat opu?&gt;&gt;

Pe huro panguluwaniy mwalingahu ko, huro pa, &lt;&lt;Kapa, tukapa, &lt;Iyau kol paingan yang,&gt; pwen andre kisok, kipa, &lt;Pwen tehen tapeh pe lohonga wawu kinpwotisingi nongnan pwi?&gt; 26 Hapeko kapa tukapa, &lt;Iyau kili hu ndramat,&gt; pwen andre tukanoh tahu ndramat, paratesah, hu masih ara hupa ndre Yohanes ara yiy poropet hamou.&gt;&gt;

27 Pwen pe husomwi Yesu, hupa, &lt;&lt;Yowu tana yowu pwi.&gt;&gt;

Pwen isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Pwen pe yo andre kunpwai kinsa kili wawu pwi yi, iyau hape aleheh uwiri pwoke nopwaran pe urupo mbusi hu melit aro.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye ta ndramat hamou manorun malmou

28 &lt;&lt;Wawu lohongani tapeh? Ndramat hamou iyen, pe manorun kamai malmou. Pwen iya kili hamou na, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Noru, lang nepo, ayapo mbulen aya pinge wain.&gt;

29 Pe norun isomwiy, ipa, &lt;Pwi; andre kunna pwi,&gt; hapeko iyamulan ipaiwani lohongan pe iya.

30 Pwen ndramat ara, iya kili norun hamou i, pe ipwai tehen aliy opu iya kili yiy. Pe norun isomwiy, ipa, &lt;Ehe, Tomo, andre kuya,&gt; hapeko kinna pwi.

31 Pwen hiyeh ta hilu malmou ara, ara imbusi namiliwa taman?&gt;&gt;

Pe hupa, &lt;&lt;Yiy imu ara.&gt;&gt;

Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu ndramat para poya takis, pe hu pihin para payango sai, ara hu tora song imu kili wawu tora po iya kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy.

32 Paratesah, Yohanes isa kili wawu, ara para kipwaingani sai para kultuw imwonen kisa kili wawu, pe wawu kanpwotisingi lohonga wawu kinna nongnan pwi. Hapeko hu ndramat para poya takis, pe hu pihin para payango sai, ara hupwotisingi lohongahu. Pe wawu kannime hu melit ara pwen, hapeko wawu kanpaiwani lohonga wawu pe kanpwotisingi lohonga wawu kinna nongnan pwi.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye tahu ndramat para poya mbulen

33 &lt;&lt;Akahilingi nongan pwandritiye handra aro yi: Mbukena pwan hamou iyen, pe ihisi pinge wain hambut. Pe irahakowa piyang ara, pe ipaltani kupwiy sih para haliya mbuwa wain. Pe ipuli seu hawum sohun niwen para hu ndramat keyen aliy, para kamemerani piyang. Pwen iyki piyang aro iro kili hu ndramat hayah para poya mbulya piyang, para hu koro nimnim, pe kapo mbulen kiya aliy. Pe yiy ara iyau iya, pe kinhora tokai tan. 34 Pwen pakeh lang para rihiya wain irayah. Pe mbukena pwan ara ipwandrisa ndramiran hu, huya kili hu mepo huropo mbulen iya piyang, para hu kaya wiri mbuwa wain, ita piyang hasui tan, kisa kili yiy.

35 Pwen hu mepo huropo mbulen iya piyang ara, ara humbultuwe tahatini hu ndramat mepo ipwandrisa hu. Pe hamou, ara hurayi yiy iya mwomwan, pe hamou hutingundrun, pe hamou i, ara husolpwa yiy iya pat. 36 Pwen ipwandrisa hu ndramat para poya mbulyan hayah i, mepo ndromwoyahu ihohin iyata hu para mamu. Pe humbusiy ihisoule ko, iya kili hu. 37 Pe iyamulan masih, ipwandrisa norun kamai iya kili hu. Pe ipa, &lt;Andre hu karanuhuyani noru.&gt;

38 Hapeko iro mwonen hu ndramat huropo mbulen iya piyang, ara hunime norun, pwen hamou ipwai iya kili hamou, hupa, &lt;Iye ara norun, soiwi taman; pe yiy andre kiwiri hu meltan masih. Kiya, tukatingundrun, pe tukawiri menmena taman masih kiya mbukenan worou.&gt;

39 Pwen pe huwiri yiy pe husoyau iyatan iya ngawan piyang, pe hutingundrun imat.

40 Pwen pe kapa mbukena piyang ara kisa, ara andre kimbusiy tapeh kiya kili hu ndramat para poya mbulen ara?&gt;&gt;

41 Pwen husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Yiy andre kipwalngani hu, pe kirutngundru hu ndramat mwomwan ara, hu kamat topwei. Pe andre kiyki piyang ara, kiya kili hu ndramat para poya mbulya piyang hayah i, mepo kiro mwonen lang para rihiya wain, ara andre hu kaiki hasui kiya tan.&gt;&gt;

42 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kannime nongan iye mepo ita Nongna Ngindrai pwi, ndre?

&lt;Pat mepo yihu ndramat para puliya seu hulowaniy,

ara kintayah pat para sotuna seu.‡‡

Yapan kinmbusi melit aro kintayah,

pe ara mwayih iya, iya mara tou.&gt;

43 Pwen tehen tora ko, upwai isa kili wawu, tehe kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara andre Ngindrai kiwiriy kiya mawen kili wawu, pe kiykiy kiya kili hu ndramat, mepo andre yihu kambusiy kihisangin. 44 Ndramat hiyeh kiyos kiya ndrita pat aro, ara andre kimwalulut. Pe kapa pat ara kiyos kiya ndrita ndramat hamou, ara andre kirapisa yiy.&gt;&gt;

45 Pwen iro mwonen hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu Parisiy, ara huhilingi hu nongan pwandritiye ta Yesu, pwen husa yirowei tehe yiy iro wong tora, ara itiyani hu. 46 Pwen huro ten sai para hu kambultuwe tahatini yiy, hapeko hunoh tahu ndramat soyon ara, paratesah, hu ndramat hupa ndre yiy ara poropet hamou.

22

Nongan pwandritiye para kowase yon para yesou

1 Pwen pe Yesu itiyani nongan pwandritiye paiwe yi, ipa toro: 2 &lt;&lt;Kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe king hamou ihikule yiy iya kowase yon ta norun kamai nakiyesou. 3 Pwen ipwandrisa hu ndramat para poya mbulyan, para hu kaya pwai kiya kili hu ndramat mepo kinpwanos hu para hu kasa kowase yon, hapeko yihu ndrihisaniy para hu kasa.

4 Pwen ipwandrisa hu ndramat para poya mbulyan hayah i, ara ipa, &lt;Akayapwai kiya kili hu mepo kunpwanos hu para hu kasa ara, tehe yo kunponokulani anandrina kowase yon to pwen. Hu mbulmwakau pe hu kan ato mepo sangihu imuh, ara kanitingundruhu, pe hu melit masih, ara kinmwoimwoi o iripo. Wawu kasa kowase yon para yesou.&gt;

5 Hapeko hu kaniyki lohongahu kinna nongna hu ndramat para poya mbulyan pwi, pe huyau—hamou para kiyapo mbulya piyang, pe hamou, ara para kiyapo mbulyan para kipo singayai. 6 Pe hu masih humbultuwe tahatini hu ndramat para poya mbulya king, pe hurandroyani hu pe hutingundruhu. 7 Pwen king ndrinan ilokuh, pe ipwandrisa hu ndram huya, pe hupwalngani topwe hu ndramat para tingundru hu ndramat ara, pe hutimwi kol namandran tahu.

8 Pe ipwai iya kili hu ndramat para poya mbulyan, ipa, &lt;Yon para kowase yesou ara kinmwoimwoi iripo, hapeko yihu mepo upwanos hu, ara hu kantewihiy para hu kasa pwi. 9 Pe akaya hu payango sai, pe akapwanos hu mepo akanime hu, para hu kasa kowase yon.&gt; 10 Pwen hu ndramat para poya mbulyan, ara huya hu payango sai, pe hurawure hu ndramat masih mepo hulahiy para hu kakahi hu, hu hiyan pe hu mwomwan kene. Pe yumwa yesou, ara ipep iyata hu ndramat ara.

11 Hapeko iro mwonen king isa nondriyan para kinime hu ndramat mepo hupwanos hu ara, ara iyirowei tehe ndramat hamou iro ariya, kinsuluye yiy kinna koiwe yesou pwi. 12 Pwen isok, ipa, &lt;Kowase, paratapeh asa nondriyan iye, pe ansuluye wou kinna koiwe yesou pwi?&gt; Pe ndramat ara inun o iro.

13 Pwen king ipwai iya kili hu ndramat para poya mbulyan, ipa, &lt;Akawasi tiriyi niman pe ndrikan, pe akasoyau kiya tan kiya ngawan kiya nondriya kol lokuhan, mepo ngara hu koro rang malihu pe koro yandrisingi koltahu.&gt;

14 Akahilingiy, Ngindrai kinpwanos hu ndramat soyon, hapeko irakinima hu hayah opu.&gt;&gt;

Kayuk takis kiya kili Sisar, ndre pwi?

15 Pwen hu Parisiy huya ngawan pe humburi nongan para hu karatuni Yesu kiya nongnan. 16 Pe hupwandrisa hu ndramira Parisiy hayah huyapolo hu ndramat hayah para kili Herot, pe huya kili Yesu, pe hupa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, yowu pahasaniy tehe wou, ara ndramat para nongan ndrokonan opu, pe ngara ahanuwani hu ndramat kiya meresaya Ngindrai kiho ndruwa nongan ndrokonan. Pe wou anhoyos kinna nima hamou pwi, paratesah, wou anoho hire hu ndramat pwi. 17 Pwen apwai kisa kili yowu na; lohongam tapeh? Hiyan para yowu kayuk takis kiya kili Sisar, ndre pwi?&gt;&gt;

18 Hapeko Yesu ara kinyirowe lohongai para pwakekeriu mwomwan tahu, pe ipa, &lt;&lt;Wawu ndramat para pwandrandraman, paratapeh pe wawu pakanohonou para karatuni yo? 19 Akapwaingani sombule pat mepo ngara kayuk takis kiya aliy kisa kili yo.&gt;&gt; Pwen huwiri sombule pat hambut iya kili yiy. 20 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Aripo sumwoiwa hiyeh, pe ngala hiyeh iripo aliy?&gt;&gt;

21 Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ata Sisar.&gt;&gt;

Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Pwen pe akaiki tesah ta Sisar kiya kili Sisar, pe tesah ata Ngindrai kiya kili Ngindrai.&gt;&gt;

22 Pe iro mwonen huhilingi nongan aro, pe lohongahu indrap. Pwen hutali Yesu pe huyau.

Yesou iro lang para hu ndramat hu katine kimat

23 Iho nondriya lang ara ko, hu Satyusiy, mepo hupa ndre hu ndramat kanmat pwen, ara andre hu kantine paiwe pwi, ara husa kili Yesu iyapolo soksok sahin. 24 Pwen hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, Mose kinpwai kinsa kili yowu, tehe kapa ndramat hamou kiyesou, hapeko kinpo norun hamou pwi, pe kimat, andre nalin kisoli paranawe nalin, pe kipo hamou mbunah kiya soiwi nalin. 25 Hu ndramat manandrtimou hu nalihu huye mwalinga yowu. Yiy ndrohan ara iyesou pe imat, pe kinpo norun pwi. Pe nambuyun ihou pe nalin iwiri yiy. 26 Pe irayah tehen aliy opu iya kili mundruwa ndrohan, pe parahara mundruwa ndrohan, pe hu manandrtimou kene. Hu masih ara huwiri pihin ara, pe noruhu pwi ko, pe humat topwei. 27 Pe iyamulan masih pihin ara, ara imat i. 28 Pwen pe kiro mwonen lang para hu ndramat kasa tine paiwe, pwen pihin ara, ara andre kirayah nambuyu hiyeh ndrokonan, paratesah, hu manandrtimou kene ara, ara hamou-hamou tahu iwiri pihin ara tehe nambuyun?&gt;&gt;

29 Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kanpwotisi nongan, paratesah, wawu kanpahasani hu Nongna Ngindrai pe pwoke ta Ngindrai pwi. 30 Kiro mwonen hu ndramat hu kasa tine paiwe, ara yihu andre kanyesou pwi, pe andre hu kansokombut yesou pwi yi. Yihu andre hu koro ko tehe hu angelou tora kol paingan yang. 31 Hapeko iya lohongai para hu ndramat kanmat pe kasa tine paiwe—wawu kannime tesah mepo Ngindrai kinpwai kinsa kili wawu pwi, ndre? 32 Ipwai, ipa, &lt;Yo urupo Ngindrai ta Apraham, pe urupo Ngindrai ta Yisak, pe urupo Ngindrai ta Yakop.&gt;* Akanimei! Yiy ara Ngindrai tahu ndramat mepo hu kanmat, ara pwi. Hapeko yiy ara Ngindrai tahu ndramat hutopo mwalen, tehe Apraham, Yisak pe Yakop.&gt;&gt;

33 Pe iro mwonen yihu ndramat soyon ara, huhilingi nongan aro, lohongahu, ara indrap iya hinonou tan.

Sehe nongan para pwahanou ihohin?

34 Pe iro mwonen yihu Parisiy huhilingiy tehe Yesu iyki tamum iyata hu Satyusiy, pwen yihu Parisiy hurawurehu. 35 Pwen hamou tahu mepo lohongan iman iya nongan para pwahanou, ara inohonou Yesu iya soksok sahin, ipa toro: 36 &lt;&lt;Ndramat para hinonou, sehe nongan para pwahanou, ara ihohin iya, ita nondriya hu nongan para pwahanou masih?&gt;&gt;

37 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt; &lt;Ndriyam kimbuluhi Yapan Ngindrai tam kiya ndriyam masih kene, pe kiya mwoiwam masih kene, pe kiya lohongam masih kene.&gt; 38 Nongan para pwahanou sahin aro, ara iya mu pe ihohin iya, ita nondriya hu nongan para pwahanou masih. 39 Pe nongan para pwahanou luhin para aliy i, ara ipa toro: &lt;Ndriyam kimbuluhi hiyeh para pakeh kili wou, tehe ndriyam ngara kimbuluhi wou mbukenam.&gt; 40 Nongan para pwahanou malhin aro, ara ihohin iya, pe nongan ara, ara ndroiyi Nongan para Pwahanou pe Nongna hu Poropet masih.&gt;&gt;

Mesayah ara yiy noru hiyeh?

41 Pwen iro mwonen hu Parisiy hurawure hu huro harong, Yesu isok hu, ipa, 42 &lt;&lt;Wawu lohongani tapeh iyata Mesayah? Yiy ara noru hiyeh?&gt;&gt;

Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Noru Tepit.&gt;&gt;

43 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh ndrokonan pe Mwoiwan Haiyan iwong iyau poho Tepit, pe Tepit ipohowe Mesayah, ara &lt;Yapan&gt;? Akanimei, Tepit, ara ipa toro:

44 &lt;Yapan ipwai iya kili Yapan to, ipa,

&lt;&lt;Asampwan kapwen te nimo mot,

kipoo kuiki hu hiyeh huhingasi wou,

ara hu kaya pahandra ndrikam.&gt;&gt; &gt;†

45 Pwen pe kapa Tepit iyoh yiy &lt;Yapan,&gt; pwen tehen tapeh pe ilahiy para kirayah norun?&gt;&gt; 46 Pe kinlahi hamou tahu kisomwi nongna Yesu aro, ara pwi. Pe iro matne lang ara iya, yihu hindrundru para hu kasok Yesu kiya nongan sahin paiwe pwi.

23

Nongan manandrtihin para toimwa hu ndramat

1 Pwen pe Yesu ipwai iya kili hu ndramat soyon pe ndramiran hu, ipa toro: 2 &lt;&lt;Yihu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe hu Parisiy, ara ngara hu kahanuwani wawu iya tesah mepo Mose kintatuluwiy. 3 Pwen tehen tora ko, wawu kahilingi nongnahu, pe akoho ndruwa hu melit masih mepo hupwai para akambusiy. Hapeko wawu mbuna akambusi sehe melit yihu ngara kambusiy. Paratesah, yihu ngara konho ndruwa tesah mepo ngara hu kapohowei, ara pwi. 4 Yihu ngara kawasi hu tasusu nopwaran, pe ngara hu kaikiy kiro ndrita pwese hu ndramat. Hapeko yihu mbukenahu, ara yihu mbuwalihu para kaiki ndrakopwenimahu hakip para kasopwat hu, ara pwi.

5 Melit masih hu ngara kambusiy, ara para hu ndramat kanimei. Yihu ngara kasokomburani pwenah para totohun kiya namandran, pe ngara hu kambusi komu koiwehu para totohun, kiya niwen pe kiho liuliu. 6 Pe ngara hu kanamiliy para korompwan ndrohonoku pwanpwan hiyan koro hu yon, pe kampwan hu pwapwai hiyan hu ndramat ngara hu kahaiyaniy i, tora nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta . 7 Hu ndramat aro, ara hunamiliy para hu ndramat karawulohani hu koro hu ndroho pehei, pe hu ndramat kapohowe hu &lt;Ndramat para Hinonou.&gt;

8 Hapeko hu ndramat mbuna kapohowe wawu &lt;Ndramat para Hinonou,&gt;* paratesah, Namandran tawawu ara hamou opu, pe wawu masih, ara wawu nali wawu. 9 Pe wawu mbuna akapohowe hamou iripo kol pwan &lt;tama yowu,&gt; paratesah, Tama wawu, ara hamou opu, pe iyera kol paingan yang. 10 Pe mbuna akapohowe hamou tawawu &lt;Ndramat para hinonou,&gt;† paratesah, Mesayah, yiy hamou opu, ara Ndramat para Hinonou tawawu. 11 Pe yiy mepo ihohin masih kili wawu, ara andre kirayah ndramat para poya mbulya wawu. 12 Pe hiyeh pakisap ngalan mbukenan, ara andre ngalan kiya pwi. Pe hiyeh kiyki yiy kiya pwan, ara andre Ngindrai kihiri ngalan kiya paingan.

13-14 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu wari papai para kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang iro mbulmara hu ndramat. Pe wawu mbukena wawu, ara konhosong kanna nondriyan pwi. Pe yihu mepo hunohonou para kasong kaya nondriyan, ara wawu ngara kapenani hu, para hu mbuna kasong kaya nondriyan.‡

15 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ngara karakayani ndras pe kol pwan masih, para katele ndramat hamou opu para kirayah ndramira wawu. Pe kiro mwonen kiyki ndriyan para kiho ndruwa wawu, ara wawu ngara kambusi yiy, pe kultuwayin kiramwaitini kultuw mwomwan tawawu maporolusap, pe kirayah ndramat hamou para kiya mwonen kiya ngat mepo mwan itayat aliy.

16 Wawu ndramat para luwani hu ndramat, hapeko mara wawu iyoh, toimwa wawu! Wawu ngara kapwai, kapa, &lt;Kapa hamou kirandrangan kiya yumwa totohun namandran, ara tehe melit o mwaihei opu. Hapeko kapa hiyeh kirandrangan kiya kolt para yumwa totohun namandran, ara tesah irandrangan iya aliy, ara andre kiro ndruwa nongnan tehe kinpwai.&gt; 17 Wawu tehe ngou pe mara wawu iyoh! Tesah ihohin, eh?—kolt ara, ndre yumwa totohun namandran mepo imbusi kolt ara irayah haiyan? 18 Wawu ngara kapwai, kapa, &lt;Kapa hamou kirandrangan kiya pere tuntun, ara tehe melit o mwaihei opu. Hapeko kapa hiyeh kirandrangan kiya yukyuk kiro pere tuntun, ara tesah irandrangan iya aliy, ara andre kiro ndruwa nongnan tehe kinpwai.&gt; 19 Wawu ndramat mara wawu iyoh! Tesah ihohin, eh?—yukyuk, ndre pere tuntun mepo imbusi yukyuk irayah haiyan? 20 Pwen tehen tora ko, hiyeh kirandrangan kiya pere tuntun, ara irandrangan iya aliy, pe iya melit masih iro ndritan i. 21 Pe yiy hiyeh kirandrangan kiya yumwa totohun namandran, ara irandrangan iya aliy, pe iya ngala Ngindrai mepo ngara kiyen aliy yi. 22 Pe yiy hiyeh kirandrangan kiya kol paingan yang, ara irandrangan iya ndrohonoku pwanpwan ta Ngindrai, pe iya kili Yiy mepo iyerampwan aliy.

23 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ngara kataingani melit sih nondriya ndrokoyirayi masongui para melit mendreheh tehe parahiy, koyo, pe hu melit kankanahu layin handra-handra.§ Hapeko wawu kanndrihisani hu melit namandran para nongan para pwahanou mepo huhohin masih—tehe lohongai para tamwanye hiyan, pe lohongai para koisirai, pe kultuw para weleso. Hiyan para wawu koro ndruwa hu kultuw hiyan namandran tehen tora, pe koyu wawu mbuna kirut hu melit mendre-mendreheh ara yi. 24 Wawu ndramat para luwani hu ndramat, hapeko mara wawu iyoh! Wawu ngara karahi mwalsing hamou kiho suw, hapeko wawu konho nime kamel hamou kiho suw pwi. Pwen o, ngara wawu kandrimiy.

25 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ngara kasungani ngawan para pweniu pe pwelekei, hapeko nondriyan, ara ipep iya mwolou pe kultuw para akapwesani wawu mbukena wawu. 26 Wawu Parisiy para marayoh! Akasungani nondriya pweniu pe pwelekei kimu na, kihipwen, pwen andre ngawan para aliy yi, ara andre kiya howen.

27 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu, ara tehe hu pohomara ngat mepo hutumwi kohoh pallen iya aliy. Nimiyan para ngawan, ara lahayan iya, hapeko nondriyan, ara ndruwi hu ndramat pe melit masih pwalan ipep ita aliy. 28 Pwen tehen aliy opu, ngawan tawawu, ara wawu ya yingani wawu iya kili hu ndramat tehe imwonen. Hapeko nondriya wawu, ara ipep iya pwandrandraman pe kultuw pwassin.

29 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ngara kara hu ngat para tona hu poropet, pe wawu ngara kanowi hu ngat tahu ndramat imwonen. 30 Pe wawu ngara kapa, &lt;Kapa yowu koro nondriya hu lang ta tumbu yowu hu, ara andre yowu kansopwat yihu para katingundru hu poropet pwi.&gt; 31 Pwen wawu kanpwaingani wawu tehe wawu, ara tumbu yihu ndramat mepo hu tingundru hu poropet. 32 Kiya, hiyan, akapo sura pakut mwomwan ta tumbu wawu hu, kipoo kiya hapwen topwei!

33 Wawu mwat! Wawu mwat hayoi mapaira wawu! Wawu andre kawop kasa mawen kora kultuw mwomwan tapeh? Kora mwomwan tawawu, ara andre kiyki wawu kaya ngat mepo mwan itayat aliy. 34 Pwen pe tunan ara ko, yo andre kupwandrisa hu poropet, pe hu ndramat lohongahu waison, pe hu ndramat para hinuwani wawu, ara hu kasa kili wawu. Yihu hayah tahu, andre wawu katingundruhu, pe karapaingi hu kaya kei tondrih. Pe yihu hayah i, ara andre akamwiriyani hu koro nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta , pe akoho san hu, pe andre hu koho wop kol hakol kaya hakol. 35 Pwen hu ndramat masih mepo hu kanitingundru hu ndramat kultuwayihu imwonen, pe ndreyehu kinimuw iripo kol pwan, ara koran andre kiro ndritawawu--iro ndreye Apel, yiy ndramat imwonen, pe isa matne ndreye Sekarayah NdraPerekayah, yiy mepo wawu tingundrun iro mwalinga yumwa totohun namandran pe pere tuntun, ara andre wawu kakuni korahu topwei. 36 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe kora melit masih kene mwomwan aro, ara andre kisa kona wawu hasap para mahapo.

37 O Yerusalem, Yerusalem! Wawu mepo wawu ngara katingundru hu poropet, pe hu ndramat mepo Ngindrai ipwandrisa hu husa kili wawu, ara ngara akasolpwa hu kiya pat: Lang hitun ara ndriyo inamiliy para kurawurani noru wawu hu kasawule, tehe tutut pihin hamou ngara kipwokarani norun hu koro pahandra kapenen. Hapeko wawu ngara kahambuwali wawu. 38 Akahilingiy, kolo wawu, ara kinna mwomwan pe kinna marakah. 39 Paratesah, yo upwai isa kili wawu tehe andre akannime yo paiwe pwi, kipoo akapa, &lt;Lomwes ita kili yiy mepo isa iya ngala Yapan.&gt;**&gt;&gt;

24

Hu kaipisa melit andre karayah para kapwainganiy tehe lang para kol pwan nakiyahapwen

1 Pwen Yesu itali yumwa totohun namandran, pe iro tokai nakiyau. Pe ndramiran hu husa kili yiy pe huwiri lohongan iya yumwa totohun namandran, pe hu wum mepo huro kene aliy. 2 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu tora nime hu melit masih kene aro, ndre? Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe pat sih andre kinye ndron ndrita sih pwi. Hu pat masih kene aro, andre hu katipiyani hu topwei kaya pwan.&gt;&gt;

3 Pwen Yesu impwan Ngondron para hu Holip, pe ndramiran hu husa kili yiy nokule ko, pe hupa, &lt;&lt;Apwai kisa kili yowu, sehe lang ndrokonan andre hu memelit masih mepo anpwai ara andre karayah? Pe sehe kaipisa melit andre kipwaingani lengem para nasa, pe para kol pwan nakiyahapwen?&gt;&gt;

4 Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro, matisan ndramat hamou kipakarawani wawu. 5 Paratesah, yihu ndramat soyon andre hu kasa kiya ngolo, pe andre hu kapa, &lt;Yo ara Mesayah,&gt; pe andre hu kapakarawani hu ndramat soyon. 6 Pe andre wawu kahilingi nola hu pahun, pe hu nguluwa hu pahun, hapeko nere wawu mbuna kihilim. Hu melit tehen tora andre hu karayah, hapeko lenge kol pwan nakiyahapwen, ara mapu. 7 Pe hu ndraye ndramat hayah, andre hu kapo pahun kiya kili hu ndraye ndramat hayah i; pe hu ndramira kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para hu kol hayah, ara andre kapo pahun kaya kili hu ndramira kolo king para hu kol hayah i. Pe hu song pe hu nunuw namandran iya, ara andre hu karayah koro hu kol hakol-hakol. 8 Hu melit masih aro kene, ara andre karayah kimu na, tehe pihin hamou ihingotou para nakimwalahiy.

9 Pwen andre hu kambultuwe tahatini wawu para karandroyani wawu, pe katingundru wawu kamat. Pe tunan yo kopu, pwen andre hu ndramat para kol pwan masih kene, ara andre hu kahangasi wawu. 10 Pe kiro mwonen lang ara, yihu ndramat soyon, andre hu katali lohongai ndrisiyon sato. Pe andre hamou kiratuni hamou, pe hamou kihingasi hamou. 11 Pe hu poropet pwasoyou andre hu karayah, pe kapakarawani hu ndramat soyon iya. 12 Pe kultuw para kanamili hamou-hamou mwalinga hu ndramat hitun, ara andre kissau, paratesah, kultuw pwassin iripo po iya namandran iya. 13 Hapeko sehe ndramat mepo kiro tine pwokeyan, kipoo kiya matne lang kiyahapwen, ara andre Ngindrai kisopwat yiy. 14 Pe nongan hiyan para kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy iye, ara andre kapohowei kisalti kol pwan masih, tehe titiye to kiya kili hu ndraye ndramat masih kene, pwen lang para kol pwan nakiyahapwen andre kisa.

15 Pwen pe kiro mwonen wawu kanime melit mwomwan, mepo poropet Taniyel kinpohowei koluw kinna, ara kiro tine nondriya Seu Sahin Haiyan ita nondriya yumwa totohun namandran ta Ngindrai—&lt;melit pwalan masih mepo andre kipwalngani yumwa totohun namandran*&gt;—hiyeh kinime nongan ara, ara lohongan kileu— 16 pwen yihu mepo hutora kol namandran hape Yutiya, ara hu kawop kaya hu ngondron. 17 Pe sehe ndramat mepo kiro payandroha suwen lang ara, ara mbuna kilai kiya pwan, pe kiya nondriya suwen para kiyapo handra melit tan kisa ngawan. 18 Pe sehe ndramat mepo kiro pingen lang ara, ara mbuna kimui para kiyapo koiwen. 19 Toimwa hu pihin mepo mapundriyahu, pe hu mepo hutora hisuwe noruhu malaman, ara andre hu kaiki koisariy kiho nondriya hu lang ara. 20 Akatohun tehe wowop tawawu, ara mbuna kisarayah kiro mwonen lenge nowou ndre kiho lang Sapat. 21 Paratesah, lang ara, andre nopwaran namandran iya kirayah. Pe nopwaran ara, ara andre kinhisoule tehe nopwaran masih mepo kintayah pwen, ara pwi--iro mwonen kol pwan irayah, ipoo isa matnen mahapo. Pe kiyamulan, nopwaran tehen tora, ara andre kintayah paiwe kihisoule tehen aliy, ara pwi. 22 Pe kapa Ngindrai kinsondriti hu lang para hu nopwaran ara kinna mulai pwi, ara andre hamou kinto mwalen pwi. Hapeko ilohongani hu mepo kinpirani hu pe kintakinimahu pwen, pwen pe isan nowen, ara iya mulai. 23 Pe kiro mwonen lang ara, kapa ndramat hamou kisa pe kipwai kisa kili wawu, kipa, &lt;Akahilingiy! Mesayah iripo iye!&gt; ndre kipa, &lt;Mesayah ita yoro!&gt; pwen lohonga wawu mbuna kipwotisingi nongnan. 24 Paratesah, hu kristus pwasoyou, pe hu poropet pwasoyou, ara andre hu kasarayah; pe andre hu kambusi hu kaipisa pwoke namandran, pe hu kinima pwoke yi, para hu kapakarawani hu mepo Ngindrai kintakinimahu pwen—kapa ilahiy para hu kambusiy tehen aliy. 25 Akanimei, lang mapu kinsa, pe yo kunpwai mamu kinsa kili wawu.

26 Pwen pe kapa hamou kipwai kisa kili wawu, kipa, &lt;Akanimei! Yiy iyoro kol ndrohoyin,&gt; wawu mbuna akaya; ndre kapa kipa, &lt;Yiy ita nondriya seu sahin ita nondriya seu aro,&gt; pwen mbuna akapwotisingi lohonga wawu kiya aliy. 27 Paratesah, kiro mwonen ngara akanime kamit kikamiriy kiyau kup, pe ngannganan kilenganiy kiya toton kiya rai, pwen pe lang para Noru Ndramat nakisa, ara andre kirayah tehen aliy opu. 28 Hape aleheh mepo paramuw kirahis kiro aliy, ara andre hu mondrtoi kahalun kaya aliy.†

29 Kiya ndruwa lenge hu nopwaran ara kahapwen, pwen hape pwi ko,

&lt;mwandrai andre kilokuh,

pe walah andre kiniyki nganan pwi,

pe hu piriy andre kayos kayau yang kasa pwan,

pe hu pwoke para yang, ara andre hu kamemeyeu.&gt;‡

30 Pe kiho nondriya lang ara, ara kaipisa Noru Ndramat andre kisarayah kiho paingan yang. Pe hu ndraye ndramat para kol pwan masih, ara andre hu karang malihu. Pe andre hu kanime Noru Ndramat kisa kiho ndrita hu kokom para yang, kiyapolo pwoke pe nonowa nganan namandran. 31 Pe ndrah andre kiro tang namandran iya, pe Noru Ndramat andre kipwandrisa hu angelou tan, pe andre hu karawurani hu mepo kintakinimahu pwen atan, hu kayau hu mbusungo kol pwan mahaasai, pe kiro yang haroh kiyandrek kiya haroh.

32 Akapo lohongai kiyau nongan pwandritiye para kei pik toro: Kiro mwonen ndrandran kituhuruh pe kiyki kaimbuwen, ara akapahasaniy, tehe lang para mwandrai nakising, ara kinsa pakeh. 33 Tehen tora ko, kapa akanime hu melit masih kene aro koro tayah, ara akapahasaniy tehe Noru Ndramat, ara kinsa pakeh, pe ita poho karam. 34 Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu ndraye ndramat hasap para mahapo aro, ara andre hu masih kanmat pwi, kipoo hu melit masih aro karayah topwei. 35 Kol paingan yang pe kol pwan, ara andre kihipwen, hapeko hu nongno, ara andre kanhipwen pwi.

Ndramat hamou kinpahasani sehe lang ndre sehe paramwandrai pwi

36 Hapeko ndramat hamou kinpahasani sehe lang, ndre sehe paramwandrai hu melit aro kene nakarayah, ara pwi. Pe Norun pe hu angelou hutora kol paingan yang, ara hukowu i. Taman hamou opu, ara ipahasaniy. 37 Pe sehe kultuw mepo ngara hu koro mbusiy kiro lenge Nowah, ara andre kirayah kihisoule ko, kiro mwonen lang mepo Noru Ndramat nakisa. 38 Paratesah, tandrohonga hu lang mepo non kintah mapu, ara yihu ndramat huro namnam, pe huro yin ndran, pe huro yesou, pe huro sokombut yesou, ipoo iya lang mepo Nowah isong iya nondriya ndroi. 39 Pe hu kanyirowe sehe melit mepo pakeh nakirayah, ara pwi, ipoo non irah pe isurahi hu masih huya mawen. Pwen lang para Noru Ndramat nakisa, ara andre kirayah tehen aliy opu. 40 Hilu ndramat malmou andre hilu koro piyang; Ngindrai andre kiwiri hamou, pe hamou andre kiye ndron. 41 Hilu pihin malmou andre hilu koro puluw palawa para ndrinanohun; Ngindrai andre kiwiri hamou, pe hamou andre kiye ndron.

42 Pwen tehen tora ko, mara wawu kiro, paratesah, sehe lang Yapan nakisa kiya aliy, ara wawu kowu. 43 Hapeko lohonga wawu kileu kiya nongan aro: kapa mbukena seu kinpahasaniy pwen kimu, iya sehe paramwandrai ndramat para pahana nakisa, ara andre mbukena seu ara kiro poyoi; pwen suwen ara andre kinlahiy para hamou kitumbuwei pe kiya nondriyan pwi. 44 Pwen ndroiyin ara ko, wawu yi, ara akoro hinehes, paratesah, Noru Ndramat nakisa, ara andre kiho nondriya paramwandrai mepo wawu kowu para nakisa kiya aliy.

45 Pwen, sehe ndramat para poya mbulen mepo maran pahalan pe lohongai waison iripo kili yiy, ara andre namandran tan kiyki mbulen kiya kili yiy? Namandran tan andre kiyki ndramat tehen tora, para kiro nimnim kiyata hu ndramat para poya mbulen kiro nondriya suwen, pe para kiro hang hu anandrinai kiho mwonen paramwandrai para yukuya anandrinai. 46 Hiyan masih kapa ndramat para poya mbulen ara, ara namandran tan kimui kisa, pe kinimei tehe yiy iropo mbulyan. 47 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe namandran tan andre kiyki yiy kiro nimnim kiya hu menmenan masih kene. 48 Hapeko kapa ndramat para poya mbulen, ara kultuwayin pwassin, pe kipanguluwaniy kiyatan mbukenan, kipa, &lt;Namandran to, ara ita mawen ndrangan niwen iya pe kinsa mapu,&gt; 49 pe iya pe iro tandroyani susuran hu para poya mbulen, pe iya iro namnam pe iro yin ndran iyapolo hu ndramat para kuimwa ndran, 50 pwen namandran ta ndramat para poya mbulen ara, ara andre kisa kiho nondriya lang mepo ikowu iya aliy, pe kiho nondriya paramwandrai mepo kinpahas kinna aliy pwi. 51 Pe andre namandran tan kiringi yiy kiya mendre-mendreheh, pe kiyaiki yiy kiya polo hu ndramat para pwandrandraman, kiya kol mepo andre hu koro rang malihu pe koro yandrisingi koltahu.

25

Nongan pwandritiye tahu pihindrahin masongui

1 Kiro lang ara, kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol paingan yang, ara tehe hu pihindrahin masongui mepo huwiri hu paisui makakan tahu, pe huyau huya para kaya pohonani ndramat para nakiyesou. 2 Pe hu mayimou tahu, ara lohongahu waison pwi; pe hu mayimou tahu, ara lohongahu waison. 3 Pe yihu mepo lohongahu waison pwi, ara huwiri hu paisui makakan tahu, hapeko hu kanwiri ndraikei para aliy kinnasurahu pwi. 4 Pe yihu mepo lohongahu waison, ara huwiri ndraikei iro hu pwisi ndraikei iyasura hu paisui makakan tahu. 5 Pe ndramat para nakiyesou ara, ara kinsa kileh pwi. Pwen marahu pihindrahin ara, inun pe humatin.

6 Pwen iho ndrokolo put, ndramat hamou iyoh, ipa, &lt;Ndramat para nakiyesou, ara itapo isa! Akasa ngawan para kaya pohonani yiy!&gt;

7 Pwen hu pihindrahin masih ara husa poyoi, pe hu mwaniyani hu paisui makakan tahu. 8 Pwen yihu mepo lohongahu waison pwi, ara hupwai iya kili hu mepo lohongahu waison, ara hupa, &lt;Akahang yowu hape ndraikei tawawu na; paisui towu, ara hu nakamat.&gt;

9 Pe hu pihindrahin lohongahu waison ara, ara husomwiy, hupa, &lt;Pwi yoh! Andre kinlahi wawu pe yowu kene, ara pwi. Akaya kili hu mepo hu tora po pehei iya ndraikei pe akasou hayah tawawu mbukena wawu.&gt;

10 Hapeko iro mwonen huropo huya, para hu nakaya sou ndraikei, ndramat para nakiyesou, ara kinsarayah pwen iro. Pe hu pihindrahin mepo hu kanmwaniyani hu pwen huro, ara husong huyapolo yiy huya nondriya suwe yon para yesou. Pe hu para seu ara, huwari papai.

11 Iyamulan hu pihindrahin lohongahu waison pwi ara, ara husa, pe hupa, &lt;Namandran! Namandran! Atipe papai kili yowu!&gt;

12 Hapeko isomwi hu, ipa, &lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu tehe ukowu tawawu.&gt;

13 Pwen tehen tora ko, mara wawu kiro, paratesah, wawu kowu sehe lang ndre sehe paramwandrai Yapan tawawu nakisa.

Nongan pwandritiye tahu ndramat para poya mbulen huwiri singayai

14 Pwen nakupwai paiwe yi, kolo King Ngindrai ita kol paingan yang, ara tehe ndramat hamou iyen, pe iyau iya kinhora tokai tan. Pe iyoh hu ndramat para poya mbulyan husa pe iyki menmenan iya nima hu. 15 Pwen iyki singayai mapuyimingui pe ndromwan iya kili hamou, pe iyki singayai mapulungui pe ndromwan iya kili hamou, pe iyki mapusongui pe ndromwan iya kili hamou.* Pe iyki singayai ara, ara ilahi pwoke para mbulyahu hamou-hamou. Pwen iyau iya tokuyan. 16 Pwen yiy hamou mepo kinwiri singayai tehe mapuyimingui ara, ara hape pwi ko, iyapo mbulen iya aliy, pe iposuran irayah mapuyimingui yi. 17 Pwen yiy mepo iwiri singayai tehe mapulungui ara, ara tehen aliy opu, ipo mbulen iya aliy, pe iposuran irayah mapulungui yi. 18 Hapeko yiy mepo iwiri singayai tehe mapusongui ara, ara iya pe ira ngat iya mbulu pwan, pe ikulani singayai ta namandran tan iro aliy.

19 Pe namandran tahu ndramat para poya mbulen, ara iya iro ndrangan niwen iya, pwen imui isa pe imwanye lohongai para singayai mepo iykiy iya nimahu ara. 20 Pwen ndramat mepo kinwiri singayai mapuyimingui ara, ara isaikiy iyapolo mapuyimingui mepo ipo suran ara, pe ipa, &lt;Namandran, animei na! Wou aiki mapuyimingui isa nimo, pe uyapo mbulen iya aliy, pe uposuran irayah mapuyimingui yi.&gt;

21 Pe namandran tan isomwi yiy, ipa, &lt;Wou ndramat hiyan pe ndramat para weleso! Mbulyam hiyan! Wou apo mbulen iya melit noniy, pwen andre aro nimnim kiya hu melit soyon. Asa pe talu kapwes kawule!&gt;

22 Pwen ndramat mepo iwiri singayai mapulungui ara isa yi, pe ipa toro: &lt;Namandran, animei na! Wou aiki mapulungui isa nimo, pe uyapo mbulen iya aliy, pe uposuran irayah mapulungui yi.&gt;

23 Pe namandran tan isomwi yiy, ipa, &lt;Wou ndramat hiyan pe ndramat para weleso! Mbulyam hiyan! Wou apo mbulen iya melit noniy, pwen andre aro nimnim kiya hu melit soyon. Asa pe talu kapwes kawule!&gt;

24 Pwen ndramat mepo iwiri singayai mapusongui ara, ara isa, pe ipa, &lt;Namandran, upahasaniy tehe wou ara ndramat hamou ngandrahan, mepo ngara ayapo anandrinai mepo anhohas pwi. Pe wou ngara ayambultani peke anandrinai mepo anhopiye pwi. 25 Pwen unoh pe uya kulani singayai ara iro mbulu pwan, Animei na, singayai tam iye.&gt;

26 Hapeko namandran tan isomwi yiy, ipa, &lt;Wou ndramat para welemai pe kultuwayim pwassin! Pwen pe wou anpahasaniy tehe yo ngara kupo anandrinai mepo ndramat hamou ihisiy, pe ngara kumbultani anandrinai mepo ndramat hamou ipiye peken. 27 Pwen hiyan para aiki singayai to kiya nondriya yumwa singayai, pwen lang mepo nakumui kusa, ara andre kuwiri suran kiyapolon i.&gt;

28 Pwen pe namandran tan ipwai, ipa, &lt;Akawiri singayai kiya mawen kili yiy, pe akaikiy kiya kili yiy mepo atan mapusangat. 29 Paratesah, hiyeh mamenmenan, ara andre Ngindrai kipo sura menmenan, pe atan, ara andre kihon kiya soyon iya. Hapeko yiy mepo menmenan pwi, konan hape sohoyan kimin, ara andre kawiriy topwei kiya mawen kili yiy. 30 Pe akasoyau kiyata ndramat para poya mbulen mepo ndrinameren soyon ara, ara kiya ngawan, pe kiya nondriya kol lokuhan, mepo andre hu koro rang malihu pe koro yandrisingi koltahu.&gt;

Sopat para hu sipsip pe hu meme

31 Pwen kiro mwonen Noru Ndramat nakisa kiyapolo nonowa nganan, pe hu angelou masih kene hu kasapolo yiy, ara andre kimpwan ndrohonoku mipwan tan, kiyapolo nonowa ngana kol paingan yang. 32 Pe hu ndraye ndramat para kol masih kene, ara andre hu kasa rawurehu koro mbulmaran, pe andre kisopat hu ndramat kaya malpat, tehe ndramat hamou para pwokereya hu sipsip, ngara kisopat hu sipsip kaya mawen kili hu meme. 33 Pe andre kiyki hu sipsip kaya pwen te niman mot, pe hu meme kaya pwen te niman kamou.

34 Pwen King andre kipwai kiya kili hu mepo huya pwen te niman mot, kipa, &lt;Wawu mepo Tomo iripo toholi wawu, ara akasa pe akasawiri kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy, mepo Ngindrai kinmwaniyaniy pwen atawawu, tandrohonga imangsani kol pwan irayah. 35 Paratesah, yo umundrui pe wawu hang yo hapesah para kuyan. Pe koyu isapak pe wawu hang yo hapesah para kuyin. Pe yo ara tehe lah hamou, pe wawu wiri yo uya nondriya suwe wawu. 36 Pe yo koiwe pwi, pe wawu hang yo koyau; pe yo umwa pe wawu sa pe wawu pwokarani yo. Yo uro nondriya kou, pe wawu sa koyum yo.&gt;

37 Pwen hu ndramat hu mwonen, ara andre hu kasomwi yiy, hu kapa, &lt;Yapan, yowu nime wou amundrui, pe yowu hang wou anandrinai, kahaleh? Ndre koyum isapak, pe yowu hang wou hapesah para ayin, kahaleh? 38 Pe yowu nime wou tehe lah hamou, pe yowu wiri wou asa nondriya suwe yowu, kahaleh? Ndre wou androisi koyau, pe yowu hang wou koyau, kahaleh? 39 Pe yowu nime wou amwa, ndre aro nondriya kou, pe yowu sa koyum wou, kahaleh?&gt;

40 Pe King andre kisomwiy, kipa, &lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, sehe melit wawu mbusiy iya kili nali hu aro, mepo ngalahu pwi masih, ara wawu mbusiy isa kili yo.&gt;

41 Pwen King andre kipwai kiya kili hu mepo huya pwen te niman kamou, kipa, &lt;Akaya mawen kili yo; Ngindrai kiniten ana wawu. Wawu kaya nondriya mwan mepo andre kinto-kinto, mepo Ngindrai kinmwaniyaniy pwen ata Sinai pe hu angelou tan. 42 Paratesah, yo umundrui pe wawu kanhang yo hapesah para kuyan pwi. Pe koyu isapak, pe akanhang yo hapesah para kuyin pwi. 43 Yo tehe lah hamou, pe wawu mbuwali wawu para kusa nondriya suwe wawu. Yo undroisi koyau, pe wawu kanhang yo koyau pwi. Yo umwa, pe uro nondriya kou, pe wawu kansa pwokarani yo pwi.&gt;

44 Pe andre hu kasomwi yiy, hu kapa, &lt;Yapan, yowu nime wou amundrui, ndre koyum isapak, ndre wou lah hamou, ndre androisi koyau, ndre amwa, ndre aro nondriya kou, pe yowu kansopwat wou pwi, kahaleh?&gt;

45 Pe andre kisomwiy, kipa, &lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, sehe melit akanmbusiy kinna kili hu mepo ngalahu pwi masih aro pwi, ara akanmbusiy kinsa kili yo pwi yi.&gt;

46 Pwen hu ndramat aro, ara andre hu kaya mawen pe kawiri kora nopwaran mepo andre kinto-kinto. Hapeko yihu ndramat imwonen, ara andre hu kawiri taleh mepo andre kinto-kinto.&gt;&gt;

26

Humburi nongan para katingundru Yesu

1 Pe iro mwonen Yesu iwong iya hu melit masih kene aro ihipwen, pwen ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, 2 &lt;&lt;Wawu pahasaniy, tehe lenge Pasopa, ara lang maluwoh o hira ndron—pe Noru Ndramat, ara andre hu kaiki yiy kiya nimahu ndramat para hu karapaingi yiy kiya kei tondrih.&gt;&gt;

3 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane kol, ara husa rawurehu husa nondriya suwe pris ihohin ta hu pris masih kene, ngalan Kayapas. 4 Pe huro mburi nongan pe huro ten lohongai kokohe para kambultuwe tahatini Yesu pe katingundrun. 5 Pe hupa, &lt;&lt;Hapeko mbuna tukambusiy kiro nondriya Yon, matisan hu ndramat karambumbuwat pe karahatai.&gt;&gt;

Pihin hamou itilingi ndraikei iya paya Yesu iro kol Petaniy

6 Pwen Yesu iro kol Petaniy, iro nondriya seu ta ndramat hamou mepo ngara hu kapohowe yiy, Simon ndramat para Mwamwa Kawa. 7 Pe pihin hamou isa kili yiy iyapolo pwisi ndraikei sih mepo ndraikei mangonohon layin iro aliy, pe kenne ndraikei ara, ara namandran iya. Pe Yesu iyeroh ngilse keyau, pe pihin ara, ara itilingi ndraikei ara iya payan.

8 Pwen iro mwonen ndramiran hu, hunimei, ndrinahu, ara ilokuh. Pe husok, hupa, &lt;&lt;Paratesah pe itilingi ndraikei mangonohon layin ara, ara iya mwaihei opu? 9 Ndraikei mangonohon layin aro, ara ilahiy para kapopehei kiya aliy kiya singayai namandran, pe kaiki singayai para aliy kiya kili hu ndramat mepo hundroisiy.&gt;&gt;

10 Pe Yesu iyirowe tesah mepo huro wong iya aliy, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu tora wong ana pihin aro? Yiy, ara imbusi kultuw hiyan iya isa kili yo. 11 Yihu ndramat mepo hundroisiy, ara andre hu koro polo wawu lang masih, hapeko yo, ara andre kunto polo wawu waiye pwi. 12 Pihin aro itilingi ndraikei mangonohon layin aro isa mondro, ara imbusiy para kimwaniyani yo para toniyo. 13 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, hape aleheh nondriya kol pwan masih mepo hu kaya, pe hu kapohowe nongan hiyan aro kiya aliy, pwen tesah pihin aro kinmbusiy, ara andre hu katiyani tiyeyan, pe kalohongani yiy.&gt;&gt;

Yutas ipa hiyan para hu katingundru Yesu

14 Pwen hamou tahu Songui Pe Lumou—mepo hupohowe ngalan Yutas Yiskariyot—ara iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, 15 pe isok, ipa, &lt;&lt;Wou andre aiki tesah kisato kapa kuratuni Yesu, pe kuiki yiy kisa nima wawu?&gt;&gt; Pwen pe husomwi yiy, pe husowani yiy iya sombule silwa matingui. 16 Pe iro lang ara iya, Yutas iro ten sehe sai hiyan para kiyki Yesu kiya nimahu.

Pasopa ta Yapan

17 Iro nondriya lang imu para Yon para Lang Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi, hu ndramira Yesu husa kili yiy pe husok, hupa, &lt;&lt;Wou anamiliy para yowu karamwaniyani anandrinai tam para ayan kiro lenge Pasopa, kiro hape aleheh?&gt;&gt;

18 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Akaya nondriya kol namandran, pe akaya kili ndramat aro, pe akapwai kiya kili yiy, akapa, &lt;Ndramat para Hinonou ipa toro: Pakeh nakisa rahihini lenge ara. Pe yo nakulohongani lenge Pasopa kiyapolo ndramiro hu koro suwem.&gt; &gt;&gt; 19 Pwen pe ndramiran hu humbusiy tehe Yesu kinpomwanye kinna kili hu, pe humwaniyani hu melit para Pasopa.

20 Pwen kol ipiyah, pe Yesu iyeroh ngilse keyau, iyapolo hu Songui pe Lumou. 21 Pe huro namnam manau pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hamou tawawu andre kiratuni yo.&gt;&gt;

22 Pe ndriyahu ara ipworu namandran iya, pe hamou iro pwassohi nongna hamou iya kili Yesu, huro pa, &lt;&lt;Yapan, andre yo, ndre?&gt;&gt;

23 Pwen Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Yiy mepo kintaimani niman kinna nondriya pwelekei sura yo, ara andre kiratuni yo. 24 Noru Ndramat, ara andre kiyau ndruwa nongan tehe pwayan kinpwai, pe kintiyani tiyeyan. Hapeko toimwa sehe ndramat mepo andre kiratuni Noru Ndramat! Iya hiyan masih iyata ndramat ara, kapa tinan kinmwalahiy kinna tan pwi.&gt;&gt;

25 Pwen Yutas, ndramat mepo nakiratuni Yesu ara, ara ipa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, andre yo, ndre?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Tehe anpwai ara.&gt;&gt;

26 Pe iro mwonen huro namnam, Yesu iwiri ndrinanohun pe itoholiy, pe iramburingiy, pe iykiy iya kili ndramiran hu, pe ipa, &lt;&lt;Akawiriy pe akainiy; iye ara nombuwe.&gt;&gt;

27 Pwen iwiri pweniu wain sih, pe irawuloh iya kili Ngindrai, pe iykiy iya kili hu, pe ipa, &lt;&lt;Wawu masih kene, akayin kiyau aliy. 28 Iye ara ndreye para tapaniu,* mepo utilingiy para kisopwat hu ndramat soyon, para kitali hu pakut mwomwan tahu. 29 Yo upwai isa kili wawu, kiro mahapo kiya, andre kunyin kiyau ndrunu mbuwa wain iye paiwe pwi, kipoo kuyin kiyasura wawu kiya nimnim howen kiro nondriya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy ta Tomo.&gt;&gt;

30 Pe hupowaliy sahin ihipwen, pwen huyau huya Ngondron para hu Holip.

Yesu iranonoye tehe Pita andre kipa tehe ikowu tan

31 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa,

&lt;&lt;Nepo kiping, tunan yo ko, andre wawu masih kene kahandrundru pe akatali yo. Paratesah, pwayan kinpwai pwen, kinpa toro:

&lt;Andre kutingundru ndramat para pwokereya hu sipsip, pe andre hu sipsip kamasumbuwe.&gt;†

32 Hapeko kamulan kutine, ara andre kuro mu kili wawu kuya Kaliliy.&gt;&gt;

33 Pe Pita isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Konan kapa tunan wou, pe yihu masih kene aro hu kahandrundru, hapeko yo, andre kunhindrundru satam pwi.&gt;&gt;

34 Pe Yesu ipwai iya kili Pita, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wou, tehe nepo kiping, pe tutut kintang mapu, andre apwai maporotisap tehe akowu to.&gt;&gt;

35 Pe Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Konan kapa kumat kiyasura wou, hapeko andre kunpwai tehe ukowu tam, ara pwi yoh.&gt;&gt; Pe ndramiran hu masih, ara hupwai iyawule tehen aliy yi.

Yesu itohun iro Ketsemani

36 Pwen Yesu iyau iyapolo ndramiran hu huya pinge holip hape, mepo hupohowei Ketsemani. Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akorompwan iye, pe yo kuya yoro kuya tohun.&gt;&gt; 37 Pe iwiri Pita iyapolo NdraSepetiy malmou huyapolo yiy. Pe iro hingorowe ngandran, pe ndriyan ara iroporu. 38 Pwen pe yiy ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Ndriyo, ara iporu namandran iya, pe pakeh tehe pakumat. Akoro iye kiyapolo yo, pe mara wawu kiro.&gt;&gt;

39 Pe iya hangoh hape mendreheh, pe iyos te kombuyen iya pwan pe itohun, ipa, &lt;&lt;O Tomo, kapa ilahiy, pwen awiri pweniu iripo kili yo aro kiya mawen. Hapeko mbuna kiho ndruwa namiliwo, konan; oho ndruwa namiliwam.&gt;&gt;

40 Pwen imui iya kili ndramiran hu matimou, pe inime hu huro matin. Pwen pe ipwai iya kili Pita, ipa, &lt;&lt;Wawu kanlahiy para mara wawu kiro, pe akoro memere kiyapolo yo kiho paramwandrai sih o, ndre? 41 Mara wawu kiro pe akatohun, pwen pe andre wawu kanyos kanna nondriya nohonou pwi. Weleso ita mwoiwa wawu, hapeko nombuwe wawu, ara imbuyei.&gt;&gt;

42 Pwen iya mawen poroluwoh i, pe itohun, ipa toro: &lt;&lt;O Tomo, kapa kinlahiy para awiri pweniu iripo kili yo aro kinna mawen pwi, andre kipoo kuimwiy, hiyan, oho ndruwa namiliwam pwokeyan.&gt;&gt;

43 Pwen imui isa, pe inime hu kanmatin paiwe yi, paratesah, marahu inun. 44 Pwen itali hu huro, pe iyau iya mawen porosih i, pe iya tohun porotoyoh i, pe iho ndruwa totohun tan para mamu ko.

45 Pwen imui iya kili ndramiran hu, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu tora matin pe tora ngoh manau, ndre? Akanimei, lang kinsa pakeh pe Noru Ndramat, ara yihu nakaratuni yiy kiya nimahu ndramat pakut tahu mwomwan. 46 Akatine, tukayau! Akanimei! Ndramat nakiratuni yo, ara kinsa!&gt;&gt;

Humbultuwe tahatini Yesu

47 Pwen Yesu iro wong manau, pe Yutas, hamou tahu Songui pe Lumou, ara isarayah. Yiy iyapolo hu ndramat soyon iya husa iyasura hu semela pahun niwen pe hu parakei. Hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane hu ndramat, ara hupwandrisa hu husa. 48 Pe ndramat mepo nakiratuni yiy, ara kinpomwanye kinna kili hu kinna kaipisa melit handra, pe ipa toro: &lt;&lt;Ndramat mepo nakurahunghung kiya kili yiy, ara yiy ara kopu; akambultuwe tahatini yiy.&gt;&gt; 49 Pe Yutas iya mwonen iya kili Yesu pe irawulohani yiy, ipa, &lt;&lt;Yoping, Ndramat para Hinonou!&gt;&gt; Pwen irahunghung iya kili yiy.

50 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Kowase, ambusi tesah mepo asa iya aliy.&gt;&gt; Pwen hu ndramat ara, huhulun husa kili Yesu, pe hupwahatini yiy, pe humbultuwe tahatini yiy.

51 Pwen o, susuya Yesu hamou, ara niman iya semela pahun tan, pe iluwiy isa ngawan, pe isondriti ndrainga ndramat para pwandrendres ta pris ihohin ta hu pris masih kene, ara imut.

52 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Aiki semelam kimui kiya nokun. Paratesah, hu mepo hupo pahun iya semen, ara andre hu kamat kiya semen. 53 Wou akowu tehe ulahiy para kuyoh kiya kili Tomo, pe kihilingi yo, pe porosih o, andre kipwandrisa hu angelou soyon mepo ndromwoyahu iramwaitini mapuandrtingui pe lupou (72,000),‡ ndre? 54 Hapeko kapa kumbusiy tehen tora, pwen Nongan Haiyan ta Ngindrai mepo kinpwai tehe andre kirayah tehen toro, ara andre kirayah mannan tapeh?&gt;&gt;

55 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ndramat soyon iya, ipa, &lt;&lt;Yo ngara kuya mu kili hu ndramat para kangas marapahun, pwen pe wawu sa iyapolo hu semela pahun niwen, pe hu parakei para kasa mbultuwe yo, ndre? Lang masih ngara kurompwan nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe ngara kuro hinuwani hu ndramat, pe wawu kansa mbultuwe tahatini yo pwi. 56 Hapeko hu melit masih aro, ara irayah para hu nongna hu poropet mepo kantatuluwiy, ara karayah mannan.&gt;&gt; Pwen hu ndramira Yesu ara hutali yiy pe huwop topwei.

Yesu iro tine mbulmara hu Sanhetrin

57 Pwen yihu mepo humbultuwe tahatini Yesu, ara huwiri yiy iya suwe Kayapas, yiy pris ihohin ta hu pris masih kene. Pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu yapane kol, ara hu kansa rawurehu pwen huro aliy. 58 Pe Pita, ara iho ndruwa Yesu, hapeko iho ndron mwanan hape. Pe iya tusuye iya kowa yumwa pris ihohin. Pwen isong iya nondriyan, pe impwan iyapolo hu makundrayin, para kinime tesah nakirayah.

59 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, iyasura hu Sanhetrin masih tahu Yutah, ara huro ten lohongai pwasoyou iya tesah Yesu kinmbusiy; pwen pe tunan ara ko, andre hu kalahiy para katingundrun kimat. 60 Pe konan hu ndramat soyon para tasusut nongan pwasoyou iya kili Yesu, ara husa, hapeko yihu Sanhetrin, ara huten lohongai ndrit.

Pwen iyamulan hilu ndramat malmou hilsa, 61 pe hilpa, &lt;&lt;Ndramat aro ipa, &lt;Yo ulahiy para kuloiwani yumwa totohun namandran ta Ngindrai, pe kiho nondriya lang maroyoh o, andre kupuliy paiwe.&gt; &gt;&gt;

62 Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene, ara itine pe ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Wou andre asomwiy, ndre pwi? Aripo sehe titiye mepo hu ndramat aro topo ratuni wou iya aliy?&gt;&gt; 63 Hapeko Yesu ihun o iro.

Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene, ara ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Yo upwatisingiy isa kili wou, para arandrangan kiya ngala Ngindrai mwalen—kiya, apwai ndrokonan kisa kili yowu, wou ara Mesayah, Noru Ngindrai Kamai, ndre pwi?&gt;&gt;

64 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Tehe anpwai ara. Hapeko upwai isa kili wawu masih kene toro: Lang itapo isa kamulan, wawu andre kanime Noru Ndramat kirompwan kiyapwen te nima Ngindrai mot, mepo yiy Pwokeyan Masih, pe andre kisa kiho ndrita hu kokom para yang.&gt;&gt;

65 Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene, ara ile koiwen pe, ipa, &lt;&lt;Yiy kinpwasisiman ana Ngindrai! Paratesah andre tukaten hu ndramat para kapwokeyani nongan i? Akanimei! Wawu kanhilingiy mahapo tehe kinpwasisiman ana Ngindrai. 66 Wawu lohonganiy tapeh?&gt;&gt;

Pe husomwiy, hupa, &lt;&lt;Yiy ilahiy para kimat kiya nongnan ara.&gt;&gt;

67 Pwen husokombunuhi mbulmaran, pe hu hukuwani mbutimahu pe hurayi yiy iya aliy. Pe hayah tahu, ara huhusili yiy. 68 Pe hupa, &lt;&lt;Mesayah, kapa wou poropet hamou, pwen apwai: hiyeh iripo rayi wou eh?&gt;&gt;

Pita ipa ikowu ta Yesu

69 Pwen Pita iyempwan ngawan, nondriya kowa suwe pris ihohin, pe pihin hamou para poya mbulen isa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Wou aro sura Yesu para Kaliliy yi.&gt;&gt;

70 Hapeko Pita ipwasarahaniy iro mbulmarahu masih, ipa, &lt;&lt;Ukowu sehe nongan atapwai.&gt;&gt;

71 Pwen pe iyau iya poho mara karam para kowa seu ara, pe pihin hamou i inime yiy pe ipwai iya kili hu ndramat huro ara, ipa, &lt;&lt;Ndramat aro ara iro sura Yesu para Nasaret.&gt;&gt;

72 Pe Pita irandrangan pe ipwasarahaniy paiwe, ipa, &lt;&lt;Yo ukowu ta ndramat ara.&gt;&gt;

73 Iyamulan hape yi, yihu mepo huro tine ara, ara huya kili Pita, pe hupa, &lt;&lt;Pe wou ara hamou tahu yi, paratesah, mbulukoyum, ara iyingani wou.&gt;&gt;

74 Pwen iten anan pe irandrangan iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Yo ukowu ta ndramat ara!&gt;&gt; Pe hape pwi ko, tutut irang.

75 Pwen Pita ilohongani nongna Yesu mepo kinpwai, kinpa, &lt;&lt;Tutut kintang mapu, andre apwai maporotisap tehe akowu to.&gt;&gt; Pwen iyau iya ngawan pe iya rang turuwe yiy.

27

Yutas mbukenan indrusuwan

1 Pwen makohuping o, hu pris masih mepo huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane hu ndramat, ara humburi lohongai para katingundru Yesu kimat. 2 Pwen huwasi yiy pe huluwani yiy iya mawen, pe huyaiki yiy iya kili Pailat, yiy mepo pohon para kol namandran iya ara.

3 Pe iro mwonen Yutas, mepo kintatuni Yesu, ara inimei tehe hu kanmburi lohongai para kaiki koran kiya ndrita Yesu, pwen hingorowan iramari yiy iya namandran iya, pe iyaiki sombule silwa matingui ara, imui iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane kol. 4 Pe ipa, &lt;&lt;Yo kunmbusi pakut mwomwan, paratesah, yo kuntatuni ndramat mepo kinmbusi handra mwomwan pwi.&gt;&gt;

Pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Ara handra lohonga yowu pwi; kinna konam ara.&gt;&gt;

5 Pwen pe Yutas ihindrikirani singayai ara, ara iya nondriya yumwa totohun namandran, pe iyau. Pwen iyau iya mawen, pe iya ndrusuwan.

6 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, ara hulokihi hu sombule silwa ara, pe hupa, &lt;&lt;Nongan para pwahanou ipwai tehe singayai aro, ara kenne ndreye ndramat mepo kanitingundrun ara. Pe nonombun para kaikiy kiya ndrohonoku singayai para yumwa totohun.&gt;&gt; 7 Pwen humburi lohongai para kawiri singayai ara, pe karapaya pwan ta ndramat para peneya kohoi, para kirayah ndrohonoku tona hu ndramat para mawen. 8 Pwen tehen tora ko, pwan hape ara, hu ngara kapohowe ngalan ara Ndroho Ndrondroi, iro tandrohongan ara, ipoo isa matnen mahapo. 9 Pwen nongan mepo poropet Yeremayah kinpwai kinna, ara kintayah mannan, ipa toro: &lt;&lt;Huwiri hu sombule silwa matingui, kennen mepo yihu ndramira Yisrayel kaniykiy para sowa ndramat ara, 10 pe huwiri singayai ara, pe hurapaya pwene ndramat para peneya kohoi, tehe Yapan kinpwandrandrahaniy kinsa kili yo.&gt;&gt;

Yesu iro tine mbulmara Pailat

11 Pe Yesu iro tine mbulmara Pailat, pe Pailat isok yiy, ipa, &lt;&lt;Wou king tahu Yutah, ndre?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Tehe anpwai ara.&gt;&gt;

12 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane kol, ara hu tasusut nongan iya kili Yesu, hapeko kinsomwi hu pwi. 13 Pwen Pailat isok yiy, ipa, &lt;&lt;Wou anhilingi titiye soyon mepo hutora tasusut isa kili wou pwi, ndre?&gt;&gt; 14 Hapeko Yesu kinsomwi handra nongan mepo huro tasusut iya kili yiy, ara pwi masih—pe imbusi Pailat irapayan ndrit.

15 Kiro mwonen Yon Para Pasopa nondriya hayou sih tehe sih, Pailat ngara kitali ndramat hamou kiro nondriya kou kisa ngawan. Hu ndramat masih ngara hu karakinima sehe ndramat mepo hunamiliy para kisa ngawan, pwen Pailat andre kitali ndramat ara. 16 Iro lang ara, ndramat hamou iro kou, ngalan Parappas,* kultuwayin ara mwomwan masih, pe hu ndramat hupahas iyatan. 17 Pwen pe iro mwonen hu ndramat soyon hu kansa rawurehu, Pailat isok hu, ipa, &lt;&lt;Wawu namiliy para kutali hiyeh ta hilu malmou aro kisa kili wawu, Parappas ndre Yesu mepo hupohowe yiy Mesayah?&gt;&gt; 18 Pailat ipahasaniy tehe huiki Yesu iya niman, paratesah, humaimai anan.

19 Pailat, ara irompwan manau ndrita pwapwai ndrohonoku tamwanye, pe nambuyun ipwanos nongan iya kili yiy, ipa toro: &lt;&lt;Wou mbuna ambusi hapesah kiya kili ndramat mepo kinmbusi handra mwomwan pwi ara, paratesah, yo unihiyani yiy lang nepo ko, pe imbusi yo uhungorowe ngandran namandran iya.&gt;&gt;

20 Hapeko hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu yapane kol, ara hurakekeyani hu ndramat soyon para hu kasok Pailat para kitali Parappas, pe kipwai para hu katingundru Yesu.

21 Pwen Pailat isok hu, ipa, &lt;&lt;Hiyeh ata hilu malmou aro wawu namili para kutali yiy kisa kili wawu?&gt;&gt;

Pwen husomwiy, hupa, &lt;&lt;Parappas.&gt;&gt;

22 Pe Pailat isok, ipa, &lt;&lt;Pwen, yo andre kumbusi tapeh kiya kili Yesu, mepo hupohowe yiy Mesayah?&gt;&gt;

Pe hu masih husomwiy, hupa, &lt;&lt;Karapaingi yiy kiya kei tondrih!&gt;&gt;

23 Pe Pailat isok, ipa, &lt;&lt;Paratesah? Yiy imbusi sehe kultuw mwomwan?&gt;&gt;

Hapeko hupalngai namandran iya, hupa, &lt;&lt;Karapaingi yiy kiya kei tondrih.&gt;&gt;

24 Pe Pailat, ara ipahasaniy tehe andre yihu kanhilingi yiy pwi. Hapeko huro tambumbuwat pe hu pakarahatai. Pwen iwiri ndran pe isungani niman iro mbulmarahu, pe ipa, &lt;&lt;Ndreyen andre kinto nimo pwi! Kinna kona wawu ara!&gt;&gt;

25 Pe hu ndramat masih husomwiy, hupa, &lt;&lt;Ndreyen, ara kinna kona yowu pe ndraye yowu hu.&gt;&gt;

26 Pwen itali Parappas iya kili hu Yutah. Hapeko ipwai para hu ndram kamwiriyani Yesu, pe iyki yiy iya nimahu para hu karapaingi yiy kiya kei tondrih.

Hu ndram hupwasimiri Yesu

27 Pwen hu ndram ata kapman, ara huwiri Yesu iya nondriya suwe kapman, pe hu ndram para pahun masih husa rahakowan. 28 Pe huhutasak iya koiwen, pe husuluye yiy iya koyau laman hamou. 29 Pe huwiri malkei hamou maporon, pe hurakayaniy tehe kasapai ta king, pwen huikiy iya payan. Pe huiki nes sih iya niman mot, pe hutukuruhu huro mbulmaran, pe hupwasimiri yiy, hupa, &lt;&lt;O yapane yowu, wou king tahu Yutah!&gt;&gt; 30 Pe husokombunuhi yiy pe huwiri nes ara, pwen huti payan ken iho ken. 31 Hupwasimiri yiy ihipwen, pwen hutali koyau laman ara isa mawen kili yiy, pe husuluye yiy iya koiwen mbukenan. Pwen huluwani yiy iyau iya mawen, para hu kaya rapaingi yiy kiya kei tondrih.

Hurapaingi Yesu iya kei tondrih

32 Pwen huropo huya ngawan pe hupohonani ndramat hamou para kol namandran Sairini, ngalan Simon. Pe hurakekeyani yiy para kikuni kei tondrih ta Yesu. 33 Pe husa hape aleheh mepo hopohowei Kolkota, (mbulndroiyi nongan ara, ara ipa, Ndroho Ndruwi Paya Ndramat). 34 Pe huhang Yesu wain, mepo kansulyaniy kinnapolo ndran ngahan, para kiyin, hapeko ihingoruwe kanan, pe mbuwalin para kiyin. 35 Pe hu kantapaingi yiy kinna kei tondrih ihipwen, pwen hunonoyou satu para karahihiri koiwen.† 36 Pe hurompwan ara, pe huro memerani yiy. 37 Pe huratuluwi nongan para koran, pe huikiy iho ndrita payan, ara ipa toro: &lt;&lt;ARO, ARA YESU, KING TAHU YUTAH.&gt;&gt; 38 Pe hilu ndramat malmou para pahana, ara hurapaingi hilu hilho polo yiy, hamou iyapwen te niman mot, pe hamou iyapwen te niman kamou. 39 Pe hu ndramat huropo husayau, ara hupwasimiri yiy, pe hupatumbuye payahu iyatan, 40 pe huro pa, &lt;&lt;O, wou mepo apa andre aloiwani yumwa totohun namandran, pe kiho nondriya lang maroyoh o, andre apuliy paiwe, kiya, asopwat wou mbukenam! Kapa wou Noru Ngindrai Kamai, pwen asapwan kei tondrih!&gt;&gt;

41 Pwen tehen aliy opu, hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu yapane kol, ara hupwasimiri yiy. 42 Pe hupa, &lt;&lt;Yiy kinsopwat hu hayah, hapeko kinlahiy para kisopwat yiy mbukenan pwi! Yiy, ara King tahu Yisrayel! Mahapo ko, kisapwan kei tondrih, pwen andre tukapwotisingi lohonga rou kiya kili yiy. 43 Lohongan ipwotisingi Ngindrai, pwen mahapo Ngindrai kisopwat yiy, kapa kinamili yiy. Paratesah, kinpwai, kinpa, &lt;Yo Noru Ngindrai Kamai.&gt; &gt;&gt; 44 Pwen tehen aliy opu, hilu ndramat para pahana mepo hurapaingi hilu iya kei tondrih hilho polo yiy, ara hiluro hindringndring anan.

Yesu imat

45 Pe paramwandrai iho ndrokololang, pwen kol ilokuh ipoo iya piyahon, pe paramwandrai iya iho tehe maroyoh. 46 Pe paramwandrai iya iho tehe maroyoh, pe Yesu iwayeh pwokeyan iya, pe ipa, &lt;&lt;Eli, Eli, lama sapaktani?&gt;&gt;—Nongan aro, iya nongna kolon, ara ipa toro: &lt;&lt;Ngindrai to, Ngindrai to, paratesah antali yo?&gt;&gt;

47 Pe iro mwonen yihu hayah huro tine pakeh ara huhilingiy, pwen hupa, &lt;&lt;Yiy ita yoh Eliyah.&gt;&gt;

48 Hape pwi ko, hamou tahu ingap iya, pe iwiri nanmam. Pe itaimaniy iya wain susuwen, pe iwasiy iya kou sih, pe ihiriy iya kili Yesu para kiyin. 49 Pe hu masih tahu, ara hupa, &lt;&lt;Kiro tahandren tora. Tukoro pe kanimei na, matisan Eliyah kisa pe kisopwat yiy.&gt;&gt;

50 Pwen Yesu iwayeh pwokeyan paiwe, pe itali mwoiwan iyau pe imat.

51 Iro mwonen paramwandrai ara ko, ndrihiyap namandran iho ndrungak nondriya yumwa totohun namandran, ara ilen iya maltoh. Ilen iho paingan, pe isandrek isa pwan. Pe kol pwan inunuw, pe hu pat ara humbuterenging. 52 Pe hu ngat sou para tona ndramat, ara hute, pe nombuwe hu ndramat haiyan soyon mepo hu kanmat, ara husa tine paiwe. 53 Pe husa ngawan ngarehu, pe iyamulan para Yesu isa tine paiwe, yihu ndramat ara, ara huya nondriya kol namandran haiyan Yerusalem, pe huyarayah huya kili hu ndramat soyon.

54 Pe iro mwonen ndram mepo ihohin tahu ndram masangat, pe hu mepo huro memerani Yesu, ara hunime nunuw, pe hu melit masih kantayah, pwen hunoh turuwehu, pe hupa, &lt;&lt;Ndrokonan masih, yiy Noru Ngindrai Kamai!&gt;&gt;

55 Pe hu pihin soyon huro ariya, pe huro ndron mwanan hape pe huro nimnim. Hu pihin ara, huho ndruwa Yesu huro Kaliliy pe husa, para hu kapwokere yiy. 56 Pe iro mwalinga hu pihin ara, ara Mariya para Maktala, pe Mariya tina Yamis hilu Yosep, pe tina NdraSepetiy malmou.

Huiki nombuwe Yesu iya ngat

57 Pwen kol iro piyah, pe ndramat hamou menmenan soyon para kol Arimateya, ngalan Yosep, ara isa. Pe yiy kintayah ndramira Yesu hamou. 58 Pe iya kili Pailat, pe isok para kiwiri nombuwe Yesu, pwen Pailat ipwandrandrahaniy iya kili hu ndram para hu kaiki nombuwe Yesu kiya kili Yosep. 59 Pe Yosep iwiri nombuwe Yesu, pe isumwai iya koyau hamou howen, 60 pe iyaikiy iya nondriya ngat sou howen atan mbukenan mepo kinsoyei pwen iro. Pe itiriyani pat sih namandran iya, pe iwari pohomara ngat ara, iya aliy, pwen iyau. 61 Pe Mariya para Maktala iyasura Mariya hamou i, ara hilrompwan iyapwen haroh para ngat ara.

Hu ndram huro memerani ngat

62 Pwen Lang Para Ponokule Sapat ihipwen, pe iya lang sih i, hu pris huhohin ta hu pris masih kene pe hu Parisiy, ara huya kili Pailat. 63 Pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Namandran, yowu lohonganiy tehe ndramat para pwakeriu ara, ara mapu kinmat, yiy ipa, &lt;Lang maroyoh kihipwen, andre kusatine paiwe.&gt; 64 Pwen pe apwatisingiy para koro memerani ngat, kipoo kiya lang maroyoh. Matisan ndramiran hu, ara hu kasa, pe kapahanowe nombuwen, pe hu kapwai kiya kili hu ndramat tehe yiy kintine paiwe. Pwandrandraman aro, ara andre kiramwaitini pwandrandraman para mamu.&gt;&gt;

65 Pe Pailat isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Akawiri hu ndram pe akaya mbusi sehe melit mepo wawu lahiy para kambusiy, para akoro memerani ngat kiya hiyan.&gt;&gt; 66 Pwen pe huya singori ngat para tona ndramat ara, pe hurapairani kinima songot iro pat, pe huiki hu ndram para hu koro memeraniy.

28

Yesu itine paiwe

1 Iyamulan para lang Sapat, pe lang iro mbungahiy, para lang iho mu para sandre sih, pwen Mariya para Maktala pe Mariya hamou i, ara hilya para kaya nime ngat.

2 Pe indrou pwi ko, nunuw namandran iya irayah, paratesah, angelou hamou ta Yapan iyau kol paingan yang isa pwan, pe iya ngat pe itiriyani pat iya mawen, pe impwan ndritan. 3 Pe kaipisan tehe kamit, pe koiwen ara pallen iya tehe koh. 4 Pe hu ndramat para memere, ara hunoh turuwehu iyatan, pe hulelen pe mwensehu, ara hurayah tehe hu ndramat kanmat.

5 Pe angelou ipwai iya kili hilu pihin malmou ara, ipa, &lt;&lt;Walu mbuna alkanoh, paratesah, tono tehe walu tora ten Yesu mepo hu kantapaingi yiy kinna kei tondrih. 6 Yiy kinto iye pwi, yiy kintine, imwonen tehe kinpwai. Walu kasa nime nokun mepo iyen aliy. 7 Kiya, walu kaleheleh pe kaya pwai kaya kili ndramiran hu toro: &lt;Yiy kintali kimat pe kintine paiwe, pe andre kiro mu kili wawu kiya Kaliliy. Pe wawu andre kaya nime yiy kaya aliy.&gt; Kiya, yo kunese ndrainga walu ara.&gt;&gt;

8 Pwen pe hilu pihin malmou ara, ara hilu himbuh o, hilyau hilya mawen ngat. Pe hilu noh, hapeko pwesai namandran iwiri hilu, pe hilu ngap para hilkaya tiyaniy kiya kili ndramira Yesu hu. 9 Pe indrou pwi ko, Yesu ipohonani hilu, pe ipa, &lt;&lt;Mandroulang!&gt;&gt; Pwen hilya kili yiy pe hilu mbultuwe ngondrokan, pe hilhiri ngalan. 10 Pwen Yesu ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Walu mbuna alkanoh. Walu kaya pwai kaya kili nali hu para hu kaya Kaliliy, pe andre hu kaya nime yo kaya aliy.&gt;&gt;

Tiyeya hu ndram para memerani ngat

11 Hilu pihin malmou, ara hilro tokai manau hilya, pe hu ndram hayah para memere, ara huya nondriya kol namandran, pe huya tiyaniy iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, iya hu melit masih mepo hu kantayah. 12 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, ara huya rawure huyapolo hu yapane kol, pe humburi lohongai, pe huiki singayai namandran iya, iyata hu ndram. 13 Pe hupwai iya kili hu, hupa, &lt;&lt;Wawu katiyaniy, akapa toro: &lt;Ndramiran hu, ara husa pinge ping pe hupahanowe yiy kinnau, iro mwonen yowu ro matin.&gt; 14 Pe kapa titiye iye kiyarayah kiya ndrainga pohon para kapman, pwen andre yowu karamwanye lohongan, pe wawu andre kanwiri nopwaran pwi.&gt;&gt; 15 Pwen pe hu ndram huwiri singayai ara, pe humbusi tesah mepo hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu Parisiy, hu kanpomwanye kinnata hu kinna aliy. Pe titiye aro, kinsilihi hu Yutah masih, ita ipoo isa matnen lang mahapo yi.

Yesu iwong iya mbulen namandran masih para kambusiy

16 Pwen hu ndramiran songui pe hamou, ara huya Kaliliy, pe huya ngondron mepo Yesu kinpwai para hu kaya aliy. 17 Pe iro mwonen hunime yiy, ara huhuri ngalan, hapeko hu hayah tahu, ara huhindrundru. 18 Pwen Yesu isa kili hu, pe ipa, &lt;&lt;Pwoke nopwaran masih ita kol paingan yang pe iripo kol pwan, ara Ngindrai kiniykiy topwei kinsa kili yo. 19 Pwen ndroiyin aro ko, akaya pe akahanuwani hu ndraye ndramat masih kene para hu karayah ndramiro. Pe akasumuluwani hu kiya ngala Tomo, pe Norun, pe Mwoiwan Haiyan. 20 Pe akahanuwani hu para hu koho ndruwa nongan masih kene, mepo kunpwandrandrahaniy kinsa kili wawu. Pe ndrokonan masih, yo, ara urupo sura wawu lang masih, kipoo kiya matne lang kiyahapwen.&gt;&gt;

* :: Eng: Old Testament; TP: Olpela Kontrak o Olpela Testamen

† 1:21: Iya nongna kol Hipuruw, ngalan Yesu, ara pakihisoule tehe nongan iye, Yapan ara ndramat para kisopwat hu ndramat. Pe ngalan Yesu, ara iyau nongna kol Krik. Pe iya nongna kol Hipuruw, ara ngara hu kapohowe ngalan Yosuwa. TP: Long tok Hibru nem Jisas em i klostu wankain olsem dispela tok, &lt;&lt;Bikpela em i man bilong kisim bek ol manmeri.&gt;&gt; Nem Jisas yet em i kam long tok Grik. Long tok Hibru ol i kolim olsem, Josua.

‡ 1:23: Anime Yisayah (Isaiah) 7:14.

* 2:1: King Herot ara iro nimnim iya kol Yutiya. Herot iro tehe king, hapeko yiy ara iro pahandra king para Rom. King ara, ara hupohowe yiy &lt;&lt;Sisar&gt;&gt;. TP: Dispela King Herot em i bosim Judia wantaim ol arapela distrik i stap klostu long Judia. Herot em i stap king, tasol em i stap aninit long bikpela king bilong ol Rom, em dispela king ol i kolim Sisar.

† 2:2: piriy mepo ingas; Eng: star when it rose

‡ 2:15: TP: Animei ita Hoseya (Hosea) 11:1

§ 2:18: TP: Animei ita Yeremayah (Jer.) 31:15

** 2:22: Iro mwonen Herot imat, yihu Rom hutaingani hu kol namandran masih atan mwalinga norun hu kamai. Pe Arkelawus ara irayah king para kol malkol namandran hape Samariya pe Yutiya, pe yiy iro tehe king ara hayou masongui. TP: Taim King Herot i dai, ol Rom i tilim kantri bilong en namel long ol pikinini man bilong en. Arkelaus em i kamap king bilong distrik Samariya na distrik Judia, na em i stap king inap 10-pela yia.

* 4:6: TP: Anime ita Puk Waliy (Psalm) 91:1 pe 12

† 4:7: TP: Animei ita Nongan para Pwahanou Luhin (Deuteronomy/Diuteronomi) 6:16

‡ 4:10: TP: Animei ita Nongan para Pwahanou Luhin (Deuteronomy/Diuteronomi) 6:13

§ 4:15: Eng: Gentiles

** 4:16: TP: Animei Yisayah (Isaiah) 9:1-2

* 5:22: Yihu Sanhetrin ara yihu poh huhohin iyata hu Yutah masih. Pe yihu ara humu iya tamwanye, pe nongan para pwahanou.

† 5:27: Rakuhuye (Exodus) 20:14

‡ 5:31: Pwahanou Luhin (Deuteronomy/Diuteronomi) 24:1

§ 5:41: Eng: one mile

** 5:43: Mbulya Hu Pris (Leviticus) 19:18

†† 5:44: Hu hiyeh huratuluwi nongan isa mulan, ara hupa, &lt;Atoholi hiyeh mepo iten anam, pe ambusi hiyan kiya kili hiyeh imwisnani wou.&gt;

* 6:13: Yihu ndramat hayah para tapaiwani nongna kol, ara hupa ndre nongan sahin iye &lt;Paratesah, kolo king, pe pwoke, iyapolo nonowa nganam, ara masih atam, pe andre kinto-kinto. Ndrokonan,&gt;ara Mattiu kintatuluwiy pwi. Hapeko iyamulan, hamou isa ratuluwi sura nongan aro.

* 7:6: Eng: pearls

* 8:1: Anime nongan ita Mattiu 5:1; TP: Lukim tok i stap long Mattiu 5:1

† 8:2: Yihu para Yutah, nongan pwahanou tahu ipa, kapa ndramat hamou mwamwa kawa, ndre hu neken handra-handra kiro kili yiy, ara kinto hiyan kinna mbulmara Ngindrai pwi. Pe kapa mwamwa tan ara kihipwen, pwen andre kiya nime pris hamou. Pe kapa pris kinimei tehe yiy kinna hiyan, ara andre yiy kipa, ndramat iye, ara kintayah howen kinna mbulmara Ngindrai. Animei ita Mbulya Hu Pris (Leviticus) 13:14; TP: Ol Juda i gat lo i tok, sapos wanpela man o meri i gat sik lepra o kain sik olsem, em i kamap doti long ai bilong God. Na taim em i ting dispela sik bilong en i pinis, orait em i mas i go lukim ol pris. Na sapos ol pris i lukim em i orait pinis, bai ol i tok, dispela man o meri i kamap klin pinis long ai bilong God. Lukim Wok Pris 13:14.

‡ 8:3: Nongan para pwahanou tahu Yutah ara ipa toro, kapa aiki nimam kiya kili ndramat mepo mwamwa kawa iro kili yiy, ara wou i, andre arayah mwomwan kiya mbulmara Ngindrai. Hapeko iro mwonen Yesu iyki niman iyahatek iya kili ndramat ara, ara yiy mbukenan kintayah mwomwan pwi. Yiy isopwoyani mwamwa ata ndramat ara ihipwen, pe ndramat ara irayah howen; TP: Wanpela lo bilong ol Juda i tok olsem, sapos yu putim han long man i gat sik lepra, bai yu tu yu kamap doti long ai bilong God. Tasol taim Jisas i putim han long dispela man em yet i no kamap doti. Nogat. Em i mekim sik bilong dispela man i pinis, na man i kamap klin.

§ 8:4: Eng: priest

** 8:5: Eng: centurion; TP: kepten bilong 100 soldia

†† 8:7: Yihu ndramira Yutah, ara yihu konhopo kanna suwe hu Ndramira Lah pwi, paratesah, hupa matisan hu kaya pe hu karayah mwomwan kiya mbulmara Ngindrai. Anime Aposel 10:28. Hapeko Yesu ara lohongan kinimwa kinna lohongai ara pwi. Yiy ara ipa andre kiya nondriya seu ata ndramira Rom ara; TP: Ol Juda i no save go long haus bilong ol man bilong ol arapela lain, long wanem, ol i ting dispela bai i mekim ol i kamap doti long ai bilong God. Lukim Aposel 10:28. Tasol Jisas i no wari long dispela. Nogat. Em i tok olsem em bai i go long haus bilong dispela man bilong Rom.

‡‡ 8:11: Eng: east and west

* 9:1: Kolo Yesu tandrohongan ara, ara Kapernawum, Animei ita Mattiu 4:13; TP: Ples bilong Jisas long dispela taim em Kaperneam. Lukim Mattiu 4:13

† 9:17: Hu Yutah ngara katingundru meme, pe kasorowe kapilon, pe kapilo meme ara, ara andre kirayah tehe pwisi wain, para kasongorani wain kiya aliy. Pe kiro mwonen hu kasongorani wain kiya kapilo meme ara, ara hu ngara kaikiy kiro ndrangan niwen hape, para kanan kiya ngahan. Pwen kiro mwonen ara, ara wain ngara kirapwalani kapilo meme kipet. Pwen kapa wain howen kiya pwisi wain saken pe wain kirapwalaniy, ara andre kapilo meme ara, kirahis. TP: Ol Juda i save kilim meme, na kisim skin bilong en na samapim, bai dispela skin i kamap olsem bikpela jak bilong pulimapim wain long en. Taim ol i putim nupela wain long ol dispela skin, ol i save larim i stap longtaim liklik, bai em i kamap gutpela wain i gat pait. Na long dispela taim wain i save solap na em inap long brukim ol olpela skin i drai pinis.

‡ 9:27: Yihu Yutah hu pahasaniy tehe ndramat mepo Ngindrai kintakiniman para kisopwat hu ndramat tan, ara andre kiyau ndraye Tepit. Pwen hilu ndramat mepo mara hilu kinyoh ara, ara hilpwotisingi lohonga hilu tehe Yesu ara ndramat mepo yihu Yisrayel huro longe. Pwen hilu yoh Yesu, hilpa, &lt;&lt;Noru Tepit.&gt;&gt; TP: Ol Juda i save olsem, dispela man God i makim bilong kisim bek ol manmeri bilong en, em bai i kam long lain bilong King Devit. Tupela aipas i bilip olsem Jisas em dispela man tasol ol Israel i bin wetim, na tupela i kolim Jisas olsem, &lt;&lt;Pikinini Bilong Devit.&gt;&gt;

* 10:4: Eng: Simon the Zealot;Selot (Zealot)—iya lang ara, hu Selot ara ndrokoyirayi sih mepo huiki hu masih iya nongan para pwahanou

† 10:5: Pe iye ara nongan luhin para nondriya hu nongan mayimihin niwen, mepo Yesu ipohowei iripo puk para Mattiu. Nongan iye, ara ita 10:5-42, pe iwong iya hu melit andre karayah kili ndramiran hu kiro mwonen hu kapohowe nongna Ngindrai kiya kili hu ndramat; TP: Dispela em i namba 2 bilong ol 5-pela longpela toktok Jisas i autim long buk Mattiu. Dispela toktok i stap long 10:5-42, na em i tok long ol samting bai i kamap long ol disaipel taim ol i laik autim tok bilong God long ol manmeri.

‡ 10:9: Eng: gold, silver, copper coins

§ 10:25: Greek: Beelzebul or Beelzeboul; Peelsepul, ara ngala Sinai handra. Animei ita Mattiu 12:22-28. TP: Belsebul em narapela nem bilong Satan. Lukim Mattiu 12:22-28.

** 10:36: Mikah (Micah) 7:6

* 11:17: Eng: We played the flute for you; TP: Mipela i winim mambu bilong yupela ...

† 11:19: komkom—ndramat para namnam soyon; Eng: a glutton and a drunkard; TP: em i man bilong kaikai planti tumas, na em i man bilong dring planti wain tumas

‡ 11:29: Eng: my yoke; TP: plang ol i save putim long nek bilong ol bulmakau

* 12:21: Yisayah (Isaiah) 42:1-4

* 13:15: Yisayah (Isaiah) 6:9-10

† 13:33: Tehe 27 kilo

‡ 13:45: Eng: fine pearls

* 15:4: Rakuhuye (Exodus) 20:12

† 15:4: Rakuhuye (Exodus) 21:17

‡ 15:9: Yisayah (Isaiah) 29:13

* 16:18: Ndroiyi nongan para ngalai Pita, ara ipa &lt;&lt;pat&gt;&gt;

† 16:18: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

‡ 16:19: Eng: keys

* 17:20-21: Hu ndramat hayah mepo hupahas iya nongna Ngindrai, ara hupa ndre nongan sahin i, iripo sura nongan iye yi. Pe nongan ara ipa: v. 21 &lt;&lt;Kultuw para katohun pe kayuh anandrinai opu ara ilahiy para karasses payit tehen tora. Sai hasai hira ndron, ara pwi.&gt;&gt;

* 18:10-11: Iya nongna kol Krik, nongan ara ipa, &lt;&lt;hu mbunah mendreheh iye&gt;&gt; (iripo nongan aro pe ita v. 6 pe v. 14 iye ara iyawule tehe nongan ita Mattiu 10:42, &lt;&lt;hu ndramat o mwaihei tora, ara hutora surahu ndramiro yi.&gt;&gt; Yesu kinwong kinna kili hu mbunah o, ara pwi. Yiy iwong iya kili hu ndramiran hayah i. TP: Long tok Grik, dispela tok &lt;&lt;ol dispela liklik pikinini&gt;&gt; (long dispela lain na long lain 6 na lain 14 tu), em i wankain olsem tok i stap long Matyu 10.42, &lt;&lt;ol dispela manmeri nating i stap long lain disaipel bilong mi.&gt;&gt; I luk olsem Jisas i no tok long ol pikinini tasol. Em i tok long ol arapela disaipel bilong en tu.

† 18:10-11: Iya hu puk hayah para koluw, nongan sahin i ita, pe ipa toro: v. 11 Noru Ndramat isa para kisopwat hiyeh isongsin. Eng: Some manuscripts 11 The Son of Man came to save what was lost.

‡ 18:15: Hu puk hayah para koluw, ara hupa &lt;&lt;kultuw mwomwan&gt;&gt; opu, pe hu kanpa &lt;&lt;isa kili wou&gt;&gt;, ara pwi.

§ 18:16: Animei ita Nongan para Pwahanou Luhin (Deuteronomy/Diuteronomi) 19:15

** 18:24: Ndromwoya nahanah ara, ara namandra-namandran iya, tehe K10,000,000 (Greek: ten thousand talents; Eng: millions of dollars, or perhaps more than ten million kina).

†† 18:28: Ndromwoya nahanah ara, ara mendreheh o.

* 19:12: Eng: eunuch

* 21:5: Sekarayah (Zechariah) 9:9

† 21:9: Puk Waliy (Psalm) 118:26

‡ 21:13: Yisayah 56:7

§ 21:13: Yeremayah 7:11

** 21:16: Puk Waliy (Psalm) 8:2

†† 21:19: Eng: fig; TP: fik

‡‡ 21:42: Puk Waliy (Psalm) 118:22-23

* 22:32: Rakuhuye (Exodus) 3:6

† 22:44: Puk Waliy (Psalm) 110:1

* 23:8: Eng: Rabbi

† 23:10: Eng: Teacher

‡ 23:13-14: Yihu ndramat hayah hupahas iya nongna Ngindrai, hupa ndre nongan sahin i, ara ipa toro: 14 Wawu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou pe wawu Parisiy, toimwa wawu, wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ngara kapokoiwani hu menmena hu pihinau topwei. Pe ngara wawu kawaiyani totohun kiro mbulmara hu ndramat. Pwen pe wawu andre kawiri koran namandran iya.Eng: Woe to you, teachers of the law and Pharisees, you hypocrites! You devour widows' houses and for a show make lengthy prayers. Therefore you will be punished more severely.TP: Yupela saveman bilong lo na yupela Farisi, yupela lukaut. Yupela i man bilong tupela maus. Yupela i save trikim ol meri, man bilong ol i dai pinis, na stilim haus bilong ol. Na yupela i save giaman long mekim ol longpela prea. Long taim bilong kot, yupela bai i kisim bikpela hevi moa.Lukim Mak 12:40.

§ 23:23: Eng: mint, dill and cummin; TP: liklik sayor samting bilong gaden

** 23:39: Puk Waily (Psalm) 118:26

* 24:15: Teniyel 9:27; 11:31; 12:11

† 24:28: Hape aleheh mepo nombuwe tesah imat iro aliy, ara andre hu pihinan kahalun kaya aliy. Eng: Wherever there is a carcass (remains of a dead body), there the vultures will gather.

‡ 24:29: Yisayah (Isaiah) 13:10; 34:4

* 25:15: K5,000 (50,000 moni) ... K2,000 (20,000 moni) ... K1,000 (10,000 moni)

* 26:28: Hu puk tiken hupa &lt;&lt;tapaniu howen&gt;&gt;

† 26:31: Sekarayah. (Zechariah) 13:7

‡ 26:53: Eng: twelve legions

* 27:16: Ngalan handra yi ara Yesus Parappas; Eng: Jesus Barabbas; TP: Jisas Barabas

† 27:35: Puk Waliy (Psalm) 22:18

Mak

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Mak

Nongan Hiyan Mak Iratuluwiy

English: Mark

Tok Pisin: Mak

Nongan Imu

Nongan imu para puk iye—Nongan Hiyan Mak Iratuluwiy—ara ipa toro, &lt;&lt;Iye ara nongan hiyan ta Yesu Kristus, Noru Ngindrai Kamai.&gt;&gt; (1:1) Iripo nondriya puk iye, ara Mak iratuluwiy tehe Yesu ara ndramat hamou mepo pwoke tan namandran iya, pe ilahiy para kimbusi mbulen masih handra-handra. Itiyaniy tehe Yesu ihinuwani hu ndramat iya nongnan pwokeyan pe tahakulan, pe irasses hu payit huyau iya pwoke tan, pe ngara kitali hu pakut mwomwan tahu ndramat. Yesu ara ipohowe ngalan mbukenan tehe toro: &lt;&lt;Noru Ndramat&gt;&gt;. Pe yiy ipwai tehe isa kol pwan, ara para kiyki mwoiwan para kikonuh hu ndramat soyon iya (10:45).

Mak itiyani nongan soyon, iya mbulya Yesu, hapeko kinwong soyon pwi, kinna hu nongan Yesu iwong iya aliy para kihinuwani hu ndramat, ara pwi. Mamu, Mak itiyani titiye para mbulya Yohanes Ndramat para Paptais, pe titiye ta Yohanes isumuluwani Yesu, pe titiye ta Sinai pakipakarawani Yesu. Iyamulan itiyaniy tehe Yesu koyun isikirani hu ndramat mepo huro kuni nopwaran handra-handra, pe isopwat hu, pe itiyani nongnan iya kili hu. Mamu, hu ndramira Yesu, ara hukowu iya ndroiyi hu melit Yesu iro mbusiy. Hapeko huro po lohongai kili yiy tahape-tahape.

Pe Mak itiyani titiye tehe hu ndramat hayah ara huhungasi Yesu, pe huiki nopwaran namandran iya, iya kili yiy. Pe iya hapwen para puk Nongan Hiyan Mak Iratuluwiy, ara itiyani titiye ta Yesu imat pe itine paiwe.

1

Yohanes Ndramat para Paptais,* ara iramwaniyani saya Yesu

1 Aro ara ndroiyi nongan hiyan ta Yesu Kristus, noru Ngindrai Kamai.

2 Poropet Yisayah kinratuluwiy pwen, ipa toro:

&lt;&lt;Animei, yo andre kupwandrisa ndramat para sapiya nongno kiho mu kili wou,

pe andre kiramwaniyani meresayam.

3 Ngasa mbulukoyu hamou itayoh iyau kol ndrohoyin, ipa,

&lt;Karamwaniyani saya Yapan,

pe kasani meresayan kiro mwonen.&gt; &gt;&gt;

4 Pwen pe Yohanes Ndramat para Paptais, isa pe iro sumuluwani hu ndramat iyapwen te kol ndrohoyin, pe iro pohowe nongan para hu ndramat karapaiwani ndriyahu, pe kawiri paptais para Ngindrai kitali hu pakut mwomwan tahu. 5 Hu ndramat masih para Yerusalem iyasura hu ndramat para kol hakol-hakol nondriya kol namandran hape Yutiya ara huya kili Yohanes. Pe huya pohopoh iya hu pakut mwomwan tahu iya ngawan, pwen isumuluwani hu iya Ndran Yortan. 6 Yohanes, ara koiwen husoruwei iyau yomu kamel, pe kondrei irakayani kundrayin, ara humangsaniy iyau kapilo mbulmwakau. Pe ngara kiyan hu kaspou pe kunan para yangiy. 7 Pe iye, ara nongnan: &lt;&lt;Ndramat hamou mepo nakisa kamulan, ara pwoke tan pwokeyan pe iho hin kili yo. Yo kunlahiy para kutukuruhu, pe kulombuli malkeye hatna pwelekan pwi. 8 Yo urupo sumuluwani wawu iya ndran, hapeko yiy, ara andre kisumuluwani wawu kiya Mwoiwan Haiyan.&gt;&gt;

Yohanes isumuluwani Yesu pe Sinai pakipakarawani Yesu

9 Lang sih aro, Yesu ipwen te Nasaret, kol hakol ita nondriya kol namandran hape Kaliliy, pe isa kili Yohanes. Pwen Yohanes isumuluwani Yesu iya Ndran Yortan. 10 Yesu itine iro ndran iropo isa paingan, pe hape pwi ko, inime yang ite, pe Mwoiwa Ngindrai isa pwan kili yiy tehe nombuwe pai hamou. 11 Pwen ngasa mbulukoyu hamou iyau kol paingan yang isa, pe ipa, &lt;&lt;Wou ara Noru, pe ndriyo imbuluhi wou. Yo upwes satam namandran iya.&gt;&gt;

12 Indrou pwi, Mwoiwa Ngindrai ipwandrisa Yesu iya kol ndrohoyin. 13 Iya iyen aliy iya matne lang mahaangui, pe nondriya lang mahaangui ara, Sinai isa pe pakipakarawani yiy. Yesu iro aliy iyasura hu kan puyap, pe hu angelou husa pe husopwat yiy.

Yesu iyoh ndramiran hu hayah

14 Iyamulan para Yohanes iya nondriya kou, Yesu iya nondriya kol namandran hape Kaliliy pe ipohowe nongan hiyan ta Ngindrai. 15 Ipwai, ipa, &lt;&lt;Lang kintayah pwen, pe kolo king Ngindrai mepo andre kiro mu kiya aliy, ara kinsa pakeh. Wawu karapaiwani kultuwayi wawu, pe lohonga wawu kipwotisingi nongan hiyan.&gt;&gt;

16 Pwen porosih aro, Yesu iropo iya pwaki Ndran Makaiye Kaliliy, pe inime Simon iyapolo nalin Antruw. Hilro piye kahu iya nondriya ndran makaiye Kaliliy, paratesah, hilu, ara ndramat para poya ni. 17 Pwen Yesu ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Walu kasa koho ndruwo, pe andre kuhunuwani walu para alkarayah ndramat para poya ndramat.&gt;&gt; 18 Indrou pwi ko, hilu tali kahu ta hilu pe hilu ho ndruwa Yesu.

19 Yesu iropo iya hangoh hape, pe inime NdraSepetiy malmou, Yamis pe nalin Yohanes. Hiluro nondriya ndroi hakou, pe hiluro soro hu kahu tahu. 20 Indrou pwi ko, iyoh hilu pe hilu tali tama hilu, Sepetiy. Tama hilu, iyapolo ndramiran hu para poya mbulyan, ara huro ndron nondriya ndroi, pe hilu ho ndruwa Yesu.

Yesu irasses payit hamou iya mawen

21 Pe huya kol hakol ngawan ngalan Kapernawum. Iro mwonen lang Sapat† isarayah, Yesu iya nondriya yumwa mbultere tahu Yuta iro ara, pe iro hinuwani hu ndramat. 22 Hu ndramat ariya, ara huro lohonge ndrit iya nongnan mepo iro hinuwani hu iya aliy, paratesah, kinwong tehe hamou ndramat para hinuwani nongan para pwahanou tahu pwi, hapeko iro wong, ara tehe ndramat mepo nongnan nopwaran. 23 Indrou pwi, ndramat hamou iro nondriya yumwa mbultere tahu Yuta, ara payit iro ndritan, pe iwayeh ipa, 24 &lt;&lt;Yesu para Nasaret! Wou nasahaye yowu? Wou asa para apwalngani yowu, ndre? Yo ara upahasani wou hiyeh—wou ara Ndramat Haiyan ata Ngindrai!&gt;&gt;

25 Pe Yesu ipalngai ana payit, ipa, &lt;&lt;Amun opu! Pe atali yiy asa ngawan!&gt;&gt; 26 Pe payit ileleyani ndramat ara, pe iwayeh pwokeyan iya, pwen itali yiy.

27 Pwen hu ndramat masih huro lohonge ndrit, pe hamou iro pwai iya kili hamou, huro pa, &lt;&lt;Aripo tesah? Hinonou handra howen ara—iyapolo pwoke nopwaran! Ndramat ara ipwandrandrahani hu payit i, pe huhilingi nongnan.&gt;&gt; 28 Pwen pe nola Yesu, ara ingau, pe hape pwi ko, isilihi kol masih ita nondriya kol namandran hape Kaliliy.

Yesu isopwoyani hu ndramat soyon

29 Iro mwonen hutali yumwa mbultere tahu Yuta husa ngawan, hurukai huya sura Yamis hilu Yohanes huya seu ta Simon hilu Antruw. 30 Huya pe nossu Simon imwa, pe mandran ingandrah pe iye pwan. Yesu iya pe hutiye ndraingan. 31 Pwen Yesu iya, pe imbultuwe niman, pe isoli yiy itine. Pwen pe mandran mepo iro ngandrah, ara itali yiy. Pwen itine pe ipo mbulyan.

Yesu isopwayani hu ndramat soyon iya huya hiyan

32 Kol kinpiyah pwen, pe paramwandrai kinna lai, pwen pe huwiri hu ndramat masih humwa, pe hu ndramat masih mepo hu payit huro ndritahu, ara husa kili Yesu. 33 Hu ndramat masih para kol aro, husa wule huro pohomara karam. 34 Yesu isopwoyani mwamwa handra-handra tahu ndramat soyon iya, pe irasses hu payit soyon iya, huya mawen. Hapeko Yesu isiyi poho hu payit para hu mbuna kawong, paratesah, hupahasani yiy hiyeh.

Yesu iya tohun iya kol hape lohowayin

35 Makohuping para lang sih, pe kol imbungahiy, Yesu itine pe iyau iya kol hape imanun mepo ndramat aliy pwi; pwen iya pe iro tohun. 36 Pwen Simon iyasura yowen hu ara huya ten yiy. 37 Pwen hukahi Yesu pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Hu ndramat masih huropo ten wou.&gt;&gt;

38 Yesu ipwai imui iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Worou tukaya hu kol hayah mendreheh pakeh, para kuya tiyani nongan kiya kili hu yi. Ndroiyin ara ko, usa iya aliy.&gt;&gt; 39 Pwen iya kol namandran hape Kaliliy masih, pe iro pohowe nongan iya nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta, pe iro rasses hu payit huyau.

Yesu isopwayani ndramat hamou mwamwa kawa iro kili yiy

40 Pwen ndramat hamou mepo mwamwa kawa‡ iro mandrakuyun, ara isa pe itukuruhu iya mbulmara Yesu, pe ipa, &lt;&lt;Kapa welem kiso, alahiy para ambusi yo kurayah howen kiya mbulmara Ngindrai.&gt;&gt;

41 Yesu ara, koyun isikirani yiy, pe niman iyah iya, pe iyahatek iyatan, pe ipa, &lt;&lt;Wele iso. Arayah howen.&gt;&gt; 42 Indrou pwi ko, mwamwa kawa itali yiy, pe mandran iya howen.

43 Pwen Yesu ipwandrisa yiy iyau, pe ipwatisingiy pwokeyan iya kili yiy ipa, 44 &lt;&lt;Mbuna aranenese kiya kili hamou iya tesah kinsarayah kili wou. Hapeko aya yingani wou aya kili pris, para kitimwi yukyuk mepo Mose kinpwandrandrahaniy para arayah howen kiya mbulmara Ngindrai. Pe andre kirayah tehe tiyeyam kiya kili hu pris.&gt;&gt; 45 Hapeko pwi; ndramat ara itiyani titiye aro pe ingau iya ngawan iya marakol masih. Pwen tehen toro ko pe Yesu kinlahiy kinna kol ngawan mbulmara hu ndramat pwi. Yiy iro ndron kol mawen mepo ndramat aliy pwi, hapeko hu ndramat huyau kol masih kene, pe ngara hu kasa kili yiy.

2

Yesu isopwayani ndramat hamou mandran imat

1 Lang hayah iyamulan, Yesu imui iya Kapernawum, pe nongan ingau tehe Yesu kinmui kinsa wum. 2 Pwen ndramat hitun husa wule, pe nondriya seu iyapolo pohokaram kene, ara masih ipep topwei tahu ndramat. Pe Yesu iro tiyani nongnan iya kili hu. 3 Pwen hu ndramat hayah husa kili Yesu, iyapolo hu mahaamou mepo huhuri ndramat hamou mandran imat. 4 Pe wum indrap tahu ndramat, pe hu kanlahiy para kahari ndramat ara, kisa pakeh kili Yesu pwi. Pwen pe huhuri yiy iya payandroha wum, pe hurambuskehe payandroha wum hape, pe huyuwani yiy ma nokun iya pwan mbulmara Yesu. 5 Pwen Yesu inime lohongahu ndrisiyon, pe ipwai iya kili ndramat mepo mandran imat ara, ipa, &lt;&lt;Noru, kuntali hu pakut mwomwan atam.&gt;&gt;

6 Hu ndramat hayah para hinuwani nongan para pwahanou hurompwan ara, pe huro lohonge soyon iro ndriyahu, hupa, 7 &lt;&lt;Tehen tapeh ndramat aro iwong tehen tora? Yiy ipwasisiman ana Ngindrai, ndre? Ngindrai hamou opu ara ilahiy para kitali hu pakut mwomwan.&gt;&gt;

8 Indrou pwi ko, Yesu ara mwoiwan kinpahasani tesah mepo huro lohonganiy iya ndriyahu, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu tora lohongani hu melit aro kene ita ndriya wawu? 9 Sehe nongan, ara waison para kupwai kiya kili ndramat sangin imat? Ara waison para kupa, &lt;Kuntali hu pakut mwomwan tam,&gt; ndre kupa, &lt;Atine, awiri nokum pe arakai&gt;? 10 Hapeko yo unamiliy para wawu kapahasaniy tehe Noru Ndramat, ara pwoke nopwaran iripo kili yiy iripo kol pwan para kitali hu pakut mwomwan. &gt;&gt; Pwen ipwai iya kili ndramat mandran imat ara, ipa, 11 &lt;&lt;Yo upwai isa kili wou, atine, awiri nokum, pe ayau aya suwem.&gt;&gt; 12 Pwen itine, iwiri nokun, pe iyau iya mawen mbulmarahu masih. Pwen hu ndramat masih mwoiwahu ihin, pe huhuri ngala Ngindrai, hupa, &lt;&lt;Yowu ara konoho nime memelit tehen toro pwi.&gt;&gt;

Yesu iyoh Lepi

13 Porosih aro, Yesu iyau imui iya poholeng para Ndran Makaiye Kaliliy, pe hu ndramat hitun iya husa kili yiy pe iro hinuwani hu. 14 Pwen iro tokai iya pe inime ndramat hamou ngalan Lepi NdraAlpeyus. Yiy iro mipwan ndrohonoku poya takis, pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Asa, oho ndruwo.&gt;&gt; Pwen pe Lepi itine pe iho ndruwan.

15 Iyamulan hape, Yesu iro namnam iya suwe Lepi. Pe hu ndramat para poya takis soyon, iyapolo hu ndramat soyon pakut tahu mwomwan, ara huro namnam iyasura Yesu pe ndramiran hu. Hu ndramat soyon tehen ara, ngara hu koho ndruwan. 16 Pwen hu ndramira Parisiy hayah para hinuwani nongan para pwahanou, ara hunimei tehe Yesu iro namnam iyapolo hu ndramat pakut tahu mwomwan, pe hu ndramat para poya takis. Pe hupwai iya kili hu ndramira Yesu, ara hupa, &lt;&lt;Paratesah pe Yesu ita namnam iyasura hu ndramat para poya takis, pe hu ndramat pakut tahu mwomwan?&gt;&gt;

17 Yesu ihilingi hu, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat mwanyehu hiyan, ara andre hu kanna nime hu ndrokta pwi. Hapeko hu ndramat humwa, kopu andre hu kaya nime ndrokta. Yo kunsa para kuyoh hu ndramat hu mwonen pwi, hapeko usa, ara para kuyoh hu ndramat mepo pakut tahu mwomwan.&gt;&gt;

Husok Yesu iya lohongai para kayuh anandrinai

18 Nondriya hu lang ara, hu ndramira Yohanes, pe hu ndramira hu Parisiy, ara huyuh anandrinai. Pe hu ndramat hayah husa, pe hupwai iya kili Yesu, hupa, &lt;&lt;Paratapeh hu ndramira Yohanes, pe hu ndramira hu Parisiy, ara hutora yuh anandrinai, hapeko hu ndramiram, ara hu konho yuh anandrinai pwi.&gt;&gt;

19 Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat hamou nakipo kowase yesou, tehen tapeh andre yowen hu kayuh anandrinai ma iro ndron kili hu? Pwi yoh! Yihu kanlahiy para kayuh anandrinai pwi, paratesah, iro ndron kili hu. 20 Hapeko lang itapo isa andre hu kawiri mbukena kowase yesou, ara kiya mawen kili hu, pe andre kinto kili yowen hu pwi. Pwen kiro mwonen lang ara, andre yowen hu kayuh anandrinai.

21 Ndramat hamou kinho sorowe koyau hasai howen, pe kirapairaniy kiyasura koyau saken, ara pwi. Kapa tehen tora, koyau hasai howen ara, andre kindrohomwiri koyau saken, pe kiya mwomwan masih. 22 Pe ndramat hamou kinho songorani wain howen kiya nondriya pwisi wain saken, ara pwi. Kapa tehen tora, pwen wain howen andre mbusi hu pwisi wain saken karahis; pe wain howen kiyapolo pwisi wain saken, ara maluwoh kene andre kaya mwaihei opu. Pwen iya lohongai ara ko, hu ndramat ngara kasongorani wain howen kiya nondriya hu pwisi wain howen opu.&gt;&gt;

Noru Ndramat ara yiy Yapane lang Sapat

23 Lang Sapat sih, Yesu iyapolo ndramiran hu huro tokai nondriya piyang hambut. Pe ndramiran hu huro rih mbuwa wit* tiken. 24 Pwen pe hu Parisiy husok yiy, hupa toro: &lt;&lt;Akahilingiy! Paratapeh pe yihu tora mbusi tesah mepo nonombun para kambusiy kiho nondriya lang Sapat?&gt;&gt;

25 Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kannime titiye ta Tepit, ndre pwi? Titiye ipa tehe Tepit iyapolo ndramiran hu, ara anandrinahu pwi pe humundrui. 26 Aro, ara irayah tandrohonga Apiyatar iro ndron tehe pris ihohin ta hu pris masih kene. Pwen Tepit isong iya nondriya yumwa Ngindrai pe iwiri ndrinanohun nonombun. Nongan para pwahanou, ara ipa tehe hu pris opu andre kayan ndrinanohun ara, hapeko Tepit iya pe iya wiri ndrinanohun ara pe iyan pe ihang ndramiran hu i. Wawu nime titiye ara, ndre pwi?&gt;&gt;

27 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Lang Sapat, ara irayah para kisopwat hu ndramat; hapeko hu ndramat hu kantayah para kasopwat lang Sapat, ara pwi. 28 Pwen pe Noru Ndramat, ara yiy Yapane lang Sapat.&gt;&gt;

3

1 Porosih aro, Yesu iya nondriya yumwa mbultere tahu Yuta , pe ndramat hamou iro aliy, ara niman hakip imat. 2 Hu ndramat hayah huro ten sai para hu kaiki Yesu kiya nongan. Pwen pe huro memerani yiy, paratesah, lohongahu hupa ndre kiya pe kirakultuwani nima ndramat ara, kiya hiyan kiho nondriya lang Sapat. 3 Pwen Yesu ipwai iya kili ndramat ara, ipa, &lt;&lt;Asoro tine mbulmara hu ndramat masih iye.&gt;&gt;

4 Pwen Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Tesah ndrokonan ita nongan para pwahanou para Sapat? Kambusi hiyan ndre kambusi mwomwan? Kasopwat ndramat ndre katingundru ndramat kimat?&gt;&gt; Hapeko hu ndramat masih, ara huhun o huyen.

5 Yesu maran ihiselep iya kili hu, pe ndrinan ilokuh. Inimei tehe ndriyahu kanpwoke, pwen pe ndriyan irang. Pwen ipwai iya kili ndramat aro, ipa, &lt;&lt;Amwaniyani nimam.&gt;&gt; Pwen ndramat ara, ara imwaniyani niman, pe niman irayah hiyan masih tehe mamu. 6 Pwen hu Parisiy huya ngawan, pe yihu iyasura hu ndramira King Herot, humburi nongan para katingundru Yesu tapeh.

Hu ndramat soyo-soyon iya huho ndruwa Yesu

7 Pwen Yesu itali kol ara, iyapolo ndramiran hu, pe huyau huya Ndran Makaiye Kaliliy. Pe hu ndramat soyo-soyon iya para kol malkol namandran hape Kaliliy pe Yutiya, ara huho ndruwa Yesu, 8 iyapolo hu ndramat soyon mepo huyau te Yerusalem, Yitumeya, haroh para Ndran Yortan, pe pakeh kili kol malkol Tayar pe Siton, ara husa kili yiy, paratesah, huhulong melit masih Yesu iro mbusiy. 9 Hu ndramat hurohon huya soyon iya; pwen pe Yesu ipwai iya kili ndramiran hu para hu kamwaniyani ndroi hakou mendreheh kiro mwoimwoi, paratesah, kol ipep pe huro tandrapndrap iya kili yiy, pe matisan hu katinihi yiy. 10 Paratesah, Yesu isopwoyani hu ndramat soyon iya, hu kanna hiyan, pwen pe hu ndramat humwa iya mwamwa handra-handra, ara huro rasisinge hu huropo huya para nimahu kahatek katan. 11 Pe hu ndramat mepo hu payit iro ndritahu, ara hunime Yesu, pe hulah huya pwan huro mbulmaran, pe huwayeh namandran iya, hupa &lt;&lt;Wou ara Noru Ngindrai Kamai.&gt;&gt; 12 Hapeko Yesu ipwandrandrahani hu payit pe isiyi poho hu para mbuna katiyani yiy.

Yesu irakinima hu aposel songui pe lumou

13 Yesu ingas iya iro ngondron sih, pe iyoh hu ndramat mepo inamili hu ko, para hu kasa kili yiy. 14 Pwen Yesu irakinima hu ndramat songui pe lumou para hu koro sura yiy, pe karayah ndramat para kipwandrisa hu para pohoweya nongna Ngindrai. Pwen pe iyoh hu, ara hu aposel.* 15 Pe iyki pwoke nopwaran iya kili hu, para hu karasses hu payit kaya mawen. 16 Hu ndramat ara, ara ngalahu iye kene: Simon (Yesu ipohowe ngalan handra yi, ara Pita); 17 Yamis NdraSepetiy iyapolo nalin Yohanes—Yesu, ara iyoh hilu tehe Powanerkes. Ndroiyi lohonga ngala hilu, iya nongna kol tahu, ara ipa &lt;hilu noru palan&gt;— 18 Antruw, Pilip, Partolomeu, Mattiu, Tomas, Yamis NdraAlpeyus, Tatteyus, pe Simon yiy hamou ta hu Selot,† 19 pe Yutas Yiskariyot, mepo iyamulan iratuni Yesu.

Yesu pe Peelsepul

20 Pwen Yesu iyau iya nondriya wum hawum, pe hu ndramat soyon iya, ara husa mbultere hu paiwe. Pwen pe Yesu iyasura ndramiran hu, hu kanlahiy para hu kangoh hape para hu kanamnam, ara pwi. 21 Pwen hu ndraisih imwonen ta Yesu huhulong, pwen pe husa pakasa wiri yiy, paratesah, huro pa, &lt;&lt;Lohongan kinna pwi.&gt;&gt;

22 Hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou ara hupwen Yerusalem husa pwan, pe hupa, &lt;&lt;Peelsepul‡ ita ndritan. Pwen pe ita rasses hu payit, ara iyau pwoke ta payit mepo yapane hu payit masih.&gt;&gt;

23 Pwen Yesu iyoh hu husa pakeh kili yiy, pe iwong nongan pwandritiye sahin iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh andre sinai kirasses sinai? 24 Kapa kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy ara, ara kihingas kiya kili yiy mbukenan, pe kamasilpat kiya malpat, pwen andre hu kinlahiy para kiro tine pwokeyan pwi. 25 Pe kapa wum hawum kahangas mwalingahu, pe kamasilpat kaya malpat, pwen andre wum, ara kinlahiy kiro tine pwokeyan pwi. 26 Pe kapa Sinai kipo pahun kiya kili yiy mbukenan, pwen andre yiy kinlahiy kipwokeyani yiy mbukenan pwi. Andre yiy kihipwen masih. 27 Tehen tora ko, kinlahi ndramat kisong kiya nondriya suwe ndramat hamou pwokeyan, pe kiya po hu meltan, ara pwi. Kapa nakimbusiy tehen tora, ara andre kiwasi tiriyi ndramat pwokeyan ara kimu na. Pwen andre kilahiy para kiya pe kilokihi topwe menmena ndramat ara. 28 Upwai ndrokonan sa kili wawu toro: Ngindrai ilahiy para kitali hu pakut mwomwan handra-handra masih, pe nongan handra-handra ngara hu ndramat kipwasisiman ana hu ndramat kaliy. 29 Hapeko kapa ndramat hamou kipwasisiman ana Mwoiwan Haiyan, ara Ngindrai andre kintali mwomwan ariya pwi. Mwomwan aro, ara andre kinto-kinto. Pakut tan ariya, andre kiro manau ndritan. &gt;&gt;

30 Yesu ipa toro, paratesah, huro pa, &lt;&lt;Payit iro ndritan.&gt;&gt;

Tina Yesu pe nalin hu

31 Pwen tina Yesu iyasura nalin hu husarayah husa pe huro tine ngawan, pe hupwandrisa ndramat hamou para kiya pwai kiya kili Yesu para kisa kili hu. 32 Hu ndramat soyon iya hurompwan pe hurahakowan, pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Tinam pe nalim hu, ara hutora ten wou ngawan.&gt;&gt;

33 Yesu isomwi hu pe isike hu, ipa, &lt;&lt;Hiyeh ndrokonan ara tino pe nali hu?&gt;&gt;

34 Pwen maran ihiselep iya kili hu hiyeh hurompwan pe hurakayani yiy, pe ipa, &lt;&lt;Akanimei, hu iye ara tino pe nali hu. 35 Kapa sehe ndramat kimbusi namiliwa Ngindrai, yiy ara nali, pisu, pe tino.&gt;&gt;

4

Nongan pwandritiye ta ndramat hamou para piyeya peke wit

1 Pwen Yesu iro hinuwani hu ndramat paiwe, ngilse ndran makaiye. Pe hu ndramat soyo-soyon iya, ara husa rawure hu husa kili yiy. Pwen pe ihis iya nondriya ndroi hakou iho pit, pe impwan aliy. Pe hu ndramat masih, ara huro poholeng pwaki ndran makaiye. 2 Pe Yesu ihinuwani hu iya nongan pwandritiye soyon. Pwen ipwai iya kili hu iya nondriya nongan para hinonou tan, ipa, 3 &lt;&lt;Wawu kahilingiy! Ndramat hamou para mbulya piyang iya piye peke wit. 4 Pe iro mwonen iro piye hu peke wit, hu tiken para aliy, ara hulon huro sai, pe hu norukan husa pe huiniy. 5 Pe hu tiken i hulon huro ndrita pwan sosolou, mepo pwan soyon kinto aliy pwi. Pe indrou pwi ko husahambunet, paratesah, pwan kinna hangoh mbulun pwi. 6 Hapeko iro mwonen mwandrai ingas, ara ngandraha mwandrai itimwi hu peke wit, ara pe huwayiu, paratesah, ngondrohu kansin kanna pwan pwi, pe humang. 7 Pe hu peke wit tiken, ara hulon huya mwalinga hu malkei maporon; pe hu malkei maporon, ara huraimwani hu pe hu kanippwai pwi. 8 Hapeko tiken tahu mepo hulon huro pwan hiyan, ara hulek pe hu mandra pe huppwai. Hu huppwai pe sangihu hurayah tehe mapeke tingui, ndre mapeke anongui, ndre mapeke sangat.&gt;&gt;

9 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Hiyeh mandraingan, ara kihilingi nongan iye.&gt;&gt;

10 Iyamulan hape, Yesu opu iro mwoimwoi pe ndramiran hu huya pe hurahakowan, iyapolo hu ndramat hayah i, pe husike yiy iya nongan pwandritiye ara. 11 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Lohongai kokohon para kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy ara kinsa kili wawu. Hapeko hu ndramat hutora ngawan, melit masih mepo urupo pwai, ara itapo iya kili hu iya nongan pwandritiye ko. 12 Pwen pe,

andre hu koro ten, hapeko andre hu kankahiy pwi;

pe andre hu koro hilingiy, hapeko andre hu kanpahasaniy pwi.

Kapa pwi, matisan hu karapaiwani hu pe Ngindrai kitali mwomwan tahu.&gt;&gt;

13 Pwen Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kanpahasani nongan pwandritiye iye pwi, ndre? Pwen andre wawu kapahasani ndroiyi nongan masih ita nongan pwandritiye tehen tapeh i? 14 Akahilingiy; ndramat para piyeya peke wit, ara ihasi nongna Ngindrai. 15 Hu peke wit mepo hulon huro sai, ara tehe ndramat hayah mepo huhulong nongna Ngindrai, pe indrou pwi Sinai isa pe iwiri nongan mepo Ngindrai kiniykiy kinhan iro ndriyahu, iya mawen. 16 Pe hu peke wit tiken hulon huro ndrita pwan sosolou, ara tehe ndramat hayah mepo huhulong nongan, pe indrou pwi ko huwiriy pe hupwes. 17 Hapeko ngondrohu, ara kinsin pwi, pwen kinto ndrangan niwen pwi. Pe tunan nongna Ngindrai opu, pwen nopwaran andre kipwalngani hu, pwen pe indrou pwi ko, andre hu kayos. 18 Pwen hu peke wit tiken hulon huya mwalinga hu malkei maporon, ara tehe hu ndramat hayah huhulong nongna Ngindrai, 19 hapeko hunimanga hu melit handra-handra para kol pwan, pe singayai ipakarawani hu pe lohongahu imeu iya aliy, pe hunamili melit handra-handra. Pwen pe melit masih tehen tora, ara iraimwani nongna Ngindrai pe kinippwai pwi. 20 Hapeko hu peke wit hulon iya pwan hiyan ara tehe hu ndramat mepo huhilingi nongan pe hupwotisingi nongan ara, pwen huppwai. Hayah, ara huppwai pe sangihu hurayah tehe mapeke tingui, pe hayah hurayah tehe mapeke anongui, pe hayah, ara hurayah tehe mapeke sangat.&gt;&gt;

Paisui sih iro tine iya kakan

21 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Iya hiyan para ndramat hamou kiwiri paisui kisa pe kikulani ngana mwan kiya pahandra pwelekei, ndre kiya pahandra sousou? Ara pwi yoh! Hiyan para kiykiy kiro ndrita kakan. 22 Melit masih ita kohon, ara andre kamulan kirayah ngawan, pe melit hundrutuhiy, ara andre kamulan kisa yelan ngawan. 23 Hiyeh mandraingan, ara kihilingi nongan iye.&gt;&gt;

24 Pwen pe ipwai iya kili hu paiwe, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro melit masih wawu topo hilingiy. Sehe ndrohongan mepo wawu nakaikiy kiya kili hamou, ndrohongan tehen tora ko, ara andre kimui kisa kili wawu kihisoule ko yi—pe andre kiho hin hape. 25 Hiyeh mepo mamenmenan, ara andre Ngindrai kipo sura menmenan. Hapeko yiy mepo menmenan pwi, konan hape sohoyan kimin, ara andre kawiriy topwei kiya mawen kili yiy.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye para peke wit hulek

26 Pwen ipa, &lt;&lt;Kultuwayi kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara pwen tehe ndramat hamou ipiye hu peke wit, pe hulon huya ndrita pwan. 27 Ping iro matin pe lang itine pe ipo mbulyan, hapeko hu peke wit huro lek pe huro mandra, pe ndramat ara, ikowu tehen tapeh irayah. 28 Pwan mbukenan, ara ihingini hu peke wit pe hulek, pwen iyamulan huppwai. Yowihu husarayah, pe huiki nonowehu, pwen iyamulan huiki sangihu. 29 Pwen iro mwonen hu sangi wit human, indrou pwi ko, ndramat ara, iwiri semen pe isondritiy, paratesah, lang para rihiyan kinsarayah pwen.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye para peke mastet

30 Pwen Yesu iwong paiwe, ipa, &lt;&lt;Yorou andre tukapa tesah kiya kultuwayi kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy? Sehe nongan pwandritiye andre tukatiyaniy para kiyinganiy? 31 Ara tehe peke mbuwa mastet sih.* Peke mbuwa mastet ara mendreheh masih iya kili hu peke mbuwakei masih mepo ngara kayuk. 32 Hapeko kapa tukahas peke mastet, pwen andre kimandra kiya namandran kili hu kei masih para piyang. Ndrandran, ara namandran, pe ilahi hu norukan hu kaya pe kapuli yumwahu koho aliy.&gt;&gt;

33 Yesu ngara kiwong kiya nongan pwandritiye soyon iya tehen tora ko, mepo ilahi lohongahu. 34 Nongan masih iro wong iya kili hu, ara iya nongan pwandritiye ko; kinho wong ngawan pwi. Kapa yiy pe ndramiran hu ko hu koro, pwen ngara kitiyani melit masih kileu.

Yesu ipomate nohai namandran imaito

35 Piyahon para lang ara, pwen ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Tukayau kaya singondriti ndran makaiye pe tukaya haroh.&gt;&gt; 36 Ndramiran hu huhis huya ndroi mepo Yesu iro aliy, pe hutali hu ndramat soyon huro ndron pe huyau. Pe hu ndroi hayah, ara huya surahu yi. 37 Pwen nohai namandran ingas pe nowei iro talon iya nondriya ndroi, pe ndroi, ara pakisomun. 38 Pe Yesu iye kuwi ndroi pe iyki payan iye ndrita wayung pe kinmatin turut. Ndramiran hu huhungini yiy, pe hupa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, pakeh worou nakayuh ara; alohongani worou ndre pwi?&gt;&gt;

39 Pwen itine pe ipomate nohai, pe ipwai iya kili nowei iro talon, ipa, &lt;&lt;Mosun! Awayis!&gt;&gt; Iwong ihipwen pe nohai imaito pe ndras imat.

40 Pe ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu noh? Lohongai ndrisiyon tawawu pwi, ndre?&gt;&gt;

41 Pwen hunoh mimiri hu, pe hamou iro sok hamou, ipa, &lt;&lt;Aripo sehe ndramat? Nohai pe nowei kene, ara hilu hilingi nongnan i!&gt;&gt;

5

Yesu irasses hu payit mepo huro ndrita ndramat hamou huya mawen

1 Pwen Yesu iyapolo ndramiran hu, hutali haroh para Ndran Makaiye Kaliliy, pe huya haroh iyapwen te kol namandran hape ngalan Kerasa. 2 Huyarayah o, pe Yesu iropo isa mawen nondriya ndroi, pe ndramat hamou isa mawen hu ngare hu ndramat kanmat. Ndramat ara, ara payit iro ndritan, pe isa pe ipohonani Yesu. 3 Pe yiy ngara kiro matin nondriya ngat sou ariya, pe kinlahi hamou para kiwasi yiy kiya wasiu ndre malkei handra-handra pwi. Konan kapa hu kawasi yiy kiya malkei hayen* ndrahandringon, hapeko malkei masih, ara kinlahiy pwi ko. 4 Hu kanwasi yiy pwen lang soyon kinna iya wasiu pwokeyan iya. Huwasi niman pe ndrikan iya kondrei hupaltaniy iyau hayen, pe malkei hayen i,† hapeko kinlahiy pwi yi. Masih kene ara, ara indrohomwiri hu topwei, pe hamou kinlahiy para kipwahatini yiy pwi masih. 5 Lang pe ping sih tehe sih ngara kihombui ngarasou sih kiya sih pe ngondron sih kiya sih, pe ngara kilomei pe kisondriti yiy mbukenan kiya pat.

6 Yiy inime Yesu iho ndron mwanan hape, pe ingap isa kili yiy pe ihikuwani ngundrun iya ngondro ndrika Yesu . 7 Pe iwayeh namandran iya, ipa, &lt;&lt;Yesu, Noru Ngindrai Kamai Iyera Paingan Iya, wou nasa sahaye yo? Upwai tisingiy isa kili wou iya ngala Ngindrai, mbuna aiki ngandran sato.&gt;&gt; 8 Iwayeh toro, paratesah, Yesu kinpwai kinna kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wou payit mwomwan, asa mawen kili ndramat ara.&gt;&gt;

9 Pwen Yesu isike yiy, ipa, &lt;&lt;Ngalam hiyeh?&gt;&gt;

Pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Ngolo, ara Hundram,‡ paratesah, yowu soyon iya.&gt;&gt; 10 Pwen yiy iro rakekeyani Yesu ken iho ken para mbuna kirapiyani yihu payit mwomwan kaya mawen kili kol namandran ariya.

11 Pwen hu puw hayoi soyon iya, ara huro susuwan iya sese parangondron haroh pakeh kili hu. 12 Pwen pe hu payit hurakekeyani Yesu, hupa, &lt;&lt;Apa hiyan kisata yowu para yowu kaya ndrita hu puw.&gt;&gt; 13 Pwen Yesu ipa hiyan para hu kaya. Pwen hu payit hutali ndramat ara, pe huya nondriya hu puw. Ndromwoya hu puw ara iho pakeh malpou (2,000). Pe hu puw, ara huwop turut, pe hurapak mbusupahayi huya pwan, pe huya yos huya ndran makaiye. Pwen pe huya mut topwei.

14 Hu ndramat para hangna puw hunimei pe huwop, pe huya tiyaniy iya kol ngawan pe hu kol mendreheh pakeh kili hu. Pwen pe hu ndramat para hu kol ara, ara husa nime sehe melit irayah. 15 Pwen husarayah husa kili Yesu, pe hunime ndramat mepo mamu hu payit soyon iya iro ndritan, ara kinsuluyani yiy kinna koyau, pe lohongan kinileu pe irompwan. Pwen hunime ndramat ara pe hunoh. 16 Hu ndramat mepo hunime melit masih kintayah, ara hutiyani melit masih kene irayah iro kili ndramat mepo payit iro ndritan; pe hutiyani titiye tahu puw i. 17 Pwen pe hurakekeyani Yesu para kitali kolohu pe kiyau kiya mawen.

18 Pwen Yesu iro his nakiya nondriya ndroi, pe ndramat mepo mamu payit iro ndritan, ara irakekeyani Yesu para kihis kiyasura yiy. 19 Hapeko Yesu ara kinsomwi yiy pwi, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Amui aya kili ndramiram hu, pe apwai kiya kili hu kiya melit masih Yapan kinmbusiy pwen kinsa kili wou, pe atiyani koisirai tan mepo kinsopwat wou kinna aliy.&gt;&gt; 20 Pwen ndramat ara, ara iyau iya hu kol namandran Tekapolis§ pe iro tiyani melit masih Yesu kinmbusiy kinna kili yiy. Pe hu ndramat, ara huhilingiy pe huro lohonge ndrit.

Mbunah pihin imat pe pihin hamou imwa

21 Pwen Yesu imui iya ndran makaiye haroh, pe hu ndramat soyon iya huya rawure hu huro sura yiy. Pe huro pakeh pwaki ndran makaiye, 22 pe ndramat mepo pohon hamou para yumwa mbultere tahu Yuta tahu Yuta isa kili yiy; yiy ara ngalan Yairus. Tandrohonga inime Yesu, ilah iya pwan ngondrokan. 23 Pe irakekeyani yiy, ipa, &lt;&lt;Noru pihindrahin, ara imwa kinna mwomwan masih, pe pakeh nakimat. Asa pe aiki nimam kiya kili yiy pe asopwoyani yiy pe andre kingoh pe kiro mwalen.&gt;&gt; 24 Pwen Yesu irikai iyapolo yiy.

Pe hu ndramat soyon iya huho ndruwan, pe hurakayani yiy pe huro tandrapndrap. 25 Pe pihin hamou iro mwalingahu, ara mwamwa ndrai iro kili yiy iho nondriya hayou songui pe luwoh. 26 Iropo iya nime hu ndrokta soyon, hapeko huroiki ngandran namandran iya imui iya kili yiy. Pe singayai tan masih iro kili yiy, ara iro piye topwei o mwaihei iya kili hu. Hapeko mwamwa tan, ara kinhipwen pwi yoh; iro wiri yiy iya mwomwan masih. 27 Pihin ara, ara ihilong titiye ta Yesu, pwen pe isa iho yau mwalinga hu ndramat soyon iya ara. Yiy isa pakeh ndruwa Yesu pe niman iyahatek iya payango koiwen. 28 Yiy mbukenan, ipa, &lt;&lt;Kapa kuiki nimo ko kiyahatek kiya payango koiwen, pwen andre kurayah hiyan.&gt;&gt; 29 Pwen iro mwonen niman iyahatek iya koiwe Yesu, indrou pwi ko, mwamwa tan ihipwen; pe ihingorowei tehe mwamwa ndrai iro mandran, pe iro nondriya ngandran, ara kiningoh.

30 Indrou pwi ko, Yesu ihingorowei tehe pwoke kintali yiy kinna mawen, pe ipaiwani yiy iho mwalinga hu ndramat, pe isok hu, ipa, &lt;&lt;Hiyeh ndrokonan niman kinsahatek kinsa koiwe?&gt;&gt;

31 Pwen ndramiran hu husike yiy, hupa, &lt;&lt;Paratapeh asok tora? Animei, hutopo tandrapndrap sura wou.&gt;&gt;

32 Hapeko Yesu maran iro hiselep pe iro ten hiyeh ndrokonan imbusiy. 33 Pwen pihin ara, ara ipahasani sehe melit kintayah kili yiy, pe inoh turuweyiy. Pwen ilah iya pwan mbulmara Yesu, pe itiyani melit masih ndrokonan kintayah kili yiy iya ngawan kili Yesu. 34 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Noru, lohongam ndrisiyon, ara imbusi wou antayah hiyan. Ayau ayapolo ndriya wayis. Pe ngandran aro nondriyan ara kintali wou.&gt;&gt;

35 Yesu iro wong manau, pe hu ndramat hayah husarayah. Hu ndramat ara, huyau seu kili Yairus, yiy pohon para yumwa mbultere tahu Yuta. Husa pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Norum pihin kinmat pwen. Konan. Paratapeh pe atarakekeyani ndramat para hinonou ara para kisa manau.&gt;&gt;

36 Yesu iro hilingi hu, hapeko kiniyki ndraingan kinna nongnahu pwi. Pe ipwai iya kili Yairus, ipa, &lt;&lt;Mbuna anoh; apwotisingi lohongam opu.&gt;&gt;

37 Pe ipa mbuna hu ndramat masih kene hu koho ndruwan. Hu ndramiran matimou opu—Pita, Yamis, pe iyasura nalin Yohanes—hu ara ko, ipa hiyan para hu kaya sura yiy. 38 Huyarayah huya seu ta Yairus, pe Yesu inimei tehe hu kanpiye hu kanna ndriyang; pe huro rang turut pe ngaliya hu iropo iya namandran iya. 39 Pwen Yesu iya nondriya seu pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah wawu rang, pe ngaliya wawu, ara iya namandran iya? Mbunah ara, ara kinimat pwi; yiy ara ita matin opu.&gt;&gt; 40 Pe huhaisani yiy.

Pwen irasses hu masih huya ngawan, pe iwiri tama mbunah pe tinan, iyapolo ndramiran hu matimou, huya nondriyan hapeleheh mepo mbunah iyen aliy ara. 41 Pwen imbultuwe nima mbunah ara pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Talita, koum.&gt;&gt; Iya nongna kol tahu, ara ipa toro: &lt;&lt;Pihindrahin, upwai isa kili wou, atine.&gt;&gt; 42 Pwen indrou pwi ko, pihindrahin, ara itine pe irikai. Pihindrahin aro, ara hayou tan songui pe luwoh. Pe hunimei, mwoiwahu ihin, pe hunun. 43 Pwen Yesu ipwatisingi nongnan iya kili hu para hu mbuna karanenese sehe melit irayah. Pe ipwai iya kili hu para hu kahang pihindrahin ara hape anandrinai.

6

Poropet hamou kiro kolon imwonen ara andre hu kantanuhuyani yiy pwi

1 Yesu itali kol ara, pe imui iya kolon, pe ndramiran hu huho ndruwan huyapolo yiy pe huya. 2 Lang Sapat isarayah, pe Yesu iro hinuwani nongan iya nondriya yumwa mbultere tahu Yuta. Hu ndramat soyon iya huhilingi yiy pe huro lohonge ndrit, pe hupa, &lt;&lt;Ndramat ara, iwiri hu nongan ara, ipwen aleheh? Lohongai waison hira kili yiy ara sehe lohongai? Pe ita pwaingani hu ndraikiya pwoke iyau niman, ara tehen tapeh? 3 Yiy ara ndramat para puliya seu, ndre? Pe yiy ara noru Mariya, pe nalin hu, ara Yamis, Yosep, Yutas, pe Simon, ndre? Pe pisun hu, hutopo sura tou iye yi, ndre?&gt;&gt; Pwen welehu imai tan.

4 Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Poropet hamou, kapa kiro kol mawen, ara andre hu karanuhuyani yiy. Hapeko kapa kiro ndrohokolon imwonen, pe nondriya ndrayen hu pe yowen hu, ara andre hu kantanuhuyani yiy pwi.&gt;&gt; 5 Pwen pe kinlahiy para kimbusi hu ndraikiya pwoke namandran kiro ariya pwi; hapeko iyki niman iya ndrita hu ndramat hayah humwa, pe isopwoyani hu hungoh. 6 Pe ilohonge soyon tehe hu ndramat kanpwotisingi lohongahu pwi.

Yesu ipwandrisa ndramiran hu songui pe lumou

Pwen Yesu irakayani hu kol mendreheh hakol iya hakol pe iro hinuwani nongan. 7 Pwen iyoh hu Songui pe Lumou husa kili yiy, para kipwandrisa hu malmou-malmou. Pe iyki pwoke nopwaran iya kili hu, para hu payit mwomwan hu kahilingi nongnahu.

8 Pe ipwatisingiy iya kili hu para hu kasap nes opu, hapeko hu mbuna kasap hu melit handra-handra yi—tehe ndrinanohun, ndrop, singayai kiro ndropwa sombule pat—melit masih tehen ara, ara konan. 9 Ipa hiyan para hu kaiki hatna pwelekahu, hapeko ipwai para hu mbuna kapo susura suluyahu. 10 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa wawu kayarayah kaya kol hakol ara, pe akasong kaya nondriya seu hawum, pwen akoro seu ara ko, kipoo akatali kol ara. 11 Hapeko kapa akaya kol hakol pe yihu kantawulohani wawu pwi, pe hu kanhilingi nongna wawu pwi, pwen akatali kol ara; pe kiro mwonen wawu pakataliy, akaratolohani pweleka wawu. Pwen andre kipwainganiy tehe andre hu kawiri koran.&gt;&gt;

12 Pwen ndramiran hu, ara huya pe hutiyani nongan iya kili hu ndramat, hupa, &lt;&lt;Wawu karapaiwani ndriya wawu.&gt;&gt; 13 Pe hurasses hu payit soyon huya mawen ndrita hu ndramat, pe hutumwi ndraikei iya kili hu ndramat soyon mepo humwa, pe husopwoyani hu hungoh.

Hu sondriti koyu Yohanes Ndramat para Paptais

14 Pwen king Herot ihilong, paratesah ngala Yesu kiningau marakol. Ndramat hayah, hupa, &lt;&lt;Yohanes Ndramat para Paptais, ara kintine! Pwen ndroiyin ara ko, hu ndraikiya pwoke, ara hutora tayah kili yiy.&gt;&gt;

15 Pe hu hayah hupwai, hupa, &lt;&lt;Yiy ara Eliyah, ndre?&gt;&gt; Pe hu hayah i, ara hupwai, hupa, &lt;&lt;Yiy, ara poropet hamou, tehe yihu poropet para koluw kinna.&gt;&gt;

16 Hapeko Herot ihilong, pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Yohanes, ndramat mepo kunsondriti koyun, ara mahapo kinsa tine yi!&gt;&gt;

17 Titiye ta Herot isondriti koyu Yohanes, ara ipa toro: Koluw Herot mbukenan kinpwatisingiy, pe humbultuwe tahatini Yohanes, pe huwasi yiy pe huiki yiy iya nondriya kou. Imbusiy tora, paratesah, Herot ara kinwiri nambuyu nalin Pilip, ngalan Herotiyas, iya nambuyun. 18 Pe Yohanes ngara kipwayi Herot, kipa, &lt;&lt;Nongan para pwahanou ipa, ara nonombun para awiri nambuyu nalim.&gt;&gt; 19 Pwen Herotiyas lohongan imwa ta Yohanes pe pakitingundrun, hapeko kinlahiy pwi, 20 paratesah, Herot ara inoh ta Yohanes. Herot ipahasaniy tehe Yohanes, ara ndramat imwonen pe haiyan, pe ngara kipenani Herotiyas para mbuna kimbusi hapesah kiya tan. Pe imwonen Herot ngara kihilingi nongna Yohanes, yiy ngara kilohonge soyon pe ndriyan, ara iporu; hapeko yiy ara ngara kinamiliy para kihilingi nongnan i.

21 Pwen napwai, iyamulan hape, lang para Herotiyas nakimbusi lohongan, ara isarayah. Pe irahihini lang namandran sih mepo hu nakapwesani lang para hu kalohongani lang mepo tina Herot imwalahiy tan.* Pwen Herot ipo yon sih iya tahu namandran tan para mbulen, iyapolo hu ndramat huho hin tahu ndram para pahun, pe iyasura hu yapane kol Kaliliy. 22 Pwen huro namnam pe noru Herotiyas pihin isa nondriyan, pe iho ndran iya mbulmara Herot pe yowen hu, pe iluwi lohongahu. Pwen King ipwai iya ta pihindrahin, ara ipa, &lt;&lt;Kapa asike yo kiya sehe melit anamiliy, ara andre kuikiy.&gt;&gt; 23 Pe irandrangan iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wou, kapa asike yo kiya hapesah andre kuikiy kisatam; pe kapa asike yo para kuiki kolo king to mepo ngara kuro mu kiya aliy, pe haroh mwanye para aliy, ara andre kuikiy kisatam.&gt;&gt;

24 Pwen noru Herotiyas, ara iya ngawan kili tinan pe isike yiy, ipa, &lt;&lt;Sehe melit ndrokonan andre kusoyingiy?&gt;&gt;

Pwen tinan isomwiy, ipa, &lt;&lt;Asoyingi paya Yohanes Ndramat para Paptais.&gt;&gt;

25 Indrou pwi ko, pihindrahin aro ihimbuh iya nondriyan kili King, pe ipa, &lt;&lt;Yo unamili paya Yohanes Ndramat para Paptais. Aikiy kiya pwelekei sih, pe kisa kili yo mahapo ko.&gt;&gt;

26 Pihindrahin ipa toro, pwen pe King, ara ndriyan iporu namandran iya. Hapeko ilohongani nongnan mamu kintandrangan kinna mbulmara yowen hu mepo huro namnam sura yiy, pe mbuwalin para kipa pwi kiya soksok ta pihindrahin ara. 27 Indrou pwi ko, King ipwandrisa makundrayin hamou mepo ngara kitingundru hu ndramat, pe ipwatisingiy para kiya pe kiwiri paya Yohanes kisa. Pe makundrayin, ara iya pe isondriti koyu Yohanes iro nondriya kou. 28 Pwen iyki payan iro ndrita pwelekei sih, pe ihiriy iya kili pihindrahin ara. Pwen pihindrahin ara, isap iya kili tinan. 29 Pe hu ndramira Yohanes huhulong, pwen huhuri nombuwen pe huya roniy iya ngat sou.

Yesu iyki anandrinai iya kili hu ndramat mayipou (5,000)

30 Pwen iyamulan hu aposel humui husa mbultere hu yasura Yesu. Pe hutiyani hu mbulen humbusiy, pe hu melit masih huhinuwani hu ndramat iya aliy. 31 Pe Yesu iyasura ndramiran hu, hu pakaya namnam, hapeko hu ndramat soyon iya huropo huya husa, pwen pe hu kanlahiy para kanamnam pwi. Pwen ipa, &lt;&lt;Worou opu tukayau kaya hape lohowayin, pe tukaya ngoh hape.&gt;&gt;

32 Pwen huya his ndroi hakou pe yihu ko huya kol hape lohowayin. 33 Hapeko hu ndramat soyon iya hunime hu huyau pe huyirowe hu. Pwen hu ndramat, ara huyau kol namandran masih pe hungap pe huya rayah imu iya hapeleheh mepo Yesu pe ndramiran hu nakasa aliy. 34 Pwen Yesu ituh ndroi iya pwan, pe inime hu ndramat soyon iya hu kansa mbultere hu huro. Pe koyun ara isikirani hu, paratesah, yihu ara tehe hu sipsip mepo ndramat para pwokereyahu pwi. Pwen Yesu ihinuwani hu iya nongan soyon iya.

35 Pwen kol iro piyah masih, pe ndramira Yesu hu husa kili yiy pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Kinpiyah pwen ara, pe worou turopo kol mepo ndramat aliy pwi. 36 Kiya, hiyan para apwai kiya kili hu ndramat para hu kaya hu kol mendreheh pe hu kalsiu hopo pakeh, pe kaya sou anandrinahu.&gt;&gt;

37 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Wawu kahang hu hapesah para hu kayan.&gt;&gt;

Pwen husok yiy, hupa, &lt;&lt;Wou apa ndre hiyan para yowu kaya sowani ndrinanohun, pe yowu kayaikiy kiya anahu pe hu kainiy, ndre? Anandrinai ara, andre kennen kirayah tehe kenne ndramat hamou ngara kiwiriy nondriya walah mandrolwoh!&gt;&gt;†

38 Hapeko Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Ndrinanohun, ara masahayeh ita? Wawu kaya nimei.&gt;&gt;

Pwen huya nimei ihipwen, pe husa pwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Ndrinanohun mayimah, pe ni malmou.&gt;&gt;

39 Pwen Yesu ipwai iya kili ndramiran hu para hu karawurani hu ndramat koro ndrokoyirayi sih-sih, pe hu kampwan ndrita ndromwindriu salau. 40 Pwen humpwan tasangat-tasangat pe yimingui-yimingui iro ndrokoyirayi sih-sih. 41 Pwen Yesu iwiri ndrinanohun mayimah pe ni malmou ara, pe maran iya paingan pe itoholiy. Pwen iramburingi ndrinanohun, pe iykiy iya kili ndramiran hu para hu katainganiy kata hu ndramat masih. Pwen iramburingi ni malmou pe itainganiy iya tahu masih kene yi. 42 Hu ndramat masih hunamnam pe isihi hu. 43 Pwen ndramira Yesu hu huwiri ndrop mandropwa songui pe luhat, pe hunihi ndritike ndrinanohun pe ni iya aliy. 44 Hu ndramat kamai mepo huiniy, ndromwoyahu, ara iho tehe mayipou (5,000).

Yesu irikai ndrita ndran

45 Indrou pwi ko, Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, para hu kahis kaya nondriya ndroi, pe hu koro mu kili yiy kaya kol Petsaita, ita haroh para ndran makaiye. Pe yiy opu iro ndron para kipwandrisa hu ndramat para hukalon. 46 Iyamulan para hu kannau topwei, yiy iyau iya ngondron sih pe iya tohun.

47 Pe Yesu hamou o, ara iro ndron pwan, pwen iro mwonen nakilokuh pe ndroi iya iho ndrokolo ndran makaiye. 48 Pe Yesu inime ndramiran hu huro lowayani hu iya pahau pwokeyan, paratesah, nohai imum te ngondroi isa, pe ndramiran hu, ara huro lowayani hu iya pahau pwokeyan iya. Lang iro mbungahiy, pe Yesu, ara iya pe ihorokai ndran makaiye iropo iya kili hu. Iro tokai isa, pe pakiramwaitini hu. 49 Hapeko ndramiran hu hunime yiy iro tokai ndrita ndran makaiye, pe hupa ndre yiy ara mwomwoyou hamou. Pwen huwayeh, Ndramiran hu hunime yiy iro tokai ndrita ndran makaiye, pe hupa ndre yiy ara mwomwoyou hamou ... 50 paratesah, yihu masih hunime yiy pe hunoh mimiri hu.

Indrou pwi ko, iwong iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akanoh! Aripo yo kopu; ndriya wawu kipwoke.&gt;&gt; 51 Pwen Yesu ihis iya nondriya ndroi kili hu pe nohai imaito. Ndramiran hu ara huro lohonge ndrit masih, 52 paratesah, hu kannime sehe melit imbusiy iya ndrinanohun, hapeko lohongahu ara kinileu pwi. Ndriyahu iro pwoke manau.

53 Pwen yihu singondriti ndran makaiye huya haroh, pe husarayah husa kol hakol mendreheh ngalan Kennesaret, pe huwasi ndroi iro aliy. 54 Pwen iro mwonen huro ndroi husa pwan, ara hu ndramat huyirowe Yesu. 55 Pwen hungap huya nondriya hu kol ara kene, pe huya wiri hu ndramat humwa, pe husap hu iya hu pasup, pe husa hapeleheh mepo huhilingiy tehe Yesu iro aliy. 56 Pe hu kol namandran, hu kol mendreheh, pe hu kol masih mepo Yesu irikai aliy topwei, ara huwiri hu ndramat masih humwa huya ndroho pehei. Pe hurakamam iya kili yiy, para kipa hiyan para hu ndramat humwa nima hu ko kiyahatek kiya payango koiwen. Pwen hu masih mepo nima hu iyahatek iya kili yiy, ara hurayah hiyan.

7

Tesah pwalan pe tesah howen

1 Hu Parisiy hayah iyapolo hu ndramat hayah para hinuwani nongan para pwahanou, ara hupwen te Yerusalem husa rawurehu pe hurahakowa Yesu. 2 Pe hunimei tehe hu ndramira Yesu hayah, ara huro namnam, hapeko hu kansungani nimahu pwi,* tehe nongan para pwahanou kinpwai. 3 Hu Parisiy pe hu Yutah masih, ara ngara hu karanuhuyani kowase tumbuhu, para sungeya nimahu, tehe kapa hu kansungani nimahu pwi, pwen andre hu kanlahiy para kanamnam pwi. 4 Pe kapa hu koro pehei pe hu kamui kasa, pe hu kansombungi hu pwi, ara andre hu kannamnam pwi. Pe ngara hu koro ndruwa kultuwayi tumbuhu hayah, para koluw kinna yi, tehe ngara hu kasungani pweniu, kohoi, pe pwelekei.

5 Pwen pe hu Parisiy pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara husok Yesu, hupa, &lt;&lt;Paratapeh, pe ndramiram hu ara hu konoho ndruwa kultuwayi tumburou hu pwi, pe nimahu kas o pe hunamnam?&gt;&gt;

6 Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Poropet Yisayah ipwai imwonen pe kinpwaingani kultuwayi wawu pwen, tehe wawu, ara ndramat para pwandrandraman. Pwayan kinpwai, kinpa toro:

&lt;Yihu ndramat aro, ara hu haiyani yo iyau poho hu ko,

hapeko ndriyahu, ara ita mawen kili yo.

7 Yihu tora hari ngolo, hapeko ara mwaihei opu;

paratesah, hu hinonou tahu pe pwahanou tahu, ara iyau lohonga ndramat opu.&gt;

8 Akanimei, wawu ara kantali topwe nongan para pwandrendrehe ta Ngindrai, pe wawu tora mbultuwe tisingi kultuwayi hu ndramat para kol pwan opu.&gt;&gt;

9 Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu pahasani pohosai hiyan para kahandrisani nongan para pwahanou ata Ngindrai kiya mawen, pe ngara wawu koho ndruwa kultuwayi wawu mbukena wawu. 10 Tehe Mose kinpwai, kinpa, &lt;Wou ahaiyani tamam hilu tinam&gt; pe &lt;kapa hiyeh kiten ana taman ndre tinan, ara andre katingundrun kimat.&gt; 11 Hapeko wawu, ngara wawu kapwai, kapa, &lt;Kapa ndramat hamou masombule pat ndre melit para pakisopwat taman pe tinan kiya aliy, hapeko kipwai kiya kili hilu, kipa, &lt;&lt;Yukyuk iye, ara kunhaiyaniy para kiya ta Ngindrai,&gt;&gt; &gt; 12 pwen wawu kanpa hiyan para kipwokarani taman ndre tinan pwi. 13 Tehen tora ko pe wawu pwalngani nongna Ngindrai, pe wawu tora tokuyani kultuwayi tumbu wawu hu ko, mepo hutaliy isa kili wawu. Pe ngara wawu kambusi hu kultuw soyon iya tehen tora ko.&gt;&gt;

Kultuw mepo iro nondriya ndramat iya ngawan, ara ngara kipwalngani hu ndramat iya mbulmara Ngindrai

14 Pwen Yesu iyoh iya kili hu ndramat soyon iya mepo huro ariya, ipa, &lt;&lt;Wawu masih kene, kahilingi nongno pe lohonga wawu kileu. 15 Melit iro ngawan pe iya nondriya ndramat, ara kinlahiy para kimbusi yiy kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai pwi. Hapeko sehe melit mepo iyau pohon isa ngawan, ara andre kimbusi yiy kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai. 16 Wawu hiyeh mandrainga wawu, akahilingi nongan iye.&gt;&gt;†

17 Pwen Yesu itali hu ndramat soyon ariya, pe iya nondriya seu. Pe ndramiran hu huya sike yiy iya ndroiyi lohongai para nongan pwandritiye ara. 18 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Lohonga wawu ita nun, ndre? Wawu tana wawu pwi tehe hu memelit iro ngawan pe iya nondriya ndramat, ara kinlahiy para kimbusi ndramat kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai pwi, ndre? 19 Paratesah, melit iro ngawan pe iya nondriya ndramat, ara kinhopo kinna neren pwi; hapeko iya iro puran opu, pe isa mawen nombuwen.&gt;&gt; (Tehen tora ko, ara Yesu iyinganiy tehe anandrinai masih, ara hiyan opu para kaniyai.)

20 Pwen Yesu iro wong manau, ipa, &lt;&lt;Melit mepo iro nondriya ndramat isa ngawan, ara ngara kimbusi ndramat kiya pwalan kiya mbulmara Ngindrai. 21 Yo upa, melit handra-handra iro lohonga ndramat pe isa ngawan, ara hu melit tehe toro kene: hu lohonge mwomwan, tandroindroi, pahana, taya ndramat imat, 22 kultuw para pilah, pe kultuw para kalimiriy, pe hu kultuw mwomwan handra-handra, pe pwasoyou, mbusihisih, ndrangsai, pwaturut, sikiye, pe ngou. 23 Hu kultuw mwomwan masih kene tora, ara iro nondriya ndramat pe isa ngawan, pe ngara kimbusi ndramat kirayah pwalan kiya mbulmara Ngindrai.&gt;&gt;

Lohongai ndrisiyon ta pihi Ponisiya hamou

24 Pwen Yesu itine pe itali kol ara, pe iya pakeh kol hakol ngawan ngalan Tayar.‡ Yiy iya pe isong iya nondriya seu hawum, pe yiy mbuwalin para ndramat hamou kipahasaniy tehe yiy iya iro aliy; hapeko yiy, ara kinlahiy para kikohon kili hu pwi yoh. 25 Indrou pwi ko, pihin hamou ihilingi nongan tehe Yesu iro aliy. Pihin ara, ma norun hamou pihin mepo payit iro ndritan, pwen pe iro mwonen ihilingiy, ihileh isa, pe itukuruhu iya ngondro ndrika Yesu. 26 Pihin iye, ara hamou pihi Krik, pe tinan imwalahiy tan iro kol namandran hape Ponisiya, ita nondriya kol namandran iya Siriya. Pe yiy irakekeyani Yesu para kirasses payit kiya mawen ndrita norun pihin.

27 Hapeko Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Hu mbunah kanamnam kimu na; kinna hiyan para kawiri anandrinahu mbunah pe kapiyaniy kiya anahu mwiy, ara pwi.&gt;&gt;

28 Pwen pihin ara isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, Ndrokonan; hapeko hu mwiy mepo ngara hu koro pahandra keyau, ara ngara hu kaini konkonu hu mbunah i.&gt;&gt;

29 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wou ansomwiy hiyan; pwen pe amui ayau. Payit, ara kintali norum.&gt;&gt;

30 Pwen imui iya wum, pe inime norun iye matin nokun, pe payit, ara kintali yiy kinnau.

Yesu isopwoyani ndramat hamou ndraingan iyui pe pohon imum

31 Pwen Yesu itali kol mepo pakeh kol ngawan Tayar ara, pe iyapwen te kol namandran Siton pe ilai iya Ndran Makaiye Kaliliy. Pwen irikai iya nondriya kol namandran hape mepo hupohowei Tekapolis.§ 32 Pwen hu ndramat hayah huwiri ndramat hamou isa kili Yesu; ndramat ara, ndraingan iyui pe kinlahiy para kinwong pwi. Pe hurakekeyani Yesu para kiyki niman kiya ndritan.

33 Pwen Yesu iwiri ndramat ara iya mawen kili hu ndramat soyon, pe iyki ndrakopweniman iya ndrainga ndramat ara. Pwen isokombunuh iya nimam i, pe iyki niman iyahatek iya kalame ndramat ara. 34 Pwen pe mara Yesu itandras iya kol paingan yang, pe ihiri ngohan tehe pakirang. Pwen ipwai iya kili ndramat ara, ipa, &lt;&lt;Eppata!&gt;&gt; Nongan aro iya nongna kol tahu, ara ipa, &lt;&lt;Kite!&gt;&gt; 35 Indrou pwi ko, pe ndrainga ndramat ara ite, pe melit mepo irandrikipiri kalamen, ara itan, pe iwong ileu.

36 Pwen Yesu ipwandrandrahani hu para hu mbuna katiyaniy kiya ta hamou. Yesu iro pa toro, hapeko huro pwoke para hu kaya pe kapwaharai manau. 37 Pwen hu ndramat masih huhilingi nongan ara, pe mwoiwahu ihin turuwehu. Pe hupa, &lt;&lt;Hu melit masih kinmbusiy ara hiyan o. Hu ndramat ndraingahu iyui, ara hurahihilong. Pe hu ndramat pohohu pwi, ara hu kanwong topwei yi.&gt;&gt;

8

Yesu itaingani anandrinai iya kili hu ndramat mahaapou (4,000)

1 Pwen iho nondriya hu lang ara, hu ndramat soyon iya yi, husa rawure hu paiwe, pe anandrinahu pwi. Pe Yesu iyoh ndramiran hu husa, pe ipwai iya kili hu, ipa, 2 &lt;&lt;Koyu isikirani hu ndramat aripo. Hu topo sura yo lang maroyoh pwen, pe hapesah para hu kayan, ara pwi. 3 Pe kapa kupwandrisa hu kamui kaya wum mamundruwahu, pwen andre marahu kawuh pe andre hu kaya yos kaya sai, paratesah, hayah tahu, ara hupwen mwanan husa.&gt;&gt;

4 Pwen ndramiran hu husomwi yiy, pe hupa, &lt;&lt;Worou turopo kol mwanan, pe andre tukawiri ndrinanohun kiyau aleheh kisa, para kaikiy kiya ana hu ndramat masih kene tora kaliy?&gt;&gt;

5 Pe Yesu isok hu, ipa, &lt;&lt;Ndrinanohun ita kili wawu, ara masahayeh?&gt;&gt;

Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ndrinanohun manandrtoyoh iripo.&gt;&gt;

6 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ndramat masih para hu kampwan ndrita pwan. Pwen iwiri ndrinanohun manandrtoyoh ara, pe irawuloh; pwen iramburingiy, pe iykiy iya kili ndramiran hu para hu katainganiy kiya kili hu ndramat masih. Pwen hutainganiy. 7 Pe anahu ni hayah mendreheh iro sura hu yi. Pwen Yesu iwiri hu pe irawuloh, pe ipwai iya ta ndramiran hu para hu kaya tainganiy. 8 Pe yihu masih, ara hunamnam pe isihi hu. Iyamulan ndramiran hu hurawurani ndritike anandrinai tahu iyawule, pe hunihiy iya ndrop manandrtihat. 9 Pwen ndromwoya hu ndramat masih kene huro ara, ara iho pakeh tehe mahaapou (4,000). Pwen ipwandrisa hu huyau, 10 pe indrou pwi ko, Yesu ihis iya nondriya ndroi iyasura ndramiran hu, pe huyau huya pwen te kol namandran hape Talmanuta.

11 Hu Parisiy husa pe humu iya ndroiyi takokowai iyapolo Yesu. Hu pakanohonou yiy, pwen pe husike yiy para kipwaingani kaipisa pwoke handra kiyau kol paingan yang. 12 Yesu ihiri kunuwen pwokeyan iya, pe ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh pe hu ndramat hasap para mahapo husok para hu pakanime kaipisa pwoke? Upwai ndrokonan isa kili wawu, andre yihu kannime kaipisa hapesah pwi.&gt;&gt; 13 Pwen Yesu itali hu pe ihis iya nondriya ndroi paiwe, pe humui huya haroh para ndran makaiye.

Yis tahu Parisiy pe ta Herot

14 Pwen ndramiran hu koyuhu imayit para kapo ndrinanohun. Ndrinanohun hapus opu iro nondriya ndroi surahu. 15 Pe Yesu ipa nongan pwandrendrehe, ipa, &lt;&lt;Akoro rapapahan kiya yis tahu Parisiy pe yis ta Herot i.&gt;&gt;

16 Pwen pe huro panguluwaniy mwalinga hu hamou-hamou, huro pa, &lt;&lt;Matisan ndrinanohun pwi pe ita wong tora.&gt;&gt;

17 Hapeko Yesu kinpahasaniy pwen sehe nongan huro wong yaliy. Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah wawu tora panguluwaniy tehe ndrinanohun pwi? Wawu kannimei mapu pe lohonga wawu kinileu mapu, ndre? Pe ndriya wawu pwokeyan iya, ndre? 18 Mamara wawu, hapeko wawu konoho nimei pwi, ndre? Pe mandrainga wawu, hapeko wawu konoho hilingiy pwi, ndre? Pe koyu wawu kintut, ndre? 19 Tandrohonga uramburingi ndrinanohun mayimah iya kili hu ndramat mayipou ara (5,000), pwen wawu nihi ndritiken iya ndrop masahayeh?&gt;&gt;

Pe hupa, &lt;&lt;Songui pe luhat.&gt;&gt;

20 &lt;&lt;Pe tandrohonga uramburingi ndrinanohun manandrtoyoh iya kili hu ndramat mahaapou ara, pwen wawu nihi ndritiken iya ndrop masahayeh?&gt;&gt;

Pe hupa, &lt;&lt;Manandrtihat.&gt;&gt;

21 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Lohonga wawu kinileu mapu ko, ndre?&gt;&gt;

Yesu isopwoyani ndramat hamou para kol Petsaita mepo maran iyoh

22 Yesu iyasura ndramiran hu huyarayah huya kol mendreheh Petsaita. Pe hu ndramat hayah huwiri ndramat hamou maran iyoh isa kili yiy. Pe hurakekeyani Yesu para kiyki niman kiyahatek kili ndramat ara. 23 Pwen Yesu imbultuwe nima ndramat mepo maran iyoh ara, pe iluwi yiy pe hiltali kol mendreheh ara, hilya ngawan. Pwen Yesu isokombunuhi maran, pe iyki niman iya ndritan. Pwen isike yiy, ipa, &lt;&lt;Anime hapesah, ndre pwi?&gt;&gt;

24 Ndramat ara maran itandras, pe ipa, &lt;&lt;Unime hu ndramat, hapeko nimnim tahu ara tehe hu kei hutora tokai huya-husa.&gt;&gt;

25 Pwen Yesu iyki niman paiwe iya mara ndramat ara. Pe maran isa leu, pe isarayah hiyan paiwe, pe inime memelit masih ileu. 26 Pwen Yesu ipwandrisa yiy iyau iya wum, pe ipa, &lt;&lt;Mbuna amui aya nondriya kol mendreheh ara.&gt;&gt;

Pita iwong ngawan tehe Yesu, ara yiy Kristus

27 Pwen Yesu iyapolo ndramiran hu huyau huya kol hayah mendreheh, pakeh kili kol ngawan Sisariya Pilipai. Huro tokai sai huya, pe Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Akapwai kisa kili yo, hu ndramat masih hutora pa ndre yo hiyeh?&gt;&gt;

28 Pwen hupwai, hupa, &lt;&lt;Hu hayah hupa wou Yohanes Ndramat para Paptais; pe hu hayah i, hupa wou Eliyah; pe hu hayah i, ara hupa wou hamou tahu poropet.&gt;&gt;

29 Pwen Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Pe wawu, ara wawu pa ndre yo hiyeh?&gt;&gt;

Pwen Pita isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Wou ara Kristus.&gt;&gt;*

30 Pwen Yesu ipwandrandrahani hu para hu mbuna katiyaniy kiya kili hamou tehe yiy hiyeh.

Yesu iranonoye tehe andre kimat pe kitine

31 Pwen Yesu iro hinuwani hu tehe Noru Ndramat, ara andre kiya nondriya hu ngandran soyon, pe andre hu yapane kol, hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara andre hu kahamwisnani yiy, pe andre hu katingundrun kimat; pe lang maroyoh kihipwen, andre kisa tine paiwe. 32 Pe itiyani nongan ara, iya ngawan kili hu. Pwen Pita iwiri yiy iya pwakin pe iro pomate yiy.

33 Hapeko Yesu ipaiwani maran iya kili ndramiran hu, pwen ipomate Pita, ipa, &lt;&lt;Sinai, asaya ndruwo! Wou anto ndruwa lohonga Ngindrai pwi, hapeko ata ndruwa lohonga ndramat opu.&gt;&gt;

34 Pwen Yesu iyoh hu ndramat masih husa kili yiy, iyapolo ndramiran hu, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa sehe ndramat pakiho ndruwo, ara andre kipa pwi katan mbukenan, pe kisap kei tondrih tan, pe kisa kiho ndruwo. 35 Paratesah, Pe hiyeh kihimbusani mwoiwan mbukenan, andre mwoiwan kitali yiy. Pe hiyeh kilohongani yo, pe kirikai kiya nongan hiyan ato, pe kitali mwoiwan kisa kili yo, pwen andre kisopwat mwoiwan mbukenan. 36 Sehe melit hiyan andre ndramat hamou kiwiriy kapa memelit masih para kol pwan kiya mbukenan yiy, hapeko yiy kitali mwoiwan pe kimat? 37 Sehe melit ndrokonan ndramat hamou ilahiy para kiykiy para kisuliyani taleh tan kimui? 38 Pe kapa ndramat hamou kimasi to, pe kimasi kiya nongno kiya nondriya hu lang mwomwan aripo—hu lang para pilah pe pakut mwomwan tahu hasap mahapo—ara andre Noru Ndramat kimasi ta ndramat ara yi, kiya lang mulan—kirahihini lang para yiy nakisa, kiyapolo nonowa ngana Taman pe kiyapolo hu angelou haiyan.&gt;&gt;

9

1 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hu hayah mepo hutopo tine iye, ara andre hu kanhingorowe kimat kileh pwi, kipoo hu kanime kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy kisarayah kisa sura pwoke tan.&gt;&gt;

Nombuwe Yesu ipiy

2 Pe lang manonoh ihipwen, Yesu iwiri Pita, Yamis, pe Yohanes huya polo yiy, pe iluwani hu huya ngondron sih paingan. Yihu kopu huya pe huro aliy. Pe nombuwe Yesu ipiy iro mbulmarahu. 3 Pe koiwen, ara isarayah pallen pe ngannganan iya. Kinlahi ndramat hamou para kol pwan kisungani koyau kisarayah pallen tehen tora, ara pwi. 4 Pe Eliyah iyasura Mose ara hilsarayah hilsa mbulmarahu, pe hilro wong iyasura Yesu.

5 Pe Pita ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, hiyan para yowu koro iye. Pwen yowu kapuli yopai matiwum—hawum atam, pe hawum ata Mose, pe hawum ata Eliyah.&gt;&gt; 6 Pita ipa toro, paratesah, hunoh mimiri hu, pe ikowu sehe nongan para kiwong kiya aliy.

7 Pwen kokom isa pe iramburuhi hu, pe yoholai sahin iyau nondriya kokom, ipa, &lt;&lt;Iye, ara noru mepo ndriyo imbuluhi yiy. Wawu kahilingi yiy.&gt;&gt;

8 Indrou pwi ko, pe marahu ihiselep, pe hu kannime hamou pwi; Yesu ko iro surahu.

9 Pwen hutali ngondron pe huro tuh nakamui kasa pwan, pe Yesu ipwatisingiy iya kili hu tehe hu mbuna kanese ndrainga hamou kiya sehe melit hu kannimei, kipoo Noru Ndramat kimat pe kitine paiwe. 10 Humbultuwe tisingi nongan ara, pe huro panguluwaniy mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Ndroiyi nongan ara, ara ipa tesah ndrokonan—&lt;kimat pe kitine paiwe&gt;?&gt;&gt;

11 Pwen husok Yesu, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou ngara hu kapwai tehe Eliyah andre kisa kimu?&gt;&gt;

12 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Nongan ara ndrokonan; Eliyah andre kimu kisa pe kimwaniyani hu melit masih. Hapeko tehen tapeh, nongan ita nongna Ngindrai koluw, ara kinpwai tehe Noru Ndramat andre kikuni nopwaran pe andre hu ndramat kamwisnani yiy?&gt;&gt; 13 Hapeko upwai isa kili wawu toro: Eliyah, ara kinsa pwen. Pe hu kanmbusi kultuw handra-handra kinna kili yiy tehe pwayan hu kantatuluwiy kinnatan.

Yesu isopwoyani wihou hamou mepo payit iro ndritan

14 Pwen Yesu iyasura hu matimou, ara humui husarayah husa kili ndramiran hu hayah i; pe hunime hu ndramat soyon iya hurahakowahu. Pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou hayah, ara huro takekei iyasura hu ndramira Yesu. 15 Pe iro mwonen hu ndramat ara, huho nime Yesu ko, pe huteleh mwomwan, pe hungap huya, pe hupohonani yiy.

16 Pe Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Wawu tora takekei iyapolohu, ara ndroiyin tesah ndrokonan?&gt;&gt;

17 Ndramat hamou iro mwalingahu isomwi Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, yo uwiri noru kamai isa kili wou, paratesah, payit para pohomum iripo ndritan. 18 Kiro mwonen lang para memelit mwomwan ngara kikohis kiya ndritan, ara ngara kimbultuwe yiy pwokeyan pe kipiyani yiy kiya pwan. Pe ngara mbusas kiro wet pohon, pe kiyantani koltan, pe mandran kisiyan. Usok ndramiram hu para hu karasses payit kiya mawen, hapeko hu kanwenei pwi.&gt;&gt;

19 Pwen Yesu iwong imui iya kili hu, ipa, &lt;&lt;O wawu hasap para mahapo, ara wawu kanpwotisingi lohonga wawu pwi, pe lohonga wawu imwakaikai. Mwalaiheh pe andre kuro sura wawu ko yeh? Pe maporosahayeh andre kuro kuni nopwaran tawawu ko yeh? Wawu kawiri mbunah kamai ara, kisa kili yo.&gt;&gt;

20 Pwen huwiri wihou ara, iya kili Yesu. Pe payit ariya inime Yesu pe indrou pwi ko, ilosani wihou iya mwomwan; ipiyani yiy iya pwan pe iro tiriyani yiy, pe mbusas iro wet pohon.

21 Pwen Yesu isike taman, ipa, &lt;&lt;Maporosahayeh kintayah kili yiy?&gt;&gt;

Pe taman isomwiy, ipa, &lt;&lt;Yiy mamendreheh o pe irayah. 22 Lang hitun kinna ngara kipiyani yiy kiya mwan pe ndran kene, pe pakitingundrun kimat. Hapeko kapa alahiy para amwaniyani yiy, pwen koyum kisikirani youlu pe asopwat youlu.&gt;&gt;

23 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe apa, &lt;Kapa alahiy?&gt; Melit masih andre karayah kapa ndramat hamou kipwotisingi lohongan.&gt;&gt;

24 Indrou pwi ko, tama wihou ara, ara iwayeh, ipa, &lt;&lt;Yo upwotisingi lohongo; hapeko lohongo, ara mulai opu. Asopwat yo.&gt;&gt;

25 Pwen Yesu inime hu ndramat soyon huro ngap husa pakeh kili hu, pwen ipomate payit ara, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wou payit para pohomum pe ndrainga pwi, upwandrandrahaniy isa kili wou, atali yiy aya mawen, pe mbuna amui asa ndritan paiwe.&gt;&gt;

26 Pwen payit ara, iwayeh iya namandran masih, pe wihou ara, iro lokuwai pwokeyan iya. Pe payit isa mawen kili yiy. Pe wihou ara, imbuyei tehe kinimat pwen. Pe hu ndramat soyon iya hunime yiy pe hupa ndre kinimat. 27 Hapeko Yesu iyki niman iya kili yiy pe isoli yiy pe itine.

28 Iyamulan para aliy, Yesu iya nondriya seu, pe ndramiran hu husok yiy nokule ko, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe yowu kanlahiy para karasses payit ara, kiyau pwi?&gt;&gt;

29 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Melit iye ara andre kirayah kiyau totohun opu.&gt;&gt;

30 Pwen hutali kol ara, pe husayau nondriya kol namandran hape Kaliliy. Pe Yesu, ara mbuwalin para ndramat hamou kipahasani sehe kol ndrokonan huro aliy, 31 paratesah, yiy iro hinuwani ndramiran hu. Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Noru Ndramat, ara andre hu karatuni pe kaiki yiy kiya kili hu ndramat pe andre hu katingundrun. Hu katingundrun kihipwen, pwen kiho nondriya lang maroyoh andre kitine paiwe.&gt;&gt; 32 Hapeko ndramiran hu ara hu kanpahasani ndroiyi nongan ara pwi, pe hunoh para kasok yiy kiya aliy.

Hiyeh ara ihohin masih

33 Pe husarayah husa Kapernawum pe husoro nondriya seu. Pwen Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Wawu ro tokai sai wawu sa, pe wawu ro takekei iya nongna tesah?&gt;&gt; 34 Hapeko humun opu, paratesah, huro pwen sai husa pe huro takekei mwalingahu para hiyeh tahu iho hin.

35 Pwen Yesu impwan pe iyoh hu Songui pe Lumou husa kili yiy, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa hamou tawawu nakiho hin, pwen andre kiyki yiy kisa pwan masih, pe kirayah tehe ndramat para poya mbulya hu ndramat masih.&gt;&gt;

36 Pwen iwiri mbunah hamou mendreheh, pe iyki yiy iro tine mwalingahu. Pe ipwokarani yiy iro niman, pe ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, 37 &lt;&lt;Kapa sehe ndramat kimbusi hiyan kiya kili mbunah mendreheh hamou tehen iye kiya ngolo, pwen imbusi hiyan isa kili yo; pe hiyeh kimbusi hiyan sato, ara kinmbusiy sato ko pwi, hapeko imbusiy iya kili hiyeh mepo ipwandrisa yo usa.&gt;&gt;

Ndramat mepo kinhingasi worou pwi, ara yiy para sura tou

38 Pwen Yohanes ipwai, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, yowu nime ndramat hamou iro rasses hu payit huyau iya ngalam. Pe yowu pwayi yiy para kihitohai, paratesah, yiy hamou para sura tou pwi.&gt;&gt;

39 Hapeko Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akasingori yiy. Kapa ndramat hamou kimbusi ndraikiya melit kiya ngolo, pwen kinlahiy para kipwahaltani yo kileh pwi. 40 Hiyeh mepo kintasisingat anarou pwi, ara yiy para susura tou. 41 Pe kapa sehe ndramat kinime wawu ndramira Kristus, pe kihang wawu ndran wawen hape kiya ngolo, pwen upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe Ngindrai, ara andre koyun kinmayit kennen pwi.

Mbuna akambusi hamou kiyos kiya pakut mwomwan

42 Kapa hiyeh kimbusi hamou tahu mbunah mendreheh iye, mepo hupwotisingi lohongahu isa kili yo, para kiyos kiya pakut mwomwan, pwen sehe ndramat kimbusiy tehen tora, kora tandroindroi tan ara, ara toro: hiyan para hu kandruyani pat sih namandran kiya koyun, pe kapiyani yiy kiya nondriya ndras. Hapeko koran ndrokonan nakiwiriy, ara mwomwan masih. 43-44 Kapa nimam hakai kimbusi wou ayos aya pakut mwomwan, pwen hiyan para asondriti nimam ara, kiyau. Hiyan para aya paingan kapolo nimam hakai o. Matisan aya kapolo nimam malkai pe hu kapiyani wou aya nondriya ngat mepo mwan itayat aliy.* 45-46 Pe kapa ndrikam hakai kimbusi wou ayos aya pakut mwomwan, pwen hiyan para asondriti ndrikam ara, kiyau. Hiyan para aya paingan kapolo ndrikam hakai o. Matisan aya kapolo ndrikam malkai, pe kapiyani wou aya nondriya ngat mepo mwan itayat aliy.† 47 Tehen aliy opu, kapa maram sih kimbusi wou pe ayos aya pakut mwomwan, pwen hiyan para atangihi maram ara, kiyau. Hiyan para wou aya kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy kiyapolo maram sih o, Matisan maram malwoh kiro hiyan, hapeko hu kapiyani wou kiya nondriya ngat mepo mwan ita yat aliy. 48 Kol ara,

&lt;wiy ipep ita aliy pe hu konoho mat pwi.

Pe mwan ita yat aliy yi, ara andre kinto-kinto.&gt;

49 Pe ndramat masih andre mwan kitimwi hu tehe ndras ngara kimbusi melit kirayah haiyan.

50 Ndras para kanyai, ara hiyan, hapeko kapa ndras kankanan pwi, pwen andre tukambusi tesah para kana ndras kimui? Pwen wawu karayah tehe ndras, pe ndriya wayis kiro sura wawu hamou-hamou.&gt;&gt;‡

10

Yesowai imut

1 Pwen Yesu itali kol ara, pe iya kol namandran hape Yutiya ita haroh para ndran Yortan. Pe hu ndramat soyon iya husa mbultere hu porosih i. Pe ihinuwani hu iya nongna Ngindrai, paratesah, kultuwayi kowasen, ara tehen tora ko.

2 Hu Parisiy hayah husa kili Yesu pe hunohonou Yesu iya nongan sahin. Pe husike yiy, hupa, &lt;&lt;Nongan para pwahanou ta Ngindrai ipa hiyan para kamai hamou kitali nambuyun, ndre pwi?&gt;&gt;

3 Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Mose kinpwandrandrahani tapeh ita nongan para pwahanou kinsa kili wawu?&gt;&gt;

4 Pe hupwai, hupa, &lt;&lt;Mose, ara kinpa hiyan para ndramat hamou kiratuluwi nongan para yesou kimut pe kitali nambuyun kiyau.&gt;&gt;

5 Hapeko Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mose kinpahasaniy tehe ndriya wawu, ara ipwoke, pwen pe yiy iratuluwi nongan para pwahanou ara isa kili wawu. 6 Hapeko koluw-koluw mamu kinna, Ngindrai imangsani hu ndramat malpat—kamai pe pihin. 7 &lt;Pwen tehen tora ko, andre kamai kitali taman hilu tinan, pe andre hilu pihin tan karayah hapat, pe nombuwe hilu kirayah hamou o.&gt; 8 Pwen tehen tora ko hilu konto tehe malmou pwi; hapeko nombuwe hilu kintayah hamou o. 9 Pwen sehe melit Ngindrai kiniykiy kinna wule, ara ndramat mbuna kimbusi mwalinga hilu kimut.&gt;&gt;

10 Pwen humui huya nondriya seu i, pe hu ndramira Yesu husok yiy porosih i iya lohongai ara. 11 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa kamai hamou kitali nambuyun, pe kiyesou kiya kili pihin hamou paiwe, ara ipo pilah pe irandroyani nambuyun. 12 Pe tehen aliy o, kapa pihin hamou kitali nambuyun pe kiyesou kiya kili kamai hamou paiwe, ara ipo pilah.&gt;&gt;

Hu mbunah mendreheh huya kili Yesu

13 Hu ndramat hayah huwiri hu mbunah mendreheh husa kili Yesu para Yesu kiyki niman kiya ndritahu. Hapeko ndramiran hu hunimei pe hupomate hu ndramat ara. 14 Pwen Yesu inimei tora pe ndriyan kinipwes pwi, pe ipwayi ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Wawu katali hu mbunah kasa kili yo, pe mbuna akakaituwe hu, paratesah, kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara atahu tehen aro kene. 15 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa ndramat hamou kinwiri kultuwayi kolo King Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy tehe mbunah hamou tehen iye pwi, ara kinlahiy para kiya nondriyan pwi.&gt;&gt; 16 Pwen ipwokarani hu mbunah husa ndrahasa niman, pe iyki niman iya ndritahu pe itoholi hu.

Ndramat hamou menmenan soyon para kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy

17 Pwen Yesu itine iro tokai iya iho sai, pe ndramat hamou ingap isa pe itukuruhu iya mbulmaran, pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Ndramat Hiyan Para Hinonou, yo andre kumbusi tapeh para kuwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

18 Pwen Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Paratapeh wou apohowe yo hiyan? Hamou hiyan pwi. Ngindrai hamou opu, ara yiy hiyan. 19 Wou tanam hu nongan para pwahanou: mbuna atingundru ndramat kimat, mbuna apo pilah, mbuna apahana, mbuna apakarawani ndramat hamou kiya nongan, mbuna apwokoiwe, pe ahaiyani tamam hilu tinam.&gt;&gt;

20 Pe ndramat aro, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, mawihou to ko isa matne mahapo, pe kunmbusi melit masih atapohowei ara.&gt;&gt;

21 Yesu maran iya kili yiy pe ndriyan imbuluhi yiy pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Melit handra ko ita ndron para ambusiy. Ayau aya, pe ayapo pehei kiya hu melit masih atam, pe awiri singayai para aliy, pe atainganiy kiyata hu ndramat mepo hundroisiy, pe andre awiri hu melit lahayan kennen namandran ita kol paingan yang. Pwen asa, oho ndruwo.&gt;&gt;

22 Ndramat aro ihilingi nongan ariyo pe mbulmaran ilomwa, pe iyau iyapolo ndriya pworu, paratesah, menmenan ara soyon iya.

23 Pwen Yesu maran ihiselep iya kili ndramiran hu pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat mepo menmenahu soyon, ara ingandrah pwokeyan iya para hu kaya nondriya kolo King ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy.&gt;&gt;

24 Ipa toro, pe ndramiran hu mwoiwahu ihin iya nongnan. Hapeko Yesu ipwai paiwe, ipa, &lt;&lt;Wawu noru, ndramat mepo iyki ndriyan iya meltan soyon iya, ara ingandrah para kiya nondriya kolo King ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy. 25 Ingandrah para kamel hamou kisong kiya ngara kannih, hapeko ngandrahan iya para ndramat hamou menmenan soyon iya kisong kiya nondriya kolo King ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy.&gt;&gt;

26 Pe ndramiran hu, ara huro lohonge ndrit pe huro wong mwalingahu ko, hupa, &lt;&lt;Kapa tehen tora, pwen andre hiyeh ndrokonan kilahiy para kiwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

27 Pwen Yesu maran iya kili hu pe isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat, ara kanwenei pwi, hapeko Ngindrai, ara pwi, yiy ara iwenei para kimbusi melit masih kene.&gt;&gt;

28 Pwen Pita iwong iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Kiya, animei; yowu kantali melit masih para koho ndruwam.&gt;&gt;

29 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu; kapa sehe ndramat kilohongani yo pe nongan hiyan, pe kitali suwen, ndre nalin hu, ndre pisun hu, ndre taman, ndre tinan, ndre norun hu, ndre pwenen, 30 pwen andre yiy kipo suluya melit soyon iya, kirayah tehe sangat, andre kirayah kili yiy mahapo iripo kol pwan. Ngindrai andre kiyki melit soyon iya andre kiramwaitini melit para koluw. Andre ndramat ara kiwiri suluya seu, suluya nalin, suluya pisun, suluya tinan, suluya norun, pe suluya pwenen soyon iya. Pe andre kiya nondriya nopwaran i, nopwaran mepo hu ndramat andre hu karandroyani yiy kiya aliy. Pwen lang mulan nakisarayah, andre yiy kiwiri taleh mepo andre kinto-kinto. 31 Hapeko hu ndramat soyon hutora mu, ara andre hu kaya mulan; pe hu ndramat soyon hutora mulan, ara andre hu kaya mu.&gt;&gt;

Yesu iranonoye paiwe iya kimat tan

32 Pwen huro tokai sai nakaya Yerusalem pe Yesu ara iye mu tahu. Pe ndramiran hu ara lohongahu indrap, pe hu ndramat huro ndruwahu, ara hunoh. Pwen iwiri hu Songui pe Lumou huya pwakin hape pe itiyaniy iya kili hu iya sehe melit andre kirayah kili yiy. 33 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akahilingiy! Worou nakaya paingan Yerusalem pe andre hu ndramat karatuni Noru Ndramat kiya nima hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou. Pe andre hu kaiki yiy kiya nongan pe kamburi nongan para katingundrun kimat. Pe andre hu kaiki yiy kiya nima hu Ndramira Lah. 34 Pe andre hu kapwasimiri yiy, pe kasokombunuhi yiy, pe andre hu kamwiri yiy kiya malkei; pwen andre hu katingundrun kimat. Pe lang maroyoh kihipwen, andre kisatine paiwe.&gt;&gt;

Soksok ta Yamis hilu Yohanes

35 Pwen hilu NdraSepetiy malmou, Yamis hilu Yohanes, hilu sa kili Yesu pe hilu pwai iya kili yiy, hilu pa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, sehe melit youlu nakasok wou kaliy, ara youlu namiliy para ambusiy kisa kili youlu.&gt;&gt;

36 Pe ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Walu namiliy para kumbusi tesah kisa kili walu?&gt;&gt;

37 Pe hilu pwai iya kili yiy, hilpa, &lt;&lt;Kiro mwonen wou narayah king kiyapolo nonowam, pwen youlu namiliy tehe hamou toulu kimpwan kapwen te nimam mot, pe hamou kiyapwen te nimam kamou.&gt;&gt;

38 Hapeko Yesu ipwai iya ta hilu, ipa, &lt;&lt;Walu tana walu tesah walu tora sok iya aliy pwi. Walu lahiy para kayin kiya pweniu iye mepo pakeh nakuyin kaliy? Ndre walu lahiy para kaya nondriya paptais mepo nakuya aliy aro yi?&gt;&gt;

39 Pe hilu pwai iya kili yiy, hilpa, &lt;&lt;Ehe, ara youlu lahiy.&gt;&gt; Pe Yesu ipwai iya ta hilu, ipa, &lt;&lt;Ndrokonan; pweniu mepo nakuyin kiya aliy, ara andre walu kayin kaliy yi. Pe sehe paptais nakuwiriy, ara andre walu kawiriy i. 40 Hapeko para walu kampwan kapwen te nimo mot ndre kamou, ara yo kunlahiy para kusomwi walu pwi. Ndrohonoku pwanpwan ara, ara Ngindrai kinmwaniyaniy pwen nakiya ta hilu sehe ndramat mepo hilu nakaya aliy.&gt;&gt;

41 Pwen ndramiran hu masongui, ara huhilingi nongan aro, ara ndrinahu ilokuh ta Yamis hilu Yohanes. 42 Hapeko Yesu iyoh hu masih husa wule kili yiy, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu pahasaniy tehe hu yapane hu Ndramira Lah,* ara ngara hu kaya mu kata ndramirahu tora pahandrahu. Pe hu pohon tahu, ara ngara hu karakekeyani hu, iyapolo pwoke nopwaran, para hu koho ndruwa nongnahu. 43 Hapeko wawu, ara tehe yihu pwi. Hiyeh tawawu pakirayah namandran, ara andre kirayah ndramat para poya mbulya wawu. 44 Pe hiyeh tawawu pakimu tawawu masih, ara andre kirayah ndramat para pawandrendres o mwaihei tawawu masih. 45 Paratesah, Noru Ndramat kinsa para hu ndramat kasopwat yiy pwi, hapeko isa, ara para kisopwat hu ndramat, pe para kiyki mwoiwan para kikonuhi hu ndramat soyon hu kamui.&gt;&gt;

Partimeyus maran iyoh pe Yesu isopwoyani maran ileu paiwe

46 Pwen husa kol ngawan Yeriko, pe iyamulan Yesu iyasura ndramiran hu nakatali kol ara, iyapolo hu ndramat soyon iya huro ndruwahu. Pe ndramat hamou maran iyoh, ngalan Partimeyus, yiy noru ndramat hamou ngalan Timeyus,† ara yiy impwan pwaki sai pe iro rakamam iya kili hu ndramat. 47 Yiy ihilong tehe Yesu ndramat para kol Nasaret, iropo isa. Pwen iyoh iya namandran iya, ipa, &lt;&lt;Yesu, noru Tepit, koyum kisikirani yo!&gt;&gt;

48 Hu ndramat soyon iya hupomate yiy para kimun opu, hapeko iwayeh namandra-namandran iya, ipa, &lt;&lt;Yesu, noru Tepit, koyum kisikirani yo!&gt;&gt;

49 Pwen Yesu ihilingi yiy pe iro tine pe, ipa, &lt;&lt;Akayoh yiy kisa.&gt;&gt; Pwen huyoh ndramat maran iyoh ara isa, pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Apwokeyani wou pe atine; yiy ita yoh wou.&gt;&gt; 50 Pwen itali tamburuhan iya mawen, ikohis, pe isa kili Yesu.

51 Yesu isomwi yiy, pe ipa, &lt;&lt;Wou anamiliy para kumbusi tesah kisatam?&gt;&gt;

Pwen ndramat maran iyoh ara, ipwai, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, yo unamiliy para kunimnim.&gt;&gt;

52 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kiya, ayau; lohongai ndrisiyon tam, ara kinsopwat wou.&gt;&gt; Hape pwi ko, maran inimnim paiwe. Pwen iho ndruwa Yesu, pe huro tokai sai huyau.

11

Yesu iya nondriya Yerusalem tehe king

1 Yihu ropo husa pakeh Yerusalem, pwen husa kol malkol hira Pahayi Holip, ngala kol malkol ara, Petpake pe Petaniy. Pwen Yesu ipwandrisa ndramiran hilu malmou, 2 pe ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Walu kaya mu kaya kol mendreheh yoho mu kili walu, pe kiro mwonen walu nakaya nondriyan, andre walu kanime noru tongkiy hamou hu kanwasi yiy ita; pe tongkiy ara, ara ndramat hamou kinmipwan ndritan mapu. Alkatali yiy pe alkaluwi yiy kisa. 3 Kapa hamou kisike walu, kipa, &lt;&lt;Walu tora po tesah?&gt;&gt; Pwen walu kapwai kiya kili yiy, alkapa, &lt;Yapan inamiliy namu, pwen andre kindrou pwi ko kimui kisa nokun.&gt; &gt;&gt;

4 Pwen hilya pe hilu nime noru tongkiy hamou, iro tine sai, mepo hu kanwasi yiy pwen iho pohomara seu hawum. Pwen hiluro lombuliy, 5 pe ndramat hayah huro tine pakeh, ara husike hilu, hupa, &lt;&lt;Walu tora lombuli tongkiy ara—walu nakasahaye walu kaliy eh?&gt;&gt; 6 Hilu pwai imui iya kili hu sehe nongan Yesu kinpwai kinna kili hilu. Pwen hupa hiyan para hilu kawiriy kiya. 7 Pwen hilu wiri tongkiy isa kili Yesu, pe hilu tali ndroha hilu pe hilu pwalaniy iya ndrita tongkiy pe Yesu iya mipwan aliy. 8 Pe hu ndramat soyon iya hupwalaniy koyau tahu iya ndrita sai. Pe hu hayah tahu huya piyang pe huya sondriti ndrandra nonou hayah pe hupwalaniy iya sai yi. 9 Pe hu ndramat huro mu pe hu ndramat huro ndruwan kene ara huro wayeh, hupa tehe toro:

&lt;&lt;Hosanna!

Lomwes ita kili yiy mepo isa iya ngala Yapan.

10 Ngindrai andre kiyki lomwes kiya kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy ta tamarou Tepit.

Hosanna, kahari ngala Ngindrai iyera paingan masih!&gt;&gt;

11 Yesu iya nondriya Yerusalem pe isong iya nondriya yumwa totohun namandran, pe maran ituluwani melit masih. Hapeko kol iro piyah, pwen yiy imui iya Petaniy, iyasura hu Songui pe Lumou.

Yesu irasses hu ndramat huropo pehei nondriya yumwa totohun namandran huya mawen

12 Mandroulang para lang sih, huro tali Petaniy huyau pe Yesu ihingorowe yiy imundrui. 13 Pe inime kei pik* hakou ara iho mawen hape, pe yowin iramburuhiy. Pwen pe iya pakeh, ipa ndre mbuwan iho pwoyen, hapeko iya pe inimei tehe kei aro kinippwai pwi. Hitun yowin opu; paratesah, nowen para kippwai, ara mapu. 14 Pwen Yesu ipwai iya kili kei ara, ipa, &lt;&lt;Kiro matne mahapo kiya, ndramat hamou andre kinyan sangim paiwe pwi.&gt;&gt; Pe ndramiran hu huhilingi nongan ipwai ara.

15 Pwen Yesu iyasura ndramiran hu huyarayah huya Yerusalem. Pe Yesu isong iya nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe iro rasses hu ndramat mepo huropo pehei pe huro sousou memelit iya aliy. Pe itipiyani hu keyau tahu ndramat huro sulye sombule pat, pe itipiyani pwapwai tahu ndramat huro sousou pai tahu. 16 Pe ipwayi hu ipa nonombun para hu mbuna kakun melit para sousou kohorokai kaya kasa nondriya kowa yumwa totohun namandran. 17 Pwen ipwahanou hu, pe ipa, &lt;&lt;Nongna Ngindrai mepo hu kantatuluwiy, ara pwayan ipa toro, ndre?

Ngindrai ipa, &lt;Suwe, ara andre kapohowei tehe

seu para katohun ta hu ndramat masih para kol pwan masih, para hu katohun kisa kili yo.&gt;

Hapeko wawu kanmbusiy kintayah ndrohona kokohon tahu ndramat para pahana.&gt;&gt;

18 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih iyasura hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huhilingi nongan ariyo pe huro ten lohongai para katingundru Yesu kimat. Hunohowani yiy, paratesah, hunimei tehe hu ndramat soyon huteleh mwomwan iya nongan iro tiyaniy.

19 Pwen kol ipiyah pe Yesu iyasura ndramiran hu hutali Yerusalem.

Kei pik hakou imang

20 Pwen iya ndroulang para aliy, huro tokai sai huya, pe hunimei tehe kei pik mepo Yesu iten anan ara, ara kinimang pwen te wiyin iya, ipoo ita ngondron. 21 Pe Pita ilohongani sehe melit Yesu kinmbusiy, pwen ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, animei! Kei pik mepo aten anan ara kinimang masih.&gt;&gt;

22 Pwen Yesu isomwi hu, pe ipa, &lt;&lt;Lohonge tawawu kipwotisingi Ngindrai. 23 Upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa hamou kipwai kiya ta pahayi ita para kiret kisa paingan pe kikohis kiya ndras, pe kapa kinhindrundru pwi, hapeko lohongan kipwotisingiy tehe andre kirayah, pwen sehe melit ipwai, ara andre kirayah mannan kili yiy tehe ipwai. 24 Pwen pe upwai isa kili wawu, melit masih mepo wawu sok iya totohun, ara lohonga wawu kipwotisingiy tehe akanwiriy pwen, pe andre kirayah mannan kisa kili wawu. 25-26 Pwen kapa wawu koro tine pe akatohun, pe akalohongani sehe melit mwomwan mepo hiyeh kinmbusiy kinsa kili wawu, ara akatali mwomwan tan; pwen pe tama wawu iyera kol paingan yang, ara andre kitali mwomwan tawawu yi.&gt;&gt;†

Husok Yesu tehe hiyeh iyki pwoke nopwaran iya kili yiy

27 Pwen humui husarayah husa Yerusalem paiwe, pe Yesu iya ihorokai nondriya kowa yumwa totohun namandran. Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, iyasura hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu yapane kol, ara hu masih huya kili yiy. 28 Pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Wou awiri pwoke nopwaran ara, iyau aleheh? Pe hiyeh iyki pwoke nopwaran ara, isa kili wou para ambusi melit aro?&gt;&gt;

29 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yo nakusike wawu kiya soksok sahin. Pe kapa akasomwi yo, pwen andre kupwai kisa kili wawu, hape aleheh uwiri pwoke nopwaran aro iyau aliy, pe urupo mbusi hu melit aro. 30 Akapwai kisa kili yo na: Yohanes ngara kisumuluwani hu ndramat, pe wawu pa ndre kultuw para paptais ta Yohanes ara, ara iyau kol paingan yang, ndre iyau kili ndramat opu?&gt;&gt;

31 Pe huro panguluwaniy mwalingahu ko, huro pa, &lt;&lt;Kapa tukapa, &lt;Iyau kol paingan yang,&gt; pwen andre kisok, kipa, &lt;Pwen tehen tapeh pe lohonga wawu kinpwotisingi nongnan pwi?&gt; 32 Hapeko mbuna tukapa, &lt;Iyau kili hu ndramat opu&gt;—ara konan.&gt;&gt; (Hupwai tehen toro, paratesah, hunoh tahu ndramat masih, ara hunimei tehe Yohanes, ara yiy poropet hamou ndrokonan.)

33 Pwen pe husomwi Yesu, hupa, &lt;&lt;Yowu tana yowu pwi.&gt;&gt;

Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Pwen pe yo andre kunpwai kinsa kili wawu pwi yi, iyau hape aleheh uwiri pwoke nopwaran pe urupo mbusi hu melit aro.&gt;&gt;

12

Nongan pwandritiye tahu ndramat mwomwan para poya mbulen iya pinge wain

1 Pwen Yesu iwong imu iya nongan pwandritiye iya kili hu, ipa toro: &lt;&lt;Ndramat hamou ihisi piyang hambut para wain, pe irahakowan. Pe yiy ipaltani kupwiy sih para haliya mbuwa wain, pe isoye keyeu sih niwen para hu ndramat keyen aliy para kamemerani piyang. Pwen iyki piyang aro iro kili hu ndramat hayah, para hu koro nimnim pe kapo mbulen kiya aliy. Pe yiy ara iyau iya kol hakol mwanan iya. 2 Pe irahihini lang para rihiya mbuwa mwisi wain aro, pwen ipwandrisa ndramiran hamou para poya mbulyan. Ipwai iya kili yiy para kiya pe kipo mbuwa wain hayah iro kili hu ndramat, mepo ipwai iya kili hu para hu koro nimnim kaliy. 3 Hapeko hu ndramat huropo mbulen iya piyang ara humbultuwe tahatini yiy, hurayi yiy iya mwomwan, pe hupwandrisa yiy iyau o mwaihei. 4 Pwen ndramira piyang ara ipwandrisa ndramiran hamou iya paiwe, pwen hutaluwe payan, hurandroyani yiy, pe hupwasimiri yiy. 5 Pe ipwandrisa ndramiran hamou iya paiwe yi, pe hutingundrun. Iyamulan, ipwandrisa hu soyon iya huya paiwe yi, pe hayah tahu hurayi hu, pe hayah tahu hutingundruhu humat.

6 Pwen hamou opu iro ndron para kipwandrisa yiy, ara norun imwonen mepo ndriyan imbuluhi yiy. Pwen iyamulan masih ipwandrisa norun, pe ilohonganiy, ipa, &lt;Andre hu karanuhuyani noru.&gt;

7 Hapeko hu ndramat para mbulya piyang ara huro wong mwalingahu, hupa, &lt;Iye ara norun, soiwi taman; pe yiy andre kiwiri hu meltan masih. Kiya, tukatingundrun, pe tukawiri menmena taman masih kiya mbukenan worou.&gt; 8 Pwen pe huwiri yiy pe husoyau iyatan iya ngawan piyang, pe hutingundrun imat.&gt;&gt;

9 Pwen Pe Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Mbukena piyang andre kisa pe kitingundru hu ndramat huropo mbulen iya piyang ara pe hu kamat. Pe andre kiwiri pingen pe kiykiy kiyata hu ndramat hayah para hu koro nimnim kaliy. 10 Wawu kannime nongna Ngindrai sahin ara, ndre pwi? Nongan ara, ipa toro:

&lt;Pat mepo yihu ndramat para puliya seu hulowaniy,

ara kintayah pat para sotuna seu.

11 Yapan kinmbusi melit aro kintayah,

pe ara mwayih iya, iya mara tou.&gt; &gt;&gt;

12 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih kene, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu yapane kol, ara huro ten sai para hu kambultuwe tahatini yiy, paratesah, huyirowei tehe Yesu iro wong nongan pwandritiye ara, ara iyingani hu imwonen. Hapeko hunohowani hu iya mbulmara hu yau, pwen pe hutali Yesu pe huyau.

Andre kayuk takis kiya kili Sisar, ndre pwi?

13 Porosih aro hu pohon para Yutah hu pwandrisa hu Parisiy hayah pe hu ndramat hayah para kili Herot, para hu kaya kili Yesu pe hu kapakarawani yiy, pe hu karatuni yiy kiya nongnan. 14 Pwen huyarayah huya kili yiy, pe hupa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, yowu pahasaniy tehe wou ndramat para nongan ndrokonan. Pe wou anhoyos kinna nima hamou pwi, paratesah, wou anoho hire hu ndramat pwi. Pe wou ngara ahanuwani kultuwayi Ngindrai masih ndrokonan opu. Kiya; alohonganiy tapeh? Hiyan para yowu kayuk takis kiya kili Sisar, ndre pwi? 15 Tehen tapeh, yowu kayuk ndre konan?&gt;&gt;

Hapeko Yesu ara kinpahasaniy tehe yihu ara ndramat para pwandrandraman. Pwen isok hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh wawu pakaratuni yo? Akawiri sombule pat hambut kisa pe kunimei na.&gt;&gt; 16 Pwen huwiri sombule pat hambut iya kili Yesu, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kiya, iye, ara sumwoiwa hiyeh pe ngala hiyeh iripo aliy?&gt;&gt;

Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ata Sisar.&gt;&gt;

17 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kiya, akaiki sehe melit ata Sisar kiya kili Sisar, pe ata Ngindrai kiya kili Ngindrai.&gt;&gt;

Pwen pe yihu hilingiy isomwi hu, pe lohongahu indrap iyatan.

Hu Satyusiy pakapwainganiy tehe hu ndramat humat, ara andre kantine paiwe pwi

18 Pwen hu Satyusiy hayah husa kili Yesu. Yihu Satyusiy ara, ngara hu kapa tehe ndramat kanmat ara kanlahiy para hu katine paiwe pwi. 19 Pwen yihu pwai iya kili Yesu, hupa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, Mose kintatuluwi nongan sahin kinsa kili yorou toro: kapa ndramat hamou kimat pe nambuyun kihou pe norun pwi, pwen nalin andre kiwiri pihinau tan pe kipo mbunah kiya soiwi ngala nalin. 20 Hu ndramat manandrtimou hu nalihu huyen. Yiy ndrohan, ara iwiri pihin hamou iya nambuyun, pe norun pwi, pe imat. 21 Pwen parahara ndrohan iwiri pihinau ta nalin, hapeko imat pe norun pwi yi. Pe parahara hilu iho mulan tehen aliy yi. 22 Pwen tehen tora ko hu manandrtimou kene, ara huwiri pihin hamou opu, hapeko hu masih noruhu pwi pe humat topwei. Pe iyamulan masih pihin ara, ara imat i. 23 Pwen kiro mwonen lang para hu ndramat kasa tine paiwe, pe hu masih kasa tine, pwen pihin ara andre kirayah nambuyu hiyeh ndrokonan? Animei! Yiy nambuyu hu manandrtimou kene!&gt;&gt;

24 Pwen Yesu ipwai imui iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akanimei, wawu kanpwotisi nongan, paratesah, wawu kanpahasani hu Nongna Ngindrai pe pwoke ta Ngindrai pwi. 25 Pe kamulan hu ndramat masih kanmat andre hu kasa tine paiwe, yihu andre kanyesou pwi, pe andre hu kansokombut yesou pwi yi, hapeko andre hu koro ko tehe hu angelou tora kol paingan yang. 26 Hapeko iya lohonge para kamat pe katine, wawu kannime nongan mepo Mose kinratuluwiy pwi, ndre? Akalohongani titiye para kei hakou mwan iyat aliy, ara Ngindrai ipwai iya kili Mose, ipa, &lt;Yo urupo Ngindrai ta Apraham, pe urupo Ngindrai ta Yisak, pe urupo Ngindrai ta Yakop.&gt;* 27 Akanimei! Yiy ara Ngindrai tahu ndramat mepo hu kanmat, ara pwi. Hapeko yiy ara Ngindrai tahu ndramat hutopo mwalen, tehe Apraham, Yisak pe Yakop. Wawu kanpwotisi nongan.&gt;&gt;

Sehe nongan para pwahanou ara ihohin masih

28 Pwen ndramat hamou para hinuwani nongan para pwahanou isa kili hu, pe ihilingi hu Satyusiy huro takekei mwalingahu. Ihilingi Yesu isomwi hu hiyan masih, pwen pe isike Yesu, ipa, &lt;&lt;Sehe nongan para pwahanou ihohin masih iya nongna Ngindrai masih?&gt;&gt;

29 Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Andre karanuhuyani nongnan para pwahanou iye, &lt;Wawu Yisrayel, akahilingiy! Yapan Ngindrai torou, yiy hamou opu, ara Yapan. 30 Pe ndriyam kimbuluhi Yapan Ngindrai atam kiyau ndriyam masih, mwoiwam masih, lohongam masih pe pwoke tam masih.&gt; 31 Pe nongan para pwahanou luhin para aliy, ara iye, &lt;Ndriyam kimbuluhi hiyeh para pakeh kili wou, tehe ndriyam ngara kimbuluhi wou mbukenam.&gt; Nongan para pwahanou sahin namandran, ara kinho ramwaitini nongan para pwahanou malhin iye pwi.&gt;&gt;

32 Pwen ndramat para hinuwani nongan para pwahanou ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Nongnam ara imwonen masih. Ngindrai ara yiy hamou opu, pe hamou tehe yiy pwi yi. 33 Pe tukambuluhi Ngindrai kiyau ndriyarou masih, lohongarou masih, pe pwoke torou masih; pe ndriyarou ngara kimbuluhi hu hiyeh para pakeh kiltou tehe ndriya worou ngara kimbuluhi worou mbukenarou—kapa tukaranuhuyani pwahanou malhin iye, ara iramwaitini yukyuk masih worou ngara katimwi hu, pe worou ngara katohun kiya aliy.&gt;&gt;

34 Pwen Yesu inimei tehe lohonga ndramat ara, ara waison masih. Pwen isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Wou ara anto mwanan kili kolo King ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara pwi.&gt;&gt; Pwen hu ndramat masih yihu hindrundru para kasike yiy kiya hu soksok.

Kristus, ara yiy noru Tepit?

35 Pwen Yesu iro hinuwani hu ndramat nondriya kowa yumwa totohun namandran. Pwen yiy ipwai, ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou hupa Kristus ara noru Tepit? 36 Mwoiwan Haiyan iyki lohongai iya kili Tepit pe yiy mbukenan ipwai, ipa,

&lt;Yapan ipwai iya kili Yapan to, ipa,

&lt;&lt;Asampwan kapwen te nimo mot,

kipoo kuiki hu hiyeh huhingasi wou,

ara hu kaya pahandra ndrikam.&gt;&gt; &gt;

37 Pwen pe kapa Tepit mbukenan kiyoh yiy &lt;Yapan,&gt; pwen tehen tapeh ilahiy kiya norun?&gt;&gt; Pe hu ndramat soyon iya huro ara, ara huhilingi yiy pe hupwes.

Hu ndramat soyon iya huhilingi nongna Yesu pe hupwes.

38 Yesu iro hinuwani hu pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro ta hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou. Yihu namiliy para hu kohorokai kiyapolo koyau niwen kiro koliuliu pwan, pe hunamiliy para hu ndramat karawulohani hu koro hu ndroho pehei. 39 Tehen aliy opu hu ngara kanamiliy para hu kampwan ndrohonoku mipwan hiyan nondriya hu yumwa mbulere, pe pwapwai hiyan hu ndramat ngara hu kahaiyaniy ita nondriya lang para yon. 40 Wawu ngara kapakaiwani hu menmena hu pihinau topwei. Pe ngara wawu kawaiyani totohun kiro mbulmara hu ndramat. Pwen pe wawu andre kawiri koran namandran iya.&gt;&gt;

Pihinau hamou iyaiki yukyuk tan

41 Pwen Yesu iya pe impwan nondriya yumwa totohun namandran pakeh kokou para sombule pat, pe iro nime hu ndramat huro yuk sombule pat iya nondriyan. Pe hu ndramat soyon menmena hu soyon iya, ara huro yuk singayai soyon iya nondriya kokou. 42 Pwen pihinau hamou menmenan pwi masih, ara isa pe iwiri sombule pat malmbut mbuskau, irayah tehe sombule pat hambut, pe iyaikiy iya nondriya kokou.

43 Pwen Yesu iyoh ndramiran hu husa kili yiy pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe pihinau menmenan pwi ara, ara iyki sombule pat iya nondriya kokou ara, ara iho hin iya, iya kili hu ndramat masih. 44 Hu ndramat masih, ara huiki tahape-tahape iyau menmena hu soyon pe husaikiy tehe yukyuk. Hapeko pihinau aro, konan menmenan pwi masih, sohoyan hape imin, ara iykiy topwei.&gt;&gt;

13

Hu kaipisa melit andre karayah para kapwainganiy tehe lang para kol pwan nakiyahapwen

1 Iro mwonen Yesu itali yumwa totohun namandran pe isa mawen, ndramiran hamou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou! Animei! Hu pat namandra-namandran iya! Pe hu wum nonowan iya!&gt;&gt;

2 Pwen Yesu isomwi yiy, ipa toro: &lt;&lt;Anime hu seu namandran masih, ndre? Andre hu ndramat hayah hu kasa, pe hu kataluwe hu pat namandran ara, pe andre pat sih andre kinye ndron ndrita sih pwi; andre hu katipiyaniy masih kiya pwan, pe kamasumbuwe topwei.&gt;&gt;

3 Pwen Yesu iyampwan iya Ngondron para hu Holip, pe maran iya haroh pe inime yumwa totohun namandran. Pwen pe Pita, Yamis, Yohanes, pe Antruw, ara huya kili yiy nokulaniy, pe husok yiy nokule ko, hupa: 4 &lt;&lt;Apwai kisa kili yowu, sehe lang ndrokonan andre hu memelit masih mepo anpwai ara andre karayah? Pe sehe kaipisa melit ndrokonan andre kisa kimu, pe kipwainganiy tehe hu melit ara, ara pakeh hu nakarayah?&gt;&gt;

5 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro, matisan ndramat hamou kipakarawani wawu. 6 Hu ndramat soyon andre hu kasa kiya ngolo, pe hu kapa &lt;Yo ko ara ndramat ara.&gt; Pe andre hu kapakarawani hu ndramat soyon. 7 Pe kapa kamulan wawu kahalong nola hu pahun, pe hu nguluwa pahun koropo kasa, nere wawu mbuna kihilim. Hu melit tehen tora andre hu karayah, hapeko lenge kol pwan nakiyahapwen, ara mapu. 8 Hu ndramira kol namandran masih hayah, andre kapo pahun kiya kili hu ndramira kol namandran masih hayah i; pe kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol hakol andre kipo pahun kiya kili kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy para kol hakol i. Pe hu nunuw andre karayah kili hu kol hayah, pe hu mundruwai namandran andre karayah i. Hu melit masih aro, ara andre karayah kimu, tehe pihin hamou ihingotou para nakimwalahiy.

9 Kiro nondriya lang ara, ara akoro hinehes. Andre hu karatuni wawu pe hu kaiki wawu kaya nongan koro mbulmara hu pohon para kol. Pe andre hu kamwiriyani wawu kiro yumwa mbultere tahu Yuta , pe hu kaiki wawu kiya mbulmara hu pohon para hu kol namandran iya, pe hu king, paratesah, wawu pwotisingi yo. Pe tunan yo ko, pwen andre wawu katiyani tiyeyo kiya kili hu. 10 Pe nongan hiyan ta Ngindrai, ara andre hu kapohowei pe kisilihi kol pwan masih namu. 11 Kapa hu kambultuwe wawu pe kawiri wawu kiya nongan, lohonga wawu mbuna kimwa kiya sehe nongan para wawu nakapwai. Kirahihini lang ara imwonen, sehe nongan Ngindrai kiykiy kisa kili wawu, ara wawu kapohowei. Paratesah, nongan wawu nakapwai, ara nongna wawu pwi, hapeko Mwoiwan Haiyan andre kiyki nongan kisa kili wawu para akapwai.

12 Pe hilu ndramat malmou hilu nali hilu, ara andre hamou kiratuni hamou para hu ndramat katingundrun kimat. Pe tama mbunah, ara andre kimbusiy tehen aliy kiya kili norun i. Hu mbunah andre hu karasisingat ana tamahu pe tinahu, para hu ndramat katingundru hilu kamat. 13 Pe tunan yo kopu, pwen andre hu ndramat masih kahangasi wawu. Hapeko sehe ndramat kiro tine pwokeyan, kipoo lang kiya pwomwiriy, ara andre Ngindrai kisopwat yiy.

Hu memelit hayah mwomwan i andre karayah

14 Pe kiro lang ara ko, melit pwalan masih mepo andre kipwalngani* yumwa totohun namandran, ara andre kisa pe kiro tine hapeleheh mepo nonombun para kiro aliy (hiyeh kinime nongan ara, ara lohongan kileu).† Pwen pe wawu para kol namandran hape Yutiya ara wawu kawop kaya hu ngondron. 15 Pe sehe ndramat mepo kiro payandroha seu, ara mbuna kilai kiya pwan pe kisong kiya nondriya seu para kiya wiri melit kiya ngawan. 16 Pe sehe ndramat mepo kiro pingen lang ara, ara mbuna kimui para kiyapo koiwen. 17 Toimwa hu pihin mepo mapundriyahu, pe hu hiyeh huhusuwe noruhu malaman, ara andre hu kaiki koisariy kiho nondriyahu lang ara. 18 Akatohun tehe melit masih ara mbuna kisarayah kiro mwonen lenge nowou. 19 Nondriya lang ara, nopwaran namandran iya andre kirayah. Pe nopwaran ara, ara andre kinhisoule tehe hu nopwaran masih mepo kantayah pwen—iro ndroiyi lang Ngindrai imangsani melit masih kene isarayah, isa manne mahapo—ara pwi. Pe nopwaran tehen tora andre kintayah paiwe pwi yi. 20 Kapa Yapan kinsondriti hu lang para hu nopwaran ara kinna mulai pwi, ara andre kinlahi hamou ndramat kiyen pwi. Hapeko ilohongani hu mepo kinpirani hu pe kintakinimahu pwen, pwen pe imbusi nowen ara iya mulai. 21 Pe kiro mwonen lang ara, kapa ndramat hamou kipwai kisa kili wawu, kipa, &lt;Akanimei! Iye ara Kristus,&gt; ndre &lt;Akanimei! Yoro, ara Kristus,&gt; pwen lohonga wawu mbuna kipwotisingi nongnan. 22 Paratesah, hu Kristus pwasoyou, pe hu poropet pwasoyou, ara andre hu karayah; pe andre hu kambusi hu kaipisa pwoke pe ndraikiya pwoke tahu, para hu kapakarawani hu mepo Ngindrai kintakinimahu—kapa ilahiy para hu kambusiy tehen aliy. 23 Pwen pe mara wawu koro hinehes. Yo kunpwai mamu kinsa kili wawu, tehe melit masih ara, andre kasarayah kamulan.

Kamulan Noru Ndramat andre kimui kisa

24 Kiyamulan para nopwaran namandran ara,

&lt;mwandrai andre kilokuh,

25 pe walah andre kiniyki nganan pwi,

pe hu piriy andre kayos kayau yang kasa pwan,

pe hu pwoke para yang, ara andre hu kamemeyeu.&gt;‡

26 Pwen kiro mwonen lang ara, hu ndramat andre kanime Noru Ndramat kituh komkom kisa kol pwan, kiyapolo pwoke pe nonowa nganan namandran. 27 Pwen andre Ngindrai kipwandrisa hu angelou tan hu kaya, pe andre hu karawurani hu mepo kintakinimahu atan, hu kayau hu ndrakolmu kol pwan mahaasai, kiro haroh para kol pwan kiyandrek kiya haroh para kol paingan.

Wawu kapo lohongai kiyau kei pik

28 Akapo lohongai kiyau nongan pwandritiye para kei pik toro: Kiro mwonen hu ndrandran kituhuruh pe kiyki kaimbuwehu, ara akapahasaniy, tehe lang para mwandrai nakising, ara kinsa pakeh. 29 Tehen tora ko, kapa akanime hu melit aro koro tayah, ara akapahasaniy tehe Noru Ndramat, ara kinsa pakeh, pe ita poho karam. 30 Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu ndraye hasap para mahapo aro, ara andre hu masih kanmat pwi, kipoo hu melit masih aro karayah topwei. 31 Kol paingan yang pe kol pwan, ara andre kihipwen, hapeko hu nongno, ara andre kanhipwen pwi.

Ndramat hamou kinpahasani sehe lang ndre sehe paramwandrai melit masih nakarayah, ara pwi

32 Hapeko ndramat hamou kinpahasani sehe lang ndre sehe paramwandrai hu melit aro kene nakarayah, ara pwi. Pe Norun pe hu angelou hutora kol paingan yang, ara hukowu yi. Taman hamou opu, ara ipahasaniy. 33 Mara wawu kiro, pe akoro hinehes, paratesah, wawu kowu sehe lang hu melit aro andre karayah. 34 Lohongai iye ara pakirayah tehe ndramat hamou pakitali suwen, pe kiyau kiya mwanan. Pe kiyki hu ndramat para poya mbulyan, ara para mara hu koro meltan. Pe kitaingani mbulen kiya kili hu hamou-hamou tahu, pe kipwandrandrahani hiyeh mepo kiro pohokaram para yiy kiro hinehes.

35 Pwen tehen tora ko mara wawu kiro, paratesah, sehe lang ndrokonan mbukena seu nakisa kaliy, ara wawu kowu. Andre kisa kipiyah, ndre ndrokolo ping, ndre tutut kirang, ndre ndroulang—ara tana wawu pwi. 36 Matisan kisa kileh pe kinimei tehe wawu tora matin manau. 37 Sehe nongan kunpwai kinsa kili wawu iye, ara ngara kutiyaniy tehen tora ko kiya kili hu ndramat masih: &lt;Wawu koro hinehes!&gt; &gt;&gt;

14

Pihin hamou itilingi ndraikei iya paya Yesu iro Petaniy

1 Lang malwoh iho ndron para kirahihini mbultere tahu Yisrayel para Pasopa, kiyapolo lang para hu kalohongani Yon Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi. Pe hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huramburi nongan para hu kakorip kokohe para kambultuwe Yesu pe katingundrun kimat. 2 Hapeko hupa, &lt;&lt;Hapeko worou mbuna kambusiy kiro nondriya Yon, paratesah, kapa tukambusiy, matisan hu ndramat karambumbuwat.&gt;&gt;

3 Pwen Yesu iro kol Petaniy, iro nondriya seu ta ndramat hamou mepo ngara hu kapohowe ngalan, Simon ndramat para Mwamwa Kawa. Pwen huroh huye ngilse keyau, pe pihin hamou isa isap pwisi ndraikei sih, ndraikei mangonohon layin iro nondriyan mepo kennen ara namandran iya. Ndraikei ara, ara hupohowei nart.* Pwen itumbuwe mara pwisi ndraikei ara, pe itilingi ndraikei iya paya Yesu.

4 Pe hu ndramat hayah huro ara, hunimei pe ndrinahu ilokuh. Pe huro panguluwaniy mwalingahu, huro pa, &lt;&lt;Paratesah pe itilingi ndraikei mangonohon layin ara mwaihei opu? 5 Kapa yiy kinpwalngani ndraikei mangonohon layin ara pwi, pwen hiyan para tukawiriy kiya pehei, pe andre yihu kasowaniy kiya sombule silwa matingat (300).† Pwen singayai ara, ara iya hiyan para tukatainganiy kiyata hu ndramat mepo hundroisiy.&gt;&gt; Pwen pe hupomate pihin ara iya mwomwan.

6 Hapeko Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akatali yiy kiro. Paratapeh pe wawu tora wong anan? Yiy ara imbusi kultuw hiyan isa kili yo. 7 Yihu ndramat mepo hundroisiy, ara andre hu koro polo wawu lang masih. Pe ita weleso tawawu ko, sehe lang apakasopwat hu, akasopwat. Hapeko yo, ara andre kunto polo wawu waiye pwi. 8 Pihin ara imbusi sehe melit ilahiy para kimbusiy. Yiy itilingi ndraikei mangonohon ara, isa mondro para kimwaniyani yo para toniyo. 9 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, hape aleheh nondriya kol pwan masih mepo hu kaya pe hu kapohowe nongan hiyan aro kiya aliy, pwen tesah pihin aro kinmbusiy, ara andre hu katiyani tiyeyan, pe kalohongani yiy.&gt;&gt;

Yutas irandrangan para kiyki Yesu kiya nima hu pris huhohin ta hu pris masih

10 Pwen Yutas Yiskariyot, yiy hamou tahu Songui pe Lumou ara, ara iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pe iya mburi lohongai para yiy kiratuni Yesu kiya nimahu. 11 Pe huhilingi nongna Yutas pe hupwes namandran iya; pe hurandrangan para hu kasowani yiy kiya singayai. Pwen yiy ara iro ten sehe sai hiyan, para kiratuni Yesu kiya nimahu.

Yesu inamnam iyapolo ndramiran hu iya lang para Pasopa

12 Pwen lang sih imu iya lenge Yon Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi, ara irayah. Lang ara ngara hu katingundru noru sipsip para Pasopa. Pwen hu ndramira Yesu husike yiy, hupa, &lt;&lt;Hape aleheh welem iso para yowu kaya karamwaniyani anandrinai para aya pe ayan Pasopa kaliy?&gt;&gt;

13 Pwen ipwandrisa hilu ndramiran malmou, pe ipa, &lt;&lt;Walu kaya nondriya kol namandran pe ndramat hamou mepo ikuni kohoyonga ndran, ara andre kipohonani walu; pwen walu koho ndruwan. 14 Pwen sehe seu ndramat ara nakisong kaliy, pwen walu kasok ndramira seu ara, alkapa, &lt;Ndramat Para Hinonou ipwai, ipa, &lt;&lt;Ndrohonoku mbultere, ara ita hape aleheh, mepo andre kunamnam kiyapolo ndramiro hu, kiro mwonen Lang para Pasopa?&gt;&gt; &gt; 15 Pwen yiy andre kiyingani nondriya seu sahin, hongan namandran, hira nondriya seu paingan. Hu kanmwaniyani melit masih tehe keyau pe pwapwai pwen ita mwoimwoi. Pwen alkamwaniyani menmena Pasopa kiro ariya.&gt;&gt;

16 Pwen hilu ndramiran hilya nondriya kol namandran pe hilu nime memelit masih ara kinmwonen tehe Yesu kinpwai. Pwen pe hilu mwaniyani hu melit para Pasopa.

17 Pwen kol ipiyah, Yesu iyapolo hu Songui pe Lumou huya seu ara. 18 Pwen huya pe huyeroh ngilse keyau pe humi namnam, pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hamou tawawu, mepo impo namnam sura yo mahapo, ara andre kiratuni yo kiya nima hu ndramat para hingasi yo.&gt;&gt;

19 Ndramiran hu ara huhilingi nongan aro pe ndriyahu ara ipworu. Pe hamou-hamou tahu husok yiy, hupa, &lt;&lt;Andre yo, ndre?&gt;&gt;

20 Pwen pe ipa, &lt;&lt;Yiy ara hamou tawawu Songui pe Lumou mepo iripo taimani ndrinanohun iya nondriya pwelekei sura yo. 21 Noru Ndramat, ara andre kiyau ndruwa nongan tehe pwayan kinpwai pe kintiyani tiyeyan. Hapeko toimwa sehe ndramat mepo andre kiratuni Noru Ndramat! Iya hiyan masih iyata ndramat ara, kapa tinan kinmwalahiy kinna tan pwi.&gt;&gt;

Yesu iyki ndrinanohun pe wain iya kili ndramiran hu

22 Iro mwonen huro namnam, pe Yesu iwiri ndrinanohun, itoholiy pe iramburingiy. Pwen iykiy iya kili hu, pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Akawiriy; iye ara nombuwe.&gt;&gt;

23 Pwen iwiri pweniu wain sih, pe irawuloh iya kili Ngindrai, pe iykiy iya kili hu. Pe hu masih ara huyin yaliy.

24 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Iye ara ndreye para tapaniu, mepo utilingiy para kisopwat hu ndramat soyon. 25 Upwai ndrokonan isa kili wawu, yo andre kunyin ndrunu mbuwa wain aro paiwe pwi, kipoo kiya lang para kuyin kiya nimnim howen kiro mwonen yo kuya nondriya kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy.&gt;&gt;

26 Pe hupowaliy sahin ihipwen, pwen huyau huya Ngondron para hu Holip.

Yesu iranonoye tehe Pita andre kitiyaniy tehe ikowu ta Yesu

27 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu masih andre katali yo topwei. Pwayan hu kantatuluwiy, ara ipa toro:

&lt;Andre kutingundru ndramat para pwokereya hu sipsip,

pe andre hu sipsip, ara hu kamasumbuwe topwei.&gt;

28 Hapeko kamulan kutine, ara andre kuro mu kili wawu kuya Kaliliy.&gt;&gt;

29 Pwen Pita ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Konan, kapa hu masih kunhindrundru, hapeko yo, ara pwi.&gt;&gt;

30 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wou, tehe nepo kiping, pe tutut kintang maporolusap mapu, andre apwai maporotisap tehe akowu to.&gt;&gt;

31 Hapeko Pita irakekei pwokeyan, ipa, &lt;&lt;Konan kapa kumat kiyasura wou, hapeko andre kunpwai tehe ukowu tam, ara pwi yoh!&gt;&gt; Pwen hu ndramira Yesu masih, ara hupwai iyawule tehen aliy.

Yesu iya tohun iya kol Ketsemani

32 Pwen huya pinge holip hape mepo ngalan Ketsemani. Pe Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Akamin iye, pe yo nakuya tohun.&gt;&gt; 33 Pwen iwiri Pita, Yamis, pe Yohanes huya sura yiy. Pwen ihingorowe nopwaran mwomwan namandran iya, pe ndriyan, ara iroporu. 34 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Ndriyo ara iporu namandran iya pakeh tehe pakumat. Akoro iye, pe mara wawu kiro.&gt;&gt;

35 Pwen iya hangoh hapeko mendreheh, pe ihikuwani ngundrun pe itukuruhu iya ndrita pwan. Iro tohun pe isikei kapa hape meresai kihou para kihindrisani lang para nopwaran ara. 36 Pe iro tohun, ipa, &lt;&lt;O, Tomo! Alahiy para ambusi melit masih. Pwen pe awiri pweniu iripo kili yo aro kiya mawen. Hapeko mbuna kirayah kiya namiliwo pwokeyan; pwi yoh. Kirayah namiliwam pwokeyan.&gt;&gt;

37 Pwen imui iya kili ndramiran hu matimou pe inime hu huro matin. Pwen ipwai iya kili Pita, ipa, &lt;&lt;Simon, wawu tora matin, ndre? Wawu lahiy para koro poyoi kiho nondriya paramwandrai sih o? 38 Mara wawu kiro pe akatohun, pwen pe andre wawu kanyos kanna nondriya nohonou pwi. Weleso ita mwoiwa wawu, hapeko nombuwe wawu ara imbuyei.&gt;&gt;

39 Pwen iya mawen paiwe, pe iya tohun. Pe iro ndruwa totohun tan para mamu ko. 40 Pwen imui isa, pe inime hu kanmatin paiwe yi, paratesah, marahu, ara imwanunun. Pe hu kanpahasani sehe nongan para hu kapwai kiya kili yiy pwi.

41 Pwen imui porotoyoh, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu tora matin manau, pe tora ngoh, ndre? Hiyan; pwen ara. Lengen kinsarayah. Akanimei, Noru Ndramat, ara yihu nakaratuni yiy kiya nimahu ndramat pakut tahu mwomwan. 42 Akatine, tukayau! Akanimei! Ndramat nakiratuni yo, ara kinsa!&gt;&gt;

Hu mbultuwe tahatini Yesu

43 Yesu iro wong manau o, indrou pwi ko Yutas, hamou tahu Songui pe Lumou, ara isarayah. Yiy iyapolo hu ndramat soyon iya husa iyasura hu semela pahun niwen pe hu parakei. Hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu yapane kol ara hupwandrisa hu.

44 Pe ndramat mepo nakiratuni yiy, ara kinpomwanye kinna kili hu kinna kaipisa melit handra toro: &lt;&lt;Ndramat mepo nakurahunghung kiya kili yiy, ara yiy ara kopu; akambultuwe tahatini yiy; mara wawu kiro tan, pe akaluwani yiy kiya.&gt;&gt; 45 Indrou pwi ko, Yutas isarayah pe iya mwonen iya kili Yesu, pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou.&gt;&gt; Pwen irahunghung iya kili yiy. 46 Pwen hupwahatini yiy, pe humbultuwe tahatini yiy. 47 Pwen humbultuwe tahatini Yesu, pe hamou iro tine ngilsen ara iwiri semela pahun niwen, pe isondriti ndrainga ndramat hamou para pwandrendres ta pris ihohin ta hu pris masih kene, ara imut.

48 Pwen Yesu isomwi hu pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Yo ngara kuya mu kili hu ndramat para kangas marapahun, pwen pe wawu sa iyapolo hu semela pahun niwen, pe hu parakei para kasa mbultuwe yo, ndre? 49 Lang masih ngara kuro sura wawu pe ngara kuhunuwani wawu kuro nondriya kalsuwa yumwa totohun namandran, hapeko wawu kansa mbultuwe tahatini yo pwi. Hapeko pwayan kinpwai ita nongna Ngindrai, ara andre kirayah mannan.&gt;&gt; 50 Pwen o, hu ndramira Yesu masih, ara hutali yiy pe huwop topwei.

Wihou hamou iwop

51 Iro mwonen lang ara, wihou hamou iye ndruwa Yesu, ara isumwa yiy iya koyau hamou pallen. Hu makundrayin humbultuwe yiy, 52 hapeko itali koyau tan, pe iwop mwaheh o iyau.

Huiki Yesu iya mbulmara hu ndramira Sanhetrin

53 Pwen huluwani Yesu iya seu kili pris ihohin ta hu pris masih kene. Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, hu yapane kol, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou ara hu masih kansa rawurehu pwen huro aliy. 54 Pwen pe Pita iho ndruwa Yesu, hapeko iho ndron mwanan hape. Pe irikai ipoo iya nondriya kou para kalsuwa pris ihohin ta hu pris masih kene. Pwen irompwan sura hu makundrayin pe iro ling mwan.

55 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, iyasura hu Sanhetrin masih tahu Yutah, ara huten hu ndramat hayah para hu katiyani kultuw mwomwan ta Yesu para kipwokeyani lohongai para hu katingundru Yesu kimat. Hapeko hukah ndrit. 56 Pe hitun tahu, ara hurasusut nongan; hapeko titiye tahu, ara kinna wule handra ko pwi.

57 Pe hayah tahu, ara hurasusut nongan pwasoyou para kapwasimiri yiy kaliy. Pe hupwai, hupa toro: 58 &lt;&lt;Yowu hilingi yiy ipwai, ipa, &lt;Andre kutumbuwe yumwa totohun namandran mepo hu ndramat hu kanpwiliy iya nimahu; pwen, nondriya lang maroyoh o, andre kupuli hawum paiwe, hapeko andre kunpuliy kinna nimo pwi.&gt; &gt;&gt; 59 Hapeko nondriya titiye tahu aro imasumbuwe pe kinna wule handra ko pwi.

60 Pwen pris ihohin ara itine iro mbulmarahu pe isok Yesu, ipa, &lt;&lt;Wou andre asomwiy, ndre pwi? Aripo sehe titiye mepo hu ndramat aro topo ratuni wou iya aliy?&gt;&gt; 61 Hapeko Yesu ihun o iro, pe kinsomwi hu kinna nongan sahin pwi.

Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene isok yiy paiwe, ipa, &lt;&lt;Wou ara Kristus, Noru Ngindrai Kamai Haiyan, ndre pwi?&gt;&gt;

62 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo ara; yo kopu. Pwen kamulan andre wawu kanime Noru Ndramat kimpwan kiyapwen te nima Ngindrai mot, mepo yiy Pwokeyan Masih. Pe andre akanime yiy kisa kiyapolo kokom para yang.&gt;&gt;

63 Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene ara, indrohomwiri koiwen, pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Paratesah, andre tukaten hu ndramat para kapwokeyani nongan i? 64 Wawu kanhilingiy tehe yiy kinpwasisiman ana Ngindrai. Pwen wawu lohonganiy tapeh?&gt;&gt;

Pwen hu masih hupwai tisingiy tehe Yesu irakultuw mwomwan, pwen pe andre katingundrun kimat. 65 Pwen hu hayah tahu, ara husokombunuhi yiy. Pe husumwa maran iya koyau pe huhukuwani mbutimahu, pe huro rayi yiy, pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Kapa wou poropet hamou, pwen apwai!&gt;&gt; Pwen hu makundrayin hayah ara huwiri yiy pe huhusili yiy.

Pita ipa ikowu ta Yesu

66 Pita iro ndron nondriya kou, pe pihin hamou para poya mbulen ta pris ihohin ta hu pris masih kene, ara irikai isa 67 Pwen maran iya pe inime Pita iro ling mwan. Pe ituluwani yiy pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wou ara, aro sura Yesu para Nasaret i.&gt;&gt;

68 Hapeko Pita ipwasarahani nongnan, ipa, &lt;&lt;Yo ukowu pe kunpahasani sehe nongan ata wong iya aliy, ara pwi.&gt;&gt; Pwen iyau iya poho mara karam para kou.

69 Pwen pihin para pwandrendres ara, inime yiy paiwe, pe ipwai iya kili hu hiyeh huro tine ngilsen, ipa, &lt;&lt;Yiy ita, ara hamou tahu.&gt;&gt; 70 Hapeko ipa pwi paiwe yi.

Iyamulan hape, yihu hiyeh huro tine ngilsen hupwai iya kili Pita, hupa, &lt;&lt;Ndrokonan, wou ara hamou tahu yi, paratesah, wou ara ndramira Kaliliy.&gt;&gt;

71 Pwen Pita iten anan pe irandrangan iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan, ndramat mepo wawu tora wong anan, ara ukowu tan. Urandrangan tehe kapa kupwasoyou pwen Ngindrai andre kiten ano.&gt;&gt;

72 Pwen indrou pwi pe tutut irang paiwe,‡ pe Pita ilohongani nongna Yesu kinpwai mamu kinna tan, ipa, &lt;&lt;Tutut kintang maporolusap mapu, andre apwai maporotisap tehe akowu to.&gt;&gt; Pwen Pita ilohonganiy pe irang turuwe yiy.

15

Huiki Yesu iro tine mbulmara Pailat

1 Pwen, makohuping sahin opu, hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu yapane kol, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu Sanhetrin masih, huya mbultere hu para hu karawurani lohongahu. Pwen huwasi Yesu, pe huluwi yiy iya mawen pe huyaiki yiy iya nima ndramat para tamwanye ngalan Pailat.

2 Pe Pailat isok Yesu, ipa, &lt;&lt;Wou king tahu Yutah, ndre?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Tehe anpwai ara.&gt;&gt; 3 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih hurasusut nongan soyon iya kili Yesu. 4 Pwen Pailat isok yiy porosih i, ipa, &lt;&lt;Wou andre asomwi nongan sahin, ndre pwi? Anime hurasusut nongan soyon mwomwan isa ndritam!&gt;&gt;

5 Hapeko Yesu kinsomwi nongan sahin pwi, pe Pailat ilohonge soyon.

6 Pwen irahihini lang para Yon para Pasopa, hayou sih tehe sih, Pailat ngara kitali ndramat hamou kiro kou kisa ngawan. Kapa hu ndramat masih kapohowe ngala sehe ndramat hunamiliy ita nondriya kou, pwen yiy ara ko, ara andre Pailat kitali yiy kisa ngawan. 7 Koluw hu kaniyki hu ndramat hayah kanna nondriya kou. Hu ndramat ara hutandroindroi pe hupo pahun iyasura hu yapane kol, pe hutingundru hu ndramat hayah humat. Pe ndramat hamou ngalan Parappas, ara yiy hamou tahu yi. 8 Pwen hu ndramat hayah husarayah husa kili Pailat, pe husike yiy para kimbusiy sehe lohongai ngara kimbusiy hayou sih tehe sih kiya kili hu.

9 Hapeko Pailat isomwi hu, pe ipa, &lt;&lt;Wawu namiliy para kutali King tawawu Yutah kisa kili wawu?&gt;&gt; 10 Pailat ipahasaniy tehe hu pris huhohin ta hu pris masih, ara huiki Yesu iya niman, paratesah, huhingasi yiy. 11 Hapeko hu pris huhohin ta hu pris masih, ara husuhuri hu ndramat huro wule para hu kasok Pailat tehe mbuna kitali Yesu, hapeko kitali Parappas kisa ngawan kili hu.

12 Pailat isok hu paiwe, ipa, &lt;&lt;Pwen pe wawu namili yo para kumbusi tesah kata ndramat ita, mepo wawu pohowe yiy King tahu Yutah?&gt;&gt;

13 Pe hupalngai anan, hupa, &lt;&lt;Karapaingi yiy kiya kei tondrih!&gt;&gt;

14 Hapeko Pailat iro pwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah? Yiy imbusi sehe kultuw mwomwan?&gt;&gt;

Hapeko hupalngai namandran iya, hupa, &lt;&lt;Karapaingi yiy kiya kei tondrih!&gt;&gt;

15 Pwen pe Pailat irambumbuni hu para hu kapwes. Pwen itali Parappas iya ngawan kili hu, pe ipwai para hu ndram kamwiriyani Yesu, pe iyki yiy iya nimahu para hu karapaingi yiy kiya kei tondrih.

Hu ndram hupwasimiri Yesu

16 Pwen hu ndram para pahun huluwi yiy iya ngawan, pe huwiri Yesu iya nondriya kou para suwe kapman. Pwen huyoh hu ndram para pahun masih husa wule. 17 Pwen huwiri koyau anandritan hasai, pe husuluye Yesu iya aliy. Pe huwiri hu malkei maporon pe hurakayaniy tehe kasapai, pe huikiy iya payan. 18 Pwen huro palngai anan pe hupwasimiri yiy, hupa, &lt;&lt;O yapane yowu, wou king tahu Yutah!&gt;&gt; 19 Pwen huti payan iya parah ken iho ken, pe husokombunuhi yiy. Pe hutumbuwe ngundruhu pe hutukuruhu iyatan. 20 Hupwasimiri yiy ihipwen, pwen hutali koyau anandritan ara, isa mawen kili yiy, pe husuluye yiy iya koiwen mbukenan. Pwen husuluye yiy paiwe iya koiwen imwonen, pe huluwani yiy iya ngawan para hu kaya rapaingi yiy kiya kei tondrih.

Hurapaingi Yesu iya kei tondrih

21 Huropo huya pe hupohonani ndramat hamou ngalan Simon, ndramira Sairini. Yiy ara tama Aleksanter hilu Rupus. Yiy ipwen te kol ngawan iropo isa nakiya kol namandran. Pwen hu ndram para pahun ara hurakekeyani yiy para kikuni kei tondrih ta Yesu. 22 Pwen huwiri Yesu iya kol hakol ngalan Kolkota. Pe ndroiyi ngala kol ara, ara &lt;&lt;Ndroho Ndruwi Paya Ndramat.&gt;&gt; 23 Pe hu pakahang Yesu wain mepo husuluyaniy iyasura marasin para kiyin, hapeko kinimwiy pwi yoh. 24 Pwen hurapaingi yiy iya kei tondrih pe hutaingani koiwen tehe toro: hunonoyou satu para kipwaingani hiyeh tahu andre kiwiri menmenan.

25 Iho mandroulang, paramwandrai iro mandrosih, pwen hurapaingi yiy iya kei tondrih. 26 Pe huratuluwi koran iho ndrita payan, ara ipa toro, &lt;&lt;KING TAHU YUTAH.&gt;&gt; 27 Pe hurapaingi hilu ndramat malmou para pahana, ara hilya kei tondrih sura yiy. Huiki hamou iyapwen te niman mot pe hamou iyapwen te niman kamou. 28 Pwen nongan mepo Ngindrai kinpwai koluw kinna, kinsarayah ndrokonan, ara ipa toro: &lt;&lt;Hundromwa yiy iyapolo hu ndramat para tandroindroi.&gt;&gt; 29 Pe hu ndramat huropo husayau, ara hupwasimiri yiy pe hupatumbuye payahu iyatan, pe huro pa &lt;&lt;Weh! Wou mepo apa andre aloiwani yumwa totohun namandran, pe kiho nondriya lang maroyoh o, andre apuliy paiwe; 30 kiya, asopwat wou mbukenam, pe asapwan kei tondrih.&gt;&gt;

31 Pwen tehen aliy i hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huye pwasimiri yiy mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Yiy kinsopwat hu hayah, hapeko kinlahiy para kisopwat yiy mbukenan pwi! 32 Kiya, ndramat para kisopwat hu ndramat hira, mepo ipa yiy King tahu Yisrayel, ara hiyan para mahapo ko kisapwan kei tondrih. Pwen andre yowu kanime yiy pe lohonga yowu kipwotisingi yiy.&gt;&gt; Pe hilu malmou mepo hu rapaingi hilu iya kei tondrih hilho polo yiy, ara hiluro ndringani yiy.

Yesu imat

33 Pwen iho ndrokolo lang pe paramwandrai iro songui pe luwoh, ara kol pwan masih ilokuh topwei, ipoo iya piyahon pe paramwandrai iya iho tehe maroyoh. 34 Iho nondriya paramwandrai maroyoh, Yesu iwayeh pwokeyan iya, ipa toro: &lt;&lt;Eloyi, Eloyi, lama sapaktani?&gt;&gt; Ndroiyi nongna kolo hu, ara ipa toro: &lt;&lt;Ngindrai to, Ngindrai to, paratapeh antali yo?&gt;&gt;

35 Pe hayah tahu mepo huro tine ngilsen, ara huhilingiy pwen, hupa, &lt;&lt;Akahilingiy; ita yoh Eliyah, ndre?&gt;&gt;

36 Pwen hamou iro mwalingahu ingap iya, pe itaimani nanmam iya wain susuwen pe iwasiy iya kou sih, pe ihiriy iya kili Yesu para kiyin. Pwen pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Kiro tahandren tora. Tukoro pe kanimei na, matisan Eliyah kisa pe kitali yiy kisa pwan.&gt;&gt;

37 Pwen Yesu iwayeh pwokeyan paiwe, pe ngohan ihipwen pe imat.

38 Iro mwonen paramwandrai ara, ndrihiyap namandran iho ndrungak nondriya yumwa totohun namandran, ara ilen iya maltoh. Ilen iho paingan pe isandrek isa pwan. 39 Pwen ndram mepo ihohin tahu ndram masangat mepo iro tine haroh ngilse Yesu, ara inime kaipisa kimat ta Yesu, pe ipa, &lt;&lt;Ndrokonan masih! Ndramat aro, ara Noru Ngindrai Kamai.&gt;&gt;

40 Pe hu pihin hayah ara, huro ndron mwanan hape pe huro nimnim. Mwalinga hu pihin ara, ara Mariya para Maktala, Mariya mepo tina Yamis mbuskau pe Yoses, pe iyasura Salome. 41 Hu pihin ara, ngara hu koho ndruwa Yesu, pe ngara hu kasopwat yiy ma iro ndron Kaliliy. Pe hu pihin soyon i, huro aliy ara, ara hu kantokai pwen huyapolo Yesu husa Yerusalem.

Yosep yapa Aramateya iyaiki nombuwe Yesu iya nondriya ngat sou

42 Pe kol iho piyah, pe ponokule para lang Sapat nakisarayah. 43 Pwen Yosep para kol Arimateya isarayah. Yiy ara poh hamou hiyan tahu Yutah. Pe yiy ara hamou tahu hiyeh iro sohoni kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy mepo andre kisa. Pwen yiy ara ndriyan ipwokeyani yiy pe iya nime Pailat, pe isok yiy para kiwiri nombuwe Yesu. 44 Pailat ara ilohonge soyon, pe ipa, &lt;&lt;Yesu, ara kinimat, ndre?&gt;&gt; Pwen iyoh iya kili pohon tahu ndram para pahun, pe isike yiy para kipahasaniy tehe Yesu kinimat ndre mapu. 45 Pwen ihilingi nongna pohon tahu ndram para pahun, pe isomwiy, pe ipa hiyan para nombuwe Yesu kiya kili Yosep. 46 Pwen Yosep isowani koyau hamou pallen, pe itali nombuwe Yesu isa pwan, pe isumwa nombuwen iya koyau ara. Pe iwiri nombuwen pe iyaikiy iya ngat sih mepo hu kansoyei iro pat sou. Pwen itiriyani pat sih isingori poho mara ngat ara. 47 Pe Mariya para Maktala pe Mariya tina Yoses, ara huro nime hapeleheh mepo huroni Yesu iya aliy.

16

Yesu itine paiwe

1 Pwen lang para Sapat kinhipwen pe Mariya para Maktala, Mariya tina Yamis, pe Salome, huya sowani ndraikei pe melit hayah mangonohon layin, pe hu pakaya tumwiy kiya nombuwe Yesu. 2 Makohuping o, para lang iho mu para sandre sih, hu pihin ara, huya ngat maparamwandrai iro sisiyaniy o. 3 Pwen huro wong mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Hiyeh ndrokonan andre kitiriyani pat kiltou kiya mawen poho mara ngat?&gt;&gt;

4 Pwen huyarayah pe marahu pakitandras o, hunime pat ara, ara hu kantiriyaniy kinna mawen. Pe pat ara namandra-namandran iya. 5 Pe husong huya nondriya ngat, pe hunime wihou hamou, koiwen pallen pe niwen, ara imimpwan iyapwen te mot. Pwen pe hunoh turuwehu.

6 Hapeko wihou ara ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mbuna akanoh turuwe wawu. Yo upahasaniy tehe wawu tora ten Yesu, ndramira Nasaret, hiyeh hu kantapaingi yiy kinna kei tondrih. Yiy kinto iye pwi. Yiy kintine. Akanime nokun huiki yiy iyen aliy, ara iye. 7 Pwen wawu kaya mahapo ko, pe akayapwai kaya kili ndramiran hu, pe Pita i, tehe Yesu andre kiro mu kili wawu kiya Kaliliy. Pe wawu andre kaya nime yiy kaya aliy, tehe mamu kinpwai kinsa kili wawu.&gt;&gt;

8 Pwen husong ngat husa ngawan, pe huwop huya mawen. Paratesah, hulelen pe lohongahu indrap. Pe hu kannese ndrainga hamou pwi, paratesah, hunoh. 9 *Yesu itine kimat makohuping o, iya lang sih imu para sandre sih. Pe yiy iyarayah imu kinna kili Mariya para Maktala mepo koluw kintapiyani payit manandrtimou iro ndritan iya mawen. 10 Pwen Mariya para Maktala ara, iya pe inese ndrainga hu mepo hu ngara koro sura Yesu, iro mwonen huro nondriya yumwa merei pe huro rang. 11 Iro mwonen ara, huhulong kili Mariya tehe Yesu kintine, pe kinnime yiy pwen. Hapeko ndriyahu kanpwotisingi nongnan pwi.

12 Pe iyamulan hape, yiy ipiy pe iyarayah iya kili hilu ndramiran malmou hilu ro tokai nakatali kol namandran kaya ngawan. 13 Pwen hilya pe hilnese ndrainga hu ndramira Yesu masih, hapeko ndriyahu kanpwotisingi nongna hilu pwi yi.

14 Iyamulan para aliy, Yesu iyarayah iya kili ndramiran hu songui pe hamou hurompwan hurakayani keyau para namnam. Pwen ipomate hu, paratesah, hu kanpwotisingi lohongahu pwi, pe payahu ara pwokeyan iya. Ipwai tehen toro, paratesah, ndriyahu kanpwotisingi nongnahu pwi, mepo hiyeh hunime yiy imu pe husa nese iya kili hu tehe kintine.

15 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akaya kene kol pwan masih, pe akapohowe nongan hiyan kiya kili hu masih kene mepo Ngindrai imangsaniy. 16 Hiyeh ndriyan kipwotisingi yo pe kiwiri paptais ara andre kiro hiyan. Hapeko hiyeh mepo ndriyan kinpwotisingi yo pwi, ara andre kikuni kora kultuwayin. 17 Pe hu ndraikiya pwoke to iye, ara andre kiro ndruwa hiyeh hu kapwotisingi yo: kiya ngolo, andre hu karasses hu payit, pe andre hu kawong kiya nongna kol hakol-hakol. 18 Pe andre hu kasap mwat para taya ndramat, pe kapa hu kayin melit ngahan tunguyan, ara andre kinngahi hu pwi. Pe andre hu kaiki nimahu kaya ndrita hu ndramat humwa, pe andre hu kangoh i.&gt;&gt;

19 Pwen Yapan iwong iya kili hu ihipwen, pe Ngindrai isoli yiy iya kol paingan yang, pe iya impwan iyapwen te nima Ngindrai mot. 20 Pwen ndramiran hu huya kol pwan masih, pe huya pohowe nongnan. Yapan iropo mbulen iyasurahu, pe iyki ndraikiya pwoke ara para kipwokeyani nongnahu.

* 1:: &lt;&lt;paptais&gt;&gt; iya nongna kol tahu Krik, ara ipa &lt;&lt;sumuluwani.&gt;&gt; Pwen ngala ndramat aro, &lt;&lt;Yohanes Ndramat para Paptais&gt;&gt;, ara iyinganiy tehe yiy ndramat hamou ngara kisumuluwani hu ndramat kiya ndran.

† 1:21: Sapat ara lang andrtoyoh para ngohongoh; Eng: Sabbath; TP: Sabat

‡ 1:40: Eng: leprosy; TP: sik lepra

* 2:23: Eng: grain; wheat is one kind of grain; TP: wit

* 3:14: &lt;&lt;Aposel&gt;&gt; iya nongna kol tahu Krik, ara ipa, &lt;&lt;ndramira pwandrendres&gt;&gt;; Eng: apostle; Greek: apostellos = &lt;&lt;sent one&gt;&gt;

† 3:18: Eng: Simon the Zealot;Selot (Zealot)—iya lang ara, hu Selot ara ndrokoyirayi sih mepo huiki hu masih iya nongan para pwahanou

‡ 3:22: Peelsepul ara ngala Sinai handra; Eng: Beelzebul is another name for Satan; TP: Belsebul em narapela nem bilong Satan

* 4:31: peke mbuwa mastet ara mendreheh masih tehe peke mbuwa walah; Eng: mustard seed

* 5:3: Eng: chain (iron rope); TP: sen

† 5:4: Eng: fetters/shackels and chains; TP: hankap na sen

‡ 5:9: Iya nongna kol tahu Krik, ngalan &lt;&lt;Hundram&gt;&gt; (Latin/Greek: &lt;&lt;Legion&gt;&gt;) iyinganiy tehe hu payit soyo-soyon iya hutora ndrita ndramat ara. Eng: Legion; a Roman legion was a large group of soldiers; sometimes there were 5,000 to 6,000 men in one legion.

§ 5:20: &lt;&lt;Tekapolis&gt;&gt; iya nongna kol tahu Krik ara ipa &lt;kol namandran makolo songui&gt;; Eng; the Decapolis was a league of ten free cities.

* 6:21: Eng: birthday

† 6:37: singayai para sowani ndrinanohun ara namandran iya; Eng: &lt;&lt;200 denarii,&gt;&gt; or &lt;&lt;8 months of a man's wages&gt;&gt;

* 7:2: Iya lohonga hu Parisiy ara, nima hu ndramira Yesu ara hu kas ndre hu pwalan, paratesah, melit mepo kas ndre pwalan ara nonombun mbulmara Ngindrai. Pwen pe hu Parisiy ara ngara hu kasungani nimahu kimu, pwen hu kanamnam.

† 7:16: Nongan sahin iye, &lt;&lt;Wawu hiyeh mandrainga wawu, akahilingi nongan iye,&gt;&gt;ara koluw kinto puk ta Mak pwi.

‡ 7:24: Tayar pe Siton; Tok Krik/Greek & Eng: Tyre and Sidon

§ 7:31: &lt;&lt;Tekapolis&gt;&gt; ara ipa &lt;&lt;hu kol namandran masongui&gt;&gt;; Eng: Ten Cities; TP: 10-pela bikpela taun. Anime 5:20.

* 8:29: &lt;&lt;Kristus,&gt;&gt; iya nongna kol tahu Krik, ara ipa &lt;&lt;Ndramat mepo Ngindrai irakiniman.&gt;&gt;

* 9:43-44: Hu Puk Paipel hayah para koluw, ara 9:44 ita aliy pe ipwai tehe 9:48 ipa toro: &lt;&lt;Kol ara, wiy ipep ita aliy pe hu konoho mat pwi. Pe mwan ita yat aliy yi, pe andre kinto-kinto.&gt;&gt;

† 9:45-46: Hu Puk Paipel hayah para koluw, ara 9:46 ita aliy pe ipwai tehe 9:48 ipa toro: &lt;&lt;Kol ara, wiy ipep ita aliy pe hu konoho mat pwi. Pe mwan ita yat aliy yi, pe andre kinto-kinto.&gt;&gt;

‡ 9:50: Ndroiyi lohongai para nongan ita 9:49-50 ara kinileu hiyan pwi. (Nongan para &lt;&lt;ndras&gt;&gt;; Eng: salt; TP: sol)

* 10:42: Eng: Gentiles

† 10:46: Iya nongna kol tahu, ngalan &lt;&lt;Partimeyus&gt;&gt;, ara ipa, &lt;&lt;Noru kamai ta ndramat hamou ngalan &lt;Timeyus&gt;.&gt;&gt; Pwen worou Nali, ngara tukapohowe ngalan tora: &lt;&lt;NdraTimeyus.&gt;&gt;

* 11:13: Eng: fig

† 11:25-26: Pe hu ndramat hayah para ratuluwi nongan para koluw kinna, hu ratuluwi nongan sahin iya sura 11:25 pe irayah tehe 11:26, pe ipa toro: &lt;&lt;Hapeko kapa wawu kantali mwomwan ta hamou pwi, pwen tama wawu iyera kol paingan yang, ara andre kintali mwomwan tawawu pwi.&gt;&gt; (Anime Mattiu 6:14-15)

* 12:26: Rakuhuye (Exodus) 3:6

* 13:14: Teniyel 9:27; 11:31; 12:11

† 13:14: Anime Taniyel 9:27; 11:31; 12:11

‡ 13:25: Yisayah (Isaiah) 13:10; 34:4

* 14:3: Eng: nard; TP: sanda i dia tumas

† 14:5: Sombule silwa matingat (300) ara, irayah tehe kenne ndramat hamou ngara kiwiri nondriya hayou sih mwanye. Eng: 300 pieces of silver; or about a year's wage for one person.

‡ 14:72: Hu ndramat hupahas iya lohongai, ara hupa tutut irang porolusap.

* 16:9: Nondriya hu puk Paipel hayah para koluw, Mak 9:9-20 ara kinto pwi.

Luk

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Luk

Nongan Hiyan Luk Iratuluwiy

English: Luke

Tok Pisin: Luk

Nongan Imu

Iripo nondriya puk iye—Nongan Hiyan Luk Iratuluwiy—ara itiyani titiye tehe Yesu, ara yiy ndramat para kisopwat hu ndramira Yisrayel, pe hu ndraye ndramat para kol pwan masih i. Iro mwonen Yesu pakirandroiyi mbulyan, yiy ipwai iya kili hu ndramat tehe Mwoiwan Haiyan irakelehani yiy, pe iyki pwoke iya kili yiy, para kipohowe nongan hiyan ata Ngindrai kiya kili hu ndramat hundroisiy. (Anime 4:18.) Pe ndrokonan masih, puk ata Luk aro, ara itiyani hu titiye soyon tehe Yesu koyun ngara kisikirani hu ndramat mepo huro nondriya hu nopwaran handra-handra, pe imbusi hiyan iya kili hu.

Pe hu melit mepo Yesu imbusiy, ara huiki pwesai namandran iya, iya kili yowen hu pe hupwes iyatan. Pe tandrohonga Mariya imwalahiy iyatan, ara hu ndramat masih hupwes. (Anime 1:42-48 pe 2:10.) Pe iya hapwen para puk iye, iro mwonen Yesu iya kol paingan yang, ara hupwes namandran iya. (Anime 24:52.)

Hu titiye soyon ata Yesu pe hu melit mepo imbusiy, ara Luk hamou opu itiyaniy. Titiye hayah, ara kinto puk sih pwi yi—hu topo puk aripo ko. Luk opu, ara itiyani hu melit soyon mepo irayah tandrohonga Yesu isarayah iro kol pwan. Pe Luk opu iratuluwi nongan pwandritiye mepo Yesu ipohowei iyata ndramat para Samariya, isopwat ndramat mepo hu ndramat mwomwan hurayi yiy iho sai. Pe Luk opu iratuluwi titiye ta wihou itali taman pe iho mbui opu, pe iyasura hu nongan pwandritiye ta Yesu hayah i. Luk opu itiyani hu melit irayah kili Sakiyus, ndramat para poya takis.

Pe hu melit soyon, ara Luk itiyani titiye para aliy, tehe kultuw para kapwokeyani totohun, pe mbulya Mwoiwan Haiyan, pe kultuw para Ngindrai kitali hu pakut mwomwan tahu ndramat. Pe Luk ara itiyani titiye soyon, iya hu melit mepo hu pihin hu kanmbusiy.

Pe nongna Luk, ara mapu kinhipwen puk aripo. Luk iratuluwi puk sih i, mepo worou ngara kapwohowei Titiye para Mbulya Hu Aposel. Puk ara, ara itiyani hu melit mepo hu aposel humbusiy iyamulan para Yesu kinnau kinna kol paingan yang.

1

Luk iratuluwi titiye aro para kiya kili Teyopilus

1 Wuloh, Teyopilus; wou ndramat hamou namandran pe mangalam.

Yihu ndramat soyon huro ratuluwi hu melit mepo hu kantayah pwen mwalinga yowu. 2 Yihu ratuluwi titiye para melit mepo hu hiyeh kannimei mamu kinna, kinna marahu. Yihu ara, ara hurayah ndramat para poya mbulen para nongna Ngindrai, pe huratiyaniy isa kili yowu. 3 Pwen pe yo mbukeno ukahi nokulani titiye masih iye iro ndroiyin pe isa, pwen unimei tehe hiyan para kuratuluwiy, pe kuramwaniyaniy kiro mwonen o, pe kisarayah kisa kili wou, Teyopilus. 4 Pwen pe wou alahiy para apahasaniy tehe hu melit mepo hu kanhinuwani wou kinna aliy, ara ndrokonan.

Angelou hamou iranonoye tehe Yohanes Ndramat para Paptais andre kisarayah

5 Iro mwonen Herot iro king tahu para kol namandran iya Yutiya, Sekarayah ara yiy pris hamou, pe yiy ara pris iyau ndrokoyirayi Apiyah. Pe nambuyun Elisapet ara iyau ndraye Aaron i. 6 Pe kultuwayi hilu malmou kene ara imwonen o iya mbulmara Ngindrai, pe ngara hilu koho ndruwa nongan para pwahanou ta Yapan, pe hilu konoho mbusi kultuw handra mwomwan para kultuwayi totohun ta Ngindrai, ara pwi. 7 Hapeko hilu kanpo noru hilu pwi, paratesah, Elisapet ara ihikamai. Pe hayou ata hilu malmou kene, ara kintamwaitini lenge hilu para hilu kapo mbunah.

8 Pwen irahihini lenge hu pris para ndrokoyirayi Apiyah mepo Sekarayah ngara kiropo mbulen kiyasura hu, ara isarayah. Pwen Sekarayah ara nakiya po mbulen kiya mbulmara Ngindrai. 9 Pe kultuwayi hu pris, ara ngara hu karakau para kiyingani sehe pris andre kiya nondriya yumwa totohun namandran ta Yapan, para kiya timwi yukyuk mepo ngonohon layin. Pe kau, ara ipwaingani Sekarayah. 10 Pwen irahihini paramwandrai para nakitimwi yukyuk mepo ngonohon layin, ara yihu ndramat soyon iya husa rawure hu huro ngawan pe huro tohun.

11 Pwen pe angelou hamou ta Yapan isarayah isa kili Sekarayah, pe iro tine iyapwen te mot para kamwan para tuntun para kosumwan ngonohon layin ara. 12 Iro mwonen Sekarayah inime yiy, mwoiwan ara ihin pe inoh turuwe yiy. 13 Hapeko angelou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Sekarayah, mbuna anoh; Ngindrai ara kinhilingi totohun tam pwen. Pe nambuyum Elisapet, ara andre kipo norum kamai hamou, pe andre apohowe ngalan Yohanes. 14 Pe mbunah ara andre kiyki pwesai kisa kili wou, pe ndriyam andre kimbuluhi yiy. Pe kiro mwonen lang para nakisarayah, ara andre hu ndramat soyon iya hu kapwes, 15 paratesah, yiy andre kirayah ndramat hamou mangalan kiya mbulmara Yapan. Pe mbuna kiyin wain* ndre ndran tunguyan. Pe mapu tinan kinmwalahiy tan, Mwoiwan Haiyan, ara andre kipep kiro kili yiy. 16 Pe yiy andre kiwiri hu ndramira Yisrayel soyon iya hu kamui kasa pe koho ndruwa Yapan, Ngindrai tahu. 17 Pe yiy andre kiho mu kili Yapan kiya pwoke pe mwoiwa Eliyah. Pe yiy andre kirapaiwani ndriya tama hu mbunah para kimbuluhi noruhu. Pe andre kirapaiwani hu ndramat para ndraingapwi, para hu kawiri lohongai waison tehe tahu ndramat imwonen. Pe yiy andre kimwaniyani hu ndramat para hu koro hinehes para kalonge Yapan nakisa.&gt;&gt;

18 Pwen Sekarayah isok angelou, ipa, &lt;&lt;Yo andre kusapahasani melit aro tapeh? Yo kunna parangoloh pwen, pe nambuyu ara yiy kinhi pihi parangoloh i.&gt;&gt;

19 Pwen angelou isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo ngolo Kapriyel. Yo ngara kuro tine mbulmara Ngindrai, pe ipwandrisa yo para kusa nese ndraingam kiya nongan hiyan iye. 20 Pwen pe kiro mahapo kiya, andre amun o pe anlahiy para awong pwi, kipoo lenge melit aro kirayah. Paratesah, lohongam ara kinpwotisingi nongno pwi, mepo nakisa rahihini lengen para kirayah mannan.&gt;&gt;

21 Lang ara, ara hu ndramat masih huye ngawan huro longe Sekarayah, pe huro lohonge soyon, hupa paratapeh pe yiy ita manau nondriya yumwa totohun namandran ndrangan niwen iya. 22 Iro mwonen isa ngawan, ara kinlahiy para kiwong kiya kili hu pwi. Pe yihu ara huyirowei tehe yiy ara kinnime taltan handra iro nondriya yumwa totohun. Pe iro mbusi hu kaipisa melit masih iya kili hu, ara iya niman opu. Hapeko imun iro tehen tora ko.

23 Pe lengen para kiropo mbulen, ara isahapwen, pwen imui iya kolon. 24 Iyamulan para aliy, nambuyun Elisapet ara mapundriyan imin, pe iho nondriya walah mayimah ara iro kohon o. 25 Pe Elisapet ipa, &lt;&lt;Yapan imbusi melit aro isa kili yo, nondriya hu lang aro, para kirapiyani masiro kiya mawen mbulmara hu ndramat masih.&gt;&gt;

Angelou iranonoye tehe Yesu andre kisarayah

26 Elisapet ara walahen iho manonoh, pe Ngindrai ipwandrisa angelou Kapriyel iya Nasaret, kol hakol ngawan ita nondriya kol namandran hape Kaliliy. 27 Pe angelou ara iyarayah iya kili pihindrahin hamou mepo kinnapolo kamai hamou mapu. Pe hu kansokomburani yiy para kiyesou kiya kili ndramat hamou ngalan Yosep; yiy ara iyau ndraye Tepit. Pe pihindrahin ara, ara ngalan Mariya. 28 Pwen angelou ara iya kili yiy pe irawulohani yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan ita sura wou, pe koyun iti wou namandran iya.&gt;&gt;

29 Pe Mariya ara ndriyan ipworu namandran iya, iya sehe nongan angelou kinpwai kinna kili yiy; pe iro lohonge soyon iya sehe ndroiyi nongan isa polohori yiy iya aliy. 30 Hapeko angelou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Mariya, mbuna anoh. Pahas ta Ngindrai ita kili wou. 31 Kamulan mapundriyam, pe andre amwalahiy kiyata mbunah kamai hamou, pe andre apohowe ngalan, ara Yesu. 32 Yiy andre kirayah ndramat hamou namandran pe mangalan, pe andre hu kapohowe yiy Noru Yiy Hiyeh Iyera Paingan Masih. Pe Yapan Ngindrai andre kiyki yiy kirayah King, pe andre kiwiri ndrohonoku tumbun Tepit. 33 Pe yiy andre kiro King kili hu ndraye Yakop kinto-kinto, pe ndrohonoku pwanpwan ta King mepo andre kinhipwen pwi.&gt;&gt;

34 Pwen Mariya isok angelou, ipa, &lt;&lt;Melit aro andre kirayah tapeh? Paratesah, yo kunna polo hamou kamai mapu.&gt;&gt;

35 Pe angelou isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwoke ta Ngindrai Iyera Paingan Masih ara andre kiramburihi wou, pe Mwoiwan Haiyan andre kisa ndritam. Pwen pe yiy haiyan mepo namwalahiy kiyatan ara, ara andre kapohowe yiy Noru Ngindrai Kamai. 36 Animei, nayim Elisapet ara kinhi pihi parangoloh pwen, hapeko yiy mapundriyan, pe andre kipo norun kamai hamou. Pe yiy mepo hupa kinhopo norun pwi ara, ara walehen manonoh pwen imira. 37 Sehe melit pwokeyan mepo Ngindrai kinlahiy para kimbusiy pwi yeh?&gt;&gt;

38 Pwen Mariya isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo pihin para poya mbulya Yapan. Nongan mepo anpwai, ara hiyan para kirayah mannan kisa kili yo.&gt;&gt; Pwen angelou itali yiy pe iyau.

Mariya iya saisai iya kili Elisapet

39 Iro mwonen ara, Mariya ihikule yiy, pe ileheleh iya kol hakol ngawan ita nondriya hu ngondron para kol namandran hape Yutiya. 40 Pe iyarayah iya pe isong iya nondriya suwe Sekarayah, pe irawulohani Elisapet. 41 Iro mwonen Elisapet ihilingi yohola Mariya, pwen mbunah iro ndriyan ara ilohori yiy. Pe Elisapet ara ipep iyata Mwoiwan Haiyan. 42 Pe iwayeh namandran iya, ipa, &lt;&lt;Ngindrai ara kintoholi wou pwen mwalinga hu pihin masih. Pe norum mepo namwalahiy kiyatan, ara kintoholi yiy. 43 Yo po hiyeh, pwen pe tina Yapan to isarayah isa kili yo? 44 Pe iro mwonen ndraingo ihilingi yoholam, pwen mbunah iro ndriyo ara ilohori yiy iyapolo pwesai. 45 Yapan kitoholi yiy mepo kinpwotisingi lohongan tehe sehe melit mepo Yapan kinpwai kinna kili yiy, ara andre kirayah mannan.&gt;&gt;

Waliya Mariya

46 Pwen Mariya ipa,

&lt;&lt;Lohongo ihiri ngala Yapan,

47 pe mwoiwo ipwesani Ngindrai, Yiy Ngara Kisopwat Yo.

48 Yo pihin mwaihei para poya mbulyan,

pe lohongan ngara kiti yiy mepo iyki yiy iya pwan.

Pe kiro matne mahapo kiya, hasap kiyau hasap, ara andre hu kapa tehe Yapan kiniyki lomwes kinsa kili yo.

49 Yiy Hiyeh Mepo Pwokeyan Masih ara, ara kinmbusi melit namandran iya kinsa kili yo—

pe ngalan ara haiyan.

50 Pe koisirai tan ara andre kisalti hu mepo huro pahandra nohowai tan,

hu hasap kiyau hasap.

51 Pe yiy imbusi hu mbulen pwokeyan iya,

pe irasumbuwani hu mepo ngara hu kasikiye hu koro nondriya lohongahu.

52 Pe irapiyani hu king pwokeyan iya husa pwan husa mawen ndrohonokuhu,

pe ihiri hu ndramat mepo ngalahu pwi.

53 Pe hu ndramat mepo hu mundrui, ara iyki hu melit hiyan iya kili hu, pe isihi hu.

Hapeko irasses hu ndramat mameltahu soyon iya, ara huyau o mwaihei.

54 Pe kinsopwat ndramiran hu para Yisrayel,

pe koyun kintut koisirai tan pwi,

pe andre kinto-kinto kiya kili

55 Apraham pe ndrayen hu,

tehe kinpwai pwen kinna kili tamarou hu.&gt;&gt;

56 Pe Mariya ara iyepolo Elisapet iho pakeh tehe walah maroyoh. Pwen iyamulan imui iya kolon.

Elisapet imwalahiy iyata Yohanes Ndramat para Paptais

57 Pwen irahihini lenge Elisapet para nakimwalahiy ta mbunah, pwen imwalahiy ta norun kamai. 58 Pe yowen hu pe hu mepo huro pakeh kili Elisapet, ara huhilingiy tehe Yapan kiniyki koisirai tan namandran kinna kili yiy. Pwen yihu masih ara, ara hupwes iyasura yiy.

59 Pe iro mwonen lang mandrolwoh para yihu nakasondriti kapilo mbunah, ara yihu pakayoh ngalan kiya pihisali taman Sekarayah. 60 Hapeko tinan ipwai iya hu, ipa, &lt;&lt;Pwi yoh! Andre kayoh ngalan Yohanes.&gt;&gt;

61 Pwen hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Hamou kinho mwalinga yowem hu, ara ngalan tehen tora pwi.&gt;&gt;

62 Pwen huwong kaipisa nongan iya nima hu iya kili taman, para hu pakayirowei tehe inamili ngala mbunah kiya hiyeh. 63 Pe ipwai iya kili hu para hu kawiri melit handra kisa para kiratuluwi nongan kaliy, pe mwoiwahu masih ara ihin tehe iratuluwiy, ipa toro: &lt;&lt;Ngalan ara Yohanes.&gt;&gt; 64 Pwen hape pwi ko, poho Sekarayah ite pe kalamen imemeyeu pe iwong imwonen, pe ihari ngala Ngindrai. 65 Pe hu ndramat masih mepo huro pakeh kili yiy, ara nohowai iwiri hu. Pe tiyeya hu melit masih ara, ara ingau pe isalti ngondron para kol namandran hape Yutiya, pe hu ndramira kol ara huye pwahaltaniy. 66 Hu ndramat masih ara huhulong pe huro lohonge soyon pe huro sok, hupa, &lt;&lt;Mbunah aro ara andre kirayah hiyeh ndrokonan?&gt;&gt; Huro sok tehen tora, paratesah, pwoke ata Yapan ara iro kili yiy.

Waliya Sekarayah

67 Pe Sekarayah, tama Yohanes, ara ipep iya Mwoiwan Haiyan, pe iwong tehe poropet hamou, ipa toro:

68 &lt;&lt;Kahari ngala Yapan Ngindrai para Yisrayel,

paratesah, yiy ara kinsa pwen pe kinsopwat worou ndramiran.

69 Yiy ara kiniyki pwoke kinna kili ndramat hamou para kisopwat tou

iripo nondriya kamaye Tepit, ndramat para poya mbulyan,

70 tehe kinpwai pwen kinna kili hu poropet haiyan tan para koluw kinna,

71 tehe andre kisopwat rou kasa mawen kili hu hiyeh humwisnani rou,

pe kasa mawen nima hu mepo huhingasi rou.

72 Ilohongani koisirai tan kiniykiy pwen kinna kili tumburou hu,

pe ilohongani tapaniu tan haiyan,

73 pe nongan kintandrangan kinna kili tamarou Apraham,

74 para kisa sopwat tou kasa mawen kili hu hiyeh humwisnani rou,

pe kirakelehani rou para tukambusi mbulyan, pe andre tukannoh pwi.

75 Pwen pe nondriya hu lenge rou masih, andre tukambusi mbulen kiyapolo kultuw imwonen pe haiyan kiya mbulmaran.

76 Pe noru, wou ara andre hu kapohowe wou poropet hamou ta Ngindrai Iyera Paingan Masih;

pe wou andre oho mu kili Yapan, pe aramwaniyani meresayan.

77 Pwen pe ndramiran hu masih andre Yapan kitali hu kultuw mwomwan tahu kayau,

pe tehen tora ko andre hu kasa yirowe sopwat ta Yapan.

78 Nondriya koisirai para namiliwa Ngindrai,

pwen andre mwandrai kiyat kiyau kol paingan yang kisa pwan kiltou,

79 para kilengani hu mepo hutora nondriya lokuhan,

pe hu tora nondriya nohowai para kimat.

Pe andre kiponokulani tokuya rou kiro meresai para ndriya wayis.&gt;&gt;

80 Pwen mbunah ara imandra pe ipwoke iya mwoiwan, pe iye kol ndrohoyin ipoo lengen para kisa pwaingani yiy kisa ngawan mbulmara hu Yisrayel.

2

Mariya imwalahiy iyata Yesu

1 Tandrohongan ara, Sisar Aukustus ipwandrandrahani nongan iya kili hu ndramat masih huro pahandra kol namandran masih kene Rom, para hu kaya yuk ngalahu. 2 (Aro ara irandroiyi yukuya ngala hu ndramat tandrohonga Kwiriniyus iro pohon para kol namandran iya Siriya.) 3 Pwen pe hu ndramat masih kene, ara humui huya ndroho kolohu hamou-hamou, para hu kaya yuk ngalahu.

4 Yosep ara iyau wum ta ndraye King Tepit, pwen pe itali kol ngawan Nasaret ita nondriya kol namandran hape Kaliliy, pe iya paingan iya kol namandran hape Yutiya, pe iya kol ngawan ata Tepit ngalan Petlehem. 5 Pe Yosep iya kol ara iyapolo Mariya para hilkaya yuk ngala hilu. Mariya ara hu kansokomburani yiy pwen para kiwiri Yosep, pe Mariya ara mapundriyan imin. 6 Iro mwonen hilto ndron aliy, pwen lenge Mariya para nakimwalahiy ta mbunah isarayah, 7 pe imwalahiy ta norun ndrihou kamai. Pwen isumwa yiy iya ndrihiyap, pe iyki yiy iye matin pwelekeya mbulmwakau, paratesah, hu noku matiliu masih para nondriya seu, ara hu kanpep topwei kinna tahu ndramat.

Angelou isarayah pe iwong iya kili hu ndramat para pwokereya hu sipsip

8 Pe iro mwonen ping ara, ara yihu ndramat hayah para pwokereya hu sipsip, ara huro pakeh kol ngawan Petlehem, pe huro memerani hu sipsip tahu. 9 Pe angelou hamou ta Yapan iyarayah iya kili hu, pe nonowa nganngana Yapan isarahakowahu pe ilengani hu, pe hunoh mimiri hu. 10 Hapeko angelou ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akanoh. Yo usaiki nongan hiyan para pwesai namandran iya, isa kili wawu ndramat masih kene. 11 Lang nepo ita nondriya kol ngawan ta Tepit, pihin hamou kinmwalahiy kinna ta Ndramat Hamou Para Sopwat; yiy ara Yapan Kristus. 12 Pe wawu andre kanime kaipisan tehe toro: Wawu andre kanime mbunah hamou hu kansumwa yiy iya hu ndrihiyap, pe iyera matin nondriya pwelekeya mbulmwakau.&gt;&gt;

13 Indrou pwi ko, yihu angelou para pahun soyon iya para kol paingan yang, ara husarayah husa polo hamou para mamu, pe huhuri ngala Ngindrai huro pa,

14 &lt;&lt;Kahari ngala Ngindrai iyera paingan masih,

pe kiro kol pwan, ndriya wayis kiro mwalinga hu ndramat mepo namiliwai tan itapolo hu.&gt;&gt;

15 Pwen hu angelou masih hutali hu, pe humui kannau kanna kol paingan yang, pe hu ndramat para pwokereya hu sipsip, ara hamou iro pwai iya kili hamou, huro pa, &lt;&lt;Kiya, tukaya Petlehem pe tukaya nime melit mepo kintayah aro, tehe Yapan kinnese ndraingarou pwen kinna aliy.&gt;&gt;

16 Pwen huhumbuh huya pe huya nime Mariya hilu Yosep pe mbunah ara iye matin nondriya pwelekeya mbulmwakau. 17 Iro mwonen huya koyum yiy ihipwen, pwen huya tiyani nongan mepo hu kanhilingiy iyata mbunah ara. 18 Pe hu ndramat masih huhilingiy, ara huro lohonge ndrit iya sehe melit mepo hu ndramat para pwokereya hu sipsip hu kantiyaniy kinna kili hu. 19 Hapeko Mariya iyki hu nongan masih kene ara, ara iro ndriyan pe ngara kiro lohonge kiya aliy. 20 Pwen hu ndramat para pwokereya hu sipsip ara humui huyau, pe huro hari ngala Ngindrai pe huro pwesani yiy iya hu melit masih mepo hu kanhilingiy, pe hu kannimei; ara hu kantayah imwonen o tehe hu angelou kannese ndraingahu pwen.

21 Iro mwonen lang mandrolwoh para nakasondriti kapilon, hupohowe ngalan iya Yesu, ngalan mepo angelou kinpohowei pwen ma kintayah ndriya tinan mapu.

22 Iro mwonen lang kinsa pwen para kambusi kultuw para karayah howen kiya mbulmara Ngindrai, iho ndruwa Nongan para Pwahanou ta Mose, pwen Yosep hilu Mariya hilu wiri mbunah iya Yerusalem para kayaiki yiy kiya kili Yapan. 23 Hilu ho ndruwa Nongan para Pwahanou ata Yapan, ipa toro: &lt;&lt;Hu mbunah ndrihou kamai masih kene, ara kayaiki hu tehe yukyuk haiyan kiya kili Yapan.&gt;&gt;* 24 Pwen hilu wiri pai malmou, para hilu kambusi yukyuk tehe pwayan kinpwai pwen ita Nongan para Pwahanou ata Yapan, ipa toro: &lt;&lt;pai malmou ndre noru ngai malmou.&gt;&gt;†

25 Pwen ndramat hamou iye Yerusalem, ngalan, ara Simeyon. Yiy ara ndramat imwonen, pe ngara kiho ndruwa nongan para pwahanou masih ata Yapan. Yiy ara iro longe ndramat mepo Yapan kintakiniman para kisa pe kisopwat hu Yisrayel. Pe Mwoiwan Haiyan ara iro kili yiy. 26 Mwoiwan Haiyan ara kinpwainganiy pwen kinna kili yiy, tehe yiy andre kinmat kileh pwi, kipoo kinime Yapan Kristus.‡ 27 Pwen pe Mwoiwan Haiyan iluwani Simeyon iya nondriya yumwa totohun namandran. Pwen iro mwonen ara, Mariya hilu Yosep hilu wiri noru hilu malaman Yesu, para koro ndruwa kowase hu, tehe nongan para pwahanou kinpwai, 28 pwen Simeyon iwiri mbunah pe isap yiy iho niman. Pe irawuloh iya kili Ngindrai, ipa:

29 &lt;&lt;O Yapane, yo ndramat para poya mbulyam;

mahapo nimam kihitan to kiyapolo ndriya wayis, tehe antandrangan pwen kinna.

30 Paratesah, moro ara kinnime sopwat tam pwen.

31 Wou antamwaniyani melit ariya pwen iro mbulmara hu ndramat para kol pwan masih.

32 Pe ngannganan andre kilengani hu Ndramira Lah,

pe andre kihari ngala ndramiram hu para Yisrayel.&gt;&gt;

33 Pwen pe tama mbunah pe tinan, ara hilhilingiy pe hilu lohonge soyon iya, iya sehe melit Simeyon kinpwai pwen iyata mbunah ara. 34 Pwen Simeyon iyki lomwes iya kili hu, pe ipwai iya kili tina mbunah, Mariya, ipa, &lt;&lt;Ahilingiy; mbunah iye, ara Ngindrai kintakiniman pwen para kimbusi hu soyon iya koro nondriya Yisrayel hu kayos, pe hu soyon iya hu katine. Yiy andre kirayah tehe kaipisa melit handra mepo andre hu karasisingat anan. 35 Pwen pe lohongai kokohon tahu ndramat soyon iya ita ndriyahu, ara andre kisa kiro yelan ngawan. Pe andre ahangoruwei tehe semela pahun niwen hapai kissi nerem i.&gt;&gt;

36 Iro mwonen lang ara, poropet hamou pihin i iro, ngalan ara Ana SuPanuwel. Pe yiy ara iyau wum ta Aser. Pe yiy kinna pihi parangoloh masih, pe mamu iyesou pe iro polo nambuyun ara hayou manandrtoyoh o. 37 Pwen iya pihinau pe iho tehen tora ko, ipoo hayou tan iya androlungui pe haahiu (84). Pe kinho tali yumwa totohun namandran pwi. Ping pe lang masih ngara kiro po mbulya Ngindrai, pe ngara kiyuh anandrinai pe kiro tohun. 38 Pwen iro mwonen paramwandrai ara, ara yiy isa kili hu, pe irawuloh iya kili Ngindrai. Pe inese titiye ta mbunah ara, iya kili hu ndramat mepo huro longe hiyeh andre kisopwat hu para Yerusalem.

39 Pwen Yosep hilu Mariya hilu kanmbusi melit masih iho ndruwa Nongan para Pwahanou ata Yapan kinhipwen, pwen hilmui hilya kolo hilu imwonen—kol ngawan Nasaret, hira nondriya kol namandran hape Kaliliy. 40 Pe mbunah ara imandra pe mandran ipwoke; pe ipep iya lohongai waison, pe koisirai ta Ngindrai, ara iro ndritan.

Wihou Yesu iro yumwa totohun namandran

41 Hayou sih iyau sih taman hilu tinan ngara hilu kaya Yerusalem, para kaya Kowase Yon para Pasopa.§ 42 Iro mwonen Yesu hayou tan iho songui pe luwoh (12), pwen huya paingan Yerusalem, para hu kaya Kowase Yon para Pasopa, tehe ngara hu koro mbusiy. 43 Iyamulan para kowase yon ilon, iro mwonen taman hilu tinan hilro mui nakaya kolohu, hilu kowu tehe wihou Yesu ara kinto ndron Yerusalem. 44 Pe hilu pa ndre yiy ara iro polo hu masih mepo huyau ara. Pe yihu ye rokai ipoo iya lang sih sesek mwanye. Pwen hiluro seyeh yiy mwalinga yowe hilu pe kowase hilu hu. 45 Pe iro mwonen hilu seyeh yiy ndrit, pwen hilu mui paiwe, para kaya ten yiy kaya Yerusalem. 46 Pwen lang maroyoh para hilro seyeh yiy isayau, pwen hilya kahi yiy iro nondriya yumwa totohun namandran. Pe hilu nime yiy imimpwan mwalinga hu ndramat para hinonou, pe iro tahilong hu pe iro sok hu iya hu soksok hayah. 47 Pe yihu masih mepo huro hilingi yiy, ara huro lohonge ndrit, paratesah, lohongan ileu pe ipahas iya nongan mepo iro somwi hu iya aliy. 48 Iro mwonen taman hilu tinan hilu nime yiy, ara lohonga hilu indrap. Pe tinan ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Noru, paratesah pe arakultuwani youlu tamam tehen tora? Ambusiy pe youlu ngandrah para teleyam.&gt;&gt;

49 Pe yiy ipa, &lt;&lt;Walu tora ten yo paratesah? Walu kowu tehe usa para kuro suwe Tomo?&gt;&gt; 50 Hapeko hilu kanyirowe sehe nongan mepo iro pwai iya kili hilu iya aliy, ara pwi.

51 Pwen pe Yesu iyau iyapolo hilu pe huya pwan kol Nasaret, pe iho ndruwa nongna hilu masih. Hapeko tinan, ara iyki nongan masih ara iro manau lohongan. 52 Pe Yesu iro mandra, pe lohongai waison pe namiliwa Ngindrai pe namiliwa hu ndramat kene, ara huro has kili yiy.

3

Yohanes Ndramat para Paptais, iramwaniyani meresaya Yapan

1 Iro mwonen hayou songui pe yimah ta Sisar Tiperiyus, iro king tahu kol masih hutora pahandra kol namandran masih kene Rom, ara Pontiyus Pailat iro pohon para kol namandran hape Yutiya, pe Herot iro pohon para kol namandran hape Kaliliy, pe nalin Pilip, ara iro pohon para kol namandran hape Yituraya pe Trakonitis, pe Lisaniyas, ara iro pohon para kol namandran hape Apilene. 2 Annas hilu Kayapas ara hilu pris hilhohin ta hu pris masih kene. Pe tandrohongan ara, nongna Ngindrai, ara isa kili Yohanes noru Sekarayah iro kol ndrohoyin. 3 Pe Yohanes irikai irakayani hu kol masih huro pakeh Ndran Yortan, pe iro pohowe nongan para hu ndramat karapaiwani ndriyahu pe kawiri paptais para Ngindrai kitali hu pakut mwomwan tahu. 4 Tehe pwayan kinpwai pwen ita puk ta poropet Yisayah, ipa toro:

&lt;&lt;Ngasa mbulukoyu hamou ita yoh iyau kol ndrohoyin, ita pa,

&lt;Karamwaniyani saya Yapan,

pe kasani meresayan kiro mwonen.

5 Pe karatulungi hu pwenten masih, pe kataluwe hu ngondron pe pahayi masih ara hu kasapwan.

Pe hu sai mepo humakaiye, ara karamwaniyani hu pe hu koro mwonen,

pe hu sai mepo humasusuwat, ara karalohori hu pe hu kameh.

6 Pe hu ndramat para kol pwan masih, andre hu kanime mbulya Ngindrai para kisopwat worou.&gt; &gt;&gt;

7 Pwen Yohanes ipwai iya kili hu ndramat soyon mepo husa kili yiy para kisumuluwani hu ara, ara ipa, &lt;&lt;Wawu ndraye hu mwat mapairahu! Hiyeh kinpomwanye kinsa kili wawu pe apakawop kaya mawen ndrinalokuh ta Yapan mepo itapo isa? 8 Pe kapa wawu kantapaiwani ndriya wawu ndrokonan, pwen kultuwayi wawu kipwaingani kaipisa wawu tehen aliy i. Pe wawu mbuna akahaterena wawu, pe akapa, &lt;Apraham ara tumbu yowu.&gt; Yo upwai isa kili wawu tehe, iyau kili hu pat aripo, Ngindrai ilahiy para kimbusi hu karayah hu tumbu Apraham. 9 Pe semen kapereu, ara kinna pwen ita ndroiyi kei yi, pe hu kei masih mepo hu konhoppwai hiyan pwi, ara andre katihihu kaya pwan pe kapiyani hu kaya nondriya mwan.&gt;&gt;

10 Pe hu ndramat soyon huro ara, husok yiy, hupa, &lt;&lt;Pwen pe yowu po andre kambus tehen tapeh ara?&gt;&gt;

11 Pwen Yohanes isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yiy mepo suluyan malmou, ara kiyki hamou kiyata hiyeh mepo suluyan pwi, pe hiyeh mepo anandrinan soyon, ara kimbusiy tehen aliy i.&gt;&gt;

12 Pe yihu ndramat hayah para poya takis, ara husa yi para kawiri paptais. Pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, yowu andre kambus tehen tapeh?&gt;&gt;

13 Pwen Yohanes ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kambulte sombule pat kiya weneyan o, pe mbuna kiramwaitiniy tehe wawu ngara koropo.&gt;&gt; 14 Pwen hu ndram hayah husike yiy, hupa, &lt;&lt;Pe yowu andre kambus tehen tapeh?&gt;&gt; Pe isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akarakekeyani hu ndramat pe kawiri sombule pat tahu. Pe wawu mbuna akaiki hu ndramat kiya nongan o mwaihei, para akawiri sombule pat kiyau kili hu. Akalohonganiy tehe kenne wawu mepo wawu tora wiriy, ara ilahi wawu.&gt;&gt;

15 Pe hu ndramat masih huro longe pe huro sohe, ara huro lohonge soyon iro ndriyahu, pe huro pa, &lt;&lt;Matisan Yohanes ara Kristus, ndre?&gt;&gt;

16 Pwen Yohanes isomwi hu masih, ipa, &lt;&lt;Yo urupo sumuluwani wawu iya ndran. Hapeko ndramat hamou pwoke tan pwokeyan pe iho hin kili yo, ara andre kisa, pe yo ara kunlahiy para kulombuli malkeye hatna pwelekan pwi. Yiy andre kisumuluwani wawu kiya Mwoiwan Haiyan pe kiya mwan. 17 Pe yiy iya ndrohonoku ponokuleya wit pe imbultuwe suweleya pwan tan ita niman para kisuwali pwisi wit kiya mawen, pe andre kimbultani sangi wit, kiya nondriya kaisowan. Hapeko pwisi wit, ara andre kitimwiy kiya mwan mepo kinoho mat pwi masih.&gt;&gt; 18 Pe Yohanes ara ipohowe nongan soyon handra-handra yi, para kirakelehani ndriya hu ndramat. Pe ipohowe nongan hiyan, iya kili hu yi.

19 Yohanes ara ngara kipomate Herot, pohon para kol namandran hape Kaliliy, kiya hu melit mwomwan ngara kimbusiy. Pwen ipomate Herot paiwe, iya mwomwan mepo imbusi iya kili Herotiyas, paratesah, Herot iwiri Herotiyas iya nambuyun, hapeko Herotiyas ara yiy nambuyu nalin. 20 Pwen pe Herot iposura hu mwomwan mepo kinmbusiy pwen kinna, ara iyki Yohanes iya nondriya kou i.

Titiye ta Yohanes isumuluwani Yesu, pe titiye tahu ndraye tumbu Yesu

21 Iro mwonen hu ndramat masih huro wiri paptais,* Yohanes isumuluwani Yesu yi. Pe Yesu iro tohun manau, pwen kol paingan yang ara ite, 22 pe Mwoiwan Haiyan isa pwan mwensen tehe nombuwe pai hamou, pe iya ndrita Yesu. Pe ngasa mbulukoyu hamou iyau kol paingan yang isa, ara ipa, &lt;&lt;Wou ara Noru, pe ndriyo imbuluhi wou. Yo upwes satam namandran iya.&gt;&gt;

23 Pwen Yesu hayou tan ara iho tehe matingui, pe irandroiyi mbulyan. Pe yihu pa ndre yiy ara noru Yosep,

pe Yosep ara noru Heli,

24 pe Heli ara noru Mattat,

pe Mattat ara noru Lepi,

pe Lepi ara noru Melki,

pe Melki ara noru Yannai,

pe Yannai ara noru Yosep,

25 pe Yosep ara noru Mattatiyas,

pe Mattatiyas ara noru Amos,

pe Amos ara noru Nahum,

pe Nahum ara noru Esli,

pe Esli ara noru Nangai,

26 pe Nangai ara noru Maat,

pe Maat ara noru Mattatiyas,

pe Mattatiyas ara noru Semeyin,

pe Semeyin ara noru Yosek,

pe Yosek ara noru Yota,

27 pe Yota ara noru Yowanan,

pe Yowanan ara noru Resa,

pe Resa ara noru Seruppapel,

pe Seruppapel ara noru Seyaltiyel,

pe Seyaltiyel ara noru Neri,

28 pe Neri ara noru Melki,

pe Melki ara noru Atti,

pe Atti ara noru Kosam,

pe Kosam ara noru Elmatam,

pe Elmatam ara noru Er,

29 pe Er ara noru Yosuwa,

pe Yosuwa ara noru Eliyeser,

pe Eliyeser ara noru Yorim,

pe Yorim ara noru Mattat,

pe Mattat ara noru Lepi,

30 pe Lepi ara noru Simeyon,

pe Simeyon ara noru Yutah,

pe Yutah ara noru Yosep,

pe Yosep ara noru Yonam,

pe Yonam ara noru Eliyakim,

31 pe Eliyakim ara noru Meleya,

pe Meleya ara noru Menna,

pe Menna ara noru Mattata,

pe Mattata ara noru Natan,

pe Natan ara noru Tepit,

32 pe Tepit ara noru Yessi,

pe Yessi ara noru Opet,

pe Opet ara noru Powas,

pe Powas ara noru Salmon,

pe Salmon ara noru Nahson,

33 pe Nahson ara noru Amminatap,

pe Amminatap ara noru (Atmin)†,

(pe Atmin ara noru Arni,)

pe (Arni) ara noru Hesron,

pe Hesron ara noru Peres,

pe Peres ara noru Yutah,

34 pe Yutah ara noru Yakop,

pe Yakop ara noru Yisak,

pe Yisak ara noru Apraham,

pe Apraham ara noru Terah,

pe Terah ara noru Nahor,

35 pe Nahor ara noru Seruk,

pe Seruk ara noru Reu,

pe Reu ara noru Pelek,

pe Pelek ara noru Eper,

pe Eper ara noru Selah,

36 pe Selah ara noru Kayinan,

pe Kayinan ara noru Arpaksat,

pe Arpaksat ara noru Sem,

pe Sem ara noru Nowah,

pe Nowah ara noru Lamek,

37 pe Lamek ara noru Metuselah,

pe Metuselah ara noru Enok,

pe Enok ara noru Yaret,

pe Yaret ara noru Mahalalel,

pe Mahalalel ara noru Kenan,

38 pe Kenan ara noru Enos,

pe Enos ara noru Set,

pe Set ara noru Atam,

pe Atam ara noru Ngindrai.

4

Sinai pakipakarawani Yesu

1 Yesu ipep iya Mwoiwan Haiyan, pe itali ndran Yortan pe imui iya. Pe Mwoiwan Haiyan ara iluwani yiy iya kol ndrohoyin. 2 Pe iya iro kol ndrohoyin lang mahaangui, pe Sinai inohonou yiy. Nondriya hu lang ara, ara kinyan hapesah pwi; pe hu lang ara isahapwen, pwen imundrui.

3 Pwen pe Sinai ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kapa wou Noru Ngindrai Kamai ndrokonan, apwandrandrahani pat ita, pe kipaiwaniy kirayah ndrinanohun.&gt;&gt;*

4 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen kinna, ara ipa toro: &lt;Taleh ta ndramat andre kinyau anandrinai o, ara pwi.&gt; &gt;&gt;

5 Pwen Sinai iluwani Yesu iya paingan, pe indrou pwi ko, iyingani hu kol namandran iya, tahu king masih kene para kol pwan masih, iya kili yiy. 6 Pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Andre kuiki pwoke nopwaran tahu kol namandran masih ara, kiyasura nonowahu, kisa kili wou. Pe hu melit masih kene ara, ara kaniykiy pwen kinsa kili yo, pe andre kuikiy kiya kili hiyeh unamiliy para kuikiy kiyatan. 7 Pwen pe kapa atukuruhu pe atohun kisa kili yo, melit masih kene iye, ara andre kuikiy kisatam.&gt;&gt;

8 Pwen pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen toro: &lt;Atohun kiya kili Yapan Ngindrai atam pe aro pahandra yiy hamou opu.&gt; &gt;&gt;†

9 Pe Sinai iluwani Yesu iya Yerusalem pe iyki yiy iya iro tine payandroha yumwa totohun namandran pe paingan masih. Pwen ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kapa wou noru Ngindrai ndrokonan, pwen aro iye pe apiyani wou aya pwan. 10 Paratesah, pwayan kinpwai pwen toro:

&lt;Yiy andre kipwandrandrahani hu angelou tan, para hu kapenani wou pe kasopwat wou;

11 pe andre hu kasopwari wou kiho nima hu,

pwen pe andre antuwani ndrikam kinna pat sih pwi yoh.&gt; &gt;&gt;‡

12 Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai toro: &lt;Wou mbuna anohonou Yapan, Ngindrai atam.&gt; &gt;&gt;§

13 Pe sinai ara inohonou yiy iya hu melit masih ara kene ihipwen, pwen itali yiy pe iyau, kipoo kiyarahihini lang sih hiyan hira ndron.

Yihu para Nasaret hurasisingat ana Yesu

14 Pe Yesu imui iya Kaliliy iro nondriya pwoke ta Mwoiwan Haiyan, pe nolan ara ingau pe isilihi kol namandran hape ara kene. 15 Pe iro hinuwani hu ndramat nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta, pe hu masih ara huro hari ngalan.

16 Pe Yesu ara imui iya Nasaret, kol mepo imandra iro aliy. Pe iro mwonen lang Sapat, yiy iya nondriya yumwa totohun, tehe ngara kiro mbusiy. Pwen itine para kipohowe nongan. 17 Pe huiki puk maiye ata poropet Yisayah iya kili yiy. Pwen ilombuliy, pe ikahi nongan sahin mepo Yisayah kinratuluwiy pwen ita, ara ipa toro:

18 &lt;&lt;Mwoiwa Yapan ara iripo ndrito,

paratesah, kintakinimo pwen para kupohowe nongan hiyan kiya kili hu mepo hundroisiy.

Yiy ipwandrisa yo usa, para kupwahara nongan kiya kili hu ndramat hu tora nondriya kou, para hu kasa ngawan,

pe hu ndramat marahu iyoh ara hu kanimnim paiwe, pe hu hiyeh hutora nondriya nopwaran ara hu koro mwoimwoi.

19 Pe para kupwahara nongan tehe hayou iye ara lenge Yapan para kipwaingani pahas tan kiya kili ndramiran hu.&gt;&gt;

20 Pwen imaiyani puk ara, pe iykiy imui iya kili ndramat para ponokule hu puk, pe yiy impwan. Pe marahu ndramat masih huro nondriya yumwa mbultere tahu Yuta , ara itis tan. 21 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mahapo nongan haiyan iye ara kintayah mannan kinsa tahilong tawawu.&gt;&gt;

22 Pwen hu masih husikiye yiy, pe huro lohonge soyon iya nongan para koisirai mepo iyau pohon. Pe huro sok, hupa; &lt;&lt;Aripo noru Yosep, ndre?&gt;&gt;

23 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Matisan wawu pakatiyani paya nongan sahin iye kisa kili yo: &lt;Ndrokta, asopwoyani wou mbukenam!&gt; Tesah mepo anmbusiy pwen iro Kapernawum, ara ambusiy tehen aliy opu kiro kolom imwonen iye.

24 Upwai ndrokonan isa kili wawu toro: poropet hamou kiro ndrohokolon imwonen, ara ndramiran hu andre kanhilingi nongnan pwi. 25 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hu pihinau soyon iya huro nondriya Yisrayel, iro mwonen lenge Eliyah. Pe iro tandrohongan ara, karam para kol paingan yang ara Yapan iwariy, pe mbulou ara kindrut hayou royoh pe sahin pwi, pe mundruwai namandran iya, ara isilihi kol masih. 26 Hapeko Ngindrai kinpwandrisa Eliyah kinna kili pihinau hamou para Yisrayel pwi; ipwandrisa yiy iya kili pihinau hamou iro kol ngawan Sarepat ita nondriya kol namandran hape Siton. 27 Pe tandrohonga Elisa ara iro poropet, hu ndramat soyon iya huro Yisrayel, ara mwamwa kawa ilopwa hu. Hapeko iho mwalinga hu masih ara, Naaman ndramira Siriya kopu, ara mwamwa kawa iro kili yiy ihiwin.&gt;&gt;

28 Hu ndramat masih huro yumwa mbultere tahu Yuta ara, ara huhilingi nongnan aro, pe ndriyahu isin. 29 Pwen hutine pe hurasses yiy iya ngawan kol ara. Pe huwiri yiy iya mbusupahayi mepo kol ngawan iro aliy, para hu pakatinihi yiy kiya pwan. 30 Hapeko irasisinge yiy mwalingahu ko, pe iyau.

Yesu irapiyani payit hamou iya mawen

31 Pwen Yesu iyau iya kol ngawan Kapernawum ita nondriya kol namandran hape Kaliliy. Pwen lang Sapat isarayah pe yiy iya pe iro hinuwani hu ndramat. 32 Pe yihu ara huro lohonge ndrit iya nongnan mepo iro hinuwani hu iya aliy, paratesah, nongnan ara nopwaran.

33 Pe ndramat hamou iro yumwa mbultere tahu Yuta ariya, ara payit mwomwan iro ndritan, pe iwayeh namandran iya ipa, 34 &lt;&lt;Yah! Yesu para Nasaret! Wou nasahaye yowu? Wou asa para apwalngani yowu, ndre? Yo ara upahasani wou hiyeh—wou ara Ndramat Haiyan ata Ngindrai!&gt;&gt;

35 Pe Yesu ipalngai ana payit, ipa, &lt;&lt;Amun opu! Pe atali yiy asa ngawan!&gt;&gt; Pwen payit ara ipiyani ndramat ara iro pwan mbulmara hu masih, pe isa ngawan kili yiy pe kinpotisi ndramat ara pwi.

36 Pwen hu ndramat masih huro lohonge ndrit, pe hamou iro pwai iya kili hamou, huro pa, &lt;&lt;Aripo sehe nongan, eh? Ipwandrandrahani hu payit iyapolo nongan nopwaran pe pwokeyan, pwen husa mawen!&gt;&gt; 37 Pwen pe nola Yesu ara ingau pe isilihi kol namandran hape ara.

Yesu isopwoyani hu ndramat soyon

38 Yesu itali yumwa mbultere tahu Yuta mepo iro aliy, pe isong iya nondriya seu ta Simon. Pe nossu Simon, ara iro nondriya ngandran pe mandran ingandrah iya. Pwen pe husike Yesu para kisopwat yiy. 39 Pwen Yesu iya pe iro tine ngilsen, pe ipomate mandran ngandrahan ara, pe itali yiy. Pwen pihin ara itine porosih o, pe ipo mbulyan.

40 Iro mwonen paramwandrai nakiya lai, pwen hu ndramat huwiri hu mepo mwamwa handra-handra iro kili hu, ara husa kili Yesu. Pe iyki niman iya ndrita hamou-hamou tahu, pe isopwoyani hu pe hungoh. 41 Pe hu payit husa mawen kili hu ndramat soyon iya, pe hu payit huro wayeh, huro pa, &lt;&lt;Wou ara Noru Ngindrai Kamai!&gt;&gt; Hapeko ipomate hu, pe isiyi pohohu para hu mbuna kawong, paratesah, tanahu tehe yiy ara Kristus.

42 Pe lang imbungahiy o, Yesu yiy opu iyau iya pe iro kol hape imanun. Pe hu ndramat huro ten yiy, pe iro mwonen husa hape aleheh mepo iro aliy, pwen hu pakakaituwe yiy para mbuna kitali hu. 43 Hapeko ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Nongan hiyan para kolo King Ngindrai iye, ara andre kuya pohowei kiya hu kol ngawan hayah i, paratesah, Ngindrai ipwandrisa yo usa, ara para kumbulyani mbulen iye.&gt;&gt; 44 Pe yiy iro pohowe nongan manau, iya nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta para kol namandran hape Yutiya.

5

Yesu iyoh ndramiran hu hayah

1 Lang sih aro, Yesu iya iro tine ngilse Ndran Makaiye Kennesaret. Pe hu ndramat soyo-soyon iya, ara husa huro tandrapndrap pe hurahakowan, para hu kahilingi nongna Ngindrai. 2 Pwen inime ndroi malkou iro pwaki leng, hapeko hu ndramat para poya ni para ndroi malkou ara, ara hu kanna mawen ndroye hu, pe huro sungani hu kahu tahu. 3 Pwen iya pe ihis iya nondriya ndroi hakou, pe ndroi mepo ihis iya aliy ara, ara ndroye Simon. Pe Yesu isok Simon para kisuwani ndroi kiya mawen hape pwaki leng. Pwen yiy impwan aliy, pe iro hinuwani hu ndramat.

4 Pe iro mwonen Yesu iwong ihipwen, ipwai iya kili Simon, ipa, &lt;&lt;Asuwani ndroi kiya ngawan pupura mwekeu, pe akapiyani hu kahu kaya pwan para akapo ni.&gt;&gt;

5 Pwen Simon isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Namandran, yowu po ping sih sesek mwanye iya pe ingandrah o, pe yowu po ndrit. Hapeko anpwai, pwen pe andre kuho ndruwa nongnam pe kutali hu kahu kaya pwan.&gt;&gt;

6 Pe iro mwonen humbusiy tehen aliy, pwen hupo hu ni ara soyon iya, pe hu kahu tahu ara hu pakamut. 7 Pwen pe hurakamiri susuyahu huro ndroi hakou i, para hu kasa pe hu kasopwat hu. Pwen husa pe hulokihi hu ni iya nondriya ndroi malkou kene ara, pe ndroi malkou kene ara, ara ipep, pe pakayuh.

8 Pe iro mwonen Simon Pita inime sehe melit kintayah, pwen itukuruhu iya ngondro ndrika Yesu, pe ipa, &lt;&lt;Yapan, aya mawen kili yo. Yo ara ndramat hamou mepo pakut to mwomwan!&gt;&gt; 9 Paratesah, Pita iyapolo susuyan hu mepo huro ndroyen, ara lohongahu masih kene indrap, iya hu ni mepo hu kanpo ara. 10 Pe hilu NdraSepetiy malmou para susura Pita, Yamis hilu Yohanes, ara lohonga hilu indrap i. Pwen Yesu ipwai iya kili Simon, ipa, &lt;&lt;Mbuna anoh; kiro mahapo kiya, ara andre apopo hu ndramat.&gt;&gt;

11 Pwen huluwi ndroyehu malkou iya paingan pwaki leng, pe hutali memelit masih konto, pe huho ndruwa Yesu.

Ndramat hamou mwamwa kawa iro kili yiy

12 Iro mwonen Yesu iya iro kol hakol ngawan, pe ndramat hamou iro aliy, ara mandrakuyun masih mwamwa kawa ilopwai. Iro mwonen inime Yesu, itukuruhu iya pwan mbulmaran pe irakamam iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, kapa welem kiso, alahiy para ambusi yo kurayah howen kiya mbulmara Ngindrai.&gt;&gt;

13 Pwen Yesu niman iyah iya, pe iyahatek iyatan, pe ipa, &lt;&lt;Wele iso. Arayah howen!&gt;&gt; Pwen hape pwi ko, mwamwa kawa mepo iro kili ndramat ara, ara itali yiy.

14 Pwen Yesu ipwatisingiy iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Mbuna aya nese ndrainga hamou, hapeko aya yingani wou aya kili pris, para kitimwi yukyuk mepo Mose kinpwandrandrahaniy para arayah howen kiya mbulmara Ngindrai. Pe andre kirayah tehe tiyeyam kiya kili hu pris.&gt;&gt;

15 Hapeko titiye ta ndramat ara, ara iro ngau iropo iya. Pwen pe hu ndramat soyon iya husa mbultere hu para kasa halong Yesu, pe para kisopwoyani hu mwamwa tahu pe hu kaya hiyan. 16 Hapeko Yesu ngara kimandrite kili hu pe kiyau kiya hape mawen pe kiya kitohun.

Yesu isopwoyani ndramat hamou mandran imat

17 Lang sih aro Yesu iro hinuwani hu ndramat. Pwen yihu Parisiy pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, mepo huyau hu kol mendreheh masih para Kaliliy pe Yutiya pe Yerusalem, ara husa pe hurompwan ara. Pe pwoke ta Yapan ara iro kili Yesu para kisopwoyani hu ndramat humwa. 18 Pe hu ndramat hayah husap ndramat hamou iro pasup, ara mandran imat. Pe hu pakanohonou para kawiri yiy kiya nondriya seu, pe kaiki yiy kiya kiye pwan mbulmara Yesu. 19 Yihu ten sai ndrit para kambusiy tehen tora, paratesah, hu ndramat soyon iya huro tandrapndrap. Pwen pe hungas huya payandroha seu, pe hurambuskehei. Pwen hundruyani ndramat ara, mayokun, isong iyau ndrindroh iya pwan mwalinga hu ndramat masih, pe iya mwonen iya mbulmara Yesu.

20 Yesu inime lohongahu ndrisiyon, pwen pe ipa, &lt;&lt;Kowase, hu pakut mwomwan atam, ara kuntali hu kannau.&gt;&gt;

21 Hu Parisiy pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huro lohonge pe huro panguluwaniy mwalingahu, huro pa, &lt;&lt;Aro sehe ndramat mepo ita pwasisiman ana Ngindrai aro? Kinlahi ndramat hamou kitali hu pakut mwomwan ata ndramat hamou ara pwi; Ngindrai opu ilahiy.&gt;&gt;

22 Yesu ara tanan tesah ita lohongahu; pe isok hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu tora lohongani hu melit aro kene ita ndriya wawu? 23 Tesah waison eh, para kupa, &lt;Kuntali hu pakut mwomwan tam,&gt; ndre kupa, &lt;Atine pe arakai&gt;? 24 Hapeko yo unamiliy para wawu kapahasaniy tehe Noru Ndramat Kamai, ara pwoke nopwaran iripo kili yiy iripo kol pwan, para kitali hu pakut mwomwan ...&gt;&gt; Pwen ipwai iya kili ndramat mandran imat ara, ipa, &lt;&lt;Yo upwai isa kili wou: atine, awiri nokum, pe arakai aya suwem.&gt;&gt; 25 Hape pwi ko, itine iro mbulmara hu, pe iwiri nokun mepo iro matin aliy ara, pe iro hiri ngala Ngindrai, pe iyau iya suwen. 26 Yihu ndramat masih ara lohongahu indrap, pe huhuri ngala Ngindrai. Pe nohowai iwiri hu, pe hupa, &lt;&lt;Lang nepo, lohonga rou ikairut, paratesah, worou kannime hu melit handra masih.&gt;&gt;

Yesu iyoh Lepi

27 Iyamulan, Yesu irikai iya pe inime ndramat hamou para poya takis* ngalan ara Lepi,† iro mipwan ndrohonoku poya takis. Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Asa, oho ndruwo.&gt;&gt; 28 Pwen Lepi itine, itali melit masih kene konto, pe iho ndruwa Yesu.

29 Pwen Lepi ipo yon namandran ana Yesu, iro suwen. Pe hu ndramat para poya takis soyon iya, iyapolo hu ndramat hayah i, husa huro namnam sura hilu. 30 Pwen hu Parisiy para ndrokoyirayi sih tahu, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou mepo hu para susura hu Parisiy ara, ara hu kokou ana hu ndramira Yesu, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu tora namnam pe wawu tora yin ndran iyasura hu ndramat para poya takis, pe hu ndramat pakut tahu mwomwan?&gt;&gt;

31 Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat mepo mwamwa kili hu pwi, ara andre hu kanna nime ndrokta pwi, hapeko hu hiyeh humwa, hu ara kopu andre hu kaya nime ndrokta. 32 Yo kunsa para kuyoh hu ndramat hu mwonen pwi, hapeko usa, ara para kuyoh hu ndramat mepo pakut tahu mwomwan, para hu karapaiwani ndriyahu.&gt;&gt;

Husok Yesu iya kultuw para kayuh anandrinai

33 Pe yihu pwai iya kili Yesu, hupa, &lt;&lt;Yihu ndramira Yohanes ara lang hayah ngara hu kayuh anandrinai pe katohun, pe hu ndramira hu Parisiy, ara tehen aliy i. Hapeko yihu ndramiram, ara hutora namnam pe hutora yin ndran tehen tora kopu.&gt;&gt;

34 Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat hamou nakipo kowase yesou atan, ara tehen tapeh? Ilahiy para wawu kapwai kiya kili yowen hu para hu kayuh anandrinai, ma iro ndron kili hu? Pwi yoh! 35 Hapeko lang itapo isa, andre hu kawiri mbukena kowase yesou ara kiya mawen kili yowen hu. Pwen kiho nondriya hu lang ariya, ara andre hu kayuh anandrinai.&gt;&gt;

36 Pwen pe Yesu itiyani nongan pwandritiye sahin iya kili hu ipa toro: &lt;&lt;Ndramat hamou kinohole koyau hasai howen, pe kisorowe ndrihiyap hasai para aliy kiyasura koyau saken, ara pwi. Kapa hamou kimbusiy tehen tora, pwen koyau howen ara, ara kinilen pwen. Pe ndrihiyap hasai howen mepo isoruwei iyasura koyau saken ara, ara andre ndrihiyap hasai ara, kinhisoule tehe koyau saken pwi. 37 Pe ndramat hamou kinho songorani wain howen kiya nondriya hu pwisi wain saken ara pwi. Kapa hamou kimbusiy tehen tora, andre wain howen kimbusi hu pwisi wain saken ara hu karahis, pe andre wain kimuw pe hu pwisi wain ara, ara andre hu kaya mwaihei opu. 38 Pwi yoh! Wain howen ara para kasongoraniy kiya nondriya hu pwisi wain howen opu. 39 Pe hiyeh mepo kinimwi wain para mamu, ara kinoho namili wain howen pwi. Andre kipa, &lt;Wain para mamu ara hiyan, pe iramwaitini wain howen.&gt; &gt;&gt;

6

Noru Ndramat, ara yiy Yapane lang Sapat

1 Lang sih Sapat aro, Yesu iro tokai mwalinga hu ndraipinge wit. Pe ndramiran hu, ara huro rih hu mbuwa wit, pe huro sisiyani pwisihu iya nimahu, pe huro yan pekehu. 2 Pwen yihu Parisiy hayah, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu tora mbusi tesah mepo nonombun para kambusiy kiho nondriya lang Sapat?&gt;&gt;

3 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu matisan kannime titiye para sehe melit mepo Tepit kinmbusiy, ndre pwi? Yiy iyapolo susuyan hu humundrui, 4 pe yiy isong iya nondriya yumwa Ngindrai. Pwen iya wiri ndrinanohun nonombun, mepo hu pris opu hulahiy para hu kayan, pe iyniy. Pe iya hang hayah iya kili susuyan hu yi.&gt;&gt; 5 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Noru Ndramat, ara yiy Yapane lang Sapat.&gt;&gt;

6 Lang Sapat sih i, Yesu iya nondriya yumwa mbultere tahu Yuta hawum, pe iro hinuwani hu ndramat. Pe ndramat hamou iro aliy, ara niman mot imat. 7 Pwen yihu Parisiy pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huro ten sai para hu kaiki Yesu kiya nongan. Pe huro memerani yiy tehe lang Sapat ara, ara andre kisopwoyani hu ndramat kaya hiyan, ndre pwi? 8 Hapeko Yesu ara tanan lohongahu pwen, pe ipwai iya kili ndramat mepo niman imat ara, ipa, &lt;&lt;Atine, pe asa oro tine iye mbulmara hu ndramat masih.&gt;&gt; Pwen iya mu pe iro tine.

9 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Nakusok wawu na, tesah nonombun iya lang Sapat: kambusi kultuw hiyan, ndre kambusi kultuw mwomwan; kasopwat mwoiwa ndramat, ndre kapwalnganiy?&gt;&gt;

10 Pe Yesu maran isalti topwe hu ihipwen, pe ipwai iya kili ndramat ara, ipa, &lt;&lt;Amwaniyani nimam.&gt;&gt; Ndramat aro imbusiy tehen aliy, pe niman ara irayah hiyan masih. 11 Hapeko yihu ndramira Parisiy pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara ndriyahu isin, pe huro panguluwaniy mwalingahu sehe melit yihu nakambusiy kiya kili Yesu.

Hu aposel songui pe lumou

12 Lang sih iro mwalinga hu lang ara, Yesu iyau iya ngondron sih para kiya tohun. Pe ping sih sesek mwanye ara, ara iro tohun iya kili Ngindrai. 13 Pe isamasan ndroulang para aliy, iyoh ndramiran hu husa kili yiy, pe ipirani hu songui pe lumou tahu, pe irakinimahu pe iyoh hu ara, hu aposel. 14 Pe hamou tahu ngalan Simon, mepo Yesu ipohowe ngala handra yi, ara Pita; pe iyapolo nalin Antruw, pe Yamis,* pe Yohanes, pe Pilip, pe Partolomeu, 15 pe Mattiu, pe Tomas, pe Yamis NdraAlpeyus, pe Simon ndramat hamou para ndrokoyirayi hu Selot,† 16 pe Yutas NdraYamis, pe Yutas Yiskariyot, ndramat mepo iyamulan irasaya Yesu para kiya nima hu ndram.

Nongna lomwes pe nongna nopwaran

17 Pwen Yesu iyapolo ndramiran hu, hulai huya pwan, pe iro tine pwenten hape. Pe ndramiran hu soyon iya huro ara, iyapolo hu ndramat soyo-soyon iya para kol namandran hape Yutiya masih, pe para kol namandran Yerusalem, pe para poholeng para kol ngawan malkol Tayar pe Siton. 18 Pe hu ndramat masih ara husa para kahalong yiy, pe para kisopwoyani hu mwamwa tahu handra-handra para hu kangoh. Pe hu mepo hu payit huro ndritahu, ara huya hiyan i. 19 Pe hu ndramat pakanohonou para nimahu kahatek kiyatan, paratesah, pwoke ara iro yau kili yiy pe iro sopwoyani hu ndramat masih huya hiyan.

20 Pe Yesu maran iya kili ndramiran hu, pe ipa,

&lt;&lt;Wawu ndramat mepo menmena wawu pwi, ara lomwes ita kili wawu,

paratesah, kolo King Ngindrai ara atawawu.

21 Pe wawu mepo wawu tora mundrui mahapo, ara lomwes ita kili wawu,

paratesah, wawu andre kahamosu wawu.

Pe wawu hiyeh mahapo wawu tora rang, ara lomwes ita kili wawu,

paratesah, wawu andre kahai.

22 Pe wawu mepo wawu topo kili Noru Ndramat, ara kiho nondriya hu lang para hu ndramat kamwisnani wawu,

pe karasses wawu, pe kapwasimiri wawu,

pe welehu kaya mai tawawu tehe ngala wawu kiya pwalngengei, ara lomwes ita kili wawu.

23 Pe wawu kapwes kiho nondriya lang ara, pe akakohis kiyapolo pwesai. Paratesah, kenne wawu namandran iya, ara ita kol paingan yang. Paratesah, tehen tora ko tumbuhu hu, koluw kinna, ara hurandroyani hu poropet tehen aliy i.

24 Hapeko wawu mepo menmena wawu soyon iya, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndritawawu,

paratesah, wawu kanwiri pwesai pwen.

25 Pe wawu hiyeh mahapo wawu tora wiri anandrinai hiyan, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndritawawu,

paratesah, kamulan andre wawu kamundrui.

Pe wawu hiyeh tora hai mahapo, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu,

paratesah, andre wawu karang pe ndruimara wawu kilon.

26 Pe wawu mepo hu ndramat ngara kasikiye wawu, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu,

paratesah, tehen tora ko tumbuhu hu, koluw kinna, ara husikiye hu poropet pwasoyou tehen aliy i.

Ndriya wawu kimbuluhi hu mepo humwisnani wawu

27 Hapeko, nakupwai kisa kili wawu mepo wawu tora hilingi yo: ndriya wawu kimbuluhi hu ndramat para mwisnani wawu; pe akambusi hiyan kiya kili hu mepo huhungasi wawu; 28 pe akatoholi hu mepo huten ana wawu; pe akatohun kiya kili Ngindrai para kiyki koisirai kiya kili hu mepo hurandroyani wawu. 29 Pe kapa hamou kihisuli kaipam haroh, arapaiwani haroh i kiya kili yiy; pe kapa hamou kisa pe kilohi ndroham, ara mbuna ahambusani koiwem i. 30 Pe hiyeh kisok wou kiya melit handra, ara aikiy. Pe kapa hamou kiwiri meltam handra, ara mbuna arakekei para kimui. 31 Pe sehe kultuw wawu namiliy para hu ndramat kambusiy kisa kili wawu, ara wawu kambusi kultuw ara ko kiya kili hu.

32 Kapa ndriya wawu kimbuluhi hu mepo ndriyahu imbuluhi wawu kopu, tesah hiyan andre wawu kawiriy kiyau aliy, yeh? Yihu ndramat pakut tahu mwomwan, ara ndriyahu ngara kimbuluhi hu mepo ndriyahu imbuluhi hu yi. 33 Pe kapa wawu koro mbusi hiyan kiya kili hu mepo hu ngara kambusi hiyan kisa kili wawu, tesah hiyan andre akawiriy kiyau aliy, yeh? Yihu ndramat pakut tahu mwomwan, ara ngara hu kambusiy tehen aliy i. 34 Pe kapa hu ndramat kasa nahanah kasa kili wawu, pe wawu namiliy para hu kapo soiwin kimui, ara andre akapo tesah hiyan kiyau aliy, yeh? Hu ndramat pakut tahu mwomwan, ara ngara hu kanahanah kaya kili hu ndramat pakut tahu mwomwan i, paratesah, hupahasaniy tehe andre hu kapo soiwin kimui. 35 Hapeko ndriya wawu kimbuluhi hu mepo hu mwisnani wawu, pe akambusi hiyan o kiya kili hu. Pe wawu kapa hiyan kiya kili hu hiyeh pakanahanah kili wawu, pe wawu mbuna akalohonganiy para wawu kapo soiwin kimui. Pwen kenne wawu, ara andre kihin kiya namandran iya, pe andre wawu karayah hu noru Ngindrai Iyera Paingan, paratesah, koyun ngara kisikirani hu hiyeh hu konho rawuloh kinna kili yiy pwi, pe hu mepo kultuwayihu pwassin. 36 Pe koyu wawu kisikirani hu ndramat tehe Tama wawu ngara koyun kisikirani hu.

Mbuna akarasusut nongan kiya kili hu ndramat

37 Wawu mbuna akarasusut nongan kiya kili hu ndramat, pe Ngindrai andre kintasusut nongan kimui tehen aliy opu kisa kili wawu pwi. Pe wawu mbuna akaiki konoha hu ndramat kiya kili hu, pe Ngindrai andre kiniyki konoha wawu kimui tehen aliy opu kisa kili wawu pwi. Akatali pakut mwomwan tahu ndramat, pwen andre Ngindrai kitali pakut mwomwan tawawu. 38 Wawu kayuk kiya kili hu ndramat, pwen andre Ngindrai kiyuk kisa kili wawu. Pe yiy andre kiyki ndrohongan hiyan o, pe andre kindrokomatnaniy, kilohoyaniy kiya-kisa, pe andre kisapep pe kisalon, pe andre kirahun kisa kili wawu. Pwen sehe ndrohongan wawu kaikiy kiya, ara andre Ngindrai kiyki ndrohongan kihisoule ko yi, kimui kisa kili wawu.&gt;&gt;

39 Pe Yesu iwong nongan pwandritiye yi, iya kili hu tehe toro: &lt;&lt;Ilahi ndramat hamou maran iyoh kiluwani ndramat hamou maran iyoh i? Pwi yoh! Andre hilu malmou kene hilkaya yos kaya nondriya ngat, ndre? 40 Pe ndramat mepo iro wiri hinonou, ara kinhohin kili ndramat mepo ita hinuwani yiy pwi. Hapeko yiy mepo kinwiri hinonou hiyan pwen, ara andre kirayah tehe ndramat mepo iro hinuwani yiy.

41 Paratesah, pe ngara aro nime konu kei hape ita mara nalim hamou, pe akowu tehe kei hamwat ita maram mbukenam? 42 Kapa anlahiy para anime kei hamwat hira maram mbukenam pwi, pwen tehen tapeh pe alahiy para apwai kiya kili nalim, apa, &lt;Nakute konu kei ita maram.&gt; Wou ndramat para pwandrandraman! Wou ate kei hamwat ita maram kiyau kimu na, kihipwen, pwen andre alahiy para atuluwani nokulaniy ata nalim pe atei.

Ngara kayirowe kei hakou-hakou kiyau sangihu

43 Kei hiyan ara kinohoppwai pe sangin mwomwan pwi; pe kei mwomwan ara kinohoppwai pe sangin hiyan pwi. 44 Hu ndramat ngara kayirowe kei hakou-hakou pe kapahasani hu, ara kiyau sangihu. Yihu ndramat konoho rih mbuwa pik kiho porokulun, ndre konoho rih sakei kiho poropalan, ara pwi.‡ 45 Pe ndramat hiyan, ngara kipwaingani hu melit hiyan mepo ita ndriyan, hu kasa ngawan. Pe ndramat mwomwan, ngara kipwaingani hu melit mwomwan mepo ita ndriyan, hu kasa ngawan. Tesah ipep ita ndriyan, ara andre pohon kipwai.

Kultuw malndra para puliya seu

46 Paratapeh pe wawu ngara kayoh yo, &lt;Yapan, Yapan,&gt; hapeko wawu konho ndruwa nongno pwi? 47 Mahapo, yo nakupwaingani kaipisa hiyeh mepo isa kili yo pe ihilingi nongno pe itokuyaniy. 48 Yiy ara tehe ndramat hamou ipun seu, pe isoye ngara ndruw tan iya mbulun iya, pe iye ndrita pat. Pe iro mwonen non irah isa, pe iyahawan iya seu, ara imariu o iro, paratesah, puliyan ara hiyan pe pwokeyan masih. 49 Hapeko ndramat ihilingi nongno pe kintokuyaniy pwi, ara tehe ndramat ipun seu iro ndrita kolkolai o mwaihei. Pe iro mwonen non irah isa, pe iyahawan iya seu, seu ara iyos pe imaloiwe iya mwomwan masih.&gt;&gt;

7

Lohongai ndrisiyon tahu namandran tahu ndram masangat

1 Yesu ipohowe nongnan masih aro iya tahilong tahu ndramat ihipwen, pwen iya nondriya kol ngawan Kapernawum. 2 Pe ndram hamou mepo ihohin ta hu ndram masangat,* ara iro aliy, pe ndramiran hamou para poya mbulyan, ara imwa pe pakeh nakimat. 3 Pe ndramat mepo ihohin ta hu ndram masangat ara ihilong nola Yesu. Pwen ipwandrisa hu yapane kol hayah ta hu Yutah huya kili Yesu, para kaya sok yiy para kisa pe kisopwoyani ndramiran para poya mbulyan. 4 Iro mwonen husarayah husa kili Yesu, yihu rakamsi yiy tisingiy para kiya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Ndramat ihohin iya kili hu ndram ara, ara yiy hiyan iya, pe ilahiy para aya sopwat yiy. 5 Paratesah, yiy ara inamili worou Yutah, pe ipuli yumwa mbultere tahu Yuta towu.&gt;&gt; 6 Pwen pe Yesu iyau iyapolo hu. Pe yiy iya pakeh suwe ndramat mepo ihohin ta hu ndram masangat ara, pwen ndramat ara ipwandrisa kowasen hu huya kili Yesu, pe hupa, &lt;&lt;O Yapan, toimwam. Mbuna ambusi wou angandrah. Yo kunna hiyan para alahi asa nondriya suwe pwi.

7 Tehen tora ko, kolso kintewihiy para kusa nime wou pwi yi. Hapeko hiyan para apwatisingi nongan opu, pe ndramat para poya mbulyo, andre kirayah hiyan. 8 Upwai tehen toro, paratesah, yo, ara ndramat hamou mepo huiki yo uta pahandra namandran hamou ihohin isato, pe hu ndram hayah topo pahandro yi. Kapa kupwai kiya kili hamou, kupa, &lt;Aya,&gt; pwen andre kiya; pe kapa kupwai kiya kili hamou yoro, kupa, &lt;&lt;Asa,&gt;&gt; pwen andre kisa. Pe kapa kupwai kiya kili ndramat para poya mbulyo, kupa, &lt;&lt;Ambusiy iye,&gt;&gt; pwen andre kimbusiy.&gt;&gt;

9 Pwen iro mwonen Yesu ihilingi nongan aro, pe ilohonge soyon. Pe ipaiwani yiy iya kili hu ndramat huho ndruwan pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Upwai isa kili wawu, kunnime ndramat hamou iripo Yisrayel kinpwotisingi lohongan ndrisiyon tehe ndramat aro, ara pwi.&gt;&gt; 10 Pwen yihu ndramat mepo ndramat ihohin iyata hu ndram ipwandrisa hu ara, ara humui huya seu pe huya nimei tehe ndramat para poya mbulen ara, ara kintayah hiyan.

Pihinau hamou mepo norun kamai imat, ara Yesu ihingini yiy isa tine

11 Pwen iyamulan hape, Yesu iyau iya kol ngawan hakol ngalan Nain. Pe ndramiran hu iyapolo hu ndramat soyon iya ara huyapolo yiy. 12 Yesu iropo isa mwonen pohomara karam namandran para kol ngawan ara, pwen huro sap nombuwe ndramat hamou huropo husa ngawan. Pe ndramat imat ara, ara noru pihinau hamou, pe yiy norun kamai hamou opu ara. Pe hu ndramira kol ara, ara soyo-soyon iya huro sura pihinau ara. 13 Iro mwonen Yapan inime pihinau ara, koyun iti yiy, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Mbuna arang.&gt;&gt;

14 Pwen Yesu irikai iya ngilse pasup, pe niman iyahatek iya aliy, pe hu mepo huro sap, ara hunim o huro. Pe ipa, &lt;&lt;Wihou, upwai isa kili wou, atine!&gt;&gt; 15 Pwen ndramat kinmat ara, isa tine pe impwan pe iwong, pe Yesu iwiri yiy pe iyaiki yiy imui iya kili tinan.

16 Pe hu masih lohongahu ikairut, pe huro hari ngala Ngindrai, huro pa, &lt;&lt;Poropet hamou namandran iya ara kinsarayah iripo mwalingarou. Ngindrai kinsa para kisopwat ndramiran hu.&gt;&gt; 17 Pe nola Yesu ara ingau pe isilihi topwe kol namandran hape Yutiya, pe iyasura hu kol masih hu hora pakeh aliy.

Yesu isomwi Yohanes Ndramat para Paptais

18 Pe hu melit masih kene ara, ara yihu ndramira Yohanes huya nese ndraingan iya aliy. Pwen iyoh hilu ndramiran malmou hilsa kili yiy, 19 pe ipwandrisa hilu, hilya kili Yapan para kaya sok yiy, kapa, &lt;&lt;Wou ndramat mepo Ngindrai kintandrangan para kisa ara, ndre yowu koro sohoni hamou hira ndron i?&gt;&gt;

20 Pwen hilu ndramat ara hilsa kili Yesu, pe hilpa, &lt;&lt;Yohanes Ndramat para Paptais, ipwandrisa youlu para kasa kili wou para kasok wou tehe toro: &lt;Wou ara ndramat mepo Ngindrai kinpwatisingiy para andre kisa ara, ndre yowu koro sohoni hamou hira ndron i?&gt; &gt;&gt;

21 Iro mwonen lang ara, Yesu isopwoyani hu ndramat mepo neken handra-handra ilopwa hu, pe mwamwa handra-handra iro kili hu, pe irapiyani hu payit soyon iya huro ndritahu huya mawen. Pe isopwi hu ndramat soyon marahu iyoh, ara hunimnim. 22 Pwen pe ipwai imui iya kili hilu ndramat para sapiya nongan ta Yohanes malmou ara, ipa, &lt;&lt;Walu kamui pe kaya nese ndrainga Yohanes kiya sehe melit walu kannimei pe kanhilingiy. Yihu mepo marahu iyoh, ara hunimnim; pe yihu mepo ndrikahu mwomwan, ara huropo tokai; pe yihu mepo mwamwa kawa iro kili hu, ara huya howen; pe yihu mepo ndraingahu iyui, ara ndraingahu ileu; pe yihu mepo humat, ara hutine paiwe; pe yihu mepo hundroisiy, ara huhilingi nongan hiyan. 23 Pe ndramat mepo ipwotisingi lohongan isa kili yo pe kinhindrundru pwi, ara lomwes kiro kili yiy.&gt;&gt;

24 Iyamulan para hilu ndramat para sapiya nongan ta Yohanes, ara hilu kanmui, pwen o Yesu iwong iya kili hu ndramat soyon huro ara, iya titiye ta Yohanes toro: &lt;&lt;Wawu yau iya kol ndrohoyin para kaya nime tesah? Parah hakou mepo nohai ita mbuiwaniy? 25 Kapa pwi, pwen wawu ya para kaya nime tesah? Ndramat hamou mepo isuluye yiy iya koyau lahayan? Pwi! Yihu mepo ngara hu kasuluye hu kaya hu koyau mepo kennehu namandran, pe ngara hu kapwes kiya melit mwayih tahu, ara ngara hu koro nondriya hu seu nonowan ata hu king. 26 Pwen wawu ya ndra para kaya nime tesah? Para kaya nime poropet hamou, ndre? Ehe! Pe yo upwai isa kili wawu tehe yiy poropet hamou, pe mbulyan ara ihou i. 27 Pwayan hu kantatuluwiy mepo itiyani yiy ara iye:

&lt;Animei, yo andre kupwandrisa ndramat para sapiya nongan to kiho mu kili wou, pe andre kiho mu kili wou, pe andre kiramwaniyani meresayam.&gt;

28 Yo upwai isa kili wawu, mwalinga hu ndramat mepo hu pihin hu kanmwalahiy kinna tahu, ara hamou kinhohin kili Yohanes pwi. Hapeko sehe ndramat mepo ngalan pwi kiro kolo King Ngindrai, ara yiy ihohin iyata Yohanes.&gt;&gt;

29 (Hu ndramat masih, pe hu ndramat para poya takis i, ara iro mwonen huhilingi nongna Yesu, ara husa pahasaniy tehe kultuwayi Ngindrai ara imwonen masih, paratesah, yihu ara, Yohanes kinsumuluwani hu. 30 Hapeko yihu Parisiy pe yihu mepo hupahas iya nongan para pwahanou, ara huiki ndruwahu iya sai hiyan mepo Ngindrai ipwainganiy iya kili hu, paratesah, Yohanes kinsumuluwani hu pwi.)

31 Pwen Yesu iro wong manau, ipa, &lt;&lt;Yo andre kuranonoye hu ndramat hasap para mahapo ara kiya tesah? Mwensehu tehe hiyeh? 32 Yihu tehe hu mbunah ngara hu kampwan ndroho pehei pe hutora yoh iya kili hu hamou-hamou toro:

&lt;Yowu, yowu ra ndramiya wawu,

hapeko wawu mbuwali wawu ndraniyai;

yowu pwandreundreu,

hapeko mbuwali wawu para karang mali wawu.&gt;

33 Yohanes Ndramat Para Paptais, ara isarayah pe kinho yan ndrinanohun pwi, pe kinho yin wain pwi. Pwen pe wawu pa, &lt;Payit ita ndritan.&gt; 34 Pe Noru Ndramat isa pe iro namnam pe iro yin wain, pe wawu pa, &lt;Yiy ara komkom—ndramat para namnam, pe ndramat para kuimwa wain.† Yiy ara kowase hu ndramat para poya takis, pe hu ndramat pakut tahu mwomwan.&gt; 35 Hapeko yihu hiyeh huwiri lohongai waison ta Ngindrai, ara hupwainganiy tehe lohongan, ara ndrokonan masih.&gt;&gt;

Pihin hamou pakut tan mwomwan itumwi ndraikei iya ndrika Yesu

36 Pwen Parisiy hamou ipwanos Yesu para kisa namnam kisasura yiy kipiyah. Pwen pe iya seu ta Parisiy ara, pe iroh iye ngilse keyau para kinamnam. 37 Lang ara, pihin hamou para kol ngawan ara, mepo ngara kimbusi pakut mwomwan handra-handra, ara ihilong tehe Yesu iro namnam nondriya seu ata Parisiy aro. Pe isap ndraikei mangonohon layin isa, mepo iro pwisin mwayih iya, pe kennen ara namandran iya. 38 Pe isa pe iro tine ndruwa Yesu, pakeh ngondrokan, pe iro rang memesun. Pe ndruimaran ara itun iya ngondroka Yesu, pe iwiri kompayan pe iro kuwei ndruimaran iya aliy. Pe iro rahunghung iya ndrika Yesu pe itumwi ndraikei mangonohon layin ara iya aliy.

39 Pwen Parisiy mepo ipwanos Yesu isa kili yiy ara inimei. Pwen yiy imipanguluwaniy, ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat aro ara poropet hamou, pwen andre kipahasani kultuwayi pihin mepo niman itapo iya kili yiy ara, tehe yiy pihin hamou mepo pakut tan ara mwomwan.&gt;&gt;

40 Pwen pe Yesu isomwi lohongan, ipa, &lt;&lt;Simon, nongnam handra iripo kili yo, nakupwai kisa kili wou.&gt;&gt;

Pe Simon ipa, &lt;&lt;Kiya, ndramat para hinonou, apwai kisa kili yo.&gt;&gt;

41 Pwen pe Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Ndramat malmou hilu nahi sombule pat ta ndramat hamou. Hamou inahi mayipou, pe hamou inahi mayimingat.‡ 42 Hilu malmou kene ariya, ara kanlahiy para kapo soiwi nahanah ta hilu kimui pwi. Pwen ndramat ara itali nahanah ta hilu malmou kene. Kiya, hiyeh tahilu andre ndriyan kimbuluhi yiy pwokeyan?&gt;&gt;

43 Pe Simon isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo upa ndre yiy mepo itali nahanah tan ihohin ara.&gt;&gt;

Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Wou ahirani lohongai ara, ara imwonen.&gt;&gt;

44 Pwen pe Yesu ipaiwani yiy iya kili pihin ara, pe ipwai iya kili Simon, ipa, &lt;&lt;Anime pihin iye? Yo usa nondriya suwem, pe wou anpo ndran para sungeya ndriko pwi. Hapeko pihin iye, ara isungani ndriko iya ndruimaran pe ikuwei iya kompayan. 45 Wou antahunghung kinsa kili yo pwi. Hapeko pihin aro, iro mwonen usa suwem, ara iripo waiyani tahunghung isa ngondroko. 46 Wou antumwi ndraikei kinsa poyo pwi, hapeko pihin aro, ara itilingi ndraikei mangonohon isa ngondroko. 47 Pwen pe upwai sa kili wou tehe, pihin aro, ara ndriyan imbuluhi yo namandran iya, pwen pe hu pakut mwomwan soyon atan, ara Ngindrai kintaliy. Pe hiyeh mepo Ngindrai kintali hu pakut mwomwan tan hape ko, ara andre ndriyan kimbuluhi yiy hape ko yi.&gt;&gt;

48 Pwen Yesu ipwai iya kili pihin ara, ipa, &lt;&lt;Kuntali hu pakut mwomwan tam.&gt;&gt;

49 Pwen pe yihu ndramat mepo huye roh pe huyewule ngilse keyau ara, ara huro panguluwaniy mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Yiy hiyeh, mepo ita tali hu pakut mwomwan?&gt;&gt;

50 Pwen Yesu ipwai iya kili pihin ara, ipa, &lt;&lt;Lohongam ndrisiyon kinmbusi wou antayah hiyan kinna mbulmara Ngindrai. Ayau, ayasura ndriya wayis.&gt;&gt;

8

Nongan pwandritiye ta ndramat para piyeya peke wit

1 Iyamulan hape, Yesu irikai iro hu kol ngawan pe hu kol mendreheh hakol iya hakol, pe iro pohowe nongan hiyan para kolo King Ngindrai. Pe hu Songui pe Lumou ara, ara huro polo yiy. 2 Pe yihu pihin hayah, ara huyapolo Yesu yi. Yihu pihin ara, Yesu kintapiyani hu payit iro ndrita hu kanna mawen, pe kinsopwoyani hu mwamwa tahu. Hamou tahu ngalan Mariya (yiy para kol Maktala pe hupohowe ngalan handra ara Mariya Maktalena). Yiy ara hu payit manandrtimou huro ndritan, pe Yesu kintapiyani hu kanna mawen. 3 Pe hamou tahu yi, ara ngalan Yohana nambuyu Susa. Susa ara ndramat hamou mepo ngara kiro nimnim kiya suwe Herot. Pe pihin hamou i ngalan Susana, pe hu pihin hayah i huro polo hu. Yihu pihin aro kene, ara iyau menmenahu mbukenan, ngara hu kasopwat Yesu pe ndramiran hu kaliy.

Yesu itiyani nongan pwandritiye para ndramat hamou ipiye mbuwa wit iya piyang

4 Hu ndramat soyon iya huyau kol hakol-hakol husa mbultere husa kili Yesu, pe itiyani nongan pwandritiye iye iya kili hu, ipa toro: 5 &lt;&lt;Ndramat hamou para mbulya piyang iya para kiya piye hu peke wit tan. Pe iro mwonen iro piye hu peke wit, hu tiken para aliy ara hulon huro sai, pe hu ndramat hurahatuwehu pe hu norukan para wohowoh huiniy. 6 Pe hu peke wit tiken, ara hulon huya ndrita pat perembun, pe husahambunet o pe humang, paratesah, pwan ara ndran kinto aliy pwi. 7 Pe hu peke wit tiken, ara hulon huya mwalinga hu malkei maporon, pwen hu malkei maporon, ara hulek iyasura hu peke wit ara, pe huraimwani hu. 8 Pe hu peke wit tiken i, ara hulon huya ndrita pwan hiyan, pe hulek pe huppwai, pe sangin ihon iya soyon iya, tehe peke wit sih iyki peken masangat.&gt;&gt;

Itiyani nongan pwandritiye ara ihipwen, pwen iwayeh, ipa, &lt;&lt;Hiyeh mandraingan, ara kihilingi nongan iye.&gt;&gt;

9 Pwen ndramiran hu ara husike yiy tehe ndroiyi nongan pwandritiye ara, ipa tesah. 10 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Lohongai iman para kolo King Ngindrai, ara kisa leu kisa kili wawu. Hapeko kiya kili hu hayah, ara kutiyaniy kiya nongan pwandritiye opu; pwen

&lt;ngara hu koro nimei, hapeko tehe hu kanyirowei pwi;

pe ngara hu koro hilingiy, hapeko tehe lohongahu kanileu pwi.&gt;*

11 Pe ndroiyi nongan pwandritiye aro, ara iye: Hu peke wit ara tehe nongna Ngindrai. 12 Hu peke wit hulon huro sai, ara tehe hu mepo huhilingi nongna Ngindrai, hapeko Sinai isa pe iwiri nongna Ngindrai iya mawen ndriyahu. Pwen pe andre hu kanpwotisingi lohongahu pwi, pe Ngindrai andre kinsopwat hu pwi. 13 Pe tiken hulon huro ndrita pat perembun, ara tehe hu mepo huhilingi nongna Ngindrai pe huwiriy pe hupwesaniy. Hapeko yihu ara tehe hu peke wit mepo ngondrohu kansin pwi. Yihu pwotisingi lohongahu hape ko, pe kapa nohonou kisa, ara andre hu kayos. 14 Pe hu peke wit tiken mepo hulon huya mwalinga hu malkei maporon, ara tehe yihu mepo huhilingi nongna Ngindrai, hapeko huro tokai o, pe lohongai para mipwan hiyan, pe nonowa kol pwan, pe pwesai para menmena kol pwan, ara iraimwanihu. Pwen pe yihu kanilek hiyan pwi. 15 Hapeko hu peke wit mepo hulon iya ndrita pwan hiyan, ara tehe hu hiyeh ndriyahu hiyan pe imwonen, pe huhilingi nongna Ngindrai pe hupwotisingiy, ara ngara hu koro tine pwokeyan pe ngara hu koroppwai hiyan.

Paisui sih iro tine iya kakan

16 Ndramat hamou kinoho tolmwani paisui pe kikulaniy kiya pahandra pwelekei, ndre kiykiy kiya pahandra yokyok, ara pwi. Hiyan para kiykiy kiro tine, ndre kiye ndrita keyau, pwen pe yihu hiyeh hu kasa nondriya seu, ara andre hu kanime nganan. 17 Pe sehe melit mepo ita kohon, ara andre kisa ngawan, pe sehe melit ita kohon pe kanpahasaniy pwi, ara andre kisa yelan ngawan. 18 Pwen pe akahalong nokulani nongan. Hiyeh mepo tesah iro kili yiy, ara andre kipo suran; pe hiyeh mepo hapesah kili yiy pwi, hape mendreheh ilohongani ipa ndre imira kili yiy, ara andre kawiriy topwei kiya mawen kili yiy.&gt;&gt;

Tina Yesu pe nalin hu

19 Pe tina Yesu pe nalin hu ara husa para kasa nime yiy, hapeko yihu kanlahiy para kaya pakeh kili yiy pwi, paratesah, hu ndramat soyon iya huro rahakowan. 20 Pwen hamou ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Tinam pe nalim hu hutora tine ngawan para hu nakasa nime wou.&gt;&gt;

21 Pwen Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Tino pe nali hu ara hu mepo huhilingi nongna Ngindrai pe hu tokuyaniy.&gt;&gt;

Yesu ipomate nohai namandran imaito

22 Lang sih aro, Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Tuka his ndroi pe kasingondriti ndran makaiye pe tukaya haroh.&gt;&gt; Pwen huhis huya nondriya ndroi hakou pe huyau. 23 Pe iro mwonen huro ngap huya, ara Yesu iye matin. Pwen nohai namandran imum iya ndrita ndran makaiye, pwen pe isumbuiwani ndroi pe ndroi pakiyuh.

24 Pwen ndramiran hu huya kili yiy pe huhungini yiy, pe hupa, &lt;&lt;Namandran, Namandran, worou nakayuh ara!&gt;&gt; Pwen Yesu itine pe ipomate nohai iro mum pe nowei iro talon, pe nohai imaito pe ndras imat.

25 Pe ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Lohonga wawu ndrisiyon, ara italeheh?&gt;&gt;

Pwen hunoh pe huro lohonge ndrit. Pe hamou isike hamou, huro pa, &lt;&lt;Aripo sehe ndramat? Mepo ipwandrandrahani nohai pe ndras, pe hilu hilingi nongnan i.&gt;&gt;

Yesu irasses hu payit mepo huro ndrita ndramat hamou huya mawen

26 Pwen Yesu iyapolo ndramiran hu huyarayah huya kol namandran hape ngalan Kerasa, ita haroh para Ndran Makaiye Kaliliy. 27 Iro mwonen Yesu ihoiki ndrikan iya ndrita leng o, ipohonani ndramat hamou para kol ngawan ara mepo hu payit huro ndritan. Ndramat ara, ara iro mwaheh opu ndrangan niwen iya, pe kinoho ye nondriya seu pwi, hapeko ngara kiye nondriya hu ngare hu ndramat kanmat. 28 Iro mwonen inime Yesu, pwen ipalngai, pe iyos iya ngondro ndrika Yesu, pe iwayeh namandran masih, ipa, &lt;&lt;Yesu, Noru Ngindrai Kamai Iyera Paingan Iya, wou nasa sahaye yo yeh? Yo urakamam isa kili wou tehe mbuna aiki ngandran kisa kili yo!&gt;&gt; 29 Paratesah, Yesu ara kinpwandrandrahani payit ara para kisa ngawan kili ndramat ara. Lang soyon iya ngara hu kawasi nima ndramat ara pe ndrikan kiya kondrei humbusiy iyau hayen, pe ngara hu koro memerani yiy; hapeko yiy ngara kindrohomwiri hu kondrei ara topwei. Pe payit ara ngara kiluwani yiy kiya hu kol ndrohoyin.

30 Pwen Yesu isike yiy, ipa, &lt;&lt;Ngalam hiyeh?&gt;&gt; Pwen ipa, &lt;&lt;Ngolo, ara Hundram,&gt;&gt; paratesah, hu payit soyon iya ara huro ndritan.

31 Pwen yihu payit ara, ara hurakamam iya kili Yesu ken iho ken para mbuna kipwandrandrahani hu para hu kaya ngat mepo mbulun pwi.

32 Pe hu puw hayoi soyon iya, ara huro susuwan iya sese pahayi haroh kili hu. Pwen hu payit ara hurakamam iya kili Yesu para kipa hiyan para hu kaya ndrita hu puw ara; pwen ipa hiyan para hu kaya. 33 Pe hu payit hutali ndramat ara, pe huya kili hu puw. Pe hu puw ara, ara hurapak mbusupahayi huya pwan, pe huya song huya nondriya ndran makaiye, pe huya mut topwei.

34 Pwen hu ndramat para hangna puw ara hunimei pe huwop huya nondriya kol ngawan ara, iyapolo hu kol mendreheh i, pe huya tiyaniy. 35 Pwen yihu ndramat huyau huya para kaya nime tesah kintayah. Yihu yarayah iya kili Yesu pe hunimei tehe ndramat mepo hu payit huro ndritan mamu ara, ara hu kantali yiy. Pe impwan pakeh ngondroka Yesu, pe kinsuluye yiy kinna koyau, pe lohongan kinileu pe kiningoh. Pwen pe hu ndramat para kol ara hunimei pe hunoh. 36 Pe yihu ndramat mepo hu kannime tesah kintayah, ara huro tiyani titiye para payit itali ndramat ara pe ingoh tapeh. 37 Pwen pe yihu ndramat masih para kol namandran hape Kerasa, ara husike Yesu para kitali hu, paratesah, hunoh turut. Pwen pe Yesu ihis iya nondriya ndroi para kiyau.

38 Pwen ndramat mepo hu payit kantali yiy ara, ara irakamam para kiho ndruwa Yesu, hapeko Yesu ipwandrisa yiy iyau, pe ipa, 39 &lt;&lt;Amui aya kolom, pe aya tiyani melit masih mepo Ngindrai kinmbusiy pwen kinsa kili wou.&gt;&gt; Pwen ndramat ara iyau iya, pe iya tiyani melit masih mepo Yesu kinmbusiy, pe kinsopwat yiy kinna aliy.

Mbunah pihin imat pe pihin hamou imwa

40 Pwen Yesu imui iya haroh, pe hu ndramat soyon iya ara hurawulohani yiy, paratesah, huro aliy pe huro sohoni yiy. 41 Pwen pe ndramat hamou ngalan Yairus, yiy pohon para yumwa mbultere tahu Yuta hawum, ara isa pe iyos iya ngondro ndrika Yesu, pe irakamam para Yesu kisa suwen. 42 Paratesah, yiy manorun hamou opu, pe hayou ta pihindrahin ara, ara kiho pakeh tehe songui pe luwoh, pe pakeh nakimat. Pwen Yesu, ara iro tokai iropo iya, pe hu ndramat soyon iya ara huro tandrapndrap ngilsen.

43 Pe pihin hamou iro ara, ara mwamwa ndrai iro manau kili yiy iho nondriya hayou songui pe luwoh, pe hamou kinlahiy para kisopwoyani yiy pwi. 44 Pe iyau ndruwa Yesu isa, pe niman iyahatek iya payango koiwen, pe hape pwi ko, mwamwa ndrai ara itali yiy pe ingoh. 45 Pwen Yesu isok, ipa, &lt;&lt;Hiyeh niman kinsahatek kinsa kili yo ye?&gt;&gt;

Pwen hu masih hupa pwi iya aliy. Pe Pita ipa, &lt;&lt;Namandran, hu ndramat soyon hutopo rahakowam pe hutopo tandrapndrap husa kili wou.&gt;&gt;

46 Hapeko Yesu ipa, &lt;&lt;Nima hamou kinsahatek kinsa kili yo. Tono tehe pwoke ara kintan kili yo pe kinna mawen.&gt;&gt;

47 Pwen pihin ara, ara inimei tehe yiy ara kinlahiy para kikulaniy pwi, pe inoh turuwe yiy, pe isa pe ihikuwani ngundrun isa mbulmara Yesu. Pe iro mbulmara hu ndramat masih, pe itiyani ndroiyin tesah iyki niman iyahatek iya kili Yesu. Pe itiyaniy tehe indrou pwi ko, pe mwamwa tan kintali yiy pe kiningoh. 48 Pwen pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Noru, lohongai ndrisiyon tam, ara kinmbusi wou antayah hiyan. Ayau ayapolo ndriya wayis.&gt;&gt;

49 Pwen Yesu iro wong manau, ndramat hamou iyau seu ta Yairus, pohon para yumwa mbultere tahu Yuta , ara isa pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Norum pihin, ara kinimat. Konan. Mbuna arakekeyani ndramat para hinonou ara para kisa manau.&gt;&gt;

50 Pwen Yesu ihilingiy pe ipwai iya kili Yairus, ipa, &lt;&lt;Mbuna anoh; apwotisingi lohongam opu, pwen yiy andre kingoh.&gt;&gt;

51 Pe Yesu iyarayah iya seu ata Yairus, pe ipa pwi para hamou kiya nondriya seu. Pwen iwiri Pita, Yohanes pe Yamis, pe tama mbunah pe tinan opu huyapolo yiy huya nondriyan. 52 Iro lang ara, yihu ndramat masih ara huro rang turut pe huro mangalye iya kili mbunah pihin ara. Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Wawu kahatih; yiy kinimat pwi yoh. Yiy iyera matin o.&gt;&gt;

53 Pwen yihu ndramat ara, huhaisani Yesu, paratesah, hupahasaniy tehe mbunah pihin ara, ara kinimat. 54 Hapeko Yesu niman iya mbultuwe nima mbunah ara, pe ipa, &lt;&lt;Noru, atine!&gt;&gt; 55 Pwen mwoiwan imui iya kili yiy, pe indrou pwi ko, isa tine. Pwen Yesu ipwai iya kili hu para hu kahang yiy hapesah para kiyan. 56 Pe taman hilu tinan, ara lohonga hilu indrap. Hapeko Yesu ipwandrandrahani hilu para hilu mbuna kanese ndrainga hamou iya tesah kintayah.

9

Yesu ipwandrisa hu Songui pe Lumou

1 Yesu iyoh hu Songui pe Lumou husa wule pe iyki pwoke pwokeyan pe nopwaran iya kili hu para hu karasses hu payit, pe kasopwoyani hu mwamwa handra-handra ata hu ndramat. 2 Pe ipwandrisa hu huyau para hu kaya pohowe nongan para kolo King Ngindrai, pe kasopwoyani hu ndramat humwa. 3 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akasap melit handra kiyasura wawu, tehe nes, ndre ndrop, ndre ndrinanohun, ndre sombule pat, ndre susura koyau. 4 Pe sehe seu wawu nakasong kaya koro aliy, ara wawu koro aliy kipoo akatali kol ngawan ara. 5 Pe kapa hu ndramat kantawulohani wawu pwi, pwen lang mepo wawu nakatali kol ngawan ara, ara akaratolohani kohu pweleka wawu kiyau, pe andre kirayah tehe tiyeya wawu para kiyingani mwomwan tahu.&gt;&gt; 6 Pwen huyau huya hu kol mendreheh hakol iya hakol, pe huro pohowe nongan hiyan pe huro sopwoyani mwamwa tahu ndramat huro kol masih kene.

7 Pwen Herot, pohon para kol Kaliliy, ara ihilong hu titiye para hu melit masih huro tayah. Pwen lohongan imapaiwe, paratesah, hu hayah huro pa tehe Yohanes mepo kinmat ara, ara kinsa tine paiwe. 8 Pe hu hayah ara huro pa ndre Eliyah kinsarayah, pe yihu hayah i, ara huro pa ndre hamou poropet para koluw kinna kinsa mwalen. 9 Hapeko Herot ipa, &lt;&lt;Yo kunsondriti koyu Yohanes pwen. Pe aripo sehe ndramat ndrokonan, urupo hilingi hu melit iripo mbusiy aro yeh?&gt;&gt; Pe iro hinonou para pakinime Yesu.

Yesu iyki anandrinai iya kili hu ndramat mayipou (5,000)

10 Pwen hu aposel humui, pe huya tiyaniy iya kili Yesu iya tesah mepo hu kanmbusiy. Pwen iwiri hu ko huya sura yiy, pe huya kol ngawan mepo hupohowe ngalan Petsaita. 11 Hapeko yihu ndramat soyon iya, ara husa pahasani tokuya hu; pwen huho ndruwan. Pe irawulohani hu, pe iwong iya kili hu iya titiye para kolo King Ngindrai, pe isopwoyani hu mepo hunamiliy para hu kangoh kiya hu mwamwa tahu.

12 Paramwandrai kinpiyah, pwen yihu Songui pe Lumou ara, ara husa kili Yesu, pe hupa, &lt;&lt;Apwandrisa hu ndramat soyon aro kene hu kayau, pwen pe andre hu kaya hu kol mendreheh pe hu kol para parangondron, para hu kaya ten anandrinahu pe hu kayan. Paratesah, worou ara turopo kol mwanan mepo hu ndramat konto aliy pwi.&gt;&gt;

13 Pe Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kahang hu hapesah para hu kayan.&gt;&gt;

Pwen husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ndrinanohun mayimah pe ni malmou opu iripo. Wou apa ndre yowu kaya sousou ana hu ndramat soyon masih aripo?&gt;&gt;

14 Pe hu kamai huro ara, ara ndromwoyahu iho tehe mayipou (5,000). Hapeko ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Akaiki hu korompwan tehe mayimingui koro ndrokoyirayi sih-sih.&gt;&gt;

15 Pwen ndramiran hu humbusiy tehen aliy, pe hu ndramat masih ara humpwan. 16 Pe Yesu iwiri ndrinanohun mayimah pe ni malmou ara, pe maran itandras iya kol paingan yang, pe itoholiy. Pwen iramburingiy pe iykiy iya kili ndramiran hu para hu katainganiy kiya ana hu ndramat. 17 Pwen hu ndramat masih kene ara hunamnam pe isihi hu. Pe hu ndramira Yesu huwiri keyeh mandropwa songui pe luhat pe hunihi ndritike hu iya aliy.

Pita iwong ngawan tehe Yesu, ara yiy Kristus

18 Lang sih aro, Yesu iya kol lohowayin pe iro tohun. Pe ndramiran hu ara huro polo yiy, pe isok hu, ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat masih ara hu tora pa ndre yo hiyeh?&gt;&gt;

19 Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Hayah tahu ara hupa ndre wou Yohanes Ndramat para Paptais. Pe hayah tahu ara hupa ndre wou Eliyah. Pe hu hayah i, ara hupa matisan wou ara hamou tahu poropet para koluw kinna, mepo kinsa tine paiwe.&gt;&gt;

20 Pe isok hu, ipa, &lt;&lt;Kiya, pe wawu, ara wawu pa ndre yo hiyeh?&gt;&gt; Pe Pita isomwiy, ipa, &lt;&lt;Wou ara Kristus ata Ngindrai.&gt;&gt;

21 Pe Yesu ipa mwanye tisingi iya kili hu para hu mbuna katiyaniy kiya kili hamou tehe yiy ara hiyeh. 22 Pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Noru Ndramat andre kiya nondriya hu nopwaran soyon iya, pe andre hu yapane kol, pe hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara andre hu kamwisnani yiy. Pe andre katingundrun kimat, pe kiro mwonen lang maroyoh, andre kisatine paiwe.&gt;&gt;

23 Pwen ipwai iya kili hu ndramat masih, ipa, &lt;&lt;Kapa hiyeh pakiho ndruwo, ara kipa pwi kiya namiliwan mbukenan, pe kisap kei tondrih tan, pe kiho ndruwo lang sih tehe sih. 24 Pe hiyeh pakihimbusani mwoiwan mbukenan, andre mwoiwan kitali yiy. Pe hiyeh kilohongani yo, pe kitali mwoiwan kisa kili yo, pwen andre kisopwat mwoiwan mbukenan. 25 Kapa ndramat hamou kiwiri hu memelit para kol pwan masih kiya mbukenan yiy, pe kiyamulan kimat pe kitali mwoiwan, pwen andre memelit masih kene ara, andre kisopwat yiy tehen tapeh? 26 Pe kapa hiyeh kimasi to pe kimasi kiya nongno, pwen Noru Ndramat andre kimasi tan, kiro mwonen lang mepo nakisa kiyapolo nonowa nganan, pe nonowa ngana Taman, pe nonowa ngana hu angelou haiyan. 27 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hayah mepo hutopo tine iye, ara andre hu kanhingorowe kimat kileh pwi, kipoo hu kanime kolo King Ngindrai.&gt;&gt;

Nombuwe Yesu ipiy

28 Yesu iwong tehen tora ihipwen, pwen tehe lang mandrolwoh iyamulan para aliy, Yesu iwiri Pita, Yohanes pe Yamis, hu matimou ara huyapolo yiy pe huya paingan ngondron sih para hu kaya tohun. 29 Pe Yesu iro tohun, pe kombuyen ipiy iya handra masih, pe koyau tan, ara irayah palpalen pe ngannganan iya. 30-31 Pwen ndramat malmou, Mose pe Eliyah, ara hilsarayah iyasura nonowa ngana hilu, pe hilro wong iyasura Yesu. Pe hilro wong iya sehe melit mepo andre kimbusiy kirayah mannan kiro Yerusalem, pe hilro wong i, iya lengen para kitali kol pwan pe kiyau. 32 Pe Pita iyapolo susuyan hilu ara marahu inun pe humatin turut. Hapeko iro mwonen husa poyoi, hunime nonowa nganngana Yesu pe hilu ndramat malmou hilro tine sura yiy. 33 Pwen iro mwonen hilu pakatali Yesu, Pita ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Namandran, hiyan para yowu koro iye. Pwen yowu kapuli yopai matiwum: hawum atam, hawum ata Mose, pe hawum ata Eliyah.&gt;&gt; Pita ara iwong, hapeko ikowu iya sehe nongan iro pwai.

34 Pita iro wong manau, pwen o kokom hasai isa pe iramburuhi hu, pe huro nondriya kokom ara, pe hunoh. 35 Pwen ngasa mbulukoyu hamou iyau kokom isa, pe ipa, &lt;&lt;Iye ara Noru, yiy mepo kuntakiniman para kipo mbulyo. Akahilingi yiy.&gt;&gt; 36 Pe ngasa mbulukoyun ara ihipwen, pwen husa yirowei tehe Yesu hamou opu iro. Pe ndramiran hu, ara hukaituwe sehe melit hu kannimei, pe hu kantiyaniy pwi.

Yesu isopwoyani wihou hamou mepo payit iro ndritan

37 Pwen iya lang sih i, huro ngondron pe hulai huya pwan, pe hu ndramat soyon iya huya pohonani Yesu. 38 Pe ndramat hamou iro mwalinga hu ndramat soyon ara, ara iwayeh pwokeyan, ipa, &lt;&lt;Ndramat Para Hinonou, urakamam para asanime noru kamai. Paratesah, noru ara hamou opu. 39 Pe payit hamou ngara kikohis kiya ndritan, pe indrou pwi ko, ngara kilomei. Pe ngara kipiyani yiy kiya pwan pe kileleyani yiy, pe mbusas ngara kirowet pohon. Pe ngara kipokasiyani yiy, pe mbuwalin para kitali yiy kileh. 40 Yo urakamam iya kili ndramiram hu para hu karasses payit ara kiya mawen, hapeko hu kanlahiy pwi.&gt;&gt;

41 Pwen Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;O wawu hasap para mahapo, ara wawu kanpwotisingi lohonga wawu pwi, pe lohonga wawu imwakaikai. Mwalaiheh pe andre kuro sura wawu ko yeh? Pe maporosahayeh andre kuro kuni nopwaran tawawu ko yeh? Wawu kawiri mbunah kamai ara, kisa aripo.&gt;&gt;

42 Pe iro mwonen mbunah ara, iro tokai manau iya kili Yesu, payit ara, ipiyani yiy iya ndrita pwan, pe ileleyani yiy. Hapeko Yesu ipomate payit ara, pe isopwoyani wihou ara, pe iyki yiy imui iya kili taman. 43 Pe yihu ndramat masih hu nime pwoke namandran ta Ngindrai, pwen lohongahu indrap.

Pwen hu ndramat masih ara huro lohonge manau iya hu melit mepo Yesu kinmbusiy, pe ipwai iya kili ndramiran hu ipa, 44 &lt;&lt;Akahilingiy nokulani sehe melit nakupwai kisa kili wawu: Noru Ndramat, ara andre hu karatuni yiy pe kaiki yiy kiya nima hu ndramat.&gt;&gt; 45 Hapeko lohongahu, ara kinileu kinna ndroiyi nongan aro pwi. Ndroiyi nongan ara, ara ikohon kili hu, para hu kanlahiy para kapwotisingiy pwi. Pe hunoh para hu kasok yiy kiya nongan ara.

Hiyeh ara ihohin masih

46 Porosih aro, takokowai irayah iro mwalinga ndramiran hu, tehe hiyeh tahu ndrokonan, ara iho hin. 47 Pe Yesu kinyirowe lohongahu pwen, pe iwiri mbunah hamou mendreheh isa pe iyki yiy iro tine ngilsen. 48 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Sehe ndramat kirawulohani mbunah iye kiya ngolo, ara irawulohani yo. Pe hiyeh irawulohani yo, ara irawulohani hiyeh mepo ipwandrisa yo usa. Paratesah, yiy hiyeh ita mamwore mwalinga wawu, ara yiy iho hin.&gt;&gt;

49 Pwen Yohanes, ipa, &lt;&lt;Namandran, yowu nime ndramat hamou iro rasses hu payit huyau, iya ngalam; pe yowu pwayi yiy para kihitohai, paratesah, yiy ara para sura tou pwi.&gt;&gt;

50 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akasingori yiy. Hiyeh mepo kintasisingat ana wawu pwi, ara yiy para susura wawu.&gt;&gt;

Hu para Samariya hurasisingat ana Yesu

51 Pwen lenge Yesu iropo isa pakeh para nakiya kol paingan yang, pwen lohongan itiy pwokeyan para kiya Yerusalem. 52 Pwen ipwandrisa hu ndramat para sapiya nongan huro mu kili yiy, pe huya nondriya kol hakol mendreheh ita nondriya kol Samariya, para hu kaya ramwaniyani hu melit koro mwoimwoi para yiy kiya aliy. 53 Hapeko yihu ndramat huro kol ara, ara hu kantawulohani yiy pwi, paratesah, yiy ara nakiya mwonen kiya Yerusalem. 54 Iro mwonen ndramiran hilu, Yamis pe Yohanes hilnime kultuwayi hu Samariya, pwen hilsok yiy, hilpa, &lt;&lt;Yapan, wou anamiliy para yowu kayoh mwan kiyau kol paingan yang kisa pwan, pe kitimwi hu, ndre?&gt;&gt; 55 Hapeko Yesu ipaiwani yiy iya kili hilu, pe ipomate hilu. 56 Pwen huyau huya kol hakol mendreheh i.

Tesah nakirayah kapa ndramat hamou pakiho ndruwa Yesu

57 Iro mwonen huro tokai sai huropo huya, ndramat hamou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Hape aleheh naya aliy, ara andre kuho ndruwam.&gt;&gt;

58 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Yihu mwiy puyap, ara mangarehu, pe hu norukan para wohowoh, ara mayumwahu. Hapeko Noru Ndramat, ndrohonokun para matiliu, ara pwi.&gt;&gt;

59 Pwen Yesu ipwai iya kili ndramat hamou i, ipa, &lt;&lt;Asa pe oho ndruwo.&gt;&gt;

Hapeko ndramat ara isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, atali yo kuya roni tomo na.&gt;&gt;

60 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat para kimat, ara hu koro roni ndramirahu mbukenahu mepo humat. Hapeko wou aya, pe aya pohowe nongna kolo King Ngindrai.&gt;&gt;

61 Pe hamou i ipwai, ipa, &lt;&lt;Yapan, yo andre kuho ndruwam, hapeko kumui pe kuya pomwanye kiya kili hu ndraisih ato na.&gt;&gt;

62 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo imbultuwe nes para taluweya pwan, pe inimnim imui iya ndruwan, ara kinlahiy para kipo mbulen kiro nondriya kolo King Ngindrai, ara pwi yoh.&gt;&gt;

10

Yesu ipwandrisa hu ndramat manandrtingui pe lumou

1 Iyamulan Yapan irakinima hu ndramat andrtingui pe lumou i, pe ipwandrisa hu malmou-malmou huho mu kili yiy huya kene hu kol ngawan pe hu kol hakol-hakol mepo andre kamulan kiya aliy. 2 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Anandrinai soyon iya, ara hu kaniman pwen hutora piyang, hapeko hu ndramat para poya mbulen, ara noye ko. Pwen pe akatohun kiya kili Yapan mepo mbukena piyang, para kipwandrisa hu ndramat para poya mbulen para hu kayapo mbulen kaya nondriya pingen. 3 Akaya! Yo nakupwandrisa wawu tehe hu noru sipsip, para akaya mwalinga hu mwiy puyap. 4 Pe wawu mbuna akasap ndropwa sombule pat, ndre ndrop, ndre hu hatna pwelekai. Pe wawu mbuna akarawulohani hamou kiho sai.

5 Pe kapa wawu kasong kaya nondriya seu hawum, pwen wawu kapwai kimu, akapa, &lt;Ndriya wayis, ara kiro polo wawu topo seu iye.&gt; 6 Pe kapa ndramat para ndriya wayis kiro seu ara, ara andre ndriya wayis kiro polo yiy, pe kapa pwi, andre nongna wawu kimui kisa kili wawu. 7 Akoro ndron seu ara ko, pe akayan sehe anandrinai, ndre akayin sehe ndran mepo hu nakahang wawu, paratesah, ndramat ngara kipo mbulen, ara andre kiwiri kennen. Pe wawu mbuna akangas seu hawum kiya hawum.

8 Pe kapa wawu kaya nondriya kol hakol ngawan, pe hu karawulohani wawu, pwen sehe anandrinai hu kasaikiy kisa kili wawu, ara akayan opu. 9 Pe akasopwoyani mwamwa tahu ndramat humwa hutora ara, pe akapwai kiya kili hu, akapa, &lt;Kolo King Ngindrai, ara kinsa pakeh kili wawu.&gt; 10 Hapeko kapa wawu kaya kol hakol ngawan pe hu kantawulohani wawu pwi, ara akaya kene payango sai tahu pe akapa, 11 &lt;Kohu pwan para kolo wawu mepo ipai iripo polndrika yowu, ara yowu topo tolohaniy pe wawu andre kawiri koran. Hapeko akalohonganiy kiya hiyan: kolo King Ngindrai ara kinsa pakeh kili wawu.&gt; 12 Yo upwai isa kili wawu, kiro mwonen lang para tamwanye, kora kol ara, ara andre kiramwaitini koran nopwaran para kol Sotom.

Hu ndramat mepo hu kantapaiwani ndriyahu pwi, ara huiki koisariy

13 O wawu para Korasin! O wawu para Petsaita! Toimwa wawu. Nopwaran namandran ita ndrita wawu. Kapa ndramat hamou kinna kol malkol Tayar pe Siton, pe kinmbusi hu ndraikiya pwoke kiro aliy, tehe kintayah kinsa kili wawu pwen, ara andre hu kantapaiwani ndriyahu pwen ndrukoluw kinna, pe andre hu kansuluye hu kanna koyau para koisirai, pe andre hu kantumwi hu kanna palam i. 14 Hapeko kiro mwonen lang para tamwanye, koran nopwaran wawu nakakuniy, ara andre kiramwaitini kora nopwaran tahu para Tayar pe Siton. 15 Pe wawu para Kapernawum, wawu pakasikiye wawu kaya paingan yang, ndre? Pwi yoh! Wawu andre kaya pwan masih ndrohonoku hu ndramat kanmat.

16 Sehe ndramat kihilingi wawu ara ihilingi yo yi, pe sehe ndramat mbuwalin tawawu, ara mbuwalin to yi; pe hiyeh mbuwalin to, ara mbuwalin ta hiyeh ipwandrisa yo usa iyapolo pwoke nopwaran.&gt;&gt;

Yihu ndramat andrtingui pe lumou humui husa

17 Yihu ndramat andrtingui pe lumou ara humui huyapolo pwesai, pe hupa, &lt;&lt;Yapan, yowu pohowe ngalam, pe hu payit ara huhilingiy pe huho ndruwa nongna yowu.&gt;&gt;

18 Pwen pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yo unime Sinai iyos iro kol paingan yang isa pwan tehe kamit. 19 Yo ara kunuiki pwoke nopwaran iya, kinsa kili wawu pwen, para wawu andre kangastoro pe karahatuwe hu mwat pe hu supwalngai, pe andre wawu karamwaitini pwoke masih ata Sinai; pe andre hapesah mwomwan kintayah kili wawu pwi yoh. 20 Pwen wawu mbuna akapwes kata hu payit huhilingi wawu, hapeko wawu kapwes tehe ngala wawu, ara Ngindrai kinratuluwiy pwen ita kol paingan yang.&gt;&gt;

21 Iro mwonen lang ara Mwoiwan Haiyan iyki pwesai namandran ipep ndriya Yesu, pe Yesu ipa, &lt;&lt;Tomo, Yapane kol pwan pe kol paingan yang, yo uhuri ngalam, paratesah, wou ankulani hu melit aro kinna kili hu ndramat mepo lohongahu iman pe hupahas iya lohongai, hapeko aniyki hu melit kansa yelan ngawan kinna kili hu mbunah mendreheh. Ehe, Tomo, anmbusiy tehen tora, ara iho ndruwa namiliwam opu.

22 Melit masih, Tomo kiniyki hu topwei kansa kili yo. Pe hamou tanan ta Norun pwi, Taman opu tanan ta norun. Pe hamou tanan ta Taman pwi, Norun opu tanan ta Taman. Pe hu mepo Norun inamiliy para kiyingani Taman kiya yelan kili hu, ara yihu ara ko, hupahasani yiy.&gt;&gt;

23 Pwen Yesu ipaiwani yiy iya kili ndramiran hu, pe iwong nokule ko, ipa, &lt;&lt;Yihu mepo hunime tesah wawu topo nimei, ara lomwes ita kili hu. 24 Yo upwai isa kili wawu tehe hu poropet soyon pe hu king para koluw, ara hunamiliy para hu kanime tesah mepo wawu topo nimei, hapeko hu kannimei pwi. Pe yihu pakahilingi tesah mepo wawu topo hilingiy, hapeko yihu kanhilingiy pwi.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye ta yapa Samariya hamou hiyan

25 Porosih aro, ndramat hamou ipahas iya nongan para pwahanou ara itine para pakinohonou lohonga Yesu, pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, yo andre kumbusi tesah para kuwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

26 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen ita nongan para pwahanou, ara ipa tesah? Pe wou animei tehen tapeh?&gt;&gt;

27 Pe ndramat ara isomwi yiy, ipa, &lt;&lt; &lt;Ambuluhi Yapan Ngindrai atam kiyau ndriyam masih kene, pe kiya mwoiwam masih kene, pe kiya pwoke tam masih kene, pe kiya lohongam masih kene&gt;; pe &lt;ndriyam kimbuluhi hiyeh para pakeh kili wou tehe ndriyam ngara kimbuluhi wou mbukenam.&gt; &gt;&gt;

28 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wou ansomwiy imwonen masih. Pwen, ambusiy tehen tora, pe andre awiri taleh.&gt;&gt;

29 Hapeko ndramat ara, ara pakimbusi yiy mbukenan tehe kultuwayin imwonen, pwen pe isok Yesu, ipa, &lt;&lt;Pe ndramat para pakeh kili yo, ara hiyeh imwonen?&gt;&gt;

30 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Lang sih aro, ndramat hamou itali Yerusalem para pakilai kiya kol ngawan Yeriko. Pe yihu ndramat para pahana hu kohon huho sai pe hurayi yiy, pe huwiri topwe meltan masih iyapolo koiwen. Pwen hutali yiy kinto pwan tehe pakeh nakimat, pe hu kantan. 31 Pe pris hamou ara ilai sai ara ko isa pwan, pe inime ndramat ara. Pwen pe iyayau te sai haroh, pe kinnau. 32 Pwen hamou tahu Lepi yi, ara isa mwonen isa ara, pe inime yiy. Pwen pe indrihisani yiy iyapwen te sai haroh i, pe kinnau. 33 Hapeko ndramat hamou para Samariya iro tokai sai, pe isarayah isa mwonen isa hape aleheh mepo ndramat ara iro aliy. Pe inime yiy, pe koyun isikirani yiy. 34 Pwen iya ngilsen, pe itilingi ndraikei pe wain iya hu neken tan pe iwasi hu. Pwen iyki ndramat ara iya ndrita tongkiy tan mbukenan, pe iwiri yiy iya seu para pwokereya hu ndramat, pe iponokulani yiy. 35 Pe iya lang sih i, iwiri sombule silwa malmbut, pe iykiy iya kili ndramat iro nimnim iya seu para pwokereya hu ndramat ara. Pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Apwokarani yiy kipoo kumui kusa, pwen andre kupo sura soiwi sombule pat tam mepo anpiyaniy pwen para asopwat yiy.&gt; &gt;&gt;

36 Pwen Yesu isok ndramat ara, ipa, &lt;&lt;Kiya, alohonganiy na; hiyeh tahu matimou ara, ara irayah tehe ndramat para pakeh kili ndramat aro, mepo iyos iya nima hu ndramat para pahana pe hurayi yiy?&gt;&gt;

37 Pwen ndramat ipahas iya nongan para pwahanou ara isomwi Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo koyun iti yiy pe isopwat yiy ara.&gt;&gt;

Pwen pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Ayau aya, pe ambusiy tehen aliy yi.&gt;&gt;

Yesu iro seu ta Marta hilu Mariya

38 Yesu iyapolo ndramiran hu huro tokai huya, pe husa kol hakol mendreheh mepo pihin hamou ngalan Marta iro aliy. Pe pihin ara iwiri Yesu iya suwen. 39 Pe Marta ma nalin hamou ngalan Mariya, pe Mariya iya pe irompwan pakeh ngondroka Yesu, pe iro hilingi sehe nongan Yesu iro wong iya aliy. 40 Hapeko Marta ara lohongan kinikuw pwi, iya sehe melit mepo iro mwanye hu ara—tehe pwokeikei pe melit handra-handra yi. Pwen pe isa kili Yesu, pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Yapan, alohonganiy tapeh? Nali ara itali yo, pe yo kopu urupo pet iya mbulen iye. Apwai kiya kili yiy para kisa sopwat yo!&gt;&gt;

41 Pe Yapan isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Marta, Marta; wou ara ata lohonge soyon, pe ndriyam ipworu iya hu melit soyon iya. 42 Hapeko melit handra kopu, ara ihohin para aro lohonganiy. Pe Mariya ara inamiliy para kiwiri melit handra hiyan masih aro. Pe kinlahi hamou kiwiriy kiya mawen kili yiy, ara pwi.&gt;&gt;

11

Yesu ihinuwani ndramiran hu iya totohun

1 Lang sih aro, Yesu iya kol hape pe iro tohun. Itohun ihipwen, iyamulan ndramiran hamou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, ahanuwani yowu kiya totohun tehe Yohanes kinhinuwani ndramiran hu kinna aliy.&gt;&gt;

2 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa wawu nakatohun, ara wawu kapa:

&lt;Tomo,

ngalam ara haiyan.

Kultuwayi kolo king tam kisa.

3 Ahang yowu anandrinai para lang sih tehe sih.

4 Pe atali hu pakut mwomwan towu,

tehe yowu ngara katali hu pakut mwomwan tahu ndramat masih, mepo hu ngara kambusi pakut mwomwan kisa kili yowu.

Pe mbuna aluwani yowu kiya nondriya nohonou.&gt; &gt;&gt;

5 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa hamou tawawu ara makowasen, pe kiho ndrokolo put kiya kili hamou, pe kipa, &lt;Kowase, aiki ndrinanohun matipai kisa kili yo; 6 paratesah, kowase hamou iyeyau sai o, pe isarayah isa kili yo, pe hapesah para kuhang yiy pwi.&gt;

7 Pwen ndramat mepo iro nondriya seu ara isomwi yiy, ipa, &lt;Mbuna asa tandroyani yo. Papaye yowu, ara kanwariy, pe yowu noru ara yowu kanmatin pwen topo yokyok towu. Pe kunlahiy para kutine pe kuhang wou hapesah pwi.&gt; Pwen tehen tapeh? 8 Upwai isa kili wawu, welen imai para kitine pe kiyki ndrinanohun kiyatan, konan yiy ara kowasen, hapeko iya pwoke ata ndramat mepo iro rakekeyaniy manau ara, pwen andre kitine pe kiyki weneyan o tehe inamiliy.

9 Pwen tehen tora ko, upwai isa kili wawu: Akasok pe andre kaikiy kisata wawu, akaten pe andre akaya kahiy, akaralikiri papai pe andre papai kite kisa kili wawu. 10 Paratesah, hiyeh mepo kisok, ara andre kiwiriy, pe hiyeh mepo kiten ara andre kiya kahiy, pe hiyeh mepo kiralikiri papai, ara andre papai kite kiya kili yiy.

11 Kapa noru wawu hamou kisok taman kiya ni hamou, pwen andre kihang yiy mwat hamou? Pwi yoh! 12 Pe kapa kisok kiya nairu norukan sih, pwen andre taman kihang supwalngai hamou kiya anan? Pwi yi! 13 Pe kapa wawu tana wawu topwei para wawu kaiki hu yukyuk mwayih kiya kili noru wawu hu, konan wawu ndramat ngara kambusi kultuw mwomwan, pwen tehen tora ko, Tama wawu iyera kol paingan yang, ara andre kiyki Mwoiwan Haiyan kiya kili hu mepo hu ngara kasok yiy!&gt;&gt;

Yesu pe Peelsepul

14 Yesu iro rapiyani payit hamou para pohomum iyau iya mawen kili ndramat hamou, pe payit ara itali yiy kinnau. Pwen o, ndramat mepo pohon imum ara, ara iwong, pe hu ndramat masih, ara huro lohonge soyon. 15 Hapeko hu hayah tahu hupa, &lt;&lt;Ita rasses hu payit, ara iyau pwoke ta Peelsepul, payit mepo yapane hu payit masih.&gt;&gt; 16 Pe hayah tahu ara hu pakanohonou yiy, pe huro sok yiy para kipwaingani kaipisa pwoke handra kiyau kol paingan yang.

17 Yesu kinpahasani lohongahu pwen, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa hu ndramira king para kol hakol, hu kamasilpat kaya malpat pe hu kahangas mwalingahu, pwen andre kolo king ara kiya pwalngengei o mwaihei. Pe kapa yihu ndraisih hu kahangas anahu mbukenahu, hu ndraisih ara, ara andre hu kalon. 18 Pe kapa yihu yowe Sinai hu kamasilpat kaya malpat, pwen andre kolo king tan kiro tine pwokeyan tapeh? Yo upwai tehen toro, paratesah, wawu pa ndre yo urasses hu payit huyau, ara iyau pwoke ta Peelsepul. 19 Hapeko kapa kurasses hu payit kiyau pwoke ta Peelsepul, pwen yowe wawu hu ngara karasses hu payit kiyau pwoke ta hiyeh? Pwen pe hu yowe wawu mbukena wawu, andre hu kapwainganiy tehe nongna wawu ara, ara kinmwonen pwi. 20 Hapeko kapa Ngindrai kiniyki pwoke nopwaran tan kinsa kili yo, pe ngara kurasses hu payit hu kayau kaliy, pwen pwoke para kolo King Ngindrai, ara kinsa kili wawu pwen.

21 Pe kapa ndramat hamou pwokeyan kimbultuwe memelit para pahun kiro kili yiy, pe kiro penani suwen mbukenan, pwen memelit tan masih andre kiro hiyan. 22 Hapeko kapa ndramat hamou pwokeyan iya pe ihohin iyatan kisa, pe kipo pahun kiyasura yiy pe kiramwaitini yiy, pwen ndramat pwokeyan ara, andre kiwiri hu melit para pahun ata ndramira seu ara, mepo lohongan ipa ndre hu koro penani yiy. Pwen ndramat pwokeyan ara, andre kiya pe kirahihiri melit masih para seu ara.

23 Pe hiyeh mepo kinto sura yo pwi, ara andre kirasisingat ano. Pe hiyeh mepo kinho mbultani hu ndramat pwi, ara ngara kirasumbuwani hu.

24 Kapa payit hamou kisa mawen kili ndramat hamou, ara andre kiya kol ndrohoyin para kiya ten noku ngohongoh. Hapeko kapa kinlahiy kikahi noku ngohongoh pwi, pwen andre kipa, &lt;Andre kumui kuya seu kuntaliy mamu ara.&gt; 25 Pwen iyarayah iya, pe iya nimei tehe seu ara, ara yihu kanpwasiliy kinna hiyan pe iro mwoimwoi. 26 Pwen imui iya pe iya wiri hu payit manandrtimou i, mepo kultuwayihu pwassin masih pe iramwaitini yiy, pe husong huya nondriyan pe huyen aliy. Pe iyamulan para aliy, ara mipwan ata ndramat ara, ara kintewihiy pwi masih, pe iramwaitini mipwan tan para mamu.&gt;&gt;

27 Pwen Yesu iro tiyani hu melit aro ndron, pe pihin hamou iro mwalinga hu ndramat soyon ara, iwayeh, ipa, &lt;&lt;Pihin mepo imwalahiy tam pe ipwokere wou, ara lomwes ita kili yiy.&gt;&gt;

28 Hapeko Yesu isomwi yiy, ipa &lt;&lt;Hiyan para tukapwai toro: yihu mepo huhilingi nongna Ngindrai pe huho ndruwan, ara lomwes ita kili hu.&gt;&gt;

Kaipisa poropet Yonah

29 Pe yihu ndramat ara hurohon huropo huya soyon, pe Yesu ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat hasap para mahapo, kultuwayihu ara pwassin. Yihu sok kaipisa pwoke handra, hapeko andre hu kannimei pwi; kaipisa poropet Yonah kopu andre hu kanimei. 30 Paratesah, Yonah ara kintayah tehe kaipisa melit iya kili hu ndramira Ninipe; pwen pe Noru Ndramat andre kirayah tehen aliy opu, kiya kili hu ndramat hasap para mahapo. 31 Pe kiro lang para tamwanye, Kwin para Tolau andre kisa pe andre kitiyani titiye mwomwan ta hu ndramat hasap para mahapo, paratesah, yiy iyau ndrakolmu kol pwan isa para kisa hilong lohongai waison ta Solomon. Hapeko hamou iripo mahapo, ara ihohin iya, iya kili Solomon. 32 Pe kirahihini lang para tamwanye, yihu ndramira kol Ninipe andre hu kasa koro tine, pe kasopwat nongan para tamwanye, pe katiyani titiye mwomwan tahu hasap para mahapo, pe andre hu karasusut nongan kiya kili hu. Paratesah, yihu kanhilingi nongna Yonah pe hu kantapaiwani ndriyahu, hapeko hamou iripo mahapo, ara ihohin iya, iya kili Yonah.

Maram ara tehe paisui para nombuwem

33 Ndramat hamou kinoho tolmwani paisui pe kikulaniy kiro hape, ndre kiykiy kiye pahandra pwelekei sih, ara pwi. Andre kiykiy kiro tine ndrita keyau, pwen hu ndramat masih hu kasa nondriyan, andre hu kanime nganan. 34 Mara ndramat ara tehe paisui para nombuwe ndramat. Kapa maram kiro hiyan, ara nombuwem masih andre kipep kiya nganan. Hapeko kapa maram kiro mwomwan, pwen andre nombuwem masih kilokuh topwei. 35 Maram kiro tam kiya hiyan, matisan ngana maram ita nondriyam ara kilokuh. 36 Pwen tehen tora ko, kapa nombuwem masih kipep kiya nganan, pe hape para aliy kinilokuh pwi, pwen nombuwem masih andre ngannganan kiyat topwei, tehe ngana paisui kiho yat ndritam.&gt;&gt;

Nongan nopwaran mannohin

37 Yesu iwong ihipwen, pwen Parisiy hamou ipwanos yiy para kiya namnam kiyapolo yiy. Pwen Yesu iya nondriya suwen, pe iyeroh ngilse keyau. 38 Hapeko Parisiy ara, ara inimei tehe Yesu kinsungani niman kimu pwi, pe inamnam; pwen ilohonge soyon.

39 Pwen pe Yapan ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Wawu Parisiy ara ngara wawu kasungani ngawan para pweniu pe para pirou, hapeko nondriya wawu ara ipep iya mwolou pe hu kultuw pwassin masih. 40 Lohonga wawu pwi! Yiy mepo imangsani ngawan para hu melit, ara imangsani nondriya hu melit tehen aliy yi, ndre? 41 Hapeko aiki sehe melit mepo ita nondriya pwelekei kiya kili hu mepo hundroisiy, pwen pe meltam masih andre kiro howen.

42 Wawu Parisiy, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu, paratesah, wawu taingani melit tehe koyo pe parahiy pe hu kaimbuwe kei para piyang handra-handra mendreheh tehen tora* kiya masongui, pe ngara akaiki hape para aliy kiya kili Ngindrai tehe yukyuk tawawu. Hapeko wawu ngara katali kultuw imwonen, pe kultuw para kambuluhi Ngindrai. Hiyan para wawu koro ndruwa hu kultuw hiyan namandran tehen tora, pe koyu wawu mbuna kirut hu melit mendre-mendreheh ara yi.

43 Wawu Parisiy, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu, paratesah, wawu namiliy para korompwan pwapwai hiyan hu ndramat ngara hu kahaiyaniy nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta , pe wawu namiliy para hu ndramat karawulohani wawu koro hu ndroho pehei.

44 Toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu. Wawu ara tehe hu ndrohonoku tona ndramat mepo yihu ndramat kanyirowe ndraikiya hu pwi, pe ngara hu karakai ndritahu.&gt;&gt;

45 Pwen ndramat hamou ipahas iya nongan para pwahanou isomwi Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, nongan masih mepo atapwai iya kili hu Parisiy, ara ipwasimiri yowu yi.&gt;&gt;

46 Pwen Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Wawu ndramat hiyeh wawu pahas iya nongan para pwahanou, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu, paratesah, ngara wawu kaiki nopwaran kiya ndrita hu ndramat pe ipworu hu, pe hu tora ngandrah para kuniyan. Pe wawu mbukena wawu, ara wele wawu kinho so para wawu kaiki ndrakopwenima wawu hakip para kasopwat hu, ara pwi.

47 Toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu, paratesah, wawu sondritiyani ngarehu hu poropet, pe tumbu wawu hu, ara hu kanitingundruhu. 48 Pwen wawu yinganiy tehe kultuwayi tumbu wawu hu mepo hu kanmbusiy, ara wawu pa ndre hiyan, tehe hutingundru hu poropet, pe wawu tora sondritiyani ngarehu. 49 Pwen tehen tora ko, nondriya lohongai waison ta Ngindrai, yiy kinpwai toro: &lt;Yo andre kupwandrisa yihu poropet pe yihu aposel para hu kaya kili hu, pe hayah tahu andre hu katingundruhu, pe hayah tahu andre hu karandroyani hu.&gt; 50 Pwen pe yihu ndramira hasap para mahapo, ara andre hu kakuni kora ndreye hu poropet masih kene mepo hu kanitingundruhu, iro tandrohonga kol pwan irayah, ipoo isa matnen mahapo. 51 Pe iro kili ndreye Apel imuw, ipoo isa matne ndreye Sekarayah imuw, mepo hu kanitingundrun iho mwalinga pere tuntun pe yumwa totohun ara—yo upwai isa kili wawu tehe hu ndramira hasap para mahapo, andre hu kakuni kora melit masih kene ara.

52 Wawu ndramat hiyeh wawu pahas iya nongan para pwahanou, ara toimwa wawu; nopwaran ita ndrita wawu, paratesah, wawu kanwiri kiy† para papai para kaya nondriya lohongai iman, ara kinna mawen. Wawu mbukena wawu, ara mbuwali wawu para akaya nondriyan, hapeko yihu mepo hunamiliy para hu kasong kaya nondriyan, ara wawu tora singori hu yi.&gt;&gt;

53 Pwen Yesu itali seu ara, pe yihu Parisiy pe yihu ndramat hupahas iya nongan para pwahanou, ara hurasisingat anan pwokeyan iya, pe huro sok yiy iya hu soksok handra-handra iyapolo ndrangsai, 54 para hu pakaratuni yiy para kipa hapesah, pwen pe hu kalahiy para hu kaiki yiy kiya nongan.

12

Akoro rapapahan pe kapwokeyani lohonga wawu

1 Pwen iro lang ara ko, hu ndramat sopou-sopou husa tawurehu pe huro tandrapndrap, pe huro rahatuwe pwelekahu hamou-hamou. Pwen Yesu iwong imu iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Akoro rapapahan kiya yis* tahu Parisiy. Yis ara, ara iyingani pwandrandraman tahu. 2 Pe sehe melit mepo hu ndramat kantamburuhiy ita, ara andre Ngindrai kirehei. Pe sehe melit ita kohon pe kanpahasaniy pwi, ara andre kisa yelan ngawan. 3 Pwen pe sehe nongan wawu kapwai kiro lokuhan, ara akapohowei kiro ngana lang. Pe sehe nongan wawu kanpahulhun kinna aliy, kinna ndrainga hamou kiro mbulkura hu seu, ara andre kapwaharai kiho payandroha hu seu.

4 Wawu kowase, upwai isa kili wawu, tehe wawu mbuna akanoh tahu mepo hulahiy para katingundru nombuwe wawu, pe kiyamulan, andre yihu kanlahiy para hu kapo suran pwi yi. 5 Hapeko nakupwainganiy kisa kili wawu sehe ndramat para akoro nohowani yiy. Kapa hu katingundru nombuwe wawu, ara konan. Hapeko akanohowani Ngindrai, yiy mepo kamulan para kimat ta wawu, ara pwoke nopwaran hira kili yiy para kipiyani wawu kaya nondriya ngat mepo mwan itayat aliy. Ndrokonan, upwai isa kili wawu tehe akoro nohowani yiy ara ko. 6 Wawu pahasaniy tehe hu norupep mayimou, ara andre hu ndramat kapo pehei kiya tahu, kiya sombule pat malmbut, ndre? Hapeko Ngindrai ara koyun kinoho mayit kinnata hamou tahu pwi. 7 Pe tehen aliy i, hu kompai hutora paya wawu, ara Ngindrai kindromwahu topwei. Pwen wawu mbuna akanoh, wawu ho hin iya, iyata hu norupep soyon.

Worou mbuna akamasi para kapwohowei tehe worou ara yowe Yesu

8 Yo upwai isa kili wawu tehe, sehe ndramat ngara kiwong ngawan kiro mbulmara hu ndramat tehe yiy ndramiro, ara andre Noru Ndramat kiwong ngawan kiro mbulmara hu angelou ta Ngindrai, tehe yiy ara ndramiran. 9 Pe kapa hiyeh ngara kipwai tehe ikowu to kiro mbulmara hu ndramat, ara andre kupwai tehe ukowu tan, kiro mbulmara hu angelou ata Ngindrai.

10 Pe kapa hiyeh kipwasisiman ana Noru Ndramat, ara andre Ngindrai kitali pakut mwomwan atan; hapeko kapa hiyeh kipwasisiman ana Mwoiwan Haiyan, ara andre Ngindrai kintali mwomwan tan pwi.

11 Pe kapa hu nakaiki wawu kaya nongan koro nondriya hu yumwa multere, pe kaya mbulmara hu pohon para kol pe hu yapane kol, ara mbuna akalohonge soyon kiya sehe nongan para wawu nakapenani wawu kaliy, 12 paratesah, kiro mwonen paramwandrai ara, Mwoiwan Haiyan andre kihinuwani wawu, kiya sehe nongan imwonen para wawu nakapwai.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye ta ndramat menmenan soyon payan imbui

13 Pwen ndramat hamou iro mwalinga hu ndramat soyon ara ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, apwai kiya kili nali para kirahihiri hu memelit ta tama youlu kiho mwalinga youlu.&gt;&gt;

14 Pwen Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh? Sehe ndramat irakinimo para kurayah ndramat para tanonoye ndre ndramat para tamwanye ndrokolo walu?&gt;&gt; 15 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro! Pe akoro hinehes. Matisan wou ahamwolou kiya hu melit soyon handra-handra. Ndramat hamou mepo menmenan soyon, ara kinlahiy para kiwiri taleh kiyau kili hu meltan, ara pwi.&gt;&gt;

16 Pwen itiyani nongan pwandritiye iya kili hu, ipa toro: &lt;&lt;Pinge ndramat hamou menmenan soyon, ara hu anandrinai para aliy ara hurayah soyon iya. 17 Pwen yiy mbukenan iro lohonge, ipa, &lt;Andre kumbusi tapeh? Hape kaisowa anandrinai to para kuratto hu koro aliy, ara pwi.&gt;

18 Pwen ipa, &lt;Yo andre kumbusiy tehe toro: andre kuloiwani hu kaisowa anandrinai ato, pe kupulihu kaya namandran, pwen andre kuratto hu mbuwa wit to pe hu memelit to hiyan hu koro aliy. 19 Pe andre kupwai kisato mbukeno, kupa, &lt;&lt;Menmeno ara hu kanna soyon iya hutopo, pe ilahiy para kiwiri yo hayou hitun iya hu tora po husa. Pwen andre kuro mwoimwoi o, pe kuro namnam pe kuro yin ndran pe kuro pwes.&gt;&gt; &gt;

20 Hapeko Ngindrai ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Payam kinmbui! Kiro mahapo kiping o, andre mwoiwam kitali wou. Pwen hiyeh ndrokonan andre kiwiri memelit masih kene atam, mepo anmwaniyani hu pwen tora.&gt;

21 Aro ara iyingani tesah nakirayah kiya kili hiyeh iratto memelit soyon atan mbukenan, hapeko iya mbulmara Ngindrai, ara yiy ndramat menmenan soyon pwi.&gt;&gt;

Lohonga wawu mbuna kimwa

22 Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Upwai isa kili wawu, lohonga wawu mbuna kimwa kiya mipwan tawawu, kiya tesah wawu andre kayan, ndre kiya tesah wawu nakasuluye wawu kiya aliy. 23 Mwoiwa wawu ara iramwaitini anandrinai, pe nombuwe wawu ara iramwaitini koyau. 24 Akayirowe hu pihinan:† yihu konhohas, pe hu konhopo anandrinai pwi. Pe kaisowa anandrinahu ara pwi yi. Hapeko Ngindrai ngara kihang hu anandrinai manau. Pe wawu ndramat, ara wawu ho hin iyata hu norukan. 25 Hiyeh tawawu, kapa lohongan kimwa, ara ilahiy para kiposura lenge mwoiwan kiya niwen hape? 26 Pe kapa wawu kanlahiy para kambusi melit mbuskau aro pwi, pwen tehen tapeh pe lohonga wawu imwa iya hu memelit masih ara.

27 Akayirowe hu nonou hu tora lek tapeh. Yihu konhopo mbulen pwi, pe hu konho mangse koiwehu pwi. Hapeko upwai isa kili wawu tehe nowiya nosa Solomon masih lahayan iya, ara kintamwatini lahaya hu nonou iye pwi yoh. 28 Akanimei; Ngindrai ngara kinowi hu ndromwindriu para piyang tehen tora, mepo topo lang nepo ko, pe kiya moh, ara andre kapiyani hu kaya nondriya mwan. Pwen wawu pahasaniy ndrokonan tehe Ngindrai andre kinowi wawu kiramwaitini nowiya hu nonou ara, ndre? Wawu tana wawu tehe ara ndrokonan, konan kapa lohonga wawu ndrisiyon, ara mulai opu. 29 Pe lohonga wawu mbuna kimwa kiya sehe anandrinai para wawu nakayan, ndre sehe ndran para wawu nakayin; ara wawu mbuna akanimanga hu melit ara. 30 Yihu ndramat para kol pwan masih, ara yihu ngara hu kanimanga hu melit tora. Hapeko namiliwa wawu iya hu melit tehe ndran pe anandrinai, ara Tama wawu kinpahasaniy pwen. 31 Hapeko wawu katele kolo king Ngindrai kimu, pwen hu melit aro, ara andre kihang wawu yi.

32 Wawu ndrokoyirayi sipsip hapat mendreheh, wawu mbuna akanoh. Tama wawu, ara kinlohonganiy pwen tehe andre kipwes para kiyki kolo King Ngindrai kisata wawu. 33 Akapo pehei kiya hu menmena wawu, pe akaiki sombule pat para aliy, ara kiyata hu ndramat mepo hundroisiy. Pe akapo hu ndropwa sombule pat para kol paingan yang, mepo andre kinimut pwi. Pe akaratto hu melit lahayan para kol paingan yang, mepo andre kinwenei para kihipwen pwi, pe hu ndramat para pahana kanwenei para kapahanowei pwi, pe hu selei kanwenei para kaseleyani hu pwi. 34 Paratesah, hape aleheh mepo menmena wawu lahayan ita aliy, ara ndriya wawu andre kiro aliy yi.

Akoro hinehes

35 Akasuluye wawu pe kawasi tisingi kundrayi wawu, pe hu suya wawu ara hu koro yat, pe akoro hinehes para mbulen. 36 Pe akoro tehe hu ndramat hutora longe namandran tahu ita kowase yon para yesou sih, pe andre kimui kisa. Pwen kapa kimui pe kiralikiri papai, kindrou pwi ko, andre hu katipe papai kiya kili yiy. 37 Pe kapa namandran tahu kimui kisa pe kinimei tehe hu ndramat para poya mbulyan hu koro hinehes, ara andre hu koro hiyan. Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe namandran mbukenan andre kisuluye yiy pe andre kipwai kiya kili hu para hu karoh keye ngilse keyau, pe andre kisa pe kihang hu anandrinai. 38 Pe hu ndramat para poya mbulen mepo namandran tahu isa pe iyirowei tehe huro hinehes, konan kisa kiho ndrokolo put ndre pakeh lang, ara andre hu koro hiyan. 39 Hapeko lohonga wawu kileu kiya nongan aro: Kapa mbukena seu kinpahasaniy pwen kimu iya sehe paramwandrai ndramat para pahana nakisa, pwen suwen ara andre kinlahiy para hamou kitumbuwei pe kiya nondriyan pwi. 40 Pwen wawu yi, ara akoro hinehes, paratesah, Noru Ndramat nakisa, ara andre kiho nondriya paramwandrai mepo wawu kowu para nakisa kaliy.&gt;&gt;

41 Pwen Pita isok Yesu, ipa, &lt;&lt;Yapan, nongan pwandritiye atatiyaniy ara, ara isa kili yowu ko, ndre iya kili yihu ndramat masih i?&gt;&gt;

42 Pwen Yapan isomwiy, ipa, &lt;&lt;Hiyeh ara pohon para mbulen, mepo maran pahalan pe lohongan waison? Namandran ata ndramat tehen tora, andre kiyki yiy para kiro nimnim kiyata hu ndramat para poya mbulen, pe para kiro hang hu anandrinai kiho mwonen paramwandrai para yukuya anandrinai. 43 Hiyan masih kapa ndramat para poya mbulen ara, ara namandran tan kimui kisa, pe kinimei tehe yiy iropo mbulyan. 44 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe namandran tan andre kiyki yiy kiro nimnim kiya hu menmenan masih kene. 45 Hapeko, kapa ndramat para poho mbulen ara kipanguluwaniy kiyatan mbukenan, kipa, &lt;Namandran to, ara ita mawen ndrangan niwen iya pe kinsa mapu,&gt; pe kapa kirandroyani hu kamai pe hu pihin para poya mbulen, pe kiro namnam pe kiro yin ndran tunguyan pe maran kimbui, 46 pwen namandran ta ndramat para poya mbulen ara, ara andre kisa kiho nondriya lang mepo ikowu iya aliy, pe kiho nondriya paramwandrai mepo kinpahas kinna aliy pwi. Pe andre namandran tan kiringi yiy kiya mendre-mendreheh, pe kiyaiki yiy kiya polo hu mepo hu kanpwotisingi lohongahu pwi.

47 Ndramat para poya mbulen mepo kinpahasani namiliwa namandran tan, hapeko kinto hinehes pe kinmbusi namiliwa namandran tan pwi, ara andre namandran tan kimwahi tisingi yiy. 48 Hapeko ndramat mepo kinpahasani namiliwa namandran tan pwi, pe imbusi melit mepo ilahiy kiwiri koran kaliy, pwen namandran tan, ara andre kimwahi yiy kiho mwak o. Pe kapa ndramat kiwiri melit soyon, ara andre kiyuk melit soyon tehen aliy yi. Pe kapa hu ndramat kaiki melit soyon kiya nima hamou, pwen soiwin hu nakasok para kimui, ara andre kiho hin pe kiramwaitiniy.

Usa para kuiki ndriya wayis pwi, hapeko usa para kumbusi hu ndramat kamasilpat

49 Yo usa, ara para kusa piyani mwan kisa kol pwan; pe kapa mwan kinsayat pwen, ara hiyan. 50 Pe yo andre kuya nondriya paptais sih, mepo mapu kunna nondriyan, hapeko nopwaran para aliy, ara iripo poruwi yo, kipoo kuya pwosomwiliy. 51 Upwai isa kili wawu, wawu pa ndre yo usarayah usa kol pwan, ara para kusaiki ndriya wayis, ndre? Pwi! Usa, ara para kumbusi wawu kamasilpat. 52 Kiro mahapo kiya, andre hu mayimou para nondriya ndraisih andre hu kamasilpat kaya malpat. Hu matimou andre kahangas ana hilu malmou, pe hilu malmou andre kahangas ana hu matimou. 53 Andre hu kamasilpat; taman andre kihingas ana norun kamai, pe norun kamai andre kihingas ana taman. Pe tinan andre kihingas ana norun pihin, pe norun pihin andre kihingas ana tinan. Pe mbuyungundran andre kihingas ana mbuyunorun. Pe mbuyunorun andre kihingas ana mbuyungundran.&gt;&gt;

Hu ndramat hukowu tanonoye para hu lang

54 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ndramat soyon, ipa, &lt;&lt;Kapa wawu kanime mburah kingas te rai kisa, hape pwi ko, wawu pa, &lt;Andre mbulou kindrut.&gt; Pwen o ngara kindrut. 55 Pe kapa nohai kimum kiyau te tolau kisa, wawu ngara kapa, &lt;Andre mwandrai kising.&gt; Pwen o ngara kising. 56 Wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ya hiyan para karanonoye kaipisa melit para kol pwan pe para yang. Pe paratapeh pe wawu kanpahasaniy para karanonoye ndroiyi hu melit, hutopo rayah lang mahapo pwi?

Aramwanye wou kiyapolo hiyeh mepo nakiyki wou kiya nongan

57 Paratapeh pe wawu mbukena wawu kanpahasaniy para kaharani kultuw hiyan pwi? 58 Kapa wou pe ndramat mepo irakokowai isapolo wou, ara walu nakaya kili ndramat para tamwanye, ara walu koho ndron sai pe ahanonou pwokeyan para aramwanye kiyapolo yiy. Kapa pwi, andre kiluwi tarahani wou kiya mbulmara ndramat para tamwanye, pe ndramat para tamwanye ara andre kiyki wou aya nima makundrayin, pe makundrayin kipiyani wou aya nondriya kou. 59 Upwai isa kili wou, tehe wou andre ansa ngawan nondriya kou pwi, kipoo aiki sombule pat masih mepo hu kanpwai kinsa kili wou para aikiy.&gt;&gt;

13

Akarapaiwani ndriya wawu; kapa pwi, andre wawu kamat

1 Yesu ipohowe nongan ihipwen, pwen yihu ndramat hayah huro ara, ara hunese ndraingan iya kili hu ndramat hayah para Kaliliy mepo Pailat kinitingundruhu. Pailat kinpwai kinna kili hu ndram tan para hu katingundru hu ndramat ara, iro mwonen huro mbusi yukyuk iya kili Ngindrai. Pwen ndreyehu, ara imuw iya ndrita ndreye hu kan para yukyuk. 2 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu, wawu pa ndre hu ndramira Kaliliy mepo hukuni nopwaran ara, pakut tahu mwomwan iramwaitiniy tahu para Kaliliy masih, pwen tunan ara ko, pe hukuni koran, ndre? 3 Yo upwai isa kili wawu: pwi yoh! Pe kapa akantapaiwani ndriya wawu pwi, pwen andre wawu masih kamat tehen aliy o. 4 Pe yihu ndramat songui pe androlmou ara, mepo huro seu sohokan niwen iro Silowam, pe iput pe irahatuwe hu pe humat, ara wawu pa ndre kultuw mwomwan tahu ara iramwaitini kultuw mwomwan tahu masih hiyeh hutora Yerusalem? 5 Pwi yoh! Upwai isa kili wawu tehe kapa akantapaiwani ndriya wawu pwi, pwen andre wawu masih kamat tehen aliy o.&gt;&gt;

6 Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye sahin i, ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou ihisi kei pik hakou iro pingen, pe iyamulan iya aliy para kiyaten mbuwan, hapeko iya pe kinnime mbuwan sih pwi. 7 Pwen pe ipwai iya kili ndramat mepo iro pwokere pingen ara, ipa, &lt;Yo kunsa hayou maroyoh pwen, pe usa nimei tehe pik iye, ara kinippwai pwi ko. Katihiy kiyau! Paratesah ita pe ita wiri pwoke para pwan?&gt;

8 Pwen ndramat ara isomwi yiy, ipa, &lt;Namandran, aikiy kihou hayou sih na, pe andre kuro talon pwan kurakayani ndroiyin, pe kurorahun ndre tutut kiya aliy. 9 Pwen kapa kippwai hayou mulan, konan, kihou! Pe kapa pwi, pwen atihiy kiya pwan.&gt; &gt;&gt;

Yesu isopwoyani pihin hamou iya hiyan, iho nondriya lang Sapat

10 Iho nondriya lang Sapat sih, Yesu iro hinuwani hu ndramat iro nondriya yumwa multere hawum. 11 Pe pihin hamou iro ara, ara payit iro ndritan hayou songui pe androlwoh, pe payit ara ihikuwani ndruwin pe kinlahiy para kintandras pwi masih. 12 Pwen Yesu inime yiy, pe iyoh pihin ara isa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Nam, nopwaran tam kinnau, pe aningoh.&gt;&gt; 13 Pwen Yesu iyki niman iya ndritan, pe hape pwi ko, pihin ara itandras pe itine imwonen pe ihiri ngala Ngindrai.

14 Pwen pohon para yumwa mbultere tahu Yuta, ara ndrinan ilokuh, paratesah, Yesu isopwoyani pihin ara iro mwonen lang Sapat. Pwen ipwai iya kili hu ndramat, ipa, &lt;&lt;Lang manonoh ara lenge mbulen, pwen wawu kasa pe kisopwoyani wawu kiho nondriya hu lang ara, hapeko kiro mwonen lang Sapat, ara pwi.&gt;&gt;

15 Pe Yapan isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Wawu ndramat para pwandrandraman! Wawu ngara katali hu mbulmwakau ndre hu tongkiy tawawu kiho nondriya lang Sapat, pe kasa mawen yumwahu, pe kaluwani hu kaya para kahang hu ndran, ndre pwi? 16 Pe tapeh, pihin aro ara yiy noru Apraham hamou. Pe Sinai, ara iro ndritan hayou songui pe androlwoh. Pwen, ilahiy para kutali melit mepo iwasi yiy, kiyau kiya mawen kili yiy kiho nondriya lang Sapat, ndre pwi?&gt;&gt;

17 Yesu iwong tehen tora ihipwen, pwen hu ndramat mepo hurasisingat anan, ara humasi turuwehu. Hapeko hu ndramat masih, ara hupwes iya hu melit hiyan masih iro mbusiy.

Nongan pwandritiye para peke mbuwa mastet, pe para yis

18 Pwen Yesu isok, ipa &lt;&lt;Kultuwayi kolo King Ngindrai ara tehen tapeh? Pe andre kuranonoye kaliy kiya tesah? 19 Ara tehe peke mbuwa mastet sih, mepo ndramat hamou iwiriy pe ipiyaniy iya pingen. Pwen ilek pe irayah kei hakou namandran, pe hu norukan para wohowoh hupun yumwahu huho ndrandran.&gt;&gt;

20 Pwen Yesu isok paiwe, ipa, &lt;&lt;Sehe melit ndrokonan andre kuranonoye kaliy kiya kultuwayi kolo King Ngindrai? 21 Ara tehe yis mepo pihin hamou isuluyaniy iya palawa soyon iya, kipoo yis ara kisilihi palawa masih.&gt;&gt;

Karam indrupep

22 Pwen Yesu iro tokai nakiya Yerusalem, pe iho nondriya tokuyan ara, ara iya nondriya hu kol ngawan pe hu kol mendreheh, hakol iya hakol, pe iro hinuwani hu ndramat. 23 Pwen ndramat hamou isok yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, Ngindrai andre kisopwat hu ndramat hayah opu, ndre?&gt;&gt;

Pe Yesu ipwai iya kili hu ipa, 24 &lt;&lt;Wawu karapwopwoke, para akaya nondriya karam mendreheh. Yo upwai isa kili wawu tehen toro, paratesah, andre hu ndramat soyon pakanohonou para kaya nondriyan, hapeko andre hu kanlahiy pwi. 25 Kapa mbukena seu kitine pe kiwari papai, pwen andre wawu koro tine ngawan pe akaralikiri papai, pe andre arakamam pe andre akapa, &lt;Namandran, atipe papai kili yowu.&gt;

Hapeko andre kisomwi wawu, kipa, &lt;Yo ukowu tawawu, pe tono hapeleheh wawu yau aliy wawu sa pwi.&gt;

26 Pwen andre wawu kapwai, kapa, &lt;Yowu kannamnam pe yowu kanyin ndran kinnasura wou, pe anhinuwani yowu iho mwalinga hu payango sai towu.&gt;

27 Hapeko andre kisomwi wawu, kipa, &lt;Yo ukowu tawawu, pe tono hapeleheh wawu yau aliy wawu sa pwi. Wawu ndramat para tandroindroi, akaya mawen kili yo!&gt;

28 Pwen wawu andre kanime Apraham, Yisak, pe Yakop pe yihu poropet masih kene koro nondriya kolo King Ngindrai; hapeko wawu, ara andre hu kapiyani wawu kaya ngawan, pe andre akarang memesun pe andre akayan ndrisingi kolta wawu. 29 Yihu ndramat andre hu kapwen te kup pe rai pe hai pe tolau hu kasa, pe andre hu kampwan ndrohonokuhu, koro nondriya yon namandran, koro nondriya kolo King Ngindrai. 30 Akahilingiy, hu hiyeh hutora mulan, ara andre hu kaya mu, pe hu hiyeh hutora mu, ara andre hu kaya mulan.&gt;&gt;

Yesu koyun isikirani kol Yerusalem

31 Iro nondriya hu lang ara, hu Parisiy hayah husa kili Yesu pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Atali kol iye pe ayau aya hape mawen, paratesah, Herot pakitingundrum.&gt;&gt;

32 Pwen isomwiy ipa, &lt;&lt;Akaya pe akapwai kiya kili mwiy puyap ara toro: &lt;Nepo pe moh andre kurapiyani hu payit pe kusopwoyani hu ndramat, pe kiho mwonen lang maroyoh, andre kumbusi mbulyo kisahapwen.&gt; 33 Yo andre kuro wayaniy manau, lang nepo pe moh pe liping, paratesah, andre poropet hamou kinho mat kinna ngawan para Yerusalem pwi.

34 O Yerusalem, Yerusalem! Wawu mepo wawu ngara katingundru hu poropet, pe hu ndramat mepo Ngindrai ipwandrisa hu husa kili wawu, ara ngara akasolpwa hu kaya pat. Lang hitun ara ndriyo inamiliy para kurawurani noru wawu hu kasawule, tehe tutut pihin hamou ngara kipwokarani norun hu, koro pahandra kapenen. Hapeko wawu ngara kahambuwali wawu. 35 Akahilingiy, kolo wawu kinna mwomwan pe kinna marakah. Yo upwai isa kili wawu tehe andre akannime yo paiwe pwi, kipoo akapa, &lt;Lomwes ita kili yiy mepo isa iya ngala Yapan.&gt; &gt;&gt;*

14

Yesu iro suwe Parisiy hamou

1 Lang Sapat sih, Yesu iya namnam iya suwe namandran hamou tahu Parisiy, pe hu ndramat huro ara, ara marahu iro nime sayani yiy. 2 Pe ndramat hamou iro pakeh mbulmara Yesu, ara mandran isama. 3 Pwen Yesu isike yihu ndramat lohongahu ipahas iya nongan para pwahanou pe yihu Parisiy, ara ipa, &lt;&lt;Nongan para pwahanou ipa hiyan para tukasopwoyani hu ndramat kaya hiyan kiho nondriya lang Sapat, ndre pwi?&gt;&gt; 4 Hapeko huhun o huro. Pwen Yesu imbultuwe ndramat ara, pe isopwoyani yiy iya hiyan, pe ipwandrisa yiy iyau.

5 Pwen isok hu, ipa, &lt;&lt;Kapa hamou tawawu, norun kamai ndre mbulmwakau tan hamou kiyos kiya nondriya ndrikou soso hangai kiho mwonen lang Sapat, pwen andre kindrou pwi ko wou aya pe ayaluwi yiy kisa ngawan, ndre pwi?&gt;&gt; 6 Pe yihu kanlahiy para kapa nongan sahin pwi.

7 Pe Yesu iyirowei tehe hu ndramat mepo ndramat ara kinpwanos hu para hu kasa namnam, ara hupire ndrohonokuhu para mipwan ndrahasa keyau, iro mu iyata hu hayah. Pwen Yesu iwong nongan pwandritiye toro: 8 &lt;&lt;Kapa ndramat hamou kinpwanos wou para aya kowase yesou tan, ara mbuna aya mipwan ndrohonoku mipwan hira mu, matisan kinpwanos pwen kinnata ndramat hamou mepo mangalan pe ihohin isatam. 9 Pwen ndramat mepo ipwanos wou iyapolo ndramat mepo mangalan ara, para walu malmou kene kasa, ara andre kisa pe kipwai kisa kili wou, kipa, &lt;Aiki ndrohonoku pwanpwan mepo amirampwan aliy iripo mu iye, kiya kili yiy.&gt; Pwen andre arakai ayau, ayapolo masirai, pe aya mipwan ndruwan masih. 10 Hapeko kapa hu kanpwanos wou para asa namnam, ara aya pire ndrohonokum aya ndruwan masih. Pwen kapa mbukena kowase yesou kisa, ara andre kipwai kisa kili wou, kipa, &lt;Kowase, atali ndrohonoku mipwan tam ara, pe asa pe aya wiri ndrohonoku mipwan tam hiyan hira mu.&gt; Pwen andre kihaiyani wou kiro mbulmara hu ndramat masih ipwanos hu, pe husa ara. 11 Pe hiyeh pakisap ngalan mbukenan, ara andre ngalan kiya pwi. Pe hiyeh kiyki yiy kiya pwan, ara andre Ngindrai kihiri ngalan kiya paingan.&gt;&gt;

12 Pwen Yesu ipwai iya kili ndramat mepo ipwanos yiy, ara ipa, &lt;&lt;Kapa namangse yon, ara mbuna apwanos kowasem hu, pe nalim hu, pe yowem hu, pe hu ndramat menmenahu soyon mepo hutora pakeh kili wou. Kapa ambusiy tehen tora, pwen matisan hu kapwanos wou pe hu kapo soiwin kimui kisa kili wou. 13 Konan. Kapa namangse yon, ara apwanos hu ndramat menmenahu pwi, pe hu ndramat mandrahu imat, pe hu ndramat ndrikahu mwomwan, pe hu ndramat marahu iyoh, 14 pwen andre awiri lomwes kiyau aliy. Yihu ndramat tora kene, ara hu kanlahiy para kapo soiwin pwi. Konan. Andre Ngindrai kipo soiwin kiro lang mepo hu ndramat imwonen, hu kasa tine paiwe.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye para yon namandran

15 Pwen ndramat hamou imi ndrahasa keyau iyapolo Yesu, ara ihilingiy, pwen ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo andre kinamnam kiro yon namandran kiro kolo King Ngindrai, ara andre kipwes.&gt;&gt;

16 Hapeko Yesu itiyani nongan pwandritiye, ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou nakipo yon namandran. Pwen iro mwaniyaniy, pe ipwanos hu ndramat soyon para hu kasa. 17 Pwen isa rahihini lang para yon, pwen ipwandrisa ndramat para poya mbulyan, para kiya pwai kiya kili hu ndramat mepo kinpwanos hu pwen para hu kasa ara, ara kipa, &lt;Akasa, melit masih kinmwoimwoi pwen iripo.&gt;

18 Hapeko yihu ndramat masih ara, ara hamou-hamou tahu hupa husoltere. Ndramat hamou ipa, &lt;Yo kunsowani piyang hambut, pe andre kuya nimei na. Pwen pe usok wou, kapa apa hiyan sato para andre kunto pwi.&gt;

19 Pe ndramat hamou i ipa, &lt;Yo kunsowani mbulmwakau to masongui, ma ndrokomwayit mayimwat; pwen andre kuya pe kunohonou hu kiya mbulen na. Pwen pe usok wou, kapa apa hiyan sato para andre kunto pwi.&gt;

20 Pe hamou i ipa, &lt;Yo ara mahapo ko uyesou uwiri pihin hamou, pwen tunan ara ko, pe kunlahiy para kusa pwi.&gt;

21 Pwen ndramat para poya mbulyan, ara imui iya pe iya tiyaniy iya kili namandran tan. Pwen mbukena seu ara ndrinan ilokuh, pe ipwandrandrahani yiy, ipa, &lt;Ahaleh aya hu sai masih, pe hu meresai mendreheh para kol ngawan. Pwen awiri hu ndramat menmenahu pwi, pe hu ndramat mandrahu imat, pe hu ndramat ndrikahu mwomwan, pe hu ndramat marahu iyoh, ara hu kasa.&gt;

22 Pwen ndramat para poya mbulyan ipa, &lt;Namandran, tesah anpwandrandrahani yo kinna aliy, ara kunmbusiy, hapeko honga nondriya seu, ara iripo ndron.&gt;

23 Pwen namandran tan ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Amui aya hu sai masih, pe aya hu meresai mendre-mendreheh para hu kol hakol-hakol, pe arandrokomarahu para hu kasa; pwen andre nondriya suwe kipep. 24 Upwai isa kili wawu, andre hamou tahu ndramat mepo kunpwanos hu mamu para hu kasa ara, ara andre hu kanyan hape ndritike yon to pwi.&gt; &gt;&gt;

Kapa narayah ndramira Yesu, ara alohongani kahiyan kimu

25 Hu ndramat soyo-soyon iya huro tokai iyapolo Yesu. Pwen ipaiwani yiy iya kili hu, pe ipa: 26 &lt;&lt;Kapa ndramat hamou pakisa kili yo, hapeko kinmwisnani taman hilu tinan pwi, pe kinmwisnani nambuyun pe norun pwi, pe kinmwisnani nalin pe pisun pwi, pe kinmwisnani mwoiwan mbukenan pwi, ara andre kinlahiy para kirayah ndramiro pwi. 27 Pe kapa ndramat hamou kinkun kei tondrih tan pe kinho ndruwo pwi, ara kinlahiy para kirayah ndramiro pwi.

28 Kapa hamou tawawu pakipun seu hawum sohun niwen para memere, ara andre kimpwan na, pe kindring lohongai para kinimei tehe sombule pat tan, ara ilahiy para kipun suwen kiya hapwen, ndre pwi? 29 Pe kapa kimwaniyani ndrohonoku seu, pe kinsoyei hape, hapeko kinlahiy para kipuliy kiyahapwen pwi, pwen hu ndramat masih andre hu kanimei pe hu kapwasimiri yiy. 30 Pwen andre hu kapa, &lt;Ndramat aro, ara isoye suwen hape, hapeko kinlahiy para kipuliy kiyahapwen pwi.&gt;

31 Pe kapa king hamou pakiyapo pahun kiya kili king hamou, ara andre kimpwan pe kindring lohongai na, tehe ndramiran hu mapusongui (10,000) hulahiy para kayapo pahun kaya kili hu ndram mapulungui (20,000) ata king hamou ara, ndre pwi? 32 Pe kapa lohongan kipa tehe hu kanlahiy pwi, pwen andre kipwanos nongan kiya kili king hamou ara, para kikaituwe yiy, ma ndramiran hu huyera ndron mwanan, pe kisok king ara para hilu karapaniu pe kona pahun. 33 Pwen tehen tora ko, kapa hamou tawawu kiniyki ndruwan kinna melit tan masih pwi, ara andre kinlahiy para kirayah ndramiro pwi.

34 Ndras para kanyai ara hiyan, hapeko kapa kankanan kiya pwi, pwen andre tukambusi kanan kimui tapeh? 35 Pwen ndras tora, ara kinlahiy para kasuluyaniy kiya polo lohulohu pwan, ara pwi. Pe kinlahiy para kasuluyaniy kiya polo ndre tutut para kaikiy kiya piyang, ara pwi yi. Ndras tora, ara andre karahaliy kiyau o mwaihei. Hiyeh mandraingan, ara kihilingi nongan iye.&gt;&gt;

15

Nongan pwandritiye para noru sipsip hamou isongsin

1 Hu ndramat para poya takis, pe hu ndramat mepo pakut tahu mwomwan, ara hu masih husa mbultere hu, pe hurahakowa Yesu para hu kahalong nongnan. 2 Hapeko yihu Parisiy pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara ndriyahu isin, pe huro panguluwaniy mwalingahu, huro pa, &lt;&lt;Ndramat aro irawulohani hu ndramat pakut tahu mwomwan, pe ngara kinamnam kiyasura hu.&gt;&gt;

3 Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye iya kili hu toro: 4 &lt;&lt;Kapa hamou tawawu, ma sipsip tan masangat, pe hamou kiyasongsin, ara tehe tapeh? Andre kitali hu androsongui pe androsomou ara hu koro kol hape mwaihei, pe kiya ten sipsip mepo kinnasongsin ara, kipoo kiya kahi yiy, ndre? 5 Pe iro mwonen ikahi yiy, ara andre kipwes namandran iya, pe kisap yiy kiye ngundrun. 6 Pwen kimui kiya wum, pe andre kiyoh kowasen hu kiyapolo hu ndramat para pakeh kili yiy, ara hu kasa wule, pe andre kipa, &lt;Akapwes kiyasura yo; yo kunkahi sipsip to mepo isongsin ara!&gt; 7 Yo upwai isa kili wawu, tehen aliy o, pwesai namandran iya andre kiro kol paingan yang, kapa ndramat hamou mepo pakut tan mwomwan kirapaiwani ndriyan. Ara ndrokonan—yihu para kol paingan yang ngara hu kapwes kata hu ndramat hu mwonen androsongui pe androsomou, pe kinlahiy para hu karapaiwani ndriyahu pwi. Hapeko kapa ndramat hamou pakut tan mwomwan kirapaiwani ndriyan, ara pwesai para aliy iramwaitini pwesai masih.

Nongan pwandritiye para sombule silwa iyos

8 Pe kapa pihin hamou ma sombule silwa tan masongui pe hambut para aliy kiyos, pwen andre tapeh? Ara andre kitolmwani paisui sahin pe kipwasili seu pe kiten nokulaniy, kipoo kiya kahiy, ndre? 9 Pe kiro mwonen kikahiy, andre kiyoh kowasenhu pe hu ndramat para pakeh kili yiy, ara hu kasawule, pe kipa, &lt;Akapwes kiyasura yo; yo kunkahi sombule pat to mepo iyos ara.&gt; 10 Pwen pe upwai isa kili wawu, tehen tora ko, kapa ndramat hamou pakut tan mwomwan kirapaiwani ndriyan, andre pwesai namandran iya kirayah kiro mbulmara hu angelou ata Ngindrai.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye ta mbunah kamai hamou isongsin

11 Pe Yesu iposura nongnan ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou ma norun kamai malmou. 12 Pwen norun kopwan, ara ipwai iya kili taman, ipa, &lt;Tomo, ataingani menmenam, pe ato haroh, ara unamiliy para aikiy kisa kili yo.&gt; Pwen pe itainganiy mwalinga hilu.

13 Pwen iyamulan hape, norun kopwan ara ihikule menmenan masih, pe iyau iya kol namandran masih mawen hape. Pwen iya iro ara, pe irakultuw handra-handra, pe irasumbuwani topwe menmenan masih kene, ihisolou o mwaihei. 14 Pe iro ara, pe menmenan masih iyahasolou topwei, pe iro mwonen lang ara mundruwai namandran irayah iro kol namandran masih ara, pe iho mamwore ko mwaihei. 15 Pwen pe iya ten mbulen, pe iyki yiy iya kili ndramat hamou para kol namandran masih ara, para kirayah ndramat para poya mbulyan. Pe ndramat ara, ipwandrisa yiy iya kowa hu puw tan para kiro hang anandrina hu puw. 16 Pe inime hu puw huro yan hu pwisi mbuwah,* pe ndriyan ingah para kiyanuh puran kiya hu pwisi mbuwah ara. Hapeko, ndramat hamou kinhang yiy hapesah pwi.

17 Pe iro mwonen lohongan imui isa kili yiy, pwen ipa, &lt;Yihu ndramat para poya mbulya tomo, ara ma anandrinahu ipep pe ndromwan ita, pe yo urupo aripo pe kunumat ndriyo. 18 Konan ara! Yo andre kutine pe kuyau kumui kuya kili tomo pe andre kupwai kiya kili yiy, kupa toro: Tomo, yo ara umbusi pakut mwomwan iya kili Ngindrai pe isa kili wou i. 19 Pwen kinna hiyan para apohowe yo tehe norum pwi. Ambusi yo kurayah tehe ndramat hamou para poya mbulyam o mwaihei.&gt; 20 Pwen pe itine pe imui iya kili taman.

Hapeko iho ndron mwanan iya, pwen taman ara inime yiy iro tokai iropo isa. Pe koyun isikirani yiy, pe ingap iya kili norun pe indrohosi yiy, pe irahunghung iyatan.

21 Pe norun kamai ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Tomo, yo ara umbusi pakut mwomwan iya kili Ngindrai pe isa kili wou i. Pwen kinna hiyan para apohowe yo tehe norum pwi.&gt;

22 Hapeko taman ipwai iya kili hu ndramat para poya mbulyan, ipa, &lt;Akahaleh! Akawiri koyau hamou niwen mepo mwayih iya, pe iramwaitini hu koyau masih, pe akasuluye yiy kiya aliy. Pe akaiki pwenah sih kiya ndrakopweniman, pe akaiki hatna pwelekai malpai kiya pwelekan. 23 Akaya wiri noru mbulmwakau mepo imuh kisa, pe katingundrun. Pe tukanamnam pe tukapwes. 24 Paratesah, noru kamai iye, ara kinnamat pwen, pe mahapo kinimui kinsa mwalen paiwe. Pe isongsin, pe kankahi yiy.&gt; Pwen pe hupiye hu iya pwesai.

25 Iro mwonen lang ara, nalin ndrohan ara iro ndrai piyang. Pwen imui isa pakeh ngilse seu, pe ihilingi ngasa ndramiy pe ndraniyai iropo iya. 26 Pwen pe iyoh ndramat hamou para poya mbulen iya kili yiy, pe isok tehe hu tora po tesah. 27 Pe ndramat para poya mbulen ara, ipa, &lt;Nalim ara kinsa pe tamam itingundru noru mbulmwakau imuh, paratesah, yiy ara iro hiyan o pe imui.&gt;

28 Pwen nalin ndrohan ihilingi nongan aro, pe ndrinan ilokuh, pe welen imai para kiya nondriyan. Pwen pe taman iya ngawan pe iya rambunmbuni yiy. 29 Hapeko isomwi taman, ipa, &lt;Animei na! Hayou soyon iya kinna, ara urayah tehe ndramat para pwandrendres tam. Pe kunoho ndrihisani hape nongnam ngara apwatisingiy kisa kili yo, ara pwi. Hapeko anpo hamou noru meme mendreheh para ahang yo para kupwes kiyasura kowase hu, ara pwi. 30 Hapeko norum kamai mepo kinna solpwarani hu memelit tam masih, kinna kultuw para pilah ara isa, pwen mahapo atingundru noru mbulmwakau imuh iya anan!&gt;

31 Pe taman ipa, &lt;Noru, wou ara aripo sura yo lang masih, pe hu melto masih kene, ara atam! 32 Hapeko ndriya worou ara kiro hiyan pe tukapwes, paratesah, nalim aro, ara kinnamat, pe mahapo kinimui kinsa mwalen paiwe; iyasongsin, pe kankahi yiy.&gt; &gt;&gt;

16

Nongan pwandritiye ta ndramat iro nimnim iya pohomara mbulen, pe isalpwarani hu melit

1 Yesu itiyani nongan pwandritiye iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou namandran mamenmenan soyo-soyon iya, ara iyki ndramat hamou iro mu para kiro ponokulani hu menmenan. Pe hu ndramat hayah husa kili namandran ara, pe hurasusut nongan iya kili yiy, tehe ndramat iro mu ara, ara kinsalpwarani hu menmenan. 2 Pwen pe namandran ara iyoh yiy iya nondriyan pe isok yiy, ipa, &lt;Wou apo tesah, mepo uhulong titiye tam? Wou aro mu iya pohombulen, pe atiyaniy kisa kili yo na; aro ngaplaniy tapeh? Paratesah, wou ara anlahiy para aye ndron pohombulen iye pwi.&gt;

3 Pwen ndramat iro mu iya pohombulen ara, ara ipwai iya kili yiy mbukenan, ipa, &lt;Yo mahapo andre kupo tesah ara? Namandran to nakiwiri mbulyo kiya mawen kili yo. Yo ara pwokeyo pwi para kutalon pwan, pe umasi para kuro rasosoying i. 4 Yo ara upahasani sehe lohongai para kumbusiy mahapo, pwen andre hu ndramat karawulohani yo kuya nondriya suwe hu, kiro mwonen lang mepo namandran to kiwiri yo kuya mawen mbulyo.&gt;

5 Pwen pe iyoh hu mepo nahanah ata namandran tan iro kili hu, ara husa kili yiy. Pe isok yiy isa mu tahu ara, ipa, &lt;Wou nahanah tam ita kili namandran to, ara masahayeh?&gt;

6 Pe yiy isa mu ara, ipa, &lt;Nopwaran para nahanah to, ara tehe ndraikei holip iho kohoyongan masangat.&gt;*

Pwen ndramat iro mu iya pohombulen ara, ipa, &lt;Ahaleh pe ayampwan, pe awiri pepa mepo hu kanratuluwi nongan para nahanah tam ita aliy, pe aratuluwi nahanah tam kiya mayimingui opu.&gt;

7 Pwen isok yiy mepo iho ndruwan ara, ipa, &lt;Wou, nahanah tam masahayeh?&gt; Pe ipa, &lt;Nopwaran para nahanah to, ara tehe wit mandropwa sangat.&gt;†

Pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Ahaleh pe ayampwan, pe awiri pepa mepo hu kanratuluwi nongan para nahanah tam ita aliy, pe aratuluwi nahanah tam kiya mandrolngui opu.&gt;

8 Pe iyamulan, namandran tan iya yirowe sehe melit kintayah ara, pwen isomwani ndramat mwomwan para pohombulen ara, paratesah, yiy imbusi kultuw ara tehe ndramat lohongan ileu. Akanimei, yihu ndramat para kol pwan, ara lohongahu ileu iya kultuw handra-handra, para hu kasusuye kiya kili hu hasap para mahapo. Pe huramwaitini hu mepo ngara hu koro ndruwa kultuwayi kolo King Ngindrai. 9 Yo upwai isa kili wawu, akataingani hu sombule pat pe hu melit handra-handra pwassin para kol pwan, para akapo kowase wawu hu kayau aliy. Pwen kapa hu melit pwassin ara kene hu kahapwen, andre Ngindrai kirawulohani wawu koro nondriya hu seu mepo andre kinto-kinto.

10 Kapa hiyeh maran kiwayis para kiponokulani hu melit mendreheh, ara andre maran kiwayis para kiponokulani hu melit namandran i. Pe hiyeh ngara kimbusi kultuw kinmwonen pwi kiya hu melit mendreheh, ara andre kimbusiy tehen aliy o kiya hu melit namandran i. 11 Pwen pe kapa mara wawu kinwayis para akaponokulani hu melit pwassin para kol pwan pwi, pwen hiyeh andre kipa ndre mara wawu kiwayis para akaponokulani hu memelit ndrokonan. 12 Pe kapa mara wawu kinwayis para akaponokulani menmena hamou pwi, pwen hiyeh andre kiyki melit kisata wawu para akarayah mbukenan?

13 Kinlahi ndramat hamou para poya mbulen kiro pahandra hilu namandran malmou, ara pwi. Yiy andre kihimwisnani hamou pe kinamili hamou, ndre andre welen kiso kiyata hamou pe welen kimai kiyata hamou. Wawu kanlahiy para karayah pwandrendres ta Ngindrai, pe pwandrendres para menmena kol pwan kene, ara pwi.&gt;&gt;

Yesu iwong iya nongan para pwahanou pe iya nongan para kolo King Ngindrai

14 Pe yihu Parisiy mepo hu ngara kanamili singayai, ara huhilingi hu nongan masih aro kene, pe hu patumbuye Yesu. 15 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu ndramat ariya ko mepo wawu pakasomwani wawu koro mbulmara hu ndramat, hapeko Ngindrai ara tanan ndriya wawu pwen. Tesah mepo haiyan iya mbulmara hu ndramat, ara melit mwomwan masih iya mbulmara Ngindrai.

Hu Susura Hinonou ta Yesu

16 Nongan para pwahanou pe nongan tahu Poropet ara huro pohowei, ipoo isa matne lenge Yohanes. Hapeko iro mwonen lenge Yohanes isa, nongan hiyan para kolo King Ngindrai, ara huro pohowei iya kol masih. Pe hu ndramat masih hurasisinge hu para hu kaya nondriyan. 17 Kol pwan pe yang, ara iya waison para kimun o mwaihei, hapeko kinlahiy para nongan para pwahanou sahin ata Ngindrai kitan, ara pwi.

18 Pe kapa ndramat hamou kitali nambuyun, pe kiyesou kiya kili pihin hamou paiwe, ara ipo pilah. Pe kapa ndramat kiyesou kiya kili pihin mepo kintali nambuyun, ara ipo pilah.

Titiye ata ndramat menmenan soyon pe Lasarus

19 Ndramat hamou iyen, mamenmenan soyon, pe ngara kisuluye yiy kiya hu ndrohan anandritan pe koyau lahayan iya, pe lang masih ngara kimpwan ndrita hu melit mwayih pe lahayan handra-handra. 20 Pe ndramat hamou ngalan Lasarus ngara kiyempwan pohomara karam namandran ta ndramat menmenan soyon ara, pe ngara kiro rakamam. Mandrakuyun masih ara neken iniy topwei. 21 Pe Lasarus ndriyan ngara kingah para kiyan hu konkonu anandrinai mepo ngara kilon kiro keyau ata ndramat mepo menmenan soyon ara. Hapeko hu mwiy, ngara hu koro ndramani hu neken tan.

22 Pwen irahihini lenge Lasarus, ndramat para rakamam ara, imat. Pe hu angelou husap yiy iya pe imi ndrahasa Apraham. Pe ndramat menmenan soyon iya ara, ara imat i, pe huroni yiy. 23 Pe iya pe iro kolo hu ndramat kanmat pe iro nondriya ngandran namandran. Pwen maran itandras iya paingan pe inime Apraham iro mwanan iya, iyasura Lasarus iro ndrahasan. 24 Pwen pe iyoh iya kili Apraham, ipa, &lt;Tomo Apraham, koyum kisikirani yo, pe apwandrisa Lasarus pe kiyki ndrakopweniman kiya ndran, pe kisa kalame pe kimbusiy kiwou. Paratesah, mwan urupo aliy iye, ara iripo iyki ngandran namandran iya, isa kili yo.&gt;

25 Hapeko Apraham ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Noru, alohongani mipwan tam kinna, ma aro ndron mwalen, ara awiri hu melit tam hiyan opu; hapeko Lasarus, ara iwiri hu melit tan mwomwan opu. Hapeko mahapo, yiy ara iripo mwoimwoi iye, pe wou ata nondriya ngandran namandran. 26 Pe melit handra yi, ara toro: mwalinga yowu pe wawu, ara Ngindrai kiniyki ngat sih mbulun pwi ita pwen. Pwen pe kinlahiy para ndramat hamou kiro iye pe kihis ndrokomatne ngat iye kiya haroh kili wawu, ara pwi; pe kinlahiy para hamou kisingondritiy kiro ara pe kisa kili yowu, ara pwi yi.&gt;

27 Pwen ndramat menmenan soyon ara isomwiy, ipa, &lt;Tomo Apraham, urakamam satam, apwandrisa Lasarus kiya suwe tomo, 28 paratesah, yo ma nali hu mayimou. Pwen hiyan para kiya pe kipwandrandrahani hu. Matisan yihu yi kasa kol aripo, mepo ngandran namandran iya iripo aliy.&gt;

29 Pwen pe Apraham ipwai paiwe iya kili yiy, ipa, &lt;Nongan ata Mose iyasura hu Poropet, ara ita sura nalim hu. Hu koroiki ndrainga hu kaliy.&gt;

30 Hapeko ipa, &lt;Pwi! Tomo Apraham; kapa ndramat hamou kitine kimat pe kiya kili hu, pwen andre hu karapwaiwani ndriyahu.&gt;

31 Hapeko Apraham ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Kapa yihu kanhilingi nongna Mose pe hu Poropet pwi, pwen andre hu kanlahiy para hu kapwotisingi lohongahu pwi, konan kapa ndramat hamou kimat pe kisa tine.&gt; &gt;&gt;

17

Yesu iwong iya pakut mwomwan, pe kultuw para kapwotisingi lohongai, pe kultuw para kapo mbulen

1 Yesu ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Hu melit mepo andre kimbusi hu ndramat kayos kaya pakut mwomwan, ara andre karayah. Hapeko toimwa sehe ndramat mepo imbusiy, pe hu melit tehen tora hu karayah. Nopwaran, ara ita ndritan. 2 Hiyan para kandruyani pat kiya koyun pe kapiyani yiy kiya mbulu ndras pe kimat. Pwen andre kinlahiy para kirandroyani hamou tahu mbunah mendreheh aripo, pe kiyos kiya pakut mwomwan pwi. 3 Pwen pe akoro hinehes.

Kapa nalim kimbusi pakut mwomwan, pwen apomate yiy; pe kapa kirapaiwani ndriyan, pwen atali mwomwan tan.

4 Pe kapa kimbusi pakut mwomwan kisa kili wou maporoandrtisap kiho nondriya lang sih, pe maporoandrtisap kimui kisa kili wou, pe kipa, &lt;Nakusa pohopoh; pe nakurapaiwani ndriyo,&gt; pwen atali mwomwan tan.&gt;&gt;

5 Pwen hu aposel hupwai iya kili Yapan, hupa, &lt;&lt;Ambusi lohonga yowu ndrisiyon, ara kiya namandran!&gt;&gt;

6 Pe Yapan isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Kapa lohongam ndrisiyon mendreheh pwen tehe peke mbuwa mastet sih, ara andre alahiy para apwai kiya kili kei namandran, para ngondron kiret pe kiyahasi yiy kiya ndras, pe andre kihilingi wou.

7 Kapa hamou tawawu ma ndramiran hamou para poya mbulyan, pe kipwai kiya kili yiy para kiya talon pwan kiya piyang, ndre kiya pwokere hu sipsip, pwen kiro mwonen ndramat para poya mbulyan ara kimui kisa, andre namandran tan kipwai kiya kili yiy, kipa, &lt;Asampwan kileh pe anamnam&gt;? Andre kiwong tehen toro, ndre pwi? 8 Pwi! Andre kipa, &lt;Amwaniyani anandrino na, pe ahakule wou pe aro longe yo para kuyin ndran pe kunamnam. Pwen kiyamulan andre anamnam pe ayin ndran.&gt; 9 Pwen sehe melit ipwandrandrahani ndramat para poya mbulyan para kimbusiy ara, ara andre namandran tan kirawulohani yiy, ndre pwi? Pwi! 10 Pwen pe wawu tehen aliy i; kapa wawu kanmbusi hu melit masih mepo Ngindrai kinpwandrandrahani wawu para akambusiy kihipwen, ara wawu kapa, &lt;Yowu ara ndramat o mwaihei para poya mbulyam. Mbulen yowu mbusiy, ara mbulya yowu ara ko.&gt; &gt;&gt;

Yesu isopwoyani hu ndramat masongui mepo mwamwa kawa iro kili hu, ara huya hiyan

11 Pwen Yesu iro tokai nakiya Yerusalem, pe iya yau ngilse ndrokomatnet para mwalinga kol malkol namandran hape, Samariya pe Kaliliy. 12 Iro mwonen nakiya nondriya kol hakol mendreheh, yihu ndramat masongui mepo mwamwa kawa ilopwa hu, ara husa pohonani yiy, pe huro tine mwanan hape. 13 Pe huyoh namandran iya, hupa, &lt;&lt;Yesu! Namandran! Koyum kisikirani yowu!&gt;&gt;

14 Pwen iro mwonen Yesu inime hu, ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akaya pwaingani wawu kaya kili hu pris.&gt;&gt; Pe iro mwonen huropo huya, ara mandrakuyuhu masih kene irayah howen.

15 Pe hamou tahu inimei tehe mandrakuyun kinna howen, pwen imui isa, pe iro wayeh namandran pe iro hari ngala Ngindrai. 16 Pe isa piyani yiy iya ngondro ndrika Yesu, pe irawuloh iyatan. Pe yiy ara ndramira Samariya hamou.

17 Pe Yesu isok, ipa, &lt;&lt;Upa ndre wawu masongui wawu kanna howen; pe hu manandrosomou hu kontora aleheh? 18 Tehen tapeh? Ndramat hamou hira ndron para kimui kisa pe kisahari ngala Ngindrai, ndre pwi? Ndre ndramat para mawen iye kopu?&gt;&gt; 19 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Atine pe ayau; lohongam ndrisiyon kinmbusi wou anna hiyan.&gt;&gt;

Kolo King Ngindrai andre kisa tapeh?

20 Hu Parisiy hayah husok Yesu tehe sehe lang imwonen andre kolo King Ngindrai kisa. Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Kolo King Ngindrai nakisa, ara wawu andre kanyirowe kaipisan pwi. 21 Pe yihu ndramat kanlahiy para kapa: &lt;Akanimei! Iripo iye,&gt; ndre &lt;Ita yoro,&gt; ara pwi. Hapeko akahilingiy! Kolo King Ngindrai, ara ita mwalinga wawu.&gt;&gt;

22 Pwen ipwai iya kili ndramiran hu, ipa, &lt;&lt;Lang itapo isa, ara andre wawu karakamsiy para wawu pakanime lang sih, para nondriya lenge Noru Ndramat, hapeko wawu andre kannimei pwi yoh. 23 Pe hu ndramat andre hu kapwai kisa kili wawu, hu kapa, &lt;Akanimei! Yiy ita yoro!&gt; ndre &lt;Yiy iripo iye!&gt; Wawu mbuna akangap koho ndruwa hu kaya. 24 Lenge Noru Ndramat ara mwensen tehe kamit; kikamiriy, pe kilengani yang kiro mbusungon haroh kiyandrek kiya haroh. 25 Hapeko Noru Ndramat andre kiya nondriya hu nopwaran namandran soyon kimu, pe hu hasap para mahapo, andre hu kamwisnani yiy.

26 Hu kultuw mepo kantayah kinna iro lenge Nowah, ara andre kihisoule ko, kiho nondriya lenge Noru Ndramat. 27 Iro tandrohonga lenge Nowah, ara yihu ndramat huro namnam, pe huro yin ndran, pe huro yesou, pe huro sokombut yesou, ipoo iya lang mepo Nowah isong iya nondriya ndroi. Pwen pe non namandran irah pe ipwalngani hu masih.

28 Pe andre kihisoule ko tehe lenge Lot i. Hu ndramat huro namnam pe huro yin ndran, pe huropo pehei pe huro sousou, pe huro has anandrinai pe huro pun seu. 29 Hapeko iro mwonen lang mepo Lot itali Sotom, mwan ilon tehe mbulou indrut iyau yang isa pwan, pe ipwalngani hu masih kene.

30 Pwen kiho mwonen lang mepo Noru Ndramat nakisa yelan ngawan, ara andre kihisoule ko. 31 Kiro mwonen lang ara, ndramat hiyeh kiro payandroha suwen, ara mbuna kilai kiya pwan, pe kiya nondriya suwen para kiya wiri hu menmenan. Tehen tora ko, sehe ndramat mepo kiro pingen lang ara, ara mbuna kipaiwani yiy kimui. 32 Wawu kalohongani nambuyu Lot! 33 Hiyeh pakisopwat mwoiwan, ara andre mwoiwan kitali yiy; pe kapa hiyeh kitali mwoiwan, ara andre mwoiwan kiye ndron. 34 Yo upwai isa kili wawu, tehe ndramat malmou andre hilu keye matin yokyok hayok kiro mwonen ping ara. Pwen Ngindrai andre kiwiri hamou, pe hamou andre kiye ndron. 35-36 Pe pihin malmou andre hilkorowule pe hilkoro puluw palawa. Pwen andre Ngindrai kiwiri hamou, pe hamou andre kiye ndron.&gt;&gt;*

37 Pwen ndramiran hu husok yiy, hupa, &lt;&lt;Yapan, hu melit aro kene andre hu karayah koro aleheh?&gt;&gt; Pwen Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Hape aleheh mepo nombuwe tesah imat iro aliy, ara andre hu pihinan kahalun kaya aliy.†&gt;&gt;

18

Nongan pwandritiye ta pihinau hamou ngara kiwaiyani ndramat para tamwanye

1 Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye sahin iya kili ndramiran hu, para kihinuwani hu para hu koro tohun lang masih, pe welehu mbuna kimai. 2 Yesu ipa toro: &lt;&lt;Ndramat hamou para tamwanye, ara iye kol hakol ngawan. Pe yiy ara kinho noh ata Ngindrai pwi, pe kinoho lohonge kinnata hu ndramat pwi yi. 3 Pe pihinau hamou iro kol ngawan ara, ngara kisa kili yiy ken iho ken, pe kipa, &lt;Asopwat yo, pe aramwaniyani mwalingo pe mwalinga yiy mepo pakiyki yo kuya nongan.&gt;

4 Ndramat para tamwanye ara, ara mamu ipa pwi iya kili yiy. Hapeko iyen pe ilohonge, ipa, &lt;Yo ara kunho noh ata Ngindrai pwi, pe kunoho lohonge kinnata hu ndramat pwi yi. 5 Hapeko pihinau aro, ngara kiro waiyani yo manau. Pwen hiyan para kuramwanye yiy kileh. Matisan kiropo kisa ken iho ken pe kipwonomwili yo topwei!&gt; &gt;&gt;

6 Pe Yapan ipwai, ipa, &lt;&lt;Akahilingi nongan mepo ndramat kinho tamwanye hiyan pwi ara, kinpwai. 7 Pwen tehen tapeh? Hu ndramat mepo Ngindrai kintakinimahu pwen atan, pe kapa hu koro rang kiya kili yiy para kisopwat hu ping pe lang, ara andre kihilingi hu, ndre pwi? Pe andre kiyindronge hu koro longe para kisopwat hu kiya ndrangan niwen? Pwi yoh! 8 Yo upwai isa kili wawu tehe andre kinkose para kiramwanye hu kileh pwi. Hapeko, kapa Noru Ndramat kisa, andre kinimei tehe hu ndramat hutopo kol pwan lohongahu ndrisiyon, ndre pwi?&gt;&gt;

Nongan pwandritiye ta Parisiy hamou pe ndramat para poya takis hamou

9 Yihu ndramat hayah ara husikiye hu tehe kultuwayihu ara imwonen iya, iyata hu hayah i mepo hunime hu tehe hu mwaihei opu. Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye iya kili hu ndramat ara, toro: 10 &lt;&lt;Hilu ndramat malmou, hilya yumwa totohun namandran para hilkaya tohun. Yiy hamou, ara hamou tahu Parisiy, pe yiy hamou i, ara ndramat hamou para poya takis. 11 Parisiy aro, itine pe iro tohun iyatan mbukenan, ipa toro: &lt;Ngindrai, yo urawuloh tehe yo ara tehe hu ndramat hayah pwi. Yihu ngara kapahana, pe karandroindroi, pe kapo pilah. Hapeko yo, ara pwi! Pe yo tehe ndramat para poya takis aro pwi yi. 12 Yo ngara kuyuh anandrinai maporoluwoh kiho nondriya sandre sih. Pe melit masih ngara kuwiriy, ara ngara kuwiri hambut para nondriya masongui ara, pe ngara kuikiy kisatam.&gt;

13 Hapeko ndramat para poya takis ara iro tine mwanan hape. Yiy mbuwalin para maran kitandras kiya kol paingan yang. Hapeko iti wiyineren, pe ipa, &lt;Ngindrai, koyum kisikirani yo. Yo ndramat pakut to mwomwan.&gt;

14 Yo upwai isa kili wawu tehe ndramat para poya takis aro, ara imui iya suwen, pe yiy opu ara irayah ndramat imwonen iya mbulmara Ngindrai. Hapeko Parisiy aro, ara pwi. Paratesah, hiyeh pakisap ngalan mbukenan, ara andre ngalan kiya pwi. Pe hiyeh kiyki yiy kiya pwan, ara andre Ngindrai kihiri ngalan kiya paingan.&gt;&gt;

Yesu pe hu mbunah mendreheh

15 Pe yihu ndramat ara huro wiri hu mbunah mendreheh iyapolo hu mbunah malaman i, ara huya kili Yesu para niman kiya ndrita hu. Pe iro mwonen ndramiran hu hunimei, pwen hupomate hu ndramat ara. 16 Hapeko Yesu iyoh hu mbunah husa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Akatali hu mbunah kasa kili yo, pe mbuna akakaituwe hu, paratesah, kolo King Ngindrai, ara atahu tehen aro kene. 17 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa ndramat hamou kinwiri kultuwayi kolo King Ngindrai tehe mbunah hamou tehen iye pwi, ara kinlahiy para kiya nondriyan pwi.&gt;&gt;

Pohon hamou menmenan soyon

18 Pwen pohon hamou para kol isok Yesu, ipa, &lt;&lt;Ndramat Hiyan para Hinonou, yo andre kumbusi tapeh, pwen pe andre kuwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

19 Pe Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Paratapeh wou apohowe yo hiyan? Hamou hiyan pwi. Ngindrai hamou opu, ara yiy hiyan. 20 Wou tanam hu nongan para pwahanou: &lt;Mbuna apo pilah, mbuna atingundru ndramat kimat, mbuna apahana, mbuna apakarawani ndramat hamou kiya nongan, pe ahaiyani tamam hilu tinam.&gt; &gt;&gt;

21 Pwen pohon para kol ara, ara ipa, &lt;&lt;Nongan para pwahanou masih kene ara, ara mawihou to ko, pe ngara kuhaiyaniy.&gt;&gt;

22 Iro mwonen Yesu ihilingi nongan aro, pwen ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Melit handra ko hira ndron, ara anmbusiy mapu. Ayapo pehei kiya hu melit tam masih, pe awiri singayai para aliy, pe atainganiy kiyata hu ndramat mepo hundroisiy, pe andre awiri hu melit lahayan kennen namandran ita kol paingan yang. Pwen asa, oho ndruwo.&gt;&gt;

23 Iro mwonen ihilingi nongan aro, ndriyan ara ipworu masih, paratesah, yiy ndramat hamou menmenan soyon iya. 24 Yesu maran iya kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat mepo menmenahu soyon, ara ingandrah iyatahu para hu kaya nondriya kolo King Ngindrai! 25 Kamel hamou, ingandrah para kisong kiya ngara kannih; hapeko ndramat hamou menmenan soyon iya, ara ngandrahan iya para kisong kiya nondriya kolo King Ngindrai.&gt;&gt;

26 Pwen hu hiyeh huro hilingiy, ara husok, hupa, &lt;&lt;Kapa tehen tora, pwen andre hiyeh ndrokonan kilahiy para kiwiri taleh mepo andre kinto-kinto?&gt;&gt;

27 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Sehe melit hu ndramat kanwenei para kambusiy pwi, ara Ngindrai iwenei para kimbusiy.&gt;&gt;

28 Pwen Pita ipwai iya kili Yesu, ipa, &lt;&lt;Yowu ara kantali hu melit towu masih kene para koho ndruwam!&gt;&gt;

29 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa sehe ndramat kitali kolon ndre nambuyun, ndre kitali taman hilu tinan, ndre kitali nalin hu, ndre kitali norun hu, para nakiya nondriya kolo King Ngindrai, 30 ara andre kiwiri hu melit soyo-soyon iya kiro lang mahapo, pe kiya lang itapo isa kamulan, ara andre kiwiri taleh mepo andre kinto-kinto.&gt;&gt;

Yesu iranonoye paiwe iya kimat tan

31 Pwen Yesu iwiri hu Songui pe Lumou huya pwakin hape, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Andre worou tukaya paingan Yerusalem, pe melit masih mepo hu poropet kantatuluwiy pwen kinna ta Noru Ndramat, ara andre kirayah mannan. 32 Tehe andre hu kaiki yiy kiya nima hu Ndramira Lah. Pe andre yihu kapwasisiman anan, pe kapatumbuye yiy, pe kasokombunuhi yiy, pe kamwiri yiy, pe andre hu katingundrun kimat. 33 Pe kiro mwonen lang toyoh, ara andre kisatine paiwe.&gt;&gt;

34 Pe ndramiran hu, ara lohongahu kanileu kinna nongan masih aro, ara pwi yoh. Mbulndroiyi lohongai ara, ara ikohon kili hu, pe yihu kanpahasani sehe melit mepo iro wong iya aliy pwi.

Yesu isopwoyani ndramat hamou maran iyoh

35 Pwen Yesu iropo nakiya kol ngawan Yeriko, pe ndramat hamou maran iyoh, ara iyempwan ngilse sai, pe iro rakamam. 36 Pe iro mwonen ihilingi hu ndramat soyon iya husoroyau, pwen isok tehe tesah ndrokonan iripo tayah. 37 Pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Yesu, ndramira Nasaret, ara nakisayau aripo.&gt;&gt;

38 Pwen ndramat ara iyoh, ipa, &lt;&lt;Yesu, Noru Tepit, koyum kisikirani yo!&gt;&gt;

39 Pe yihu ndramat mepo huro luwani Yesu, ara hupomate yiy pe hupwai iya kili yiy para kihun o, hapeko iyoh, ipa, &lt;&lt;Noru Tepit, koyum kisikirani yo!&gt;&gt;

40 Pwen Yesu iro tine, pe ipwandrandrahaniy para hu kawiri ndramat maran iyoh ara, kisa kili yiy. Pe iro mwonen isa pakeh, pwen Yesu isok yiy ipa, 41 &lt;&lt;Anamiliy para kumbusi tesah kisa kili wou?&gt;&gt;

Pe ipa, &lt;&lt;Yapan, yo unamiliy para kunimnim paiwe.&gt;&gt;

42 Pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kiya, animnim! Lohongam ndrisiyon, ara kinsopwat wou.&gt;&gt; 43 Hape pwi ko, maran inimnim paiwe, pe iho ndruwa Yesu pe iro hari ngala Ngindrai. Iro mwonen yihu ndramat masih kene hunimei, pwen yihu masih huhuri ngala Ngindrai yi.

19

Sakiyus ndramat para poya takis

1 Yesu iya nondriya kol ngawan Yeriko, para pakiya yau tusuye. 2 Pe ndramat hamou iro kol ara, ara ngalan Sakiyus. Yiy ara ndramat hamou ihohin iyata hu ndramat para poya takis, pe mameltan soyon iya. 3 Yiy inamiliy para kinime Yesu ara hiyeh, hapeko yiy, ara mulai sahin opu, pe kinlahiy para kinime Yesu pwi, paratesah, hu ndramat soyon iya, ara huro tandrapndrap. 4 Pwen pe ingap iya mu pe ingas kei sikamor* hakou, pe iye parasangan para kinime Yesu, paratesah, Yesu andre kisayau sai ara.

5 Iro mwonen Yesu isarayah iro hape ara, maran itandras iya paingan pe inime Sakiyus, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Ahaleh o, asa pwan. Mahapo ko andre kuya kuro suwem.&gt;&gt; 6 Pwen Sakiyus ihimbuh o, pe ituh isa pwan. Pwen irawulohani Yesu iyapolo pwesai.

7 Yihu ndramat masih hunimei, pe huro panguluwani Yesu, huro pa, &lt;&lt;Yiy kinna kintora suwe ndramat hamou mepo pakut tan mwomwan.&gt;&gt;

8 Hapeko Sakiyus itine pe ipwai iya kili Yapan, ipa, &lt;&lt;Yapan! Animei na! Yo mahapo andre kutaingani hu memelit to haroh mwanye kiya kili hu ndramat mepo hu ndroisiy, pe kapa kunpwasike hamou pe kunpahanowe hu meltan, ara andre kupo soiwin kiya maporohaasap.&gt;&gt;

9 Pwen pe Yesu ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Lang nepo, sopwat ta Ngindrai ara kinsarayah kinsa seu iye, paratesah, ndramat aripo, ara yiy noru Apraham hamou i. 10 Noru Ndramat isa, ara tunan iye: para kiten pe kisopwat hu ndramat mepo husongsin.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye tahu ndramat masongui para poya mbulen

11 Hu ndramat huroholong Yesu manau, pe itiyani nongan pwandritiye sahin, paratesah, yiy iropo iya pakeh Yerusalem, pe hu ndramat ara, huro pa ndre kindrou pwi ko, kolo King Ngindrai nakisarayah. 12 Pe Yesu ipa toro: &lt;&lt;Ndramat hamou mangalan, ara iyau iya kol hakol namandran masih hira mwanan, para hu karakiniman pe kirayah king. Pwen kiyamulan, andre kimui kisa kolon paiwe. 13 Pwen pe iyoh hu ndramat para poya mbulyan masongui husa kili yiy, pe iyki sombule pat tasongui-tasongui† iya kili hamou-hamou tahu. Pe ipa, &lt;Akawiri singayai iye pe akapo mbulen kiya aliy, kipoo kumui kusa.&gt;

14 Hapeko yihu ndramat para kolon imwonen, ara humwisnani yiy. Pwen hupwanos hu ndramat hayah para sapiya nongan huro ndruwan huya, pe huya pa, &lt;Yowu mbuwali yowu para ndramat aro kirayah king towu.&gt;

15 Hapeko yiy ara irayah king manau, pwen pe imui iya kolon i. Pe ipwanos nongan iya kili hu ndramat mepo kiniyki singayai kinna kili hu ara, para nakinimei hiyeh tahu ndrokonan kinpo sura singayai kinyau aliy.

16 Pwen ndramat hamou imu isa, pe ipa, &lt;Yapane, yo uwiri sombule pat masongui, pwen kunpo suran pe kintayah tehe masongui yi.&gt;

17 Pe king ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Ndramat para poya mbulyo, anmbusiy hiyan masih! Wou ara anpwokarani melit mendreheh, pwen pe hu kol namandran masongui, ara andre aro nimnim kiya tahu.&gt;

18 Pe hamou i iro mulan isa, pe ipa, &lt;Yapane, yo uwiri sombule pat masongui, pe kunpo suran pe kintayah tehe mayimbut i.&gt;

19 Pwen king ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Wou andre aro nimnim kiya hu kol namandran hape mayimikol.&gt;

20 Pwen pe ndramat hamou i para poya mbulyan isa, pe ipa, &lt;Yapane, singayai tam iye; kunkulaniy kinna koyau hasai pe iripo mwonen. 21 Paratesah, yo unoh tam; wou ara ndramat hamou ngandrahan. Pe ngara aniyi tesah mepo anhohas pwi, pe ngara arihi tesah mepo anhopiye pwi.&gt;

22 Pe king ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Wou ndramiro hamou mepo kultuwayim pwassin! Yo andre kuiki wou kiya nongan ara kiho ndruwa nongnam opu! Wou anpahasaniy pwen tehe yo ara ndramat hamou ngandrahan; pe ngara kuniyi tesah mepo kunho has pwi, pe ngara kurihi tesah mepo kunho piye pwi. 23 Pwen pe paratapeh pe wou aniyki sombule pat to kinna yumwa singayai pwi? Pwen kapa kumui, andre kusa pe kuwiri suran kiyapolon i.&gt;

24 Pwen pe king ipwai iya kili hu ndramat mepo huro tine ngilsen ara, ipa, &lt;Akawiri sombule pat masongui ara kisa mawen kili yiy, pe akaikiy kiya kili yiy mepo atan malungui.&gt;

25 Hapeko yihu pwai, hupa, &lt;Yapan, yiy ara, atan malungui pwen!&gt;

26 Pwen king isomwi hu, ipa, &lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe yihu masih mepo mamenmenahu, ara andre Ngindrai kipo sura menmenahu; hapeko yiy mepo menmenan pwi, konan hape sohoyan kimin, ara andre kawiriy topwei kiya mawen kili yiy. 27 Hapeko yihu hiyeh hu kanmwisnani yo, pe mbuwalihu para yo kurayah tehe king tahu, ara akawiri hu kasa mbulmoro pe akatingundru hu!&gt; &gt;&gt;

28 Yesu itiyani nongan pwandritiye ara ihipwen, pwen irikai iye mu iya paingan Yerusalem.

Yesu iya nondriya Yerusalem tehe king

29 Iro mwonen Yesu iropo isa pakeh kol malkol Petpake pe Petaniy, isa parangondron sih mepo hupohowei Ngondron para hu Holip. Pwen ipwandrisa ndramiran malmou, pe ipwai iya kili hilu ipa, 30 &lt;&lt;Alkaya kol mendreheh yoho mu kili walu. Pe kiro mwonen walu nakaya nondriyan, ara andre walu kanime noru tongkiy hamou hu kanwasiy pwen ita, mepo ndramat hamou kinihis aliy mapu. Pwen alkatali yiy pe kawiriy kisa iye. 31 Pe kapa hamou kisok walu, kipa, &lt;Paratesah pe walu tora tali tongkiy ara?&gt; Pwen alkapwai kiya kili yiy, alkapa, &lt;Yapan inamiliy.&gt; &gt;&gt;

32 Pe hilu ndramat malmou mepo ipwandrisa hilu hilto mu ara, ara hilya nimei tehe sehe melit kinpwai kinnata kili hilu, ara iro mwonen tehe kinpwai. 33 Pwen hiluro tali malkeye tongkiy, pe ndramira tongkiy isok hilu, ipa, &lt;&lt;Paratesah pe walu tora tali tongkiy ara?&gt;&gt;

34 Pe hilsomwi yiy, hilpa, &lt;&lt;Yapan inamiliy.&gt;&gt;

35 Pwen hilu luwi tongkiy isa kili Yesu, pe hupwalani koiwe hu iya ndrita tongkiy ara, pe huiki Yesu impwan ndritan. 36 Pe iropo iya, pe hu ndramat hupwalani hu koyau tahu huya ndrita sai.

37 Pe isa pakeh kol hape mepo sai para Ngondron para hu Holip ilai iya pwan, pe hu ndramiran soyo-soyon iya huhuri ngala Ngindrai iyapolo pwesai namandran, paratesah, hulohongani hu ndraikiya pwoke masih mepo hu kannimei pwen.

38 Pe huwayeh hupa toro:

&lt;&lt;Lomwes ita kili King mepo isa iya ngala Yapan!

Ndriya wayis ita kol paingan yang, pe Yapan ma ngannganan, iyera paingan masih!&gt;&gt;

39 Pwen yihu Parisiy hayah huro mwalinga hu ndramat soyon iya ara, ara hupwai iya kili Yesu, hupa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, apomate ndramiram hu para hu kahun o!&gt;&gt;

40 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Upwai isa kili wawu tehe, kapa hu kahun o, pwen andre hu pat kawayeh.&gt;&gt;

41 Pwen Yesu iropo iya pakeh Yerusalem, pe inime kol namandran iya ara, pe irangsiy. 42 Pe ipa, &lt;&lt;Lang nepo, kapa wawu kapahasani tesah ilahiy para kiyki ndriya wayis kisa kili wawu—hapeko mahapo ara kinkohon mbulmara wawu. 43 Lang itapo isa andre hu mepo hu ngara kamwisnani wawu, ara hu ndram tahu andre hu kambultani pwan pe karahakowa kou namandran para kol tawawu, pe andre hu karakayani wawu kiro sese wawu haroh-haroh. 44 Pe andre yihu kasoyau kiyata wawu kaya pwan, wawu kiyapolo noru wawu hu koro nondriya kowa kol. Pe yihu andre kantali pat sih kiro ndrita sih pwi, paratesah, wawu kanyirowe lenge Ngindrai kinsa kili wawu pwi.&gt;&gt;

Yesu irasses hu ndramat huropo pehei nondriya yumwa totohun namandran huya mawen

45 Pwen Yesu isong iya nondriya yumwa totohun namandran pe iro rasses hu ndramat mepo huropo pehei iya aliy. 46 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen, kinpa, &lt;Suwe, ara yumwa totohun.&gt; Hapeko wawu kanmbusiy kintayah ndrohona kokohon tahu ndramat para pahana.&gt;&gt;

47 Pe lang masih ngara kiro hinuwani nongan kiro yumwa totohun namandran. Hapeko hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe yihu pohon tahu, ara huro hinonou para pakatingundru Yesu. 48 Yihu pakambusiy, hapeko hukah sai ndrit, paratesah, yihu ndramat masih ara huro pwahatini tisingi hu nongnan.

20

Husok Yesu tehe hiyeh iyki pwoke nopwaran iya kili yiy

1 Lang sih, Yesu iro hinuwani hu ndramat iro nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe iro pohowe nongan hiyan ta Yapan. Pwen pe hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, iyapolo hu yapane kol, ara husa kili yiy. 2 Pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Wou awiri pwoke nopwaran ara, iyau aleheh? Pe hiyeh iyki pwoke nopwaran ara, isa kili wou?&gt;&gt;

3 Pe Yesu isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Yo nakusike wawu kiya soksok sahin i; akapwai kisa kili yo, 4 Yohanes ngara kisumuluwani hu ndramat, pe wawu pa ndre kultuw para paptais ta Yohanes ara, ara iyau kol paingan yang, ndre iyau kili ndramat opu?&gt;&gt;

5 Pe huro panguluwaniy mwalingahu ko, huro pa, &lt;&lt;Kapa tukapa, &lt;Iyau kol paingan yang,&gt; pwen andre kisok, kipa, &lt;Pwen tehen tapeh pe lohonga wawu kinpwotisingi nongnan pwi?&gt; 6 Hapeko kapa tukapa, &lt;Iyau kili ndramat,&gt; yihu ndramat masih, ara andre hu kasolpwa rou kiya pat, paratesah, lohongahu ara kinpwoke tehe Yohanes ara yiy poropet hamou.&gt;&gt;

7 Pwen pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Yowu tana yowu pwi, iyau tapeh isa.&gt;&gt;

8 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Pwen pe yo andre kunpwai kinsa kili wawu pwi yi, iyau hape aleheh uwiri pwoke nopwaran pe urupo mbusi hu melit aro.&gt;&gt;

Nongan pwandritiye tahu ndramat mwomwan para poya mbulen iya pinge wain

9 Pwen itiyani nongan pwandritiye aro, iya kili hu ndramat, ipa toro: &lt;&lt;Ndramat hamou ihisi pinge wain hambut, pe iykiy iya kili hu ndramat hayah para poya mbulya piyang, pe yiy iyau iya hape mwanan, ndrangan niwen iya. 10 Pwen iya lang para rihiya mbuwa wain, yiy ipwandrisa ndramat hamou para poya mbulen iya kili hu ndramat huropo mbulen iya piyang ara, para hu kawiri mbuwa wain hayah kiyau pinge wain ara kisa kili yiy. Hapeko yihu ndramat para poya mbulen ara, ara humwiri yiy, pe hupwandrisa yiy imui iyau o mwaihei. 11 Pwen ipwandrisa ndramat hamou i para poya mbulen iya, hapeko yihu rayi yiy pe hupwasimiri yiy, pe hupwandrisa yiy ara iyau o mwaihei. 12 Pwen ipwandrisa hamou porosih i, pe hupotisi yiy pe hupiyani yiy iya ngawan.

13 Pwen pe mbukena pinge wain ara, ara ipa, &lt;Yo andre kumbusiy tehe tapeh? Yo andre kupwandrisa noru mbukenan, mepo ndriyo imbuluhi yiy; matisan kiya pe yihu karanuhuyani yiy.&gt;

14 Hapeko yihu ndramat mepo huropo mbulen iya piyang ara, ara hunime yiy pe huro panguluwaniy mwalingahu, huro pa, &lt;Iye ara norun, soiwi taman; pe yiy andre kiwiri hu meltan masih. Kiya, tukatingundrun, pe tukawiri menmena taman masih kiya mbukenan worou.&gt; 15 Pwen pe huwiri yiy pe husoyau iyatan iya ngawan piyang, pe hutingundrun imat.&gt;&gt;

Pe Yesu isike hu, ipa, &lt;&lt;Kiya, pwen andre mbukena piyang kimbusiy tapeh kiya tahu?

16 Mbukena piyang andre kisa pe kitingundru hu ndramat huropo mbulen iya piyang ara pe hu kamat. Pe andre kiwiri pingen pe kiykiy kiyata hu ndramat hayah para hu koro nimnim kaliy.&gt;&gt; Yihu ndramat huhilingi Yesu iwong tehen toro, pe hupa, &lt;&lt;Melit aro, mbuna kirayah!&gt;&gt;

17 Pwen pe Yesu maran iya mwonen iya kili hu, pe isok, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai, tehe

Pat mepo yihu ndramat para puliya seu hulowaniy,

ara kintayah pat para sotuna seu.

Pe mbulndroiyi nongan mepo hu kantatuluwiy aro, ara tesah?

18 Kapa sehe ndramat kiyos kiya ndrita pat aro, ara andre kimwalulut. Pe kapa pat ara kiyos kiya ndrita ndramat hamou, ara andre kirapisa yiy.&gt;&gt;

19 Yihu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, pe hu pris huhohin ta hu pris masih, ara huro ten sai para hu kambultuwe yiy kileh. Paratesah, yihu kanyirowei tehe nongan pwandritiye kinpwai ara, ara iyingani hu imwonen. Hapeko hunoh iyata hu ndramat.

Andre kayuk takis kiya kili Sisar, ndre pwi?

20 Pwen pe hu pris huhohin ta hu pris masih, pe yihu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huro memerani Yesu. Pe hu pwandrisa hu ndramat para tandrihindrih huya, pe hurapihiye hu tehe kultuwayihu imwonen. Hapeko, huro longe para Yesu kipa nongan sahin, mepo ilahiy para hu karatuni yiy kaliy. Pwen pe andre hu kambultuwe tahatini yiy, pe hu kaiki yiy kiya pahandra pwoke nopwaran ata pohon para kol, para kiyki yiy kiya nongan. 21 Pwen yihu ndramat para tandrihindrih ara, ara husok Yesu, hupa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, yowu pahasaniy tehe nongan ngara apwai pe tesah ngara ahanuwaniy, ara imwonen opu. Pe tesah ngara ambusiy, ara masih ihisoule ko iya kili hu ndramat masih. Pe ngara ahanuwani hu ndramat kiya nongan para kultuwayi Ngindrai iho ndruwa nongan ndrokonan masih.&gt;&gt; 22 Pwen husok, hupa, &lt;&lt;Hiyan para yowu kayuk takis kiya kili Sisar, ndre pwi?&gt;&gt;

23 Hapeko Yesu kinyirowe pwakekeriu tahu pwen, pe ipwai iya kili hu ipa, 24 &lt;&lt;Akapwaingani sombule pat hambut kisa kili yo na. Sombule pat aro, ara sumwoiwa hiyeh pe ngala hiyeh iripo aliy?&gt;&gt;

25 Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ata Sisar.&gt;&gt;

Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akaiki tesah ata Sisar kiya kili Sisar, pe tesah ata Ngindrai, ara kiya kili Ngindrai.&gt;&gt;

26 Pe yihu ara kanlahiy para yihu karatuni yiy kiya nongan sahin ipwai iro mbulmara hu ndramat, ara pwi. Pe lohongahu indrap iya nongan isomwi hu iya aliy, pe hu kanpalat o huro.

Hu Satyusiy pakapwainganiy tehe hu ndramat humat, ara andre kantine paiwe pwi

27 Yihu Satyusiy hayah husa kili Yesu para hu kasok yiy kiya soksok sahin. Yihu Satyusiy masih, ara hupa ndre hu ndramat humat andre hu kansa tine paiwe pwi. 28 Pwen husok yiy, hupa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou, Mose kintatuluwi nongan sahin kinsa kili worou, ipa toro: kapa ndramat hamou nalin kimat pe nambuyun kihou, pe norun pwi, ndramat ara, kiwiri pihinau ata nalin pe kipo mbunah kiya soiwi ngala nalin.&gt;&gt; 29 Pwen ipwai, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat manandrtimou hu nalihu huyen. Yiy ndrohan, ara iwiri pihin hamou iya nambuyun, pe norun pwi, pe imat. 30 Pwen parahara ndrohan iwiri nambuyu nalin pe norun pwi yi. 31 Pwen yiy iho ndruwa parahara ndrohan, ara iwiri nambuyu nalin i. Pwen tehen tora ko, yihu manandrtimou kene huwiri pihin ara ko, pe hu masih kene noruhu pwi, pe humat topwei. 32 Pe iyamulan masih pihin ara, ara imat i. 33 Kapa yihu manandrtimou kene yihu wiri yiy tehe nambuyuhu, pwen kiro mwonen lang para hu ndramat kasa tine paiwe, pwen pihin ara, andre kirayah nambuyu hiyeh ndrokonan?&gt;&gt;

34 Pwen Yesu ipwai, ipa, &lt;&lt;Yihu ndramat hasap hu topo mahapo, ara ngara yihu kasokombut yesowai pe kayesou. 35 Hapeko lang itapo isa, yihu mepo Ngindrai kintakinimahu, para hu kasa tine kimat paiwe, kiya lang mulan, ara yihu andre kanyesou pwi, pe andre hu kansokombut yesou pwi yi. 36 Pe yihu kanlahiy para hu kanmat pwi, paratesah, yihu, andre hu koro ko tehe hu angelou. Pe yihu, ara tehe noru Ngindrai, paratesah, yihu kantali kimat pe kansa tine paiwe. 37 Hapeko Mose kinyinganiy tehe yihu ndramat kanmat, ara ngara yihu kasatine paiwe. Pe ipwainganiy iya kei mendreheh ara, mepo mwan iyat aliy, pe iratuluwi nongna Yapan, ipa, &lt;Yo urupo Ngindrai ta Apraham, pe urupo Ngindrai ta Yisak, pe urupo Ngindrai ta Yakop.&gt;* 38 Akanimei! Yiy ara Ngindrai tahu ndramat mepo hu kanmat, ara pwi. Hapeko yiy ara Ngindrai tahu ndramat hutopo mwalen, tehe Apraham, Yisak pe Yakop. Iya mbulmara Ngindrai, hu ndramat masih ara hu topo mwalen.&gt;&gt;

39 Pwen yihu ndramat hayah para hinuwani nongan para pwahanou, ara husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, nongnam, ara imwonen!&gt;&gt; 40 Pe yihu ndramat masih ara, yihu hindrundru para hu kasok yiy kiya nongan handra paiwe.

Kristus, ara yiy noru Tepit?

41 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah, pe hu ndramat ngara hu kapa tehe Kristus, ara noru Tepit? 42 Pe Tepit mbukenan, ara kinpwai pwen ita Puk Waliy, ipa toro:

&lt;Yapan ipwai iya kili Yapan to, ipa,

&lt;&lt;Asampwan kapwen te nimo mot,

43 kipoo, kuiki hu hiyeh huhingasi wou,

ara hu kaya pahandra ndrikam.&gt;&gt; &gt;

44 Pwen pe kapa Tepit iyoh yiy &lt;Yapan,&gt; pwen tehen tapeh ilahiy para kiya norun?&gt;&gt;

45 Yihu ndramat huro tahilong manau, pwen Yesu iwong iya kili ndramiran hu ipa, 46 &lt;&lt;Mara wawu kiro tahu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou. Yihu namiliy para hu koho rokai kiyapolo koyau niwen kiro koliuliu pwan, pe hunamiliy para hu ndramat karawulohani hu koro hu ndroho pehei Pe ngara hu kanamiliy para hu kampwan koro hu pwapwai hiyan hu ndramat ngara hu kahaiyaniy, para nondriya hu yumwa totohun . Pe yihu ngara kapirani hu ndrohonoku mipwan hiyan tora mu, koro nondriya hu yon. 47 Wawu ngara kapakaiwani hu menmena hu pihinau topwei. Pe ngara wawu kawaiyani totohun kiro mbulmara hu ndramat. Pwen pe wawu andre kawiri koran namandran iya.&gt;&gt;

21

Pihinau hamou iyaiki yukyuk tan

1 Yesu maran iya pe inime hu ndramat menmenahu soyon, ara huroiki hu yukyuk tahu iya nondriya kokou para sombule pat, iro nondriya yumwa totohun namandran. 2 Pe yiy inime pihinau hamou menmenan pwi, ara iyaiki sombule pat malmbut mbuskau.* 3 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe pihinau menmenan pwi aro, yukyuk tan ara, ara iho hin iya, iya kili hu ndramat masih. 4 Hu ndramat masih, ara huiki tahape-tahape iyau menmena hu soyon pe husaikiy tehe yukyuk iya nondriya kokou para sombule pat. Hapeko pihinau aro, konan menmenan pwi masih, sohoyan hape imin, ara iykiy topwei.&gt;&gt;

Hu kaipisa melit andre karayah para kapwainganiy tehe lang para kol pwan nakiyahapwen

5 Yihu ndramira Yesu hayah, ara huro tiyani nonowa yumwa totohun namandran, mepo hunowiy iya hu pat mepo lahayan iya, pe iyapolo hu yukyuk kanhaiyaniy pwen kinnata Ngindrai. Hapeko Yesu ipa, 6 &lt;&lt;Sehe melit mepo wawu tora nimei mahapo ara, ara lang itapo isa, andre pat sih kinye ndron ndrita sih pwi. Andre hu pat masih kene ara, andre katipiyani hu topwei kaya pwan.&gt;&gt;

7 Pwen pe husok yiy, hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, hu melit aro kene, andre hu karayah kahaleh? Pe sehe kaipisa melit nakisa kimu, para kipwainganiy tehe pakeh hu nakarayah?&gt;&gt;

8 Pwen isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Mara wawu kiro; matisan hu kapakarawani wawu. Yihu ndramat soyon andre hu kasa kiya ngolo, pe andre hu koro pa, &lt;Ara Yo!&gt; Pe andre hu koro pa, &lt;Lang ara, kinsa pakeh!&gt; Hapeko wawu mbuna akoro ndruwa hu. 9 Kapa wawu kahilingiy tehe hu pahun koro tayah, pe hu koro rapiyani hu pohon para hu kol namandran masih, ara wawu mbuna akanoh. Hu melit aro kene, ara andre hu karayah kimu; hapeko lang para hu melit masih kene kisahapwen, ara andre kinsa kileh pwi.&gt;&gt;

10 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kol hakol namandran masih, andre kipo pahun kiya kili kol hakol namandran masih, pe king para kol hakol andre kipo pahun kiya kili king para kol hakol. 11 Pe hu nunuw namandran iya andre karayah, pe hu mundruwai namandran pe hu mwamwa handra-handra andre karayah kiro nondriya hu kol hayah. Pe andre wawu kanime hu melit namandran handra-handra para kipanohowani wawu, pe andre wawu kanime hu kaipisa melit hayah namandran hu karayah koho yang.

12 Hapeko hu melit masih aro kantayah mapu, pwen andre hu ndramat hu kapwalngani wawu, pe karandroyani wawu. Andre hu kaiki wawu kaya nongan koro nondriya hu yumwa totohun, pe kaiki wawu kaya nondriya hu kou. Pe andre hu kawiri wawu koro tine mbulmara hu king pe hu pohon para kol. Iya ngolo kopu, andre wawu kawiri hu nopwaran masih aro. 13 Melit masih ara andre karasaya wawu, para wawu katiyani tiyeyo kiya kili hu. 14 Hapeko wawu hamou-hamou kasarayah kiya lohongai sahin, para wawu mbuna akalohonge soyon pe akamwanye wawu kimu, kiya sehe nongan para wawu nakapenani wawu kaliy. 15 Paratesah, andre kuiki hu nongan pe lohongai waison, pwen yihu hiyeh nakaiki wawu kaya nongan, ara andre hu kanlahiy para kakaituwe nongna wawu, pe karapaiwani nongna wawu pwi. 16 Pe tama wawu hu pe tina wawu hu, iyapolo nali wawu hu, pe yowe wawu hu, pe kowase wawu hu, ara andre hu kaiki wawu kiya nima hu ndramat hiyeh hu hingasi wawu, pe andre hu katingundru hayah tawawu kamat. 17 Tunan yo kopu, pwen andre hu ndramat masih kahangasi wawu. 18 Hapeko kompai hamou ita paya wawu, ara andre kinmut pwi. 19 Pe kapa wawu koro tine pwokeyan, pwen andre wawu kawiri taleh.

20 Kiro mwonen wawu kanime hu ndramira pahun hu karakayani Yerusalem, pwen andre wawu kapahasaniy tehe lengen para hu kapwalngani kol namandran ara, ara kinsa pakeh. 21 Pwen wawu hiyeh tora kol Yutiya lang ara, ara wawu kawop kileh kaya hu ngondron, pe hu mepo hutora nondriya kol namandran Yerusalem, ara hu kawop kaya mawen. Pe hu mepo hutora hu kol para parangondron ngawan, ara hu mbuna kaya nondriya kol namandran. 22 Kiro mwonen ara, ara lang para Ngindrai kiyki koran; pwen pe nongan masih mepo hu kantatuluwiy mamu kinna, ara andre kirayah mannan. 23 Toimwa hu pihin mepo mapundriyahu, pe hu hiyeh huhusuwe noruhu malaman, ara andre hu kaiki koisariy kiho nondriyahu lang ara. Paratesah, nopwaran namandran andre kirayah kiro kol pwan, pe ndrinalokuh ta Ngindrai, ara andre kiro ndrita hu ndramat hasap aripo. 24 Pe andre hu karut ngundruhu kiya semela pahun niwen, pe andre hu kambultuwe tahatini hu pe kaluwani hu kaya kene hu kol namandran masih para kol pwan. Yihu Ndramira Lah, andre yihu kangastoro kaya Yerusalem tehen tora ko, kipoo Ngindrai kipwai tehe lenge hu Ndramira Lah hu koro Yerusalem, ara kiyahapwen.

25 Pe kaipisa melit hayah andre karayah koho paramwandrai, walah, pe hu piriy. Pe kiro kol pwan, ara hu ndraye ndramat para hapat-hapat masih, andre hu kahilingi ngasangasa nowei kiro rambumbusau ndrita ndras pe kiro talon; pwen andre lohongahu kamwakaikai kiya nopwaran mepo nakisa raporuwi hu. 26 Andre koyu hu ndramat kimwa, kiya hu melit mepo nakarayah kiro kol pwan. Pe hu ndramat andre kanoh turuwehu, pe andre kimbusi hu pe marahu kawuh. Pe hu pwoke para yang, ara andre hu kamemeyeu. 27 Kiro mwonen lang ara, andre hu kanime Noru Ndramat kiyau kokom kisa pwan, kiyapolo pwoke pe nonowa nganan namandran. 28 Pwen kiro lang mepo hu melit ara hu koro tayah, akatine pe paya wawu kitandras, paratesah, lang para Ngindrai nakiwiri wawu kamui, ara kinsa pakeh.&gt;&gt;

29 Pwen Yesu itiyani nongan pwandritiye iya kili hu toro: &lt;&lt;Mara wawu kiya kei pik pe hu kei masih. 30 Pe kapa kaimbuwehu kasasunet, wawu masih andre kayirowei tehe lang para mwandrai nakising ara kinsa pakeh. 31 Tehen tora ko, kapa akanime hu melit aro koro tayah, ara akapahasaniy tehe lenge kolo King Ngindrai, ara kinsa pakeh.

32 Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu ndraye hasap para mahapo aro, ara andre hu masih kanmat pwi, kipoo hu melit masih aro karayah topwei. 33 Kol paingan yang pe kol pwan, ara andre kihipwen, hapeko hu nongno ara andre kanhipwen pwi.

34 Wawu koro hinehes; namiliwai para nombuwe wawu, pe kultuw para kuimwa ndran ngahan para kiringi wawu, pe koyu wawu kisosoyo kiya mipwan tawawu, ara matisan melit masih tehen tora, andre kaporuwi wawu. Pwen kindrou pwi ko, andre mwoiwa wawu kihin para lenge Yapan kisa, pe kikami wawu porosih o. 35 Paratesah, lang ara andre kisarayah kisa kili hu ndramat masih kene hutopo kol pwan masih. 36 Wawu koro hinehes lang masih, pe akoro tohun tehe wawu andre kalahiy para akoro mawen hu nopwaran masih nakarayah. Pwen pe andre wawu kalahiy para akoro tine mbulmara Noru Ndramat.&gt;&gt;

37 Lang sih iyau sih Yesu ngara kiro hinuwani hu ndramat koro yumwa totohun namandran, pe ping sih iyau sih ngara kiyau pe kiya matin kiya ngondron mepo hupohowei Ngondron para hu Holip. 38 Pe makohun opu, yihu ndramat masih ngara hu kasa yumwa totohun namandran para kahalong yiy.

22

Yutas irandrangan para kiyki Yesu kiya nima hu pris huhohin ta hu pris masih

1 Pwen lenge Yon Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi, mepo ngara hu kapohowei Pasopa,* ara iropo isa pakeh. 2 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huro ten sai para katingundru Yesu, hapeko hunoh tahu ndramat. 3 Pwen Sinai isong iya nondriya Yutas, mepo ngalan handra Yiskariyot; yiy hamou tahu Songui pe Lumou. 4 Pwen pe Yutas, ara iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu namandran ta hu makundrayin para yumwa totohun namandran; pwen huro ten sai para Yutas kilahiy para kiratuni Yesu kiya nimahu tapeh. 5 Pwen hupwes, pe humburi lohongai para hu kahang yiy sombule pat hayah. 6 Pwen pe Yutas isomwi nongnahu, pe iya iro ten sehe sai hiyan para kiratuni Yesu kiya nimahu, kiro mwonen hu ndramat soyon konto pwi.

Yesu inamnam iyapolo ndramiran hu iya lang para Pasopa

7 Pwen pe Lang Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi irayah; lang ara, ara andre hu katingundru noru sipsip para Pasopa. 8 Pwen pe Yesu ipwandrisa Pita hilu Yohanes pe ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Alkaya pe alkamwaniyani anandrinarou para tukayan kiro lenge Pasopa.&gt;&gt;

9 Pwen hilsok yiy, hilpa, &lt;&lt;Wou anamiliy para youlu kaya pe karamwaniyaniy kiro hape aleheh?&gt;&gt;

10 Pwen isomwi hilu, ipa, &lt;&lt;Kapa walu kaya nondriya kol namandran ara, andre ndramat hamou kiro sap kohoyonga ndran kipohonani walu. Pwen alkoho ndruwan pe alkaya nondriya sehe seu nakisong kaliy. 11 Pwen alkapwai kiya kili mbukena seu, alkapa, &lt;Ndramat para Hinonou isok toro: &lt;&lt;Ndrohonoku mbultere ara ita hape aleheh, mepo andre kunamnam kiyapolo ndramiro hu, kiro mwonen Lang para Pasopa?&gt;&gt; &gt; 12 Pwen yiy andre kiyingani nondriya seu sahin, hongan namandran, hira nondriya seu paingan. Hu kanmwaniyani melit masih tehe keyau pe pwapwai pwen ita mwoimwoi. Pwen alkamwaniyani menmena Pasopa kiro ariya.&gt;&gt;

13 Pwen hiltali Yesu pe hilyau, pe hilya nime melit masih iro mwonen tehe kinpwai pwen kinna kili hilu. Pwen pe hilu mwaniyani hu melit para Pasopa.

14 Iro mwonen paramwandrai para hu nakanamnam irayah, Yesu iyapolo hu aposel tan huroh huye ngilse keyau. 15 Pwen pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Yo ara, hingorowo pwokeyan iya para kunamnam anandrina Pasopa aro kiyasura wawu kimu; kihipwen, kuya nondriya nopwaran. 16 Yo upwai isa kili wawu, tehe yo andre kunyan anandrinai para Pasopa paiwe pwi yi, kipoo kirayah mannan kiro kolo King Ngindrai.&gt;&gt;

17 Iyamulan Yesu iwiri pweniu pe irawuloh, pe ipa, &lt;&lt;Akawiriy pe akatainganiy kiho mwalinga wawu. 18 Yo upwai isa kili wawu tehe andre kunuyin ndrunu mbuwa wain paiwe pwi yi, kipoo lenge kolo King Ngindrai kisarayah.&gt;&gt;

19 Pwen iwiri ndrinanohun hayah pe irawuloh iya aliy, pe iramburingiy, pe iykiy iya kili hu, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Iye ara nombuwe, uikiy isa kili wawu; akambusiy tehen aliy, para akorolohongani yo.&gt;&gt;

20 Tehen aliy opu, hunamnam ihipwen, iyamulan iwiri pweniu pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Pweniu iye, ara pweniu para tapaniu howen, mepo iyau ndreye, pe utilingiy imuw para kisopwat wawu. 21 Hapeko akanimei, nima hiyeh mepo nakiratuni yo kiya nima hu hiyeh humwisnani yo, ara iripo ndrahaso kili keyau. 22 Noru Ndramat, ara andre kiho ndruwa lohongai tehe Ngindrai kinpwai, Hapeko toimwa sehe ndramat mepo andre kiratuni yiy; yiy ara andre kikuni koran.&gt;&gt; 23 Pwen ndramiran hu huro sok mwalinga hu mbukenahu, tehe hiyeh tahu andre kimbusiy tehen tora.

24 Pwen pe hu ndramira Yesu, ara huro pepet mwalingahu tehe hiyeh tahu imwonen, ara yirowan tehe ihohin tahu. 25 Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Hu king ta hu Ndramira Lah, ara huhohin pe hurayah poh tahu; pe yihu mepo hurayah poh tahu, ara hupohowe hu mbukenahu, tehe hu ndramat hiyan para ponokule. 26 Hapeko wawu mbuna akambusiy tehen tora. Yiy mepo ihohin ita mwalinga wawu, ara kirayah tehe kopwan. Pe hiyeh mepo ihohin, ara kirayah tehe ndramat para pwandrendres. 27 Pe hiyeh ndrokonan ara ihohin: yiy mepo impo keyau, ndre yiy hiyeh para pwandrendres mepo itara anandrinai? Tana wawu, tehe ara yiy mepo iripompwan keyau, ndre? Hapeko yo ara urupo mwalinga wawu tehe ndramat para pwandrendres. 28 Wawu, ara wawu ro sura yo, iro lenge hu nohonou mepo uro nondriyan, pe wawu kantali yo pwi. 29 Tomo iyki kolo king isa pahandro, pwen tehen tora ko, uiki kolo king para kiro pahandra wawu yi. 30 Pwen pe andre wawu kanamnam pe kayin ndran koro keyau to kiro kolo king mepo ato. Pe andre akampwan koro hu ndrohonoku pwanpwan tahu king, para wawu karamwanye hu kamai songui pe luwum para Yisrayel.

31 Simon, Simon, ahilingiy; Sinai kinsa sok pwen, para kinohonou wawu, tehe hu ndramat ngara hu kalohoyani mbuwa wit, para pekehu koro pe pwisihu kayau. 32 Hapeko Simon, yo ara kuntohun pwen para Ngindrai kisopwat wou, tehe andre anmakokowu kinna lohongai ndrisiyon tam ara pwi. Pe kiro mwonen lang mepo arapaiwani wou amui asa paiwe, pwen apwokeyani nalim hu yi.&gt;&gt;

33 Hapeko Pita isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, yo urupo hinehes o; kapa naya nondriya kou, ara utapolo wou, pe kapa nayamat, ara andre kumat sura wou i.&gt;&gt;

34 Hapeko Yesu ipa, &lt;&lt;Pita, yo upwai isa kili wou, kiro lang nepo, pe tutut kintang mapu, andre apwai maporotisap tehe akowu to.&gt;&gt;

35 Pwen Yesu isok hu, ipa, &lt;&lt;Mamu upwandrisa wawu ya po mbulyo, ara wawu kankun ndropwa sombule pat, ndre ndrop, ndre hatna pweleka wawu, ara pwi. Pe iro mwonen lang ara, wawu ndroisiy hapesah ndre pwi?&gt;&gt;

Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Pwi yoh.&gt;&gt;

36 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Hapeko mahapo kapa ndropwa sombule pat ita kili wou, ara awiriy, kiyasura ndrop sahat. Pe kapa hapai semela pahun niwen kinto kili wou pwi, apo pehei kiya ndroham hamou, pe asou hapai. 37 Paratesah, hu kantatuluwiy pwen, ara kinpwai toro: &lt;Yihu ndromwa yiy iyasura hu ndramat mwomwan.&gt;† Pe upwai isa kili wawu tehe nongan iye andre kirayah mannan kirahihini yo. Pwen tesah mepo pwayan kinpwai, ara andre kirayah mannan manau.&gt;&gt;

38 Pwen ndramiran hu, hupa, &lt;&lt;Yapan, animei, semela pahun malpai aripo.&gt;&gt;

Pwen isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Ara ilahiy.&gt;&gt;

Yesu iya tohun iya Ngondron para hu Holip

39 Yesu itali kol ngawan ara pe iya Ngondron para hu Holip tehe ngara kiro mbusiy waiye. Pe ndramiran hu huho ndruwan. 40 Huyarayah huya kol ara, pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akatohun tehe nohonou kinlahiy para kirayah kili wawu pwi.&gt;&gt; 41 Pwen itali hu pe iya mwanan hape, ndrohongan ara tehe hamou ngara kipiyani pat sih. Pe itukuruhu iya pwan, pe itohun toro: 42 &lt;&lt;O Tomo, kapa anamiliy, pwen awiri pweniu iripo kili yo aro kiya mawen. Hapeko mbuna oho ndruwa namiliwo; konan, namiliwam pwokeyan opu kirayah.&gt;&gt; 43 Pwen angelou hamou iyau kol paingan yang isarayah isa kili yiy, pe ipwokeyani yiy. 44 Pe Yesu, ndriyan ara ipworu namandran iya, pe itohun tisingiy. Pe mbusungereyin, ara iro rapan tehe ndrai iro tun iripo iya pwan.

45 Pe itohun ihipwen, pwen itine pe imui iya kili ndramiran hu. Pe iya nimei tehe ndramiran hu kanmatin, paratesah, ndriyahu ara ipworu namandran iya. 46 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah pe wawu tora matin? Akapoyoi pe akatohun, pwen pe nohonou kinlahiy para kirayah kili wawu pwi.&gt;&gt;

Humbultuwe tahatini Yesu

47 Yesu iro wong manau, pe hu ndramat soyon husarayah. Pe ndramat mepo hupohowe ngalan Yutas, yiy para sura hu Songui pe Lumou ara, ara iluwani hu pe huya. Pe iya mwonen pakeh kili Yesu, para kirahunghung kiya kili yiy. 48 Hapeko Yesu isike yiy, ipa, &lt;&lt;Yutas, nasa rahunghung kisa kili Noru Ndramat, ara para naratuni yiy, ndre?&gt;&gt;

49 Pe hu ndramira Yesu hunime sehe melit pakirayah, pwen hupa, &lt;&lt;Yapan, anamiliy para yowu kassi hu kiya semela pahun niwen towu?&gt;&gt; 50 Pwen hamou tahu ihilak opu, pe irayi ndramat para poya mbulya pris ihohin ta hu pris masih kene, pe isondriti ndraingan mot imut.

51 Hapeko Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Akahatohai kultuw ara!&gt;&gt; Pwen niman iyahatek iya ndrainga ndramat ara, pe isopwoyani yiy iya hiyan.

52 Pwen Yesu ipwai iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat huya mu tahu makundrayin mepo ngara hu koro memerani yumwa totohun namandran, pe hu yapane kol, mepo hu masih husa para hu kawiri yiy, ara ipa, &lt;&lt;Wawu pa ndre yo ngara kuho mu para kuluwani hu ndramat para tandroindroi? Pwen pe wawu sa iyapolo hu semela pahun niwen pe hu parakei, ndre? 53 Lang masih ngara kuro polo wawu kuro nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe wawu kanmbultuwe yo pwi. Hapeko mahapo iye, ara lenge wawu; pwoke para kol lokuhan, ara kinna namandran pe kinpwoke.&gt;&gt;

Pita ipa ikowu ta Yesu

54 Pwen humbultuwe tahatini yiy pe huluwani yiy iyau. Pe huwiri yiy iya nondriya yumwa pris ihohin ta hu pris masih kene. Pe Pita ara iho ndruwa hu, hapeko iho ndron mwanan hape. 55 Pwen hu ndramat hayah, ara husungani mwan iro nondriya kowa seu ara, pe hurompwan iyawule humin aliy. Pe Pita, ara iya pe imimpwan mwalingahu. 56 Pe pihindrahin hamou para poya mbulen, ara inime Pita irompwan ngana mwan ara. Pe inim tuluwani yiy, pwen ipa, &lt;&lt;Ndramat iye, ara iro polo Yesu.&gt;&gt;

57 Hapeko Pita ipwasarahaniy, pe ipa, &lt;&lt;Nam, yo ukowu tan.&gt;&gt;

58 Pwen iyamulan hape, ndramat hamou i inime yiy, pe ipa, &lt;&lt;Wou ara hamou tahu.&gt;&gt;

Hapeko Pita ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Pom, yo pwi yoh!&gt;&gt;

59 Pe huro ipoo iya paramwandrai sih i, pwen ndramat hamou i isa pe irangaliyani Pita, pe ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan, ndramat iye ara iro polo Yesu, paratesah, yiy ara hamou ndramira Kaliliy.&gt;&gt;

60 Hapeko Pita ipa, &lt;&lt;Pom! Yo ukowu iya tesah atapwai ara!&gt;&gt; Iro wong ndron, pe tutut irang. 61 Pwen Yapan ipaiwani yiy pe maran itis iya mwonen iya kili Pita. Pwen Pita ilohongani sehe nongan mepo Yapan kinpwai pwen kinna kili yiy, kinpa toro: &lt;&lt;Kiro lang nepo, pe tutut kinrang mapu, ara wou andre apwai tehe akowu to maporotisap.&gt;&gt; 62 Pwen Pita iyau iya ngawan pe iya rang turuwe yiy.

Hu ndram hupwasimiri Yesu

63 Pe hu ndramat mepo huro memerani Yesu, ara huro pwasimiri yiy pe huro rayi yiy. 64 Pwen husumwa maran pe huro randrokomat anan, hupa, &lt;&lt;Kapa wou poropet hamou, pwen apwai. Hiyeh iripo rayi wou eh?&gt;&gt; 65 Pe hupwasimiri yiy iya hu nongan mwomwan handra-handra yi.

Yesu iya iro tine mbulmara Pailat pe mbulmara Herot i

66 Lang ilenganiy, pwen hu yapane poh tahu ndramat para kol, pe hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara husa rawure hu. Pwen huluwani Yesu isa nondriya ndrohonoku mbultere tahu, pe iro mbulmara hu. 67 Pwen hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Kapa wou Kristus, apwai satowu.&gt;&gt; Pwen Yesu ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kapa kupwai kisa kili wawu, andre akanhilingi nongno pwi. 68 Pe kapa kusike wawu kiya soksok hayah, ara wawu andre kansomwi soksok to pwi. 69 Hapeko kiro mahapo kiya, Noru Ndramat andre kimpwan ndrahasa Ngindrai mepo pwokeyan iya, kiyapwen te niman mot.&gt;&gt;

70 Pe yihu masih husike yiy, hupa, &lt;&lt;Pwen pe wou ara Noru Ngindrai Kamai, ndre?&gt;&gt;

Pe isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Wawu pwai imwonen, tehe ara yo.&gt;&gt;

71 Pwen hupa, &lt;&lt;Mbuna tukayoh hu ndramat hu kasa, para hu koro tiyani tiyeyahu manau. Konan. Worou kanhilingiy pwen kinyau pohon imwonen.&gt;&gt;

23

1 Pwen yihu ndramat masih ara, ara hutine, pe huluwani Yesu iya kili Pailat. 2 Pwen hurasusut nongan iya kili yiy, huro pa, &lt;&lt;Yowu nime ndramat iye ara kinpaiwani kultuwayi hu ndramat para kolo yowu. Yiy isingori yowu para kasou takis kiya kili Sisar. Pe ipa yiy ara Kristus, tehe yiy king hamou.&gt;&gt;

3 Pwen pe Pailat isok Yesu, ipa, &lt;&lt;Wou king tahu Yutah, ndre?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwiy, ipa, &lt;&lt;Tehe anpwai ara.&gt;&gt; 4 Pwen Pailat ipwai iya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat masih huro mbultere, ara ipa, &lt;&lt;Yo ukah ndroiyin ndrit, para kaiki koran kiya kili ndramat iye.&gt;&gt;

5 Hapeko yihu ndramat ara huro takekei manau, hupa, &lt;&lt;Yiy iro hinuwani hu ndramat para Yutiya masih, pe hinonou tan, ara iluwi lohongahu, pe hukuw ndrit. Yiy irandroiyi hinonou tan, iro kol namandran hape Kaliliy, ipoo kinsa toton kinsa kol iye.&gt;&gt;

6 Pailat ihilingi nongan masih ara, pe isok hu tehe ndramat aro, ara ndramira Kaliliy hamou, ndre pwi? 7 Pe Pailat isayirowei tehe yiy ara para kol mepo Herot ngara kiro nimnim kiya aliy, pwen pe ipwandrisa yiy iya kili Herot. Pe iro lang ara, ara Herot iro Yerusalem i.

8 Pe iro mwonen Herot inime Yesu, yiy ara ipwes namandran iya, paratesah, yiy ara iro longe ndrangan niwen iya para kinime yiy. Yiy ara kinhilong hu titiye tan pwen, pe iro namiliy para kinime Yesu kimbusi ndraikiya pwoke handra. 9 Pwen Herot ara isok Yesu iya hu soksok soyon, hapeko Yesu ara kinsomwi nongnan handra pwi. 10 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara huro tine pakeh ara yi, pe huro tasusut nongan pwokeyan iya, iya kili yiy. 11 Pwen Herot iyapolo hu ndram tan, ara huwong nonoyou anan, pe hupwasimiri yiy. Pe husungoiwe yiy iya koyau lahayan hamou, pe hupwandrisa yiy imui iya kili Pailat. 12 Mamu, Herot hilu Pailat ngara hilu kamwisnani hilu. Hapeko iro mwonen lang ara, ara hamou irayah kowase hamou.

13 Pwen Pailat iyoh hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu poh masih, pe hu ndramat i, para hu kasa wule. 14 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu wiri ndramat iye isa kili yo, ara tehe yiy ndramat hamou mepo ngara kisuhuri hu ndramat pe kipakarawani hu. Yo kunsok yiy pwen kinna hu melit masih ara, iro mbulmara wawu. Pe yo ukah ndroiyin ndrit, para kaiki koran kiya kili ndramat aro. 15 Pe lohonga Herot ara tehen aliy yi. Pwen pe ipwandrisa yiy imui isa kili worou, tehe wawu kannimei. Akahilingiy! Yiy kinmbusi kultuw handra mwomwan para kimat kiya aliy, ara pwi. 16-17 Pwen tehen tora ko andre kupwai para hu kamwiri yiy, pe kapwandrisa yiy kiyau.&gt;&gt;*

18 Pwen yihu masih hurandrokomat porosih opu, hupa toro: &lt;&lt;Ndramat ara, kiya mawen! Pe atali Parappas kisa kili yowu!&gt;&gt; 19 Parappas ara huiki yiy iya nondriya kou, pe tunan ara toro: irahatai iya kili hu para kapman iro kol namandran ara, pe itingundru ndramat.

20 Pailat, ara inamiliy para kitali Yesu kiyau; pwen pe iyoh pe isok lohongahu paiwe. 21 Hapeko huro palngai manau toro: &lt;&lt;Karapaingi yiy kiya kei tondrih! Karapaingi yiy kiya kei tondrih!&gt;&gt;

22 Pwen iwong porotoyoh i, iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratesah? Yiy imbusi sehe kultuw mwomwan? Yo kunkah ndroiyin ndrit para kuiki koran kiya ndritan, para kimat kaliy. Pwen tehen tora ko, andre kupwai para kamwiri yiy o, pe kutali yiy kiyau.&gt;&gt;

23 Hapeko hurandrokomat namandran iya, pe hurakekei para karapaingi yiy kiya kei tondrih. Pwen waihehu, ara iramburihi nongna Pailat. 24 Pwen pe Pailat isarayah iya lohongai handra, pe isomwi hu pe iho ndruwa nongnahu. 25 Pwen itali ndramat mepo husok para kitali yiy, ndramat mepo huiki yiy iya nondriya kou, para irandroiyi tahatai pe itingundru ndramat imat. Pe Pailat iro ndruwa namiliwa hu, pe itali Yesu iya nima hu ndram.

Hurapaingi Yesu iya kei tondrih

26 Pwen hu ndram huluwani yiy iyau. Pe humbultuwe Simon ndramira Sairini, mepo iropo isa nakiya nondriya kol namandran ara. Pwen huiki kei tondrih iya kili yiy, pe hupwai iya kili yiy para kisap, pe kiho ndruwa Yesu. 27 Pe hu ndramat soyo-soyon iya huho ndruwan, pe hu pihin soyon huro sura hu, ara huro pwandreundreu, pe huro rang malihu iyatan. 28 Pwen Yesu ipaiwani yiy pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu pihin para Yerusalem, wawu mbuna akarangsi yo, wawu karangsi wawu mbukena wawu, pe noru wawu hu. 29 Paratesah, lang itapo isa andre wawu kapa, &lt;Pwesai andre kiya kili hu pihin mepo huhikamai pe kanlahiy para kapo mbunah pwi, iyasura hu pihin mepo hu konoho mwalahiy tahu mbunah pwi, pe hu pihin mepo konho hisuwe mbunah pwi!&gt; 30 Pwen

&lt;andre hu kapwai kiya kili hu pahayi, hu kapa, &lt;&lt;Akano kasa ndrita yowu!&gt;&gt;

Pe andre hu kapwai kiya kili hu ngondron, hu kapa, &lt;&lt;Akaramburihi yowu!&gt;&gt; &gt;†

31 Pe kapa hu ndramat kambusi hu melit toro kiya kili kei mepo yowin salau, pwen tesah andre kirayah, kiya kili kei mepo kinimang?&gt;&gt;

32 Pwen huluwani hilu ndramat malmou para tandroindroi hilyapolo Yesu, para hu kaya tingundru hilu yi. 33 Pwen husa kol mepo hupohowei Ndroho Ndruwi Paya Ndramat. Pe huro ara, pe hurapaingi Yesu iya kei tondrih. Pe hurapaingi hilu ndramat malmou para tandroindroi yi—hamou iya kei tondrih iyapwen te niman mot, pe hamou iya kei tondrih iyapwen te niman kamou. 34 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Tomo, atali pakut mwomwan tahu aro, paratesah, yihu kowu tesah yihu tora mbusiy.&gt;&gt; Pwen hu ndram ara hunonoyou satu para karahihiri koiwen.

35 Pe yihu ndramat ara huro tine pe huro nimei. Pe yihu yapane kol hupwasimiri yiy, hupa, &lt;&lt;Yiy kinsopwat hu hayah, hapeko kinlahiy para kisopwat yiy mbukenan pwi, kapa ndrokonan tehe yiy Kristus ata Ngindrai, mepo Ngindrai kintakiniman pwen.&gt;&gt;

36 Pe hu ndram i, ara husa pe hupwasimiri yiy. Pe huhang yiy wain susuwen, pe hupa, 37 &lt;&lt;Kapa wou king tahu Yutah, asopwat wou mbukenam.&gt;&gt;

38 Pe yihu ratuluwi nongan sahin iho ndrita payan, ara ipa toro: ARO ARA KING TA HU YUTAH.

39 Pwen hamou ta hilu ndramat malmou para tandroindroi mepo hurapaingi hilu iyasura yiy ara, ara ipwasimiri Yesu, ipa, &lt;&lt;Wou Kristus, ndre? Pwen asopwat wou mbukenam, pe asopwat youlu yi!&gt;&gt;

40 Hapeko yiy hamou i ipomate yiy, ipa, &lt;&lt;Wou annohowani Ngindrai pwi, ndre? Kora talu ara ihisoule ko tehe atan i. 41 Pe talu ropo kuni nopwaran, ara ilahiy kora sehe melit talu kanmbusiy. Hapeko ndramat aro, ara kinmbusi handra kultuw mwomwan pwi.&gt;&gt;

42 Pwen ipa, &lt;&lt;Yesu, kiro mwonen arayah king kiro kolom, ara alohongani yo.&gt;&gt;

43 Pwen Yesu isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wou, lang nepo ko, andre aro polo yo kiro kol nonowan pe lahayan iya.&gt;&gt;

Yesu imat

44 Pwen paramwandrai ara irahaihai ndrokololang, pe kol pwan masih ara ilokuh topwei, ipoo iya piyahon pe paramwandrai iya iho tehe maroyoh. 45 Paratesah, paramwandrai ara kiniyki ngannganan pwi. Pe koyau para yumwa totohun namandran, ara ilen iya maltoh. 46 Pwen Yesu iwayeh pwokeyan, ipa, &lt;&lt;Tomo, uiki mwoiwo isa nimam ara.&gt;&gt; Pe iwong ihipwen, pe kunuwen isapwen pe imat.

47 Pe ndram mepo ihohin tahu ndram masangat ara, ara inime sehe melit kintayah, pe ihiri ngala Ngindrai, pe ipa, &lt;&lt;Ara ndrokonan! Ndramat aro, ara yiy ndramat imwonen.&gt;&gt; 48 Pwen pe hu ndramat masih mepo husa wule pe huro koyum ara, ara hunime sehe melit kintayah, ara huti wiyinerehu pe huyau. 49 Pe hu masih mepo hupahasani yiy, iyapolo hu pihin mepo huho ndruwan huro Kaliliy pe husa, ara huro tine mwanan hape pe huro nime hu melit masih ara.

Yosep yapa Arimateya iyaiki nombuwe Yesu iya nondriya ngat sou

50 Pe ndramat hamou iro ara, ara ngalan Yosep. Yiy ara hamou ta hu Sanhetrin.‡ Pe kultuwayin ara imwonen pe hiyan. 51 Pe yiy ara kinsomwi handra lohongai mepo hu pohon masih para kol hu kanmburiy, pe hu kultuw mepo hu kanmbusiy, ara pwi. Yiy para kol Arimateya nondriya kol namandran hape Yutiya. Pe yiy ara iro sohoni kultuwayi kolo King Ngindrai para kisarayah. 52 Pwen iya kili Pailat, pe isok yiy para kiwiri nombuwe Yesu. 53 Pwen itali nombuwe Yesu isa pwan, pe isumwa nombuwen iya koyau hamou, pe iyaikiy iya nondriya ngat sih, hu kansoyei pwen ita pat sou. Pe ngat ara, ara hu kanton hamou kinna aliy mapu. 54 Pe lang ara, ara Lang Para Ponokule para lang Sapat, pe lang Sapat pakeh nakisarayah.

55 Pe yihu pihin mepo huro polo Yesu huro Kaliliy pe husa, ara huho ndruwa Yosep. Pe huya nime ngat sou ara, pe hunimei tehe Yosep kiniyki nombuwe Yesu kinyera pwan tapeh. 56 Pwen pe huyau huya wum, pe huya ponokule ndraikei pe melit hayah mangonohon layin. Hapeko yihu ngoh iro nondriya lang Sapat, tehe nongan para pwahanou kinpwai.

24

Yesu itine paiwe

1 Pwen iro makohuping o, para lang iho mu para sandre sih, hu pihin ara, ara huwiri ndraikei iyasura hu melit hayah mangonohon layin, mepo hu kanponokulaniy pwen, pe hukuniy huya ngat. 2 Pe yihu yarayah, pe hunimei tehe pat mepo iro pohomara ngat, ara kantiriyaniy kinna mawen ngat. 3 Hapeko iro mwonen huya nondriyan, ara yihu kannime nombuwe Yapan Yesu pwi. 4 Yihu, ara huro lohonge soyon iya aliy manau, pwen indrou pwi ko, hilu ndramat malmou, koiwe hilu ara pipiryan iya tehe kamit, hilro tine ngilse hu. 5 Pwen hu pihin ara hunoh mimiri hu, pe hutukuruhu iya pwan. Hapeko hilu ndramat malmou ara, ara hilpwai iya kili hu toro: &lt;&lt;Paratesah pe wawu tora ten ndramat mwalen mwalinga hu ndramat kanmat? 6 Yiy kinto iye pwi, yiy kintine! Wawu kalohonganiy tehe kinpwai pwen kinsa kili wawu, iro mwonen mamu wawu ro sura yiy iro Kaliliy. 7 Kinpwai tehe, &lt;Noru Ndramat ara andre hu kaiki yiy kiya nima hu ndramat mepo pakut tahu mwomwan, pe andre hu karapaingi yiy kiya kei tondrih, pe kiro mwonen lang maroyoh, andre kisatine paiwe.&gt; &gt;&gt; 8 Pwen hulohongani hu nongnan ara.

9 Pwen hutali ngat husa mawen, pe humui huya tiyani hu melit masih ara kene iya kili hu songui pe hamou iyapolo hu ndramat masih i. 10 Pe yihu hiyeh huya nese iya kili hu aposel ara, ara Mariya para Maktala, pe Yohanna, pe Mariya tina Yamis, pe hu hayah i huro surahu. 11 Hapeko yihu kanpwotisingi lohongahu kinna nongna hu pihin ara pwi, paratesah, huhilingi hu nongnahu ara tehe huro pwasosohou o mwaihei. 12 Hapeko Pita ara isahapwatan o pe ingap iya ngat. Pwen iroh pe ikondrim iya nondriya ngat, pe inime hu koyau para waswas opu ara huye ndron tora. Pwen irikai iyau pe lohongan iro lohonge soyon, iya tesah mepo kintayah.

Hilu ndramat malmou hilpohonani Yesu iho sai nakiya Emmayus

13 Pwen iro mwonen lang ara ko, hilu malmou tahu, ara hilro tokai nakaya kol hakol mendreheh ngalan Emmayus; ndrohongan iro Yerusalem pe iya, ara iho pakeh tehe kilomita songui pe sih.* 14 Pe hilro wong mwalinga hilu, iya hu melit masih mepo kantayah ara. 15 Pwen hilro wong pe hilro pepet ndron mwalinga hilu, iya hu melit masih aro, pe Yesu imwonen, ara isarayah isa pakeh kili hilu, pe ihorokai iya, iyapolo hilu. 16 Hapeko melit handra iyohi mara hilu, para hilu kanlahiy para kayirowe yiy pwi.

17 Pe isok hilu, ipa, &lt;&lt;Walu topo rokai pe topo panguluwani tesah mwalinga walu?&gt;&gt; Pwen o, hilu nim o hilto tine, pe mbulmara hilu ara ilomwa.

18 Pwen hamou ta hilu, ngalan Kleyopas isok yiy, ipa, &lt;&lt;Hu ndramat soyo-soyon iya ara husa koyum pe hu topo Yerusalem. Matisan wou hamou opu akowu sehe melit kantayah pwen nondriya hu lang mahapo, ndre?&gt;&gt;

19 Pwen Yesu isok hilu, ipa, &lt;&lt;Ara sehe melit?&gt;&gt;

Pe hilpwai, hilpa, &lt;&lt;Titiye ata Yesu ndramira Nasaret. Yiy poropet hamou, pe nongnan pe mbulyan ara pwokeyan iya, iya mbulmara Ngindrai pe iya mbulmara hu ndramat masih. 20 Hu pris huhohin ta hu pris masih, pe iyasura hu pohon towu para kol, ara huiki yiy iya nongan para kimat; pwen hurapaingi yiy iya kei tondrih. 21 Hapeko lohonga yowu ara ipwotisingiy tehe yiy ara ndramat mepo Ngindrai kintakiniman, para kirakonihi hu ndramira Yisrayel kamui. Pe sahin para aliy i, ara kinna lang maroyoh pwen para hu melit masih kene aro kantayah. 22 Pe para suran i, hu pihin hayah towu ara humbusi lohonga yowu indrap. Huya ngat nepo makohun opu, 23 hapeko nombuwen, ara hu kannimei pwi. Yihu sa pe husa nese ndrainga yowu, tehe yihu nime taltan handra, pe hu angelou hupwai tehe yiy, ara kinsa tine pe yiy mwalen. 24 Pwen hu towu hayah huya ngat pe huya nime sehe melit mepo hu pihin hu kantiyaniy, ara imwonen tehe hu kanpwai. Hapeko yihu kannime Yesu pwi.&gt;&gt;

25 Pe ipwai iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Lohonga walu kinmwakaikai, pe ndriya walu ara kintine kileh para kapotisingi nongan masih tahu poropet, mepo hu kanpwai kinna, ara pwi! 26 Tehen tapeh? Matisan walu kowu tehe Kristus, ara isa para kiya nondriya hu nopwaran aro, pwen kihipwen andre kiya nondriya kolon nonowan pe ngannganan, ndre?&gt;&gt; 27 Pwen, yiy iratiyani ndroiyi nongan iya kili hilu, iro ndroiyin kili Mose pe hu Poropet masih, pe isa matne hu nongan masih hu kantatuluwiy pwen, ita Nongan Haiyan ta Ngindrai, mepo ipandrohonge iyatan mbukenan.

28 Huyarayah huya pakeh kol mendreheh mepo hilu nakaya aliy ara, pwen Yesu imbusiy tehe yiy pakiropo kiya manau. 29 Hapeko hilu kaituwe yiy pwokeyan, hilu pa, &lt;&lt;Pakeh nakilokuh ara; aro sura youlu, paratesah, lang nepo pakeh nakihipwen.&gt;&gt; Pwen iya nondriya seu kili hilu para kiro sura hilu.

30 Pwen iya, pe iyeroh ngilse keyau iyasura hilu. Pe iwiri ndrinanohun pe irawuloh, pe iramburingiy, pe iro hang hilu. 31 Pwen mara hilu isa leu, pe hilu yirowe yiy. Pwen o, Yesu imun o mwaihei mwalinga hilu, pe hilu kannime yiy pwi yi. 32 Pwen hamou ipwai iya kili hamou, hilpa, &lt;&lt;Ndrokonan! Imwonen talu ho rokai sai, ara iwong isa kili talu, pe irehe Nongan Hiyan isa kili talu, pe itimwi ndriya talu, ndre?&gt;&gt;

33 Pwen hape pwi ko, hilu tine pe hilu mui hilya Yerusalem. Pe hilya nime hu Songui pe Hamou, pe hu mepo huro mbultere hu, huro harong, 34 pe hupwai iya kili hilu, hupa, &lt;&lt;Ara ndrokonan! Yapan ara kinsatine paiwe, pe kinnarayah kinna kili Simon.&gt;&gt; 35 Pwen hilu tiyani tesah kintayah kinna kili hilu iho sai, pe hiltiyaniy tehe hilu yirowe Yesu iro mwonen iramburingi ndrinanohun.

Yesu iyarayah iya kili ndramiran hu

36 Pe huro wong manau iya aliy, Yesu mbukenan isarayah pe iro tine mwalingahu, pe ipa, &lt;&lt;Ndriya wayis kiro kili wawu.&gt;&gt;

37 Pe mwoiwahu ihin pe hunoh, pe hupa ndre hunime mwomwoyou hamou. 38 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh pe nere wawu ihilim? Pe paratapeh lohonga wawu ihindrundru? 39 Akanime nimo pe ndriko. Aripo yo kopu! Nima wawu kisahatek kisa kili yo, pe akanimei. Mwomwoyou, ara nombuwen pe ndruwin pwi, hapeko yo, ara manombuwe pe mandruwi, tehe wawu topo nimei aro.&gt;&gt;

40 Pe ipa toro iya kili hu ihipwen, pwen ipwaingani niman pe ndrikan iya kili hu. 41 Hapeko yihu kanpwotisingi lohongahu pwi manau, paratesah, pwesai iwiri hu pe huro lohonge ndrit. Pwen Yesu isok hu, ipa, &lt;&lt;Hape anandrinai ita, ndre pwi?&gt;&gt; 42 Pe huhang yiy ni hamou mepo hu kantimwiy pwen. 43 Pe iwiri ni ara, pe iyniy iro mbulmara hu.

44 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kunpwai pwen kinsa kili wawu, ma uro ndron sura wawu: melit masih andre kirayah mannan kisa kili yo, tehe pwayan kinpwai pwen ita Nongan para Pwahanou ata Mose, pe hu Poropet, pe hu Waliy.&gt;&gt;

45 Pwen imbusi lohongahu ileu, para hu kapahas kiya ndroiyi Nongan Haiyan ata Ngindrai. 46 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen pe hu kantatuluwiy toro: Kristus andre kikuni nopwaran, pwen andre kimat, pe kitine kiro mwonen lang toyoh. 47 Pe iya ngalan o, andre kapohowe nongnan kiya kili hu ndraye ndramat masih, para hu karapaiwani ndriyahu, pe Ngindrai kitali hu pakut mwomwan tahu. Pe andre karandroiyin, ara kiro Yerusalem. 48 Pe wawu imwonen kannimei, pe andre wawu katiyaniy tehe hu melit aro kantayah. 49 Akahilingiy! Yo andre kupwandrisa Mwoiwan Haiyan, mepo Tomo kintandrangan pwen kinna aliy, kisa ndrita wawu; hapeko wawu koro ndron kol namandran iye, kipoo kiramburihi wawu kiya pwoke para paingan.&gt;&gt;

Ngindrai iwiri Yesu iya kol paingan yang

50 Pwen Yesu iluwani hu huya pakeh Petaniy, pe ihiri niman iya paingan, pe itoholi hu. 51 Pe iro toholi hu ndron, pwen itali hu, pe Ngindrai iwiri yiy iya kol paingan yang. 52 Pwen hutukuruhu pe hutohun pe huhuri ngalan, pe humui huya Yerusalem iyasura pwesai namandran iya. 53 Pe lang sih tehe sih, ara ngara hu koro yumwa totohun namandran, pe huro hari ngala Ngindrai.

* 1:15: Eng: wine

* 2:23: Anime puk Rakuhuye (Exodus) 13:2,12

† 2:24: Mbulya Hu Pris (Leviticus) 12:8

‡ 2:26: Eng: Christ, Messiah; TP: dispela man Bikpela i bin promis long salim i kam bilong kisim bek ol manmeri bilong en

§ 2:41: Eng: Passover; TP: Bikpela De Bilong Tingim De God I Larim Ol Israel I Stap Gut

* 3:21: Titiye iye ita v. 21 iya, ara irayah ma Yohanes kinna kou mapu.

† 3:33: Hu nongan mepo hu kantatuluwiy koluw kinna ara nongan kinhisoule pwi. (Eng: Some old manuscripts have different names here, like Ram; TP: Sampela olpela pepa ol i bin raitim longpela taim igo pinis i gat toktok i no wankain olsem ol narapela.)

* 4:3: Eng: bread; TP: bret

† 4:8: Nongan Para Pwahanou Luhin (Deuteronomy/Diuteronomi) 6:13

‡ 4:11: Puk Waliy (Psalm) 91:11,12

§ 4:12: Nongan Para Pwahanou Luhin (Deuteronomy/Diuteronomi) 6:16

* 5:27: Eng: tax collector

† 5:27: Inimnim tehe Lepi, ara ngalan handra Mattiu. Anime Mattiu 9:9

* 6:14: Eng: James; TP: Jems

† 6:15: Eng: Simon the Zealot;Selot (Zealot)—iya lang ara, hu Selot ara ndrokoyirayi sih mepo huiki hu masih iya nongan para pwahanou

‡ 6:44: Eng (NIV): People do not pick figs from thornbushes, or grapes from briers. TP (Buk Baibel): Ol man i no save go long rop i gat nil bilong kisim pikinini bilong diwai fik. Na ol i no save kisim pikinini bilong wain long liklik rabis diwai i gat nil.

* 7:2: Eng: centurion; TP: kepten bilong 100 soldia

† 7:34: Eng: a glutton and a drunkard; TP: em i man bilong kaikai planti tumas, na em i man bilong dring planti wain tumas

‡ 7:41: Eng(NIV): One owed him five hundred denarii, and the other fifty. (A denarius was a coin worth about a day's wages.); TP(Buk Baibel): Narapela i gat dinau long 100 kina, na narapela i gat dinau long 10 kina tasol.

* 8:10: Yisayah (Isaiah) 6:9

* 11:42: Eng: your mint, rue and all other kinds of garden herbs; TP: olgeta liklik sayor na kumu samting bilong gaden

† 11:52: Eng: key; TP: ki bilong dua

* 12:1: Eng: yeast; TP: yis

† 12:24: Eng: raven; TP: kotkot

* 13:35: Puk Waliy (Psalm) 118:26

* 15:16: Eng: pods; TP: skin bilong bin

* 16:6: Eng: Eight hundred gallons of olive oil; TP: 100 dram wel; Greek: 100 batous

† 16:7: Eng: a thousand bushels of wheat; TP: 100 bek wit; Greek: 100 korous

* 17:35-36: Hu ndramat hayah hupahas iya nongna Ngindrai, hupa ndre nongan hape yi ita suran, pe ipa toro: &lt;&lt;Ndramat malmou andre hilkoro piyang. Pwen andre Ngindrai kiwiri hamou, pe andre hamou kiye ndron.&gt;&gt; Animei ita Mattiu 24:40

† 17:37: Eng: Where there is a dead body, there the vultures will gather.

* 19:4: Eng: sycamore-fig tree; TP: wanpela diwai fik

† 19:13: Eng: ten minas (one mina was about three months wages.) TP: 20 kina 20 kina (Hapeko, 20 kina ndre 200 kina ara mendreheh opu, pe kinlahi walah maroyoh, ara pwi!)

* 20:37: Rakuhuye (Exodus) 3:6

* 21:2: Eng: two very small copper coins; Greek: two lepta; TP: tupela liklik mani

* 22:1: Eng: Passover; TP: De Bilong Tingim De God i Larim Ol Israel I Stap Gut

† 22:37: Yisayah 53:12

* 23:16-17: Hu ndramat hayah hupahas iya nongna Ngindrai, hupa ndre nongan hape yi ita suran, pe ipa toro: 17 Kultuw para kowasehu ara tehe toro: hayou masih, nondriya hu lang para yon para Pasopa, ara Pailat andre kitali ndramat hamou iro nondriya kou kisa ngawan kili hu. Animei Mak 15:6. Eng: Some manuscripts add verse 17, which says: Now he was obliged to release one man to them at the Feast. TP: Sampela saveman i ting narapela hap tok i stap tu long dispela lain. Dispela tok i olsem: Ol i gat dispela pasin. Olgeta yia long dispela bikpela de bilong lotu, Pailat i mas lusim wanpela kalabusman i go long ol. Lukim Mak 15.6.

† 23:30: Animei ita Hoseya (Hosea) 10:8

‡ 23:50: Yihu Sanhetrin ara yihu poh huhohin iyata hu Yutah masih. Pe yihu ara humu iya tamwanye pe nongan para pwahanou.

* 24:13: Eng: seven miles; TP: 11 kilomita; Greek: sixty stadia

Yohanes

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Johanes

Nongan Hiyan Yohanes iratuluwiy

English: John

Tok Pisin: Jon

1

Nongan kintayah ndramat

1 Koluw-koluw mamu kinna, ma melit masih kintayah mapu, Nongan ara kinto, pe Nongan ara iropolo Ngindrai, pe Nongan ara Ngindrai yi. 2 Pe koluw-koluw mamu kinna, Yiy ara iropolo Ngindrai.

3 Hu melit masih kene hurayah, ara imangsaniy. Pe hurayah iyau kili yiy opu. Pe kapa yiy pwi, pwen hu melit masih kene mepo hu kantayah pwen topo, ara andre hu kantayah pwi. 4 Taleh ita kili yiy, pe taleh ara, ara iyki nganan iya kili hu ndramat. 5 Pe nganan ngara kilengani kol lokuhan, hapeko lokuhan, ara kinlahiy para kintamwaitini yiy pwi.

6 Pwen ndramat hamou ngalan ara Yohanes, yiy ara Ngindrai ipwandrisa yiy isa. 7 Pe yiy isa para kipwokeyani nongan pe kitiyani titiye para ngana Nongan ara, pwen pe iyau kili Yohanes opu, hu ndramat masih andre hu kapwotisingi lohongahu kiya kili yiy. 8 Pe Yohanes mbukenan, ara ngana Nongan ara pwi, hapeko yiy isa para kitiyani pwokeyani titiye ara. 9 Pe nganan ndrokonan mepo ngara kilengani hu ndramat masih kene, ara itapo nakisa kol pwan.

10 Pe yiy iro kol pwan, pe Ngindrai imangsani kol pwan, ara iyau kili yiy opu, hapeko hu ndramat para kol pwan kanyirowe yiy pwi. 11 Pe yiy isa kili yowen hu imwonen, hapeko yowen hu, ara hu kantawulohani yiy pwi yoh. 12 Hapeko iya kili hu mepo hurawulohani yiy, pe hu mepo hu pwotisingi lohongahu iya ngalan, ara ipa hiyan iyata hu para hu karayah noru Ngindrai. 13 Pe yihu kantayah noru Ngindrai, ara kinyau namiliwai para nombuwe ndramat pwi, ndre kinyau namiliwai pwokeyan ta kamai hamou, ara pwi, hapeko hurayah iyau namiliwai pwokeyan ta Ngindrai.

14 Pe Nongan kintayah ndramat pe kinsa pwen kinwiri ndrohonokun mwalinga worou. Pe worou kannime nonowa pwoke tan, nonowa ngana Norun Hamou opu, mepo iyau kili Taman. Pe ipep iya pahas pe nongan ndrokonan.

15 Pe Yohanes itiyani titiye tan. Pe ipwaharai ipa, &lt;&lt;Iye, ara yiy mepo kunpwai kunpa, &lt;Yiy mepo andre kiho mulan kili yo, ara ihohin sato, paratesah, yiy ara irum* iro, makunsa mapu.&gt; &gt;&gt; 16 Pe iyau pahas tan mepo ipep iro kili yiy, worou masih, ara tuwiri lomwes sih iyau sih. 17 Paratesah, nongan para pwahanou, ara Ngindrai kiniykiy pwen kinyau kili Mose; pe pahas pe nongan ndrokonan, ara iyau kili Yesu Kristus. 18 Pe hamou kinho nime Ngindrai pwi, Norun Hamou opu mepo para ndrahasa Taman imwonen, ara ipwaingani Ngindrai isa kiltou. Pe Norun ara, ara yiy Ngindrai.

Yohanes ndramat para Paptais ipohowei iya ngawan tehe yiy ara Kristus pwi

19 Pe iye ara titiye ta Yohanes mepo iro mwonen hu Yutah para Yerusalem hupwandrisa hu pris pe hu Lipai para kaya sok yiy, tehe yiy, ara hiyeh. 20 Yohanes kinkose para kiwong ngawan pwi, hapeko iwong ngawan iya kili hu toro, &lt;&lt;Yo ara Kristus pwi.&gt;&gt;†

21 Pe husike yiy hupa, &lt;&lt;Kiya, wou hiyeh, wou ara Eliyah?&gt;&gt;

Pe ipa, &lt;&lt;Pwi yoh.&gt;&gt;

Pe hupa, &lt;&lt;Wou Poropet ara?&gt;&gt;

Pe isomwi hu ipa, &lt;&lt;Pwokone.&gt;&gt;

22 Pwen husok i hupa, &lt;&lt;Kiya, pe wou ndra wou hiyeh ndrokonan? Asomwi yowu pe andre yowu kaya tiyaniy kaya kili hu mepo hu pwandrisa yowu. Pe wou mbukenan andre apa wou hiyeh?&gt;&gt;

23 Pwen Yohanes isomwi hu ipa,

&lt;&lt;Yo ara mbulukoyu ndramat hamou mepo ita yoh ita kol ndrohoyin itapa,

&lt;Akaramwaniyani meresaya Yapan kiro mwonen tehe poropet Yisayah kinpwai.&gt;&gt; &gt;

24 Pe hu ndramat hayah para sapiya nongan mepo hu Parisiy hu pwandrisa hu huya ara, 25 ara husok yiy hupa, &lt;&lt;Wou ara Kristus pwi, pe wou ara Eliyah pwi, pe wou ara Poropet ara, pwi, pe paratapeh pe ata sumuluwani hu ndramat?&gt;&gt;

26 Pe Yohanes isomwi hu ipa, &lt;&lt;Yo usumuluwani hu ndramat iya ndran, hapeko yiy mepo ita tine mwalinga wawu, ara wawu kowu tan. 27 Yiy mepo ita mulan nakisa, ara ndramat tehe yo, kunwenei para kutali maskeye hatna pwelekan pwi.&gt;&gt;

28 Pe hu nongan masih aro, ara hu rayah iro kol Petaniy, iro haroh para ndran Yortan. Pe Yohanes, ara iro sumuluwani hu ndramat huro kol ara yi.

Yesu ara Noru Sipsip ta Ngindrai

29 Pe iya lang sih i, Yohanes inime Yesu iropo isa kili yiy, pwen ipwai ipa, &lt;&lt;Akanimei, aro ara Noru Sipsip ata Ngindrai, mepo andre kirapiyani pakut mwomwan ta hu ndramat masih kene para kol pwan!&gt;&gt; 30 Yiy aro, ara yiy mepo kunwong pwen kinna atan mamu kunpa, &lt;&lt;Ndramat hamou nakisa kiho mulan kili yo, ara yiy ihohin kili yo, paratesah, yiy irum iro ma kuntayah mapu. 31 Pe yo mbukeno ukowu tan, hapeko ndroyi lohongai para usa pe urupo sumuluwani hu ndramat iya ndran, ara para andre kupwaingani yiy kiya ngawan kiya kili hu ndramira Yisrayel.&gt;&gt;

32 Pwen Yohanes itiyani titiye aro ipa, &lt;&lt;Unime Mwoiwan Haiyan iyau kol paingan yang tehe nombuwe pai hamou isa pwan, pe ikuw iro ndritan. 33 Pe yo ara ukowu tan, hapeko yiy ipwandrisa yo para andre kusumuluwani hu ndramat kiya ndran: &lt;Ndramat mepo anime Mwoiwan Haiyan kisa pwan pe kikuw kiro ndritan, ara yiy mepo andre kisumuluwani hu ndramat kiyapolo Mwoiwan Haiyan.&gt; 34 Yo kunnimei pwen, pe urupo tiyaniy, tehe yiy aro, ara Noru Ngindrai Kamai.&gt;&gt;

Hu ndramira Yesu hayah huho mu

35 Pe iya lang sih i, Yohanes iya pe iropolo ndramiran malmou paiwe yi. 36 Pwen inime Yesu nakisayau, pe Yohanes ipa, &lt;&lt;Walu kanime, Noru Sipsip ata Ngindrai!&gt;&gt;

37 Pe iro mwonen hilu ndramiran malmou hilu hilingi yiy ipa toro, pwen hilho ndruwa Yesu. 38 Pwen Yesu ipaiwani yiy pe inime hiluho ndruwan, pwen isok hilu ipa, &lt;&lt;Walu namili tesah?&gt;&gt;

Pe hilu pwai iya kili yiy hilpa, &lt;&lt;Rappai, wou ngara aro aleheh? (mbulndroiyi nongnan aro, ara ipa Ndramat para Hinonou)&gt;&gt;

39 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Walu kasa pe walu kanimei.&gt;&gt;

Pwen hilya pe hilya nime hape aleheh ngara kiro aliy, pe lang ara hilro polo yiy, paratesah, kinpiyah pe paramwandrai, ara iho mahaahiu.

40 Pe Antruw, mepo nali Simon Pita mendreheh, yiy ara hamou ta hilu mepo hilu hilingi tesah Yohanes kinpwai pe iro ndruwa Yesu. 41 Pwen melit Antruw nali Simon Pita mendreheh imbusiy imu, ara iya kahi nalin Simon, pe ipwai iya atan ipa, &lt;Yowu kantele Messayah&gt; (mepo yiy Kristus.) 42 Pwen Antruw iyaiki Simon iya kili Yesu. Pe Yesu maran iya kili Simon pe ipa, &lt;&lt;Wou ara Simon, noru Yohanes, pe andre kapohowe ngalam, kiya Kepas&gt;&gt; (ngalan Kepas ara iyawule ko tehe Pita.‡)

Yesu iyoh Pilip hilu Nataniyel

43 Pe lang sih iho mulan i, Yesu ilolohonge para kiya Kaliliy. Pe ikahi Pilip, pe ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Asa aho ndruwo.&gt;&gt;

44 Pe Pilip, kolon ara kol ngawan Petsaita, Antruw pe Pita ara hilu para kol ara yi. 45 Pwen Pilip iya kahi Nataniyel, pe ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Yowu kankahi yiy mepo Mose kintatuluwiy ita Nongan para Pwahanou, pe yiy mepo hu poropet hu kantatuluwi pweheriyan i, pe yiy ara Yesu para kol Nasaret — mepo noru Yosep kamai.&gt;&gt;

46 Pwen Nataniyel isok ipa, &lt;&lt;Sehe melit hiyan kiyau kol Nasaret eh?&gt;&gt; Pwen Pilip ipa, &lt;&lt;Asa pe animei.&gt;&gt;

47 Pwen iro mwonen Yesu inime Nataniyel nakisa pohonani yiy, pe ipwai ipa, &lt;&lt;Iye ara ndramira Yisrayel ndrokonan, pe hape pwasoyou kinto kili yiy pwi.&gt;&gt;

48 Pe Nataniyel isok yiy ipa, &lt;&lt;Apahasani yo tapeh?&gt;&gt;

Pe Yesu isomwiy ipa, &lt;&lt;Pilip kinyoh wou mapu, yo kunnime wou pwen aro pahandra kei pik.&gt;&gt;

49 Pwen Nataniyel ipwai iya ngawan ipa, &lt;&lt;Ndramat para Hinonou(Rappai), wou ara Noru Ngindrai Kamai, pe wou, ara King ta hu Yisrayel.&gt;&gt;

50 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Wou apwotisingi lohongam, paratesah, upwai isatam tehe unime wou aro pahandra kei pik. Pe wou andre anime hu melit namandran iya, iya ara.&gt;&gt; 51 Pe Yesu ipo sura nongnan ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe andre wawu kanime kol paingan yang kite, pe hu angelou ata Ngindrai ara andre hu koropo kaya paingan pe kasa pwan kili Noru Ndramat.&gt;&gt;

2

Yesu irapaiwani ndran irayah wain

1 Iro mwonen lang toyoh, kowase yesou sih, ara irayah iro kol ngawan Kana iro nondriya kol namandran hape Kaliliy. Pe tina Yesu, ara iro ariya yi. 2 Pe Yesu iyapolo ndramiran hu, ara hupwanos hu para hukaya kowase yesou ara yi. 3 Pe iro mwonen wain ihipwen, pwen tina Yesu ipwai iya kili Yesu ipa, &lt;&lt;Wain tahu masih, ara kinhipwen.&gt;&gt;

4 Pwen Yesu isomwiy ipa, &lt;&lt;Nam, ara handra melit ata talu pwi? Lenge ara mapu kinsa.&gt;&gt;

5 Pwen tinan ipwai iya kili hu ndramat para poya mbulen ipa, &lt;&lt;Sehe melit kipwai, ara akambusiy opu.&gt;&gt;

6 Pe hu kulawai namandran manohin para ndran hupalte iyau pat, ara huro pakeh. Kulawai tora, ara ngara ndran kihou aliy pe hu Yutah ngara hu kanu kiya aliy kiho ndruwa kultuwayi kowase hu. Pe kulawai sahin-sahin, ara ilahi lita sangat songui pe yimah.

7 Yesu ipwai iya kili hu ndramat para poya mbulen ipa, &lt;&lt;Akamwani hu kulawai kiya ndran&gt;&gt;; pwen humwani hu kulawai masih husa pep topwei.

8 Pwen ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Akatilingi hape pe akawiriy kiya kili ndramat para sokoyou* anandrina yon.&gt;&gt; Pwen humbusiy tehen aliy.

9 Pwen ndramat para sokoyou anandrinai para kowas, ara ihingorowe kana ndran mepo irayah wain ara, pe kinyirowe hape aleheh iyau aliy isa, ara pwi. Hapeko ndramirat para poya mbulen mepo humwaniy opu, ara hupahasaniy. Pwen ndramat para sokoyou, ara iyoh ndramat mepo nakiyesou ara iya pwakin, 10 pe ipa, &lt;&lt;Hu ndramat masih ngara hu kataingani wain hiyan kisa kimu, pe kiro mwonen hu ndramat masih kanyin pe hu kanpep, pwen iyamulan hu ngara kawiri wain kenen iho pwan kisa. Hapeko wain hiyan masih, ara wou akaituwei iro, ipoo isa matnen mahapo.&gt;&gt;

11 Yesu imangsani ndraikiya pwoke imu. Imangsaniy ara iro kol ngawan Kana ita kol namandran hape Kaliliy. Yiy ipwaingani pwoke namandran atan, pe ndramiran hu, ara hu pwotisingi lohonga hu iya kili yiy.

12 Pwen iyamulan, Yesu ilai iya pwan kol ngawan Kapernawum iyapolo tinan pe nalin hu, pe iyapolo ndramiran hu. Pwen huya huro aliy lang masahayeh opu.

Yesu irasses hu ndramat huya mawen yumwa totohun namandran

13 Pe pakeh lenge Pasopa† tahu Yutah nakirayah, pwen Yesu ara iya paingan Yerusalem. 14 Pwen iya nondriya kowa yumwa totohun namandran pe inimei tehe hu ndramat huro popehei iya hu mbulmwakau, pe hu sipsip, pe hu pai, pe hayah tahu, ara huro mipwan keyau pe huro sulye singayai. 15 Pwen pe iriyi hu malkei, irayah meye‡ hamou pe irasses hu ndramat masih iyapolo hu sipsip pe hu mbulmwakau. Pe irasumbuwani hu sombule pat tahu ndramat mepo huro sulye singayai, pe irambuhuyani hu keyau tahu. 16 Pwen ipwai iya kili hu ndramat mepo huro popehei iya hu pai, ara ipa, &lt;&lt;Akawiri melit masih iye kiya mawen! Wawu mbuna akambusi yumwa totohun namandran ta Tomo kirayah tehe ndroho pehei.&gt;&gt;

17 Pe ndramiran hu, ara hu lohonganiy tehe pwayan kinpwai toro: &lt;&lt;Namiliwai para suwem, ara ipwalngani yo.&gt;&gt;§

18 Pwen hu pohon para Yutah husok yiy hupa, &lt;&lt;Sehe ndraikiya pwoke andre apwainganiy kisa kili yowu, tehe wou ara pwoke nopwaran ita kili wou, para ambusi hu melit aro?&gt;&gt; 19 Pe Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Akaloiwani yumwa totohun namandran aripo, pe andre kiho nondriya lang maroyoh opu, andre kupwiliy paiwe yi.&gt;&gt; 20 Pe hu Yutah hu somwiy hupa, &lt;&lt;Hayou haangui pe anoh hupwuli yumwa totohun namandran aripo, pe wou apa andre lang maroyoh opu apwuliy paiwe, ndre?&gt;&gt; 21 Hapeko yumwa totohun namandran iro wong iya aliy, ara nombuwen mbukenan. 22 Pe iyamulan para isatine kimat, pwen ndramiran hu, ara hu lohongani sehe melit kinpwai pwen. Pwen hu pwotisingi lohonga hu iya Nongan Haiyan, pe hu nongan mepo Yesu kinpwai.

23 Pe iro mwonen iro Yerusalem, ara hu ndramat soyon hunime hu ndraikiya kaipisa pwoke iro mbusiy, pwen hu pwotisingi lohonga hu iya ngalan. Pe imbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke, ara isa rahihini lenge Pasopa para Yon Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi, 24 Hapeko Yesu ara kiniyki lohongan kinna kili hu pwi, paratesah, kinpahas kinna ta hu ndramat masih kene. 25 Pe yiy kinpahasani tesah ita ndriya hu, pwen pe kinamili hamou ndramat kitiyani ndramat hamou pwi kiya kili yiy.

3

Yesu ihinuwani Nikotemus

1 Ndramira Parisiy hamou, ngalan ara Nikotemus, yiy ara pohon hamou tahu Yutah. 2 Yiy isa kili Yesu ping pe ipa, &lt;&lt;Rappai, yowu pahasaniy tehe wou, ara ndramat para hinonou mepo Ngindrai ipwandrisa wou asa. Pe hamou kinlahi kimbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke kapa Ngindrai kinto kili yiy pwi.&gt;&gt;

3 Pwen Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wou, hamou andre kinnime kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara pwi, kipoo kirapaiwani ndriyan pe kirayah howen i.&gt;&gt;

4 Pwen Nikotemus isok ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou kapa kinna parangoloh pwen, ara kinlahi para kimui kiya nondriya tinan pe tinan kimwalahi kiya atan maporolusap paiwe yi, ara pwi!&gt;&gt;

5 Pe Yesu isomwiy ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wou, tehe kinlahi hamou kisong kiya kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara pwi, kipoo hu karayah howen kiya ndran pe Mwoiwan Haiyan. 6 Nombuwe ndramat imwalahiy iyata nombuwe ndramat, pe Mwoiwan Haiyan ara imwalahiy ta mwoiwa ndramat. 7 Pe mbuna alohonge soyon kiya nongno, &lt;Akarapaiwani ndriya wawu pe akarayah howen paiwe yi.&gt; 8 Nohai ara imum iya hape aleheh inamiliy para kiya aliy. Wou ahalingi nguluwan, hapeko anyirowe hape aleheh iyau aliy isa, ndre hape aleheh nakiya aliy, ara pwi. Pwen hu mepo huya howen iya Mwoiwan Haiyan, ara tehen aliy opu.&gt;&gt;

9 Pe Nikotemus isok ipa, &lt;&lt;Melit aro andre kirayah tapeh?&gt;&gt;

10 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Wou ara ndramat para hinuwani hu Yisrayel, pe lohongam mapu kinileu kinna hu melit aro, ndre? 11 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, yowu pa tesah yowu pahasaniy, pe yowu tiyani titiye para tesah yowu kannimei pwen, hapeko wawu kanpwotisingi lohonga wawu kinna titiye towu pwi. 12 Yo kunwong pwen kinsa kili wawu kinna hu melit para kol pwan, hapeko wawu kanpwotisingi lohonga wawu kinna aliy pwi. Pwen hu melit para kol paingan yang, kapa kuwong kiya aliy, ara andre akapwotisingi lohonga wawu kiya aliy tapeh? 13 Hamou kinna kol paingan yang, ara pwi, hapeko yiy mepo iyau kol paingan yang pe isa—yiy ara Noru Ndramat. 14 Pwen tehe mamu, Mose isoli sumwoiwa mwat mbusiy iya paras iho kei iro nondriya kol ndrohoyin, pwen Noru Ndramat andre hu ndramat kasoli yiy kiyahin tehen aliy opu. 15 Pwen hu masih mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili yiy, ara andre hu kawiri taleh kinto-kinto.

16 Paratesah, Ngindrai ara ndriyan imbuluhi hu ndramat para kol pwan, pe iyki norun Kamai hamou opu, pwen hu mepo hupwotisingi lohongahu iya kili yiy, ara andre hu kanmat pwi, hapeko andre hu kawiri taleh kinto-kinto. 17 Paratesah, Ngindrai kinpwandrisa Norun kinsa kol pwan tehe ndramat para tamwanye, ara pwi yoh, hapeko isa, ara para kisopwat hu ndramat para kol pwan. 18 Pwen yiy mepo kipwotisingi lohongan kiya kili yiy, ara andre kinwiri kora mwomwan pwi. Hapeko yiy mepo kinpwotisingi lohongan kinna kili yiy pwi, ara kinwiri koran pwen, paratesah, kinpwotisingi lohongan kinna ngala Noru Ngindrai Kamai hamou opu, ara pwi. 19 Pe Ngindrai andre kiramwaniyani hu ndramat toro: Ngana noru Ngindrai ara kinsa kol pwan, hapeko hu ndramat, ara hu namiliy para koro lokuhan, pe hu kannamili ngana nongan ndrokonan ata Ngindrai pwi, paratesah, hu kultuwayi hu, ara pwassin. 20 Pe hu ndramat masih mepo hu ngara kambusi kultuw pwassin, ara ngara hu kamwisnani ngana Ngindrai, pe mbuwali hu para hu kasa ngana Ngindrai, paratesah, hu nohowaniy tehe hu kultuwayi hu pwassin, ara andre kisa yelan. 21 Hapeko ndramat mepo tokuyan imwonen, ara ngara kisa hape aleheh mepo ngana Ngindrai iro aliy, pwen hu ndramat andre kannime tesah mepo kinmbusiy, ara imbusiy iyau pwoke ta Ngindrai.&gt;&gt;

Yohanes ndramat para Paptais itiyani titiye ta Yesu

22 Iyamulan para aliy, Yesu pe ndramiran hu huya hu kol para kol namandran masih Yutiya, pe irosura ndramiran hu hape pe isumuluwani hu ndramat. 23 Pe Yohanes ara iro sumuluwani hu ndramat huro kol Ayenon, pe kol Ayenon, ara ita pakeh kol Salim, paratesah, ndran ara soyon iya iro ariya, pe hu ndramat, ara huropo husa kili yiy ken iho ken para kisumuluwani hu. 24 (Yohanes kinna nondriya kou mapu, melit aro irayah.) 25 Pwen ndramira Yutah hamou, iyasura hu ndramira Yohanes hayah, ara hu rakokowai mwalinga hu iya kultuw para nunu para hu karayah howen. 26 Pwen husa kili Yohanes pe hupwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, ndramat mepo iro sura wou iro haroh para ndran Yortan—yiy mepo antiyani titiye tan—ara ita sumuluwani hu ndramat, pe hu ndramat masih ara hutorapo huya kili yiy.&gt;&gt;

27 Pwen Yohanes isomwi hu ipa, &lt;&lt;Ndramat hamou kinlahiy para kiwiri melit handra pwi, kapa Ngindrai kiniyki kinyau kol paingan yang pwi. 28 Pe wawu mbukena wawu, ara wawu kantiyani titiye tehe kunpwai, &lt;Yo ara Kristus pwi, hapeko yo ara ndramat mepo Ngindrai ipwandrisa yo uropo mu kili yiy.&gt; 29 Pe pihin mepo iyesou, ara yiy ata kamai iyesou iya kili yiy. Pe kowase kamai mepo iyesou, ara iro sohe para kihilong yiy, pe ngara kipep kiya pwesai iro mwonen ihilingi mbulukoyu ndramat mepo iyesou. Pwen tehen tora ko, pwesai ara ato, pe mahapo pwesai kinsihi yo. 30 Pe ngalan kiya hin, pe ngolo, ara kiya pwan. &gt;&gt;

31 Pwen yiy mepo iyau paingan isa, ara yiy ihohin iya, iya melit masih, pe yiy para kol pwan, ara yiy para kol pwan pe iwong tehe hamou para kol pwan. Pe yiy iyau kol paingan yang isa, ara yiy iho hin iya. 32 Yiy itiyani titiye, paratesah, yiy kinnimei pe kinhilingiy. Hapeko hamou kinwiri titiye tan pwi. 33 Pe ndramat mepo kinwiri nongnan, ara ipwainganiy tehe Ngindrai, ara yiy ndrokonan masih. 34 Paratesah, yiy mepo Ngindrai ipwandrisa yiy isa, ara ipohowe hu nongna Ngindrai, pe Ngindrai iyki Mwoiwan Haiyan, ara ndrohongan pwi. 35 Pe Taman ara ndriyan imbuluhi Norun, pwen itali melit masih kene, ara ita niman. 36 Pwen yiy mepo kipwotisingi lohongan kiya kili Norun, ara andre kiwiri taleh kinto-kinto, hapeko yiy mepo kihimbuwalin pe kiya mawen kili Norun, ara andre kinnime taleh pwi, paratesah, ndrinalokuh ta Ngindrai andre kiho manau ndritan.

4

Yesu iwong iyapolo pihin hamou para Samariya

1 Pwen Yesu isapahas tehe hu Parisiy hukanhilong tehe yiy, iro sumuluwani hu ndramat soyon iya, iramwaitini Yohanes, 2 pe ndrokonan para aliy, Yesu kinsumuluwani hu ndramat pwi, hapeko ara ndramiran hu. 3 Pwen itali kol namandran hape Yutiya pe imui iya kol namandran hape Kaliliy paiwe yi.

4 Pe andre kiya yau kol namandran hape Samariya pe kiya. 5 Pwen isa kol ngawan hakol iro Samariya, hupohowe ngalan Sikar, pe Sikar ara ita pakeh pwan hambut mepo Yakop kiniykiy kinna ata norun Yosep. 6 Pe ndrikou sih ata Yakop, ara iro aliy, pwen Yesu ara sangin ipaliyas iya tokuyan, pe iyampwan ngilse ndrikou ara. Pe paramwandrai, ara iho tehe ndrokolo lang.

7 Pe iro mwonen pihi Samariya hamou isa para kisa kau ndran, pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Ilahiy para ahang yo hape ndran, ndre pwi?&gt;&gt; 8 (Pe ndramiran hu ara hu kanna kol ngawan para hu kayasou anandrinai.)

9 Pwen pihi Samariya, ara ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wou ndramira Yutah hamou, pe yo ara pihi Samariya, paratapeh pe ata sok yo iya ndran para nayin?&gt;&gt; (Yihu para Yutah, ara hukonho susuye kiyapolo hu para Samariya, ara pwi.)

10 Pwen Yesu isomwi pihin ara ipa, &lt;&lt;Kapa tanam yukyuk ta Ngindrai, pe kapa apahasani sehe ndramat iripo sok wou para nakiyin ndran, pwen asok yiy pe andre kihang wou ndran para taleh.&gt;&gt;

11 Pwen pihin ara ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Namandran, hapesah para akau ndran kiya aliy, ara pwi, pe ndrikou, ara iya mbulun iya. Pe andre awiri ndran para taleh kinto-kinto ara, ara andre kiyau aleheh? 12 Wou ahohin iya, iyata tumbu yowu Yakop, yiy mepo iyki ndrikou aro isa kili yowu, pe yiy mbukenan iyin iyau aliy, pe norun hu kamai pe iyasura hu kan tan para hanghang, ara huyin iyau aliy i.&gt;&gt;

13 Pe Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Hu ndramat masih hu kayin ndran iye, ara andre koyuhu kiro sapak manau, 14 hapeko kapa ndramat hamou kiyin ndran mepo nakuikiy kiya kili yiy, ara andre koyun kinsapak pwi. Pe ndran mepo nakuhang yiy, ara andre kirayah tehe ndran hakah iro suw kili yiy para taleh mepo andre kinto-kinto.&gt;&gt;

15 Pwen pihin ara ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Namandran, ahang yo ndran ara, pwen andre koyu kinsapak pwi, pwen andre kunsa aripo para kusa kau ndran paiwe pwi yi.&gt;&gt;

16 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Aya pe aya yoh nambuyum pe amui asa.&gt;&gt;

17 Pwen pihin ara ipwai ipa, &lt;&lt;Yo ara nambuyu pwi yoh.&gt;&gt; Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Apwai ndrokonan, tehe wou, ara nambuyum pwi.

18 Ndrokonan para aliy, nambuyum hu mayimou, pe ndramat mahapo ata sura yiy, ara nambuyum pwi yi. Pe tesah apwai mahapo, ara ndrokonan masih.&gt;&gt;

19 Pwen pihin ara ipwai ipa, &lt;&lt;Namandran, upahasaniy tehe wou ara poropet hamou. 20 Pe tumbu yowu hu, ara hu ngara katotohun kiro ngondron iye, hapeko wawu Yutah, ara wawu pa ndrohonoku totohun tawawu, ara ita Yerusalem.&gt;&gt;

21 Pwen Yesu ipwai ngawan ipa, &lt;&lt;Nam, apwotisingi lohongam kisa kili yo, lang itapo isa, ara andre akantohun kinna kili Tamarou kiro ngondron iye ndre kiro Yerusalem, ara pwi. 22 Pe wawu para Samariya, ara tana wawu tesah wawu tora totohun iya aliy, ara pwi. Pe yowu, ara yowu totohun iya tesah yowu pahasaniy. Sopwat tahu ndramat, ara andre kiyau kili hu Yutah. 23 Hapeko lang itapo isa, ara mahapo kinsa, tehe hu ndramat andre katohun kiya kili Tamarou kiya mwoiwahu pe kultuw ndrokonan. Pe yihu ndramat para totohun tora, ara Tamarou ita ten hu. 24 Ngindrai ara yiy Mwoiwan, pwen hu mepo nakatotohun kiya kili yiy, kiyapolo pwoke ta Mwoiwan Haiyan pe kultuw ndrokonan ta Ngindrai.&gt;&gt;

25 Pwen pihin ara ipa, &lt;&lt;Upahasani Messayah* ara, (mepo hupohowe yiy Kristus), ara andre kisa. Pe kapa kiro mwonen kisa, andre kiratiyani melit masih kisa kili yowu.&gt;&gt;

26 Pwen Yesu iwong ngawan iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Yo, ara yiy mepo iripo wong isa kili wou ara.&gt;&gt;

Hu ndramira Yesu humui husa kili yiy

27 Pwen indrou pwi ko, ndramiran hu husa pe mwoiwa hu ihin tehe iro wong iyapolo pihin hamou. Hapeko hamou tahu kinsok yiy, kipa, &lt;&lt;Wou anamili tesah? Pe paratapeh atawong iya kili pihin ara?&gt;&gt;

28 Pwen pihin ara itali kulawai tan kinto, pe imui iya kol ngawan pe iya pwai iya kili hu ndramat ipa, 29 &lt;&lt;Akasa, pe akasa nime ndramat hamou mepo itiyani melit masih kunmbusiy. Matisan aro ara Messayah.&gt;&gt; 30 Pwen hutali kol ngawan ara pe huya para hu kaya nime yiy.

31 Pe iro mwonen ara, ara ndramiran hu huro rakekeyani yiy hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, anamnam hape na.&gt;&gt;

32 Hapeko Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Yo, ara ma anandrino para kuyan mepo wawu kanpahasaniy pwi.&gt;&gt;

33 Pwen ndramiran hu, ara huro panguluwaniy mwalingahu hupa, &lt;&lt;Matisan hamou kinsa hang yiy anandrinai.&gt;&gt;

34 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Anandrino, ara para kumbusi namiliwa Ngindrai, yiy mepo ipwandrisa yo usa para kumbusi mbulyan kiyahapwen. 35 Pe paya nongan sahin ta tumbu wawuhu ngara hu kapa, &lt;Walah mahaahiu mapu, pwen anandrinai andre kimman.&gt; Hapeko upwai isa kili wawu, mara wawu kileu pe akanime hu piyang! Hu kanimman pwen para akapo. 36 Pe ndramat para poya anandrinai, ara kinwiri sowan, pe mahapo kinpo anandrinai para taleh mepo andre kinto-kinto. Pwen ndramat mepo andre kipo anandrinai imman, pe ndramat mepo ihisiy, ara hilu malmou kene andre hilu kapwes kaharong. 37 Pwayan kinpwai pwen kinpa, &lt;Hamou para hasiyan pe hamou para poyan,&gt; ara ndrokonan. 38 Pe yo upwandrisa wawu para wawu kayapo tesah wawu kanhasiy pwi. Hu hayah hu kanmbusi mbuliyahu, pe wawu po hiyan iyau mbulen pwokeyan tahu mepo hu kanmbusiy pwen.&gt;&gt;

Hu ndramira Samariya soyon hupwotisingi lohongahu

39 Pwen hu para Samariya soyon huro kol ngawan ara, ara huhilingi titiye ta pihin ara, pe hupwotisingi lohongahu iya kili Yesu. Paratesah, pihin ara, ipa, &lt;&lt;Ipohowe melit masih kunmbusiy pwen.&gt;&gt; 40 Pwen iro mownen hu para Samariya husa kili Yesu pe hurakekeyani yiy para kiro sura hu, pwen iro sura hu lang maluwoh. 41 Paratesah, iya nongna Yesu kopu, pwen hu ndramat soyon hupwotisingi lohongahu.

42 Pwen hupwai iya kili pihin ara hupa, &lt;&lt;Yowu kanpwotisingi lohonga yowu kinna tesah anpwai ara ko pwi, mahapo yowu mbukena yowu kanhilingiy, pe yowu pahasaniy tehe ndramat aro, ara Ndramat para Sopwat hu ndramat para kol pwan.&gt;&gt;

Yesu isop noru ndramat iya mu iyata hu ndramat para pahun ata king

43 Lang maluwoh isayau, pwen Yesu itali Samariya pe iya Kaliliy. 44 (Pe Yesu mbukenan kinpwai pwen tehe poropet hamou kiro ndrohokolon imwonen, ara andre hu kanhaiyani yiy pwi.) 45 Pwen iro mwonen iyarayah iya Kaliliy, hu ndramira Kaliliy hurawulohani yiy. Paratesah, hu kannimei pwen sehe melit kinmbusiy iro Yerusalem tandrohonga lang ngara kasoulani lenge Pasopa pe para katotohun. Pe yihu, ara huro aliy i.

46 Pwen Yesu iya kol ngawan Kana ita Kaliliy porosih i, mepo mamu ipaiwani ndran irayah wain. Pe ndramat hamou iyamu iyata hu ndramat para pahun ata king iro kol ngawan Kapernawum, ara norun kamai imwa iro aliy. 47 Pe iro mwonen ihilong tehe Yesu kinna rayah kinna Kaliliy iyau Yutiya, pwen iya kili Yesu pe irakekeyani Yesu para kisa pe kisopwoyani norun kamai mepo pakeh nakimat.

48 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Konan wawu kanime ndraikiya kaipisa pwoke, pe kinima pwoke, hapeko andre wawu kanpwotisingi lohongai wawu pwi.&gt;&gt;

49 Pwen ndramat iyamu iyata hu ndramat para pahun ara ipa, &lt;&lt;Namandran, ma noru kinmat mapu, asa pwan.&gt;&gt; 50 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Ayau, norum ara andre kiro mwalen.&gt;&gt; Ndramat ara ipwotisingi nongna Yesu pe iyau. 51 Pe ihondron sai, pe hu ndramat para poya mbulyan, ara huya pohonani yiy iya sura nongan hiyan tehe norun, ara mwalen.

52 Pwen tama mbunah isok hu tehe iho sehe paramwandrai imwonen pe mbunah ara ingoh, pe hupa, &lt;&lt;Pihe piyahon, pe paramwandrai iya iho sih, pwen mwamwa itali yiy.&gt;&gt; 53 Pwen tama mbunah ara iyirowei tehe iro mwonen paramwandrai ara, Yesu ipwai iyatan tehe, &lt;&lt;Norum andre kiro mwalen.&gt;&gt; Pwen yiy pe hu ndrai sih mwanye atan, ara hu pwotisingi lohongahu.

54 Pwen aro, ara ndraikiya pwoke Yesu imbusiy porolusap tandrohonga itali Yutiya pe iya Kaliliy.

5

Yesu isopwoyani ndramat hamou iro ndrikou Petsaita

1 Pe lang hayah iya mulan, Yesu iya paingan Yerusalem para kowase yon ta hu Yutah. 2 Pe yep sih ara iro Yerusalem pe ita pakeh Karam Namandran, mepo hu para Aram hupohowei Petsaita, pe marasoha seu maimiwum, ara irahakowa ndrikou ara. 3-4 Pe hu ndrohonga seu ara, ara hu ndramat soyon iya humwa huyen ariya—hu ndramat mara hu iyoh, pe ndrika hu mwomwan, pe hu ndramat mandra hu kinmat. 5 Pe ndramat hamou iro ara, ara imwa pe hayou para mwamwa tan ara tingui pe androluwoh. 6 Pwen iro mwonen Yesu inime yiy iye pwan, ipahasaniy tehe ndrangan niwen kinimwa iro, pwen isok yiy ipa, &lt;&lt;Wou anamiliy para nangoh?&gt;&gt;

7 Pwen ndramat ara ipa, &lt;&lt;Namandran, hamou para kisa pe kisopwat yo para kuya nondriya ndrikou mepo iro, ara pwi. Pe iro mwonen nakuya nondriyan, ara hamou isa ramwaitini yo pe imu iya nondriyan.&gt;&gt;

8 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Atine! Awiri nokum pe arikai&gt;&gt; 9 Pwen indrou pwi ko, ndramat ara ingoh. Pe isoli nokun itine pe iyau. Pe melit irayah ara, ara iro mwonen lang Sapat. 10 Pwen yihu pohon para Yutah, ara hupwai iya kili ndramat mepo iya hiyan ara, hupa, &lt;&lt;Lang nepo Sapat, pe nonombun para asap nokum.&gt;&gt;

11 Hapeko yiy isomwi hu ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo imbusi yo ungoh, ara ipa, &lt;Asap nokum pe arikai.&gt; &gt;&gt;

12 Pwen husike yiy hupa, &lt;&lt;Sehe ndramat ipwai satam para asap nokum pe arikai?&gt;&gt;

13 Hapeko ndramat mepo kiningoh ara, ara ikowu tehe yiy hiyeh. Pe Yesu, ara inndrang mwalinga hu ko, pe kinyau.

14 Pe iyamulan Yesu iyakahi yiy iro nondriya yumwa totohun namandran, pe ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Animei, wou aningoh, pwen mbuna ambusi pakut mwomwan, matisan nopwaran namandran kirayah kili wou. 15 Pwen ndramat ara iyau pe iya pwai iya kili hu pohon para Yutah tehe ndramat isopwoyani yiy pe ingoh, ara Yesu.&gt;&gt;

Taleh iyau kili noru Ngindrai

16 Yihu pohon para Yutah hurandroyani Yesu, paratesah, imbusi melit, ara iho mwonen lang Sapat. 17 Pwen Yesu ipenani yiy mbukenan pe ipa, &lt;&lt;Pe Tomo, ara itapo mbulyan ipoo isa matnen mahapo, pwen yo urupo pombulen i.&gt;&gt; 18 Pwen tunan aro ko, hu Yutah hu nohonou para hu katingundrun, paratesah, kindrihisani pwahanou para lang Sapat opu, ara pwi, hapeko ipwai tehe Ngindrai ara Taman imwonen, pe imbusi yiy ihisoule tehe Ngindrai opu.

19 Pwen Yesu isomwi nongna hu ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, Norun kamai ara, ara andre kinmbusi melit kinna namiliwan mbukenan, ara pwi, andre kimbusi sehe melit mepo inime Taman ita mbusiy, paratesah, tesah Taman ita mbusiy, Norun kamai andre kimbusiy tehen aliy i. 20 Taman ara ndriyan imbuluhi Norun, pwen ipwaingani melit masih imbusiy iya kili yiy. Pwen Taman andre kipwaingani melit namandran kiramwaitiniy aro, pe mwoiwa wawu andre kihin. 21 Pe Taman ara ihingini ndramat imat, ara isa itine, pe iyki taleh iya kili hu. Pwen tehen aliy opu, Norun andre kiyki taleh kiya kili yiy mepo inamiliy para kiykiy kiya kili yiy. 22 Pe Taman andre kintamwanye nongan pwi, hapeko kintali tamwanye masih kinna kili Norun. 23 Pwen andre hu kahaiyani ngala Norun, tehe hu ngara kahaiyani ngala Taman. Ndramat mepo kinhaiyani ngala Norun pwi, ara kinhaiyani ngala Taman mepo ipwandrisa Norun isa pwi.

24 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hiyeh kihilingi nongno pe kipwotisingi lohongan kiya kili yiy mepo ipwandrisa yo usa, ara andre kiwiri taleh kinto-kinto pe andre kinwiri koran pwi. Yiy kintamwaitini kimat pe kinsa mwalen. 25 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe lang itapo isa, pe kinsa pwen, tehe hu ndramat kanmat, ara andre hu kahilingi mbulukoyu Noru Ngindrai Kamai, pe hu mepo hilingiy, ara andre hu koro mwalen. 26 Pe Taman, ara yiy mbukena taleh, pwen tehen aliy i, itali pwoke iya kili Norun para taleh kiro kili Norun i. 27 Pe iyki pwoke nopwaran kinna kili yiy para kiramwanye hu ndramat, paratesah, yiy ara Noru Ndramat. 28 Pwen mwoiwa wawu mbuna kihin kiya nongno iye, lang sih itapo isa, ara hu ndramat masih mepo hu kanmat hu tora ngarehu, ara andre hu kahilingi mbulu koyu Noru Ndramat 29 pe hu kasa ngawan—pe hu mepo hu mbusi kultuw hiyan, ara andre hu katine pe hu koro mwalen. Pe hu mepo hu mbusi kultuw pwassin, ara andre hu katine pe hu kawiri korahu. 30 Yo mbukeno kunlahiy para kumbusiy kinna pwoke to mbukeno, ara pwi, tesah uramwanye, ara iho ndruwa tesah uhulingiy. Pe tamwanye to ara imwonen, pe kunto ndruwa namiliwo mbukeno ara pwi, hapeko uta ndruwa namiliwa Tomo mepo ipwandrisa yo.

Tiyeya Yesu

31 Kapa yo mbukeno kutiyani titiye to, pwen andre hu ndramat kanpwotisingi lohongahu pwi. 32 Pe hamou hirandron andre kitiyani namiliwo pwokeyan, pe upahasaniy tehe tiyeyan nakitiyani yo kiya aliy, ara ndrokonan.

33 Pe wawu pwandrisa hu ndramat huya kili Yohanes pe yiy itiyani nongan ndrokonan. 34 Pe kunamili titiye tahu ndramat pwi, hapeko upwai hu nongan ara para kisopwat wawu. 35 Pe Yohanes itiyani yo, ara tehe sui sih mepo iyat pe iyki nganan, pe wawu pwesani nganan ara ndrangan niwen pwi.

36 Titiye to, ara iramwaitiniy ta Yohanes. Paratesah, mbulen mepo Tomo iykiy isa kili yo, ara para kumbusiy kiya hapwen. Pe tesah urupo mbusiy, ara itiyani titiye ta Tomo mepo ipwandrisa yo. 37 Pe Tomo mepo ipwandrisa yo usa, ara yiy mbukenan kintiyani yo. Pe wawu konho hilingi mbulukoyun pwi, pe akonho nime yiy pwi, 38 pe nongnan i, ara kinto kili wawu pwi. Paratesah, wawu kanpwotisingi lohonga wawu kinna kili yiy mepo ipwandrisa yo usa, ara pwi. 39 Wawu ngara kanime nokulani Nongan Haiyan, paratesah, wawu lohonganiy tehe wawu mbusiy tehen tora, pwen andre wawu kawiri taleh kinto-kinto. Hu Nongan Haiyan ara, ara itiyani yo. 40 Hapeko wawu mbuwali wawu para akasa kili yo para akawiri taleh.

41 Pe kunnamiliy para ndramat kihari ngolo, ara pwi, 42 hapeko upahasani wawu. Upahasaniy tehe ndriya wawu, ara kinmbuluhi Ngindrai pwi. 43 Pe yo usa ara iya ngala Tomo, pe wawu kanpa hiyan sato pwi, hapeko kapa hamou kisa kiya ngalan mbukenan, ara andre wawu kapa hiyan katan. 44 Pwen andre wawu kapwotisingi lohonga wawu tapeh, kapa hamou kiro hari ngala hamou, hapeko wawu konho nohonou para kawiri pwesai kiyau kili Ngindrai hamou opu, ara pwi.

45 Pe wawu mbuna akapa ndre yo andre kuiki wawu kaya nongan kiro mbulmara Tomo. Ndramat mepo nakiyki wawu kaya nongan, ara Mose, yiy mepo wawuiki lohonga wawu iyatan. 46 Pe kapa wawu pwotisingi lohonga wawu iya kili Mose, pwen andre wawu kapwotisingi lohonga wawu kisa kili yo, paratesah, titiye iratuluwiy, ara ato. 47 Hapeko kapa wawu kanpwotisingi lohonga wawu kinna nongan mepo Mose kintatuluwiy pwi, pwen andre wawu kapwotisingi lohonga wawu kiya tesah urupo pwai iye tapeh?&gt;&gt;

6

Yesu iyki anandrinai iya kili hu ndramat mayipou

1 Pe iyamulan hape, Yesu isingondriti Ndran makaiye Kaliliy iya haroh, (pe ngalan handra, ara Tiperiyus.) 2 Pwen hu ndramat soyo-soyon iya huro ndruwan, paratesah, hu nime hu ndraikiya kaipisa pwoke mepo kinmbusiy pwen iya kili hu ndramat humwa. 3 Pwen Yesu ingas iya parangondron sih pe impwan iya sura ndramiran hu. 4 Pe Lang Para Kasoulani lang para Pasopa tahu Yutah, ara kinsa pakeh.

5 Pe Yesu maran itandras pe inime hu ndramat soyo-soyon iya, huropo husa kili yiy, pwen ipwai iya kili Pilip ipa, &lt;&lt;Andre tukasou ndrinanohun kiro aleheh para hu ndramat aripo hukayan?&gt;&gt; 6 Yiy isok para kinohonou Pilip opu, hapeko kinpahasani tesah andre kimbusiy.

7 Pwen Pilip isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Kapa tukasowani ndrinanohun kiya singayai silwa* malpou para kene ndramat kiho walah androlwoh, ara kinlahi hamou-hamou tahu kiyan pwi!&gt;&gt;

8 Pwen ndramiran hamou ngalan Antruw, nali Simon Pita mendreheh, ipwai ipa, 9 &lt;&lt;Wihou hamou iripo iye, ara ndrinanohun mayimbut, pe ni malmou mendreheh imira kili yiy. Hapeko andre kilahi hu ndramat soyon aro tapeh?&gt;&gt; 10 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Akapwai kiya kili hu ndramat para hukampwan.&gt;&gt; Pe hape ariya, ara ndromndriu soyon iya iro aliy, pe hu ndramat kamai, ara humpwan huro ara, ara tehe mayipou (5,000). 11 Pwen Yesu iwiri ndrinanohun, irawuloh, pe itainganiy iya kili hu ndramat mepo huro pwan, pe hupo, ara iya namiliwa hu kopu. Pe imbusi tehen aliy o iya ni yi.

12 Pe huyan pe hu humosuhu, pwen ipwai iya kili ndramiran hu ipa, &lt;&lt;Akambultani ndritikehu, pe mbuna akapwalnganiy.&gt;&gt; 13 Pwen hu mbultani ndritike hu, ara iya ndrop mandropwa songui pe luhat iyau ndrinanohun mayimah mepo humbusiy iyau palei, pe iyau ndritike hu mepo hu kanyan pwen ara.

14 Pe iya mulan hu ndramat hu nime hu ndraikiya kaipisa pwoke mepo Yesu kinmbusiy, pwen huropa, &lt;&lt;Ndrokonan masih, iye ara Poropet mepo Ngindrai ipa andre kisa kol pwan.&gt;&gt; 15 Pe Yesu kinpahasaniy tehe hu pakasa para karakekeyani yiy para kirayah king tahu, pwen yiy mbukenan itali hu pe iyau iya ngondron sih.

Yesu irikai ndrita ndran

16 Pe kol iropiyah, pwen ndramiran hu ara hulai huya ndran makaiye. 17 Pwen huya his iya nondriya ndroi hakou para hu kasingondriti ndran makaiye pe hukaya Kapernawum. Pe iro mwonen ara, ara kol kinlokuh, pe Yesu kinna rayah kinna kili hu mapu. 18 Pwen pe nohai pwokeyan imum pe nowei ara iro talon. 19 Pe hu popahau huya ndrohongan tehe kilomita yimingah ndre anongah, pwen hu nime Yesu, ara iro tokai ndrita ndran, iropo isa kili hu, pwen pe hunoh mimiri hu. 20 Hapeko ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akanoh! Aripo yo kopu.&gt;&gt; 21 Pwen hupwes para hu kawiri yiy kiya nondriya ndroi, pe indrou pwi ko, ndroi iya rayah iya poholeng mepo hu pakaya aliy.

22 Pwen iya lang sih i, hu ndramat soyon huro haroh para ndran makaiye, ara hu yirowei tehe ndroi hakou opu iro, pe Yesu, ara kinhis ndroi kinna polo ndramiran hu pwi, hapeko ndramiran hu kopu huyau. 23 Pe hu ndroi hayah para Tiperiyus, ara hu kansa pakeh kili kol mepo Yapan irawuloh iya ndrinanohun pe huyan huro aliy. 24 Pe iro mwonen hu ndramat soyon ara hu yirowei tehe Yesu pe ndramiran hu konto ariya pwi, pwen hu his huya hu ndroi pe huya Kapernawum para hu kaya ten Yesu.

Yesu ara ndrinanohun para taleh

25 Pe iro mwonen huya kahi yiy huya haroh para ndran makaiye, pwen husok yiy hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, wou asa iye kahaleh?&gt;&gt;

26 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, wawu toraten yo, ara wawu kannime hu ndraikiya kaipisa pwoke pe wawu sa, ara pwi, hapeko wawu kanyan ndrinanohun pe wawu pep, pwen wawu sa. 27 Pe wawu mbuna akapo mbulen kiya anandrinai mepo andre kiya mwomwan, hapeko kiya anandrinai para taleh mepo andre kinto-kinto. Pe anandrinai ara, ara Noru Ndramat andre kihang wawu. Pe Norun, ara Ngindrai Tamarou kiniyki kinima songot para kipa hiyan kiyatan.&gt;&gt;

28 Pwen husok yiy hupa, &lt;&lt;Andre yowu kambusi tesah kiya mbulen mepo Ngindrai inamiliy?&gt;&gt;

29 Pe Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Mbulya Ngindrai, ara aro, para lohonga wawu kipwotisingi yiy mepo kinpwandrisa yiy kinsa.&gt;&gt;

30 Pwen husok yiy hupa, &lt;&lt;Sehe ndraikiya kaipisa pwoke andre ambusiy, pwen andre yowu kanimei pe andre lohonga yowu kipwotisingi wou kiya aliy? Pe andre ambusi tesah? 31 Pe tumbu yowu hu, ara huyan manna iro kol ndrohoyin, tehe pwayan kinpwai ipa: &lt;Ihang hu ndrinanohun para kol paingan yang pe huyan.&gt;† &gt;&gt;

32 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu tehe Mose, ara kiniyki ndrinanohun para kol paingan yang, ara pwi, hapeko Tomo, ara yiy mepo iyki ndrinanohun ndrokonan para kol paingan yang. 33 Pe ndrinanohun ta Ngindrai, ara yiy mepo iyau kol paingan yang isa pwan pe iyki taleh isa kili hu ndramat para kol pwan.&gt;&gt;

34 Pwen hupa, &lt;&lt;Namandran, ahang yowu ndrinanohun ara, lang masih.&gt;&gt;

35 Pe Yesu ipwai ipa, &lt;&lt;Yo ara ndrinanohun para taleh. Pe yiy mepo kisa kili yo, ara andre kinmundrui pwi, pe yiy mepo kipwotisingi lohongan kisa kili yo, ara andre koyun kinsapak pwi. 36 Pe tehe kunpwai kinsa kili wawu, wawu kannime yo, hapeko lohonga wawu kinpwotisingi yo mapu ko. 37 Hu ndramat masih mepo Tomo iykiy isa kili yo, ara andre hu kansa kili yo, pe andre kunrasse hu kanyau pwi. 38 Yo uyau kol paingan yang usa pwan, ara para kunmbusi namiliwo pwokeyan pwi, hapeko para kumbusi namiliwai pwokeyan ata yiy mepo ipwandrisa yo usa. 39 Pe iye, ara namiliwai pwokeyan ta yiy mepo ipwandrisa yo usa, tehe andre kuntali hamou tahu ndramat masih mepo kiniykiy hu pwen kansa kili yo, ara pwi, hapeko andre kuhingini hu katine kiro mwonen lang iya hapwen masih. 40 Pe namiliwai pwokeyan ta Tomo, ara hu masih mepo hu kanime Norun, pe hu kapwotisingi lohonga hu kiya kili yiy, ara andre hu kawiri taleh kinto-kinto. Pe andre kuhingini hu katine kiro mwonen lang nakiyahapwen.&gt;&gt;

41 Pwen hu ndramira Yutah huhilingi nongnan mepo ipwai, pwen huro pangulungun soyon, paratesah ipa, &lt;&lt;Yo, ara ndrinanohun mepo iyau kol paingan yang pe isa pwan.&gt;&gt; 42 Pwen hupa, &lt;&lt;Iye ara Yesu mepo noru Yosep kamai ara, mepo taman pe tinan tupahasani hilu? Pe paratapeh pe mahapo itapa, &lt;Yo uyau kol paingan yang usa pwan&gt;?&gt;&gt;

43 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna kapanguluwaniy mwalinga wawu. 44 Kinlahi ndramat hamou kinsa kili yo pwi, kipoo Tomo mepo ipwandrisa yo, ara kiluwi lohongan kisa kili yo. Pwen andre kuhingini yiy kitine kiro lang kiyahapwen. 45 Pwayan kinpwai pwen ita puk tahu poropet ipa: &lt;Ngindrai andre kihinuwani hu.&gt;‡ Pe hu mepo huwiri hinonou pe huhilingi nongan iyau kili Tomo, ara andre hu kasa kili yo. 46 Pe hamou kinnime Tomo pwi, yiy mepo ata Ngindrai opu, ara yiy opu inime Tomo. 47 Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, yiy mepo kipwotisingi lohongan, ara andre kiwiri taleh kinto-kinto. 48 Pe yo, ara ndrinanohun para taleh. 49 Pe tumbu wawuhu, ara huyan manna iro kol ndrohoyin, hapeko hu kanmat. 50 Hapeko iye, ara ndrinanohun mepo iyau kol paingan yang pe isa pwan, pe yiy mepo kiyan ndrinanohun iye, ara andre kinmat pwi. 51 Yo ara ndrinanohun para taleh, pe yo ara uyau kol paingan yang pe usa kol pwan. Pwen kapa hamou kiyan ndrinanohun iye, ara andre kiro mwalen lang masih. Pe ndrinanohun ara, ara nombuwe mepo andre kuikiy tehe taleh kiya kili hu ndramat para kol pwan.&gt;&gt;

52 Pwen hu Yutah hurakokowai mwalinga hu hupa, &lt;&lt;Tehen tapeh pe ndramat aro ipa andre kiyki sangin kisa kili worou pe tukayan?&gt;&gt;

53 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, kapa wawu kaniyan sangi Noru Ndramat, pe kanyin ndreyen pwi, pwen andre wawu konto mwalen pwi.

54 Hu mepo hu kayan sangi pe hu kaimwi ndreye, ara andre hu kawiri taleh kinto-kinto. Pe andre kuhingini hu katine kiro mwonen lang kihipwen. 55 Pe sangi, ara anandrinai ndrokonan, pe ndreye, ara ndran ndrokonan. 56 Pwen yiy mepo kiyan sangi pe kiyin ndreye, ara iripo sura yo, pe yo uta sura yiy. 57 Pwen tehe Tomo mepo ita mwalen ipwandrisa yo, pwen urupo mwalen ara iya pwoke ata Tomo kopu, pwen yiy mepo kiwiri yo tehe anandrinan, ara andre kiro mwalen, paratesah, iyau kili yo kopu. 58 Pwen iye, ara ndrinanohun mepo iyau kol paingan yang isa. Pe hu tumbu wawuhu, ara huyan manna pe humat, hapeko yiy mepo kiyan ndrinanohun iye, ara andre kiro mwalen kinto-kinto.&gt;&gt; 59 Pe Yesu ipwai toro, ara iro mwonen iro hinuwani hu ndramat huro nondriya yumwa mbultere ta hu Yuta iro kol Kapernawum.

Hu ndramira Yesu soyon hu tali yiy

60 Pe iro mwonen huhilingi nongnan aro, pwen ndramiran hu soyon hupa, &lt;&lt;Hinonou aro, ara ingandrah, hiyeh ilahiy para kiwiriy pe lohongan kileu kaliy?&gt;&gt;

61 Yesu kinyirowei tehe ndramiran hu, ara huro panguluwani nongan aro, pwen ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Nongan iye iratti lohonga wawu, ndre? 62 Pe kapa wawu kanime Noru Ndramat kimui kiya hape mepo mamu iro aliy isa, pwen tehen tapeh? 63 Mwoiwan Haiyan iyki taleh, pe pwoke ta ndramat, ara mwaihei opu. Pe hu nongan mepo kunpwai kinsa kili wawu, ara mamwoiwan pe mataleh. 64 Hapeko hayah tawawu, ara akanpwotisingi lohonga wawu pwi.&gt;&gt; Yesu, ara kinpahasaniy pwen mamu kinna tehe ndramat mepo kinpwotisingi lohongan pwi pe andre kiratuni yiy. 65 Pe Yesu iro wong manau ipa, &lt;&lt;Tunan aro ko, kunpwai kinsa kili wawu, tehe kinlahi hamou kisa kili yo pwi kipoo Tomo kisomwi yiy.&gt;&gt;

66 Pwen iro mwonen ara, ndramiran hu soyon iya, ara hutali yiy pe hu konho ndruwan pwi.

67 Pwen Yesu isok ndramiran hu songui pe lumou ipa, &lt;&lt;Kiya, wawu namiliy para nakatali yo pe wawu nakayau i?&gt;&gt;

68 Pwen Simon Pita isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Yapan, andre yowu kaya kili hiyeh yi? Hu nongan para taleh mepo andre kinto-kinto, ara ita kili wou opu. 69 Yowu pwotisingi lohonga yowu, pe yowu pahasaniy tehe wou, ara Haiyan Hamou opu ta Ngindrai.&gt;&gt;

70 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Yo kuntakinima wawu songui pe lumou, hapeko hamou tawawu, ara payit hamou!&gt;&gt; 71 Pe Yesu ipwai, ara iyata Yutas, mepo noru Simon Yiskariyot kamai, pe yiy ara hamou tahu ndramiran songui pe lumou mepo kamulan andre kiratuni yiy.

7

Yesu iya koyum Lang Para Kasoulani lang para hu Yopai

1 Iyamulan hape, Yesu iya rakaiyani kol namandran hape Kaliliy, pe mbuwalin para kiya yau kol namandran hape Yutiyah, paratesah, hu pohon ta hu Yutah para ariya, ara huro longe yiy para hu katingundrun. 2 Hapeko Lang Para Kasoulani lang mepo hu Yutah kalohongani lang huro nondriya hu yopai nakisa pakeh. 3 Pwen nali Yesu hu hupwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Wou atali iye pe aya kol namandran hape Yutiyah, pwen andre ndramiram hu kanime hu ndraikiya pwoke ambusiy. 4 Kapa hamou inamiliy para kimbusi melit kiro mbulmara hu ndramat, ara kinho mbusi melit kokohon pwi. Kapa nambusiy tehen tora, pwen apwaingani wou aya mbulmara hu ndramat.&gt;&gt; 5 Paratesah, nalin hu imwonen, ara hu kanpwotisingi lohongahu kinna kili yiy pwi yi.

6 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Lenge, para kupwaingani yo, ara mapu, hapeko wawu ara lang masih ita hiyan o isa kili wawu. 7 Hu ndramat para kol pwan, ara andre hu kanmwisnani wawu pwi, hapeko andre hu kamwisnani yo, paratesah, titiye mepo utiyaniy, ara ipwaingani kultuwayi hu pwassin. 8 Pwen wawu kaya Yon. Yo ko lenge para kuya Yon ara mapu, paratesah, lenge imwonen, ara kinsa rayah mapu.&gt;&gt; 9 Yesu ipa tora iya kili hu, pe yiy iye ndron kol Kaliliy.

10 Pwen nalin hu mendreheh kanyau kanna Yon, pe yiy iho ndruwahu yi, hapeko kinna ngawan pwi, iya iho kohon o. 11 Pe huro nondriya yon ara, ara hu Yutah huro ten yiy pe huro sok hupa, &lt;&lt;Ndramat ara aleheh?&gt;&gt;

12 Pe hu ndramat soyon iya, ara huro panguluwani Yesu mwalingahu, hayah tahu huropa, &lt;&lt;Yiy ara ndramat hiyan.&gt;&gt; Pe hayah tahu yi hupa, &lt;&lt;Pwi, yiy ngara kipwasike hu ndramat.&gt;&gt; 13 Hapeko kinlahiy para hamou tahu kipwaharai kiya ngawan, ara pwi, paratesah, hunoh ta hu pohon tahu Yutah.

Yesu ihinuwani hu ndramat iro Yon

14 Pe huro nondriya Yon imwonen, pwen Yesu iya kowa yumwa totohun namandran pe iro hinuwani hu ndramat. 15 Pwen hu pohon tahu Yutah, ara lohongahu indrap pe hupa, &lt;&lt;Ndramat ariyo iwiri lohongai para hinonou tapeh, mepo kinna nondriya handra hinonou pwi?&gt;&gt;

16 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Hinonou to, ara ato mbukeno pwi, hapeko iyau kili yiy mepo ipwandrisa yo usa. 17 Kapa hamou kinamiliy para kimbusi namiliwa Ngindrai, pwen andre kipahasaniy tehe hinonou to iyau kili Ngindrai, ndre urupo pwai iyau lohongo mbukeno. 18 Pwen yiy mepo kiwong kiyau pwoke nopwaran tan mbukenan, ara isikiye yiy mbukenan, hapeko yiy mepo iwiri pwoke nopwaran iyau kili yiy mepo ipwandrisa yiy isa, ara ngara kiwong ndrokonan, pe hape pwasoyou kinto kili yiy pwi. 19 Mose kiniyki nongan para pwahanou kinsa kili wawu, ndre? Hapeko hamou tawawu kinpwotisingi lohongan kinna nongan para pwahanou, ara pwi. Pwen paratapeh wawu tora nohonou para wawu pakatingundru?&gt;&gt;

20 Pwen hu ndramat soyon ara husomwi Yesu hupa, &lt;&lt;Wou ara sinai ita ndritam, hiyeh iripo nohonou para pakitingundrum?&gt;&gt;

21 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Umbusi ndraikiya pwoke handra pe wawu lohonge ndrit. 22 Mose ipwahanou wawu para wawu kasondriti sangi wawu, pe pwahanou para sosondrih, ara kinyau kili Mose pwi, hapeko iyau kili hu tumbu wawu hu. Pe iro mwonen lang Sapat, ngara wawu kasosondrih sangi mbunah hamou. 23 Pwen kapa mbunah hamou kasondriti sangin kiro mwonen lang Sapat, hapeko pwahanou ata Mose, ara akandrihisaniy pwi, pwen paratapeh pe ndrina wawu ilokuh sato para usopwoyani ndramat hamou iya hiyan, iro mwonen lang Sapat?&gt;&gt; 24 Wawu mbuna kanimnim kiya melit para ngawan pe akaranonoye, hapeko akaranonoye kimwonen o.

Yesu yiy Kristus, ndre?

25 Pwen yihu ndramat hayah para Yerusalem, ara husok hupa, &lt;&lt;Iye ara ndramat mepo hu pakanohonou para hu pakatingundrun ara, ndre? 26 Akanimei, yiy iripo wong iya mbulmarahu ndramat, pe hamou kinwong sahin nongan kinna kili yiy pwi. Pe hu ndramat huhohin, ara hu kanpahasaniy tehe yiy, ara Messayah, ndre pwi? 27 Hapeko worou tupahasani ndramat aro para aleheh, pe kapa Kristus kisa, pwen andre hamou kinpahasani yiy iyau aleheh, ara pwi.&gt;&gt;

28 Pwen Yesu iro hinuwani hu ndramat manau pe iwayeh namandran iro kowa yumwa totohun namandran ipa, &lt;&lt;Ehe! Wawu pahasani yo, pe wawu pahasaniy yo para aleheh. Pe kunsa iye kinna lohongo mbukeno, ara pwi, hapeko yiy mepo ipwandrisa yo, ara yiy ndrokonan, pe wawu kowu tan. 29 Hapeko yo, ara upahasani yiy, paratesah, yo uyau kili yiy, pe yiy ipwandrisa yo.&gt;&gt;

30 Huhilingi nongan aro, pe hu nohonou para kambultuwe tahatini yiy, hapeko lengen ara mapu kinsa, pwen ndramat hamou kinmbultuwe tahatini yiy pwi. 31 Hapeko hu ndramat soyon iya huro mwalingahu ndramat soyo-soyon ara, ara huiki lohongahu ndrisiyon iya kili yiy. Pe hupa, &lt;&lt;Kapa Messayah kisa, andre kimbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke soyon kiramwaitini ndramat aro ngara kimbusiy, ndre pwi?&gt;&gt;

32 Pe hu Parisiy, ara huhulong hu ndramat soyo-soyon ara huro panguluwani hu nongan aro iya kili yiy. Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu Parisiy, hu pwandrisa hu ndramat para memerani yumwa totohun namandran para hukaya mbultuwe tahatini yiy.

33 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Lenge para kuro sura wawu, ara mulai o, andre kuro sura wawu, pwen andre kumui kuya kili yiy mepo ipwandrisa yo. 34 Pe andre akaten yo, hapeko andre akankahi yo pwi, pe hape aleheh nakuro aliy, ara akanlahiy para akasa aliy pwi yi.&gt;&gt;

35 Pwen hu pohon para Yutah huro wong iya kili hamou-hamou tahu huro pa, &lt;&lt;Ndramat aro nakiya aleheh mepo tukanlahiy para tukankahi yiy pwi? Pe yiy andre kiya kili ndramirarou hu mepo hu masumbuwe hu tora kene kili hu ndramira Krik, ndre? Pwen andre kihinuwani hu ndramira Krik. 36 Pwen hupa, mbulndroiyi nongnan mepo ipwai ara, ara ipa tesah ndrokonan, mepo ipa, &lt;Andre akaten yo, hapeko andre akankahi yo pwi, pe hape aleheh nakuro aliy, ara akanlahiy para akasa aliy pwi.&gt; &gt;&gt;

37 Pwen iro mwonen lang mepo Yon nakiyahapwen kiya aliy, Yesu itine pe iwong namandran iya ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat hamou koyun kisapak, pwen kisa kili yo, pe andre kuhang yiy hapesah para kiyin. 38 Pwen kapa ndramat hamou kipwotisingi lohongan kisa kili yo, pe tehe Nongan Haiyan kinpwai, tehe andre ndran para taleh kirah kiyau kili yiy.&gt;&gt;* 39 Pe ndroiyi nongnan, ara ipwai iyata Mwoiwan Haiyan, tehe hu mepo hupwotisingi lohongahu iya kili yiy, andre kamulan hukawiri Mwoiwan Haiyan. Pe iro matnen ara isa, ara Mwoiwan Haiyan kinsa mapu, paratesah, Ngindrai kinhari ngala Yesu mapu.

40 Pe iro mwonen huhulingi hu nongnan aro, pwen hayah tahu hupa, &lt;&lt;Ndramat iye, ara yiy Poropet.&gt;&gt;

41 Pe hayah tahu hupa, &lt;&lt;Yiy ara Messayah.&gt;&gt; Pe hayah husok hupa, &lt;&lt;Messayah andre kiyau Kaliliy tapeh?

42 Pe Nongan Haiyan kinpwai pwen tehe Messayah andre kiyau ndraye Tepit, pe kiyau Petlehem, kol ngawan mepo Tepit ngara kiro aliy, ndre pwi?&gt;&gt;† 43 Pe tunan Yesu kopu, pwen hu ndramat ara, ara hu masilpat. 44 Pe hayah tahu hu pakambultuwe tahatini yiy, hapeko hamou tahu kinmbultuwe yiy pwi.

Hu Pohon tahu Yutah hu kanpwotisingi lohongahu pwi

45 Pwen hu makundrayen para memerani yumwa totohun namandran, ara humui huya kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu Parisiy. Pwen hu pris pe hu Parisiy ara husok hu, hupa, &lt;&lt;Paratapeh pe wawu mbultuwe tahatini yiy kinsa pwi?&gt;&gt;

46 Hu ndramat para memerani yumwa totohun namandran hupa, &lt;&lt;Hamou kinho wong tehe ndramat iye iripo wong, ara pwi.&gt;&gt;

47 Pwen hu Parisiy hupa, &lt;&lt;Wawu torapa yiy ipakarawani wawu yi?&gt;&gt; 48 Pe hamou ta hu ndramat ihohin, ndre hamou ta hu Parisiy, ara yihu pwotisingi lohongahu iya kili yiy, ndre pwi? 49 Hu ndramat mepo hu kanpahas kinna nongan para pwahanou pwi, ara Ngindrai kiniten anna hu.

50 Pe Nikotemus ara mamu iya nime Yesu, pe yiy hamou tahu yi, yiy isok ipa, 51 &lt;&lt;Nongan para pwahanou torou ipa hiyan para tukaiki hamou kiya nongan, ndre tukahilingi yiy kiwong namu na, pwen andre tukapahas kiya sehe melit imbusiy, ndre pwi?&gt;&gt;

52 Pwen husomwiy hupa, &lt;&lt;Wou para Kaliliy i, ndre? Anime nongan hiyan,‡ tehe poropet hamou, ara andre kinyau Kaliliy pwi.&gt;&gt;

53 Pwen hu ndramat masih hamou-hamou humui huya suwe hu.

8

1 Pwen Yesu iya Ngondron para hu Holip. 2 Pe makohun opu iya nondriya kowa yumwa totohun namandran paiwe, pe hu ndramat soyon iya husa wule pe hurahakowan, pwen impwan para kihinuwani hu. 3 Pwen hu ndramat ngara kahinuwani nongan para pwahanou, pe hu Parisiy, ara hu wiri pihin hamou para pilah iya iro tine mbulmara hu ndramat. 4 Pe hupwai iya kili Yesu hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, pihin iye hukahi yiy imbusi kultuw para pilah. 5 Pe ita nondriya Nongan para Pwahanou, ara Mose kinpwandrandrahani rou tehe, kapa hu pihin hu kambusi kultuw para pilah tehen toro, ara andre kasolpwa hu kiya pat. Pe wou andre apa tesah kaliy?&gt;&gt; 6 Hupa toro para hupa kapakarawani yiy, pwen andre hu kaiki yiy kiya nongan. Hapeko Yesu itukuruhu iya pwan pe iro ratuluwi nongan iya pwan iya kopwo niman.

7 Pe huro wayani yiy iya soksok manau, pwen itandras pe ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Kapa hamou tawawu pakut mwomwan kinto kili yiy pwi, pwen yiy kimu pe kisolpwa pihin ara kiya pat sih.&gt;&gt; 8 Pwen itukuruhu iya pwan paiwe, pe iro ratuluwi nongan iya ndrita pwan.

9 Iro mwonen hu hilingiy toro, pwen huro tan hamou-hamou, hu parangoloh, ara hutan imu. Pe Yesu kopu ara iro, iyapolo pihin ara iro tine manau. 10 Pwen Yesu itandras pe ipa, &lt;&lt;Nam, hu ndramat masih aleheh? Hamou kinto para kiyki koram pwi, ndre?&gt;&gt;

11 Pwen pihin ara ipa, &lt;&lt;Namandran! Hamou kinto pwi.&gt;&gt; Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Yo andre kuniyki wou kinna nongan pwi yi. Aya pe mbuna ambusi pakut mwomwan paiwe yi.&gt;&gt;

Yesu ara ngana kol pwan

12 Yesu iwong paiwe iya kili hu ndramat i, ipa, &lt;&lt;Yo ara ngana hu ndramat kol pwan. Pe sehe ndramat kiro ndruwo, ara andre kinrikai lokuhan pwi, hapeko ngana taleh andre kiro kili yiy.&gt;&gt;

13 Pwen hu Parisiy hu hilingiy pe hupwai hupa, &lt;&lt;Wou ara ata tiyani titiye tam mbukenam. Titiye tam, ara andre kinluwi lohongahu ndramat pwi.&gt;&gt;

14 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Konan kutiyani titiye to mbukeno, titiye to ara iluwi lohongahu ndramat, paratesah, upahasani hape aleheh uyau aliy, pe hape aleheh andre kumui kuya aliy. Hapeko wawu, ara wawu kowu hape aleheh uyau aliy usa ndre hape aleheh nakuya aliy. 15 Wawu ramwanye hu ndramat ara iya lohonga ndramat, hapeko yo kunhoiki kora kultuw mwomwan kinna kili hamou pwi. 16 Pe kapa kuiki ndramat kiya nongan, pwen lohongai andre kuikiy ara imwonen, paratesah, yo kunho mbusi melit kinna lohongo ko pwi. Tomo mepo ipwandrisa yo, ara iripo ramwanye sura yo. 17 Pe pwayan kintatuluwi pwen ita Nongan para Pwahanou tawawu, ara ipa, titiye tahilu ndramat malmou kiya wule handra ko, ara ndrokonan. 18 Pe yo ara utiyani titiye to, kultuwayi pe mbulyo mbukeno, pe Tomo mepo ipwandrisa yo, ara iripo pwokeyani titiye to.&gt;&gt;

19 Pwen husok yiy hupa, &lt;&lt;Pe Tamam ita aleheh?&gt;&gt; Pe Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Tana wawu ta Tomo ndre yo, ara pwi. Kapa akapahasani yo, pwen andre akapahasani Tomo yi.&gt;&gt;

20 Pe nongan aro, ara iwong iro mwonen iro hinuwani hu ndramat huro yumwa totohun namandran pakeh kili hape aleheh hu ngara kaiki yukyuk kiya aliy. Hapeko hu kanmbultuwe tahatini yiy pwi, paratesah, lengen ara kinsa mapu.

21 Pwen Yesu iwong porosih i iya kili hu ipa, &lt;&lt;Yo nakuyau, pe andre wawu katen yo, pe andre wawu kamat kiya pakut mwomwan tawawu. Pe hape aleheh nakuya aliy, ara andre wawu kansa aliy pwi.&gt;&gt;

22 Pwen nongnan, ara imbusi hu pohon para Yutah hu soksok hupa, &lt;&lt;Andre yiy mbukenan kitingundrun? Paratapeh ita pwai ipa, &lt;Hape aleheh nakuya aliy, ara andre wawu kansa aliy pwi&gt;?&gt;&gt;

23 Pwen ipo sura nongnan ipa, &lt;&lt;Wawu ara para pwan, pe yo ara para paingan. Pe wawu ara para kol pwan, pe yo, ara para kol pwan iye pwi. 24 Pe kunpwai kinsa kili wawu tehe andre wawu kamat kiya hu pakut mwomwan tawawu; kapa akahambuwali wawu pe akanpwotisingi lohonga wawu tehe Yo, ara Yiy pwi,* pwen andre akamat kiya hu pakut mwomwan tawawu.&gt;&gt;

25 Pwen husok hupa, &lt;&lt;Pe wou hiyeh?&gt;&gt; Pe Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Yo ara yiy mepo kunpwai pwen kinsa kili wawu.

26 Pe nongan hitun iripo kili yo para kuramwanye hu kultuwayi wawu. Pe yiy mepo ipwandrisa yo, ara nongnan ndrokonan. Pe tesah uhulingiy kili yiy, ara nongan ara ko, andre kupwai kiya kili hu ndramat para kol pwan.&gt;&gt;

27 Pe lohongahu kinileu pwi tehe iro wong iya kili hu, ara iro tiyani Taman. 28 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Kapa wawu kahari ngala Noru Ndramat, pwen andre wawu kapahasaniy tehe Yo, ara Yiy ara, pe andre kunmbusi melit kinna lohongo ko mwaihei o pwi, hapeko upohowe tesah Tomo kinhinuwani yo kinna aliy. 29 Pe yiy mepo ipwandrisa yo usa, ara iripo sura yo, pe kintali yo para yo ko kuro, ara pwi. Paratesah, hu melit ngara kuro mbusiy, ara ngara kipwesani yiy.&gt;&gt; 30 Pe iro mwonen iropa hu melit aro, ara hu soyon iya huiki lohongahu ndrisiyon iya kili yiy.

Hu noru Apraham

31 Pe Yesu ipwai iya kili hu ndramira Yutah mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili yiy, ara ipa, &lt;&lt;Kapa wawu kapwotisingi hinonou to, pwen wawu, ara ndramiro imwonen. 32 Pwen andre wawu kapahasani nongan ndrokonan, pe nongan ndrokonan andre kimbusi wawu koro mwoimwoi.&gt;&gt;

33 Pwen hu somwi yiy hupa,† &lt;&lt;Yowu ara ndraye Apraham, pe yowu konto pwandrendres ta ndramat hamou pwi. Pe para tapeh pe apa andre yowu koro mwoimwoi?&gt;&gt;

34 Pe Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, hu masih mepo hu mbusi hu pakut mwomwan, ara hu pwandrendres o mwaihei para pakut mwomwan. 35 Pwen ndramat para pwandrendres o mwaihei, ara kinho kuw kintopolo hu ndrai sih atan pwi, hapeko norun kamai andre kikuw kinto-kinto. 36 Pwen pe kapa Noru Ndramat kimbusi wawu koro mwoimwoi, ara andre akoro mwoimwoi ndrokonan. 37 Upahasaniy tehe wawu, ara ndraye Apraham, hapeko wawu tora nohonou para nakatingundru, paratesah, ndrohonoku nongno kinto ndriya wawu pwi. 38 Yo urupo pohowe nongan iya hu melit mepo Tomo kinpwainganiy kinsa kili yo, pe wawu ngara kambusi hu melit wawu hilingiy iyau kili hu tama wawu.&gt;&gt;‡

39 Pe husomwi yiy hupa, &lt;&lt;Apraham ara tama yowu.&gt;&gt; Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Kapa wawu ndraye Apraham, pwen andre akoro mbusi hu melit Apraham ngara kimbusiy.

40 Yo ara upohowe nongan masih ndrokonan uhulingiy iyau kili Ngindrai, pe mahapo wawu toraten sai para akatingundru. Pe kultuw ara, ara Apraham kinho mbusiy pwi. 41 Wawu tora mbusi hu melit tora, ara ndriina tama wawu mbukenan.&gt;&gt; Pwen hupwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Yowu ara mbunah para payango sai pwi, yowu ara noru Ngindrai, pe yiy opu ara Tama yowu.&gt;&gt;

42 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Kapa Ngindrai ara Tama wawu, pwen wawu andre kanamili yo, paratesah, uyau kili Ngindrai pe mahapo usa urupo iye. Pe yo mbukeno kunsa pwi, hapeko yiy ipwandrisa yo usa. 43 Paratapeh pe nongno ara kinileu kinsa kili wawu pwi? Paratesah, akanlahiy para akahalingi tesah urupo pwai pwi. 44 Pwen wawu tama wawu ara sinai, pe wawu namiliy para wawu kambusi tesah tama wawu inamiliy para akambusiy. Pe koluw mamu kinna, yiy ara ndramat para tingundru hu ndramat, pe kinpwotisingi nongan ndrokonan pwi, pe nongan ndrokonan kinto kili yiy pwi yi. Nakiwong, ara nongnan pwasoyou o, paratesah, yiy ndrokotina pwasoyou. 45 Hapeko yo urupo wong nongan ndrokonan, pe wawu ara kanpwotisingi lohonga wawu kinsa kili yo pwi. 46 Ilahiy para hamou kipwainganiy tehe pakut to ara mwomwan? Pwen kapa urupo wong ndrokonan, paratapeh pe akanpwotisingi lohonga wawu kinsa kili yo pwi? 47 Pe hu mepo hu ata Ngindrai, ara huhulingi tesah Ngindrai ngara kipwai. Wawu ara noru Ngindrai pwi, pwen pe wawu konho hilingi nongnan pwi.&gt;&gt;

Yesu ipwaingani yiy hiyeh

48 Pwen hu pohon para Yutah husomwi yiy hupa, &lt;&lt;Yowu pwai imwonen tehe wou ara ndramira Samariya, pe payit ara ita ndritam, ndre?&gt;&gt;

49 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Payit kinto ndrito pwi, hapeko yo uhuri ngala Tomo, hapeko wawu kanhari ngolo pwi. 50 Pe kunpombulen para kusikiye yo mbukeno, ara pwi, hapeko Ngindrai ita ngara kihari ngolo, pe yiy ara hamou para tamwanye. 51 Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe yiy mepo ipwotisingi nongno, ara andre kinnime kimat pwi.&gt;&gt;

52 Pwen hu Yutah hupwai iya kili Yesu hupa, &lt;&lt;Mahapo yowu pahasaniy tehe payit, ara ita ndritam. Apraham ara kinmat, pe hu poropet ara hu kanmat i, hapeko apa kapa ndramat hamou kipwotisingi nongnam, ara andre kinnime kimat pwi. 53 Wou ahohin iya iyata tama yowu Apraham, ndre? Yiy kinmat, pe hu poropet tehen aliy yi. Pwen wou apa ndre wou hiyeh?&gt;&gt;

54 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Kapa yo mbukeno kuhari ngolo, pwen urupo hari ngolo ko mwaihei, hapeko Tomo mepo wawu pa yiy Ngindrai tawawu, ara yiy mepo ngara kihari ngolo. 55 Pe konan tana wawu tan pwi, hapeko yo, ara tono tan. Pe kapa kupa ukowu tan, pwen andre kurayah ndramat para pwandrandraman tehe wawu ko. Hapeko upahasani yiy, pe kuho ndruwa nongnan. 56 Pe tumbu wawu Apraham, ara ipwes tehe andre kinime lenge; pwen inimei pe ipwes.&gt;&gt; 57 Hu Yutah hupwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Wou hayou tam kinna mayimingui mapu, pe annime Apraham pwen, ndre?&gt;&gt;

58 Pe Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe Apraham tinan mapu kinmwalahiy kinnatan, Yo ara kundrum pwen uro.&gt;&gt; 59 Pe iro mwonen ipa toro: Pwen hu wiri hu pat para hu kasolpwa yiy, hapeko Yesu ikohon pe imandrihise iya mawen kowa yumwa totohun namandran.

9

Yesu isopwoyani ndramat hamou maran iyoh

1 Pe Yesu iro tokai iropo iya pe inime ndramat hamou maran iyoh tandrohonga tinan imwalahiy iyatan. 2 Pwen ndramiran hu husok yiy hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, hiyeh imbusi pakut mwomwan, ndramat iye mbukenan, ndre tinan hilu taman, pwen pe imbusiy pe maran iyoh tandrohonga tinan imwalahiy iyatan?&gt;&gt;

3 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Pakut mwomwan ta tinan hilu taman pwi, hapeko melit aro irayah para kipwaingani mbulya Ngindrai andre kirayah kiya ngawan kiro kili yiy. 4 Ma lang iripo ndron, pwen tukambusi mbulya Ngindrai mepo ipwandrisa yo. Ping itapo isa, pwen kinlahi hamou kipo mbulen pwi. 5 Ma urupo ndron kol pwan, pwen yo ara ngana kol pwan.&gt;&gt;

6 Ipa toro ihipwen, pwen isokombunuh iya pwan, pe ipisa pwipwiy hapwah iya sokombunuhan, pwen isopwiy iya mara ndramat ara. 7 Pwen ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Ayau, pe aya nu aya Yep para Silowam.&gt;&gt; (Ndroiyi nongan ara, ara ipa, Pwandres) Pe ndramat ara iyau pe iya nu pe imui isa wum, ara maran kinileu.

8 Pwen hu ndramat para kolon hunime yiy ngara kiro sosoying, pwen hupa, &lt;&lt;Iye ndramat ara ko mepo ngara kiro mipwan pe kiro sosoying ara, ndre?&gt;&gt; 9 Pwen hayah tahu husomwiy tehe ara yiy, pe hayah ara hupa, &lt;&lt;Pwi, mwensen ara tehe yiy o.&gt;&gt; Pwen yiy mbukenan ipwai ipa, &lt;&lt;Yo ndramat ara ko.&gt;&gt;

10 Pwen hu pwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Tehen tapeh pe maram kinileu?&gt;&gt;

11 Pe isomwiy ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo hu pohowe ngalan Yesu, ara iwiri pwipwiy hapwah pe isopwiy iya moro. Pwen ipwai sato para kuya Ndrikou Silowam para kuya nu, pe uya nu, pwen mahapo moro kinileu iye.&gt;&gt;

12 Pwen husok yiy hupa, &lt;&lt;Ndramat ara aleheh?&gt;&gt; Pe ipa, &lt;&lt;Tono pwi.&gt;&gt;

Hu Parisiy huro ten sai para ndramat ara iya hiyan tapeh

13 Pe huwiri ndramat mepo tinan imwalahiy iyatan pe maran iyoh ara, iya kili hu Parisiy. 14 Pe Yesu isopwi mara ndramat ara ileu iya pwipwiy, ara iro mwonen lang Sapat. 15 Pwen hu Parisiy husok yiy tehen tapeh ndrokonan pe maran ileu. Pwen ndramat ara isomwi hu ipa, &lt;&lt;Iyki pwipwiy iya moro pe unu, pwen mahapo kunnimnim.&gt;&gt;

16 Pwen hu Parisiy hayah hupa, &lt;&lt;Ndramat aro kinyau kili Ngindrai pwi, paratesah, kinhaiyani lang Sapat pwi.&gt;&gt; Hapeko hayah tahu husok hupa, &lt;&lt;Kinlahi ndramat hamou pakut tan mwomwan kimbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke toro pwi. Pwen hu masilpat.&gt;&gt;

17 Pwen hupwai paiwe iya kili ndramat mepo mamu maran iyoh, ara hupa, &lt;&lt;Wou andre apa tesah kiya kili ndramat ara? Yiy kinmbusi maram kinileu ara.&gt;&gt; Pe ndramat ara ipa, &lt;&lt;Yiy ara poropet hamou.&gt;&gt;

18 Yihu para Yutah, ara hu kanpwotisingi lohongahu pwi, tehe yiy, ara maran iyoh pe kinnimnim paiwe ipoo hupwanos nongan iya kili taman hilu tinan. 19 Pwen pe hu soksok hilu hupa, &lt;&lt;Iye noru walu? Pe tandrohonga tinan imwalahiy iyatan, ara maran kinyoh iro, ndre? Pe tehen tapeh pe mahapo kinimnim paiwe?&gt;&gt;

20 Pwen tinan hilu taman hilsomwiy hilpa, &lt;&lt;Youlu pahasani tehe yiy ara noru youlu. Pe youlu pahasaniy tehe tandrohonga tinan imwalahiy iyatan, ara maran kinyoh pwen iro. 21 Hapeko mahapo maran isa leu tapeh, pe hiyeh imbusi maran ileu, ara tana youlu pwi. Akasok yiy. Yiy kinna namandran pwen, andre yiy mbukenan kiwong.&gt;&gt; 22 Taman hilu tinan ara hilupa tehen toro, paratesah, hilnoh ta hu pohon tahu Yutah. Yihu pohon ta hu para Yutah, ara hu kanmburi lohongai tehe kapa hiyeh kipohowe Yesu ara Messayah kiro ngawan mbulmara hu ndramat, pwen andre kaiki songot katan para mbuna kiya tohun kiya yumwa mbultere tahu Yuta. 23 Tunan ara ko, pwen taman hilu tinan hilpa, &lt;&lt;Yiy kinna namandran, akasok yiy.&gt;&gt;

24 Pwen maporolusap i hu pwanos ndramat maran iyoh ara iya pe hupa, &lt;&lt;Ahari ngala Ngindrai pe apwai ndrokonan. Yowu pahasaniy tehe ndramat ara, pakut tan mwomwan.&gt;&gt;

25 Pwen isomwiy ipa, &lt;&lt;Pakut tan mwomwan ndre pwi, ara tono pwi. Melit handra ko upahasaniy, ara moro iyoh, hapeko mahapo kunnimnim.&gt;&gt;

26 Pe husok yiy hupa, &lt;&lt;Imbusi tapeh isatam? Pe imbusi maram isa leu tapeh?&gt;&gt;

27 Pwen ipwai iya kili hu ipa &lt;&lt;Yo kunpwai pwen kinsa kili wawu, hapeko wawu ara kanhilingi yo pwi. Paratapeh pe wawu pakahilingiy paiwe yi? Wawu nakasarayah ndramiran i?&gt;&gt;

28 Pwen hu Parisiy, ara hu pwasimiri yiy hupa, &lt;&lt;Wou opu ara wou ndramiran! Pe yowu ara yowu ndramira Mose! 29 Yowu pahasaniy tehe Ngindrai, ara iwong iya kili Mose, hapeko ndramat aro, ara yowu kowu, yiy iyau aleheh ndrokonan pe isa.&gt;&gt;

30 Ndramat ara isomwi hu ipa, &lt;&lt;Wawu tora wong ara handra masih! Wawu kanpahasani hape aleheh iro aliy isa pwi, hapeko yiy kinmbusi moro kinileu. 31 Yowu pahasaniy tehe Ngindrai kinho hilingi hu ndramat pakut tahu mwomwan, ara pwi, hapeko ngara kihilingi hu mepo hu ngara katotohun kiya kili Ngindrai, pe huho ndruwa namiliwan pwokeyan. 32 Pe iro koluw, ipoo isa matnen mahapo, ara kanhilingi hamou ngara kimbusi ndramat hamou maran iyoh tandrohonga tinan imwalahiy iyatan kisa leu, ara pwi. 33 Pe kapa ndramat aro kinyau kili Ngindrai pwi, pwen kinlahiy para kimbusi handra melit pwi yoh.&gt;&gt;

34 Pwen hu paresi, huhulingi nongnan pe hupa, &lt;&lt;Wou ara tinam imwalahiy isatam iyapolo pakut mwomwan ita pwen; paratapeh pe apa hinuwani yowu!&gt;&gt; Pwen hu rasse yiy iyau.

Mara ndramat para mwoiwa ndramat iyoh

35 Pe Yesu ihilong tehe hu rasse ndramat ara iya ngawan, pwen iya kahi yiy pe ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wou apwotisingi lohongam iya kili Noru Ndramat, ndre pwi?&gt;&gt;

36 Pe ndramat ara isok ipa, &lt;&lt;Namandran, Noru Ndramat ara, ara hiyeh? Apwai sato, pwen andre kupwotisingi lohongo kiya kili yiy.&gt;&gt;

37 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Wou annime yiy mahapo, pe yiy, ara yiy mepo iripo wong isapolo wou.&gt;&gt;

38 Pwen ndramat ara ipa, &lt;&lt;Yapan, upwotisingi lohongo, pwen itotohun iya kili Yesu.&gt;&gt;

39 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Usa kol pwan ara para Ngindrai kiramwanyani hu ndramat para kol pwan. Pwen ndramat mepo maran iyoh, ara andre kinimnim, pe hu ndramat mepo ngara hu kanimnim, ara andre mara hu kiyoh.&gt;&gt;

40 Pwen hu Parisiy hayah huro sura yiy ara huhulingi yiy pe husok yiy hupa, &lt;&lt;Tesah? Yowu mara yowu iyoh i?&gt;&gt;

41 Pe Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Kapa mara wawu kiyoh, pwen pakut mwomwan andre kinto kili wawu pwi, hapeko mahapo wawu pa mara wawu ileu, pwen mwomwan tawawu itandron kili wawu.&gt;&gt;

10

Ndramat para Pwokere sipsip, pe hu sipsip Tan

1 Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe ndramat mepo kinhosong karam namandran pe kiya nondriya kowa sipsip pwi, hapeko ikohis iya nondriyan iyau sai hasai yi, ara yiy ndramat para pahana pe ndramat para tandroindroi. 2 Hapeko ndramat mepo isong karam namandran pe isa, ara yiy ndramat para pwokereya sipsip. 3 Pe ndramat para memere ara itipe karam iyatan, pe hu sipsip hu hilingi mbulukoyun. Pe ngara kipohowe ngala hu sipsip hamou-hamou, pe kiluwani hu kaya ngawan. 4 Pe iro mwonen iwiri hu sipsip tan masih huya huro ngawan, pwen ngara kiye mu kili hu, pe hu sipsip tan ngara hu koho ndruwan, paratesah, hu pahasani mbulukoyun. 5 Hapeko andre hu konho ndruwa ndramat hamou mawen pwi, andre hu kawop tan, paratesah, yihu kowu mbulukoyu ndramat para mawen* ara. 6 Yesu iwong nongan pwandritiye iye, hapeko lohongahu Paresi kinileu kinna nongnan iro wong iya kili hu iya aliy, ara pwi.

7 Pwen Yesu ipwai paiwe ipa, &lt;&lt;Yo upwai ndrokonan isa kili wawu tehe Yo kopu, ara karam namandran tahu sipsip. 8 Yihu pohon para ekklesiya masih mepo huho mu kili yo, ara hu ndramat para pahana pe hu ndramat para tandroindroi. Hapeko yihu sipsip ara, ara hu konho hilingi hu pwi. 9 Yo mbukeno, ara karam pe ndramat hamou kisayau kili yo, ara andre Ngindrai kisopwat yiy. Pe andre kisa nondriyan, pe kiya ngawan, pe andre kipo anandrinai. 10 Pe ndramat para pahana, ara isa para kipahana, pe kitingundru hu, pe kipwalngani hu. Hapeko yo usa para kuiki taleh, pe taleh ara andre kipep masih.

11 Yo ara ndramat hiyan para pwokereya sipsip. Ndramat hiyan para pwokereya sipsip, ara ngara kiyki mwoiwan para kisopwat hu sipsip tan. 12 Pe ndramat mepo hu sou yiy para kipwokere sipsip opu, ara yiy mbukena hu sipsip pwi. Pwen pe iro mwonen inime mwiy puyap isa, andre kitali hu sipsip konto pe yiy kiwop. Pe mwiy puyap andre kiraluluwi hu sipsip, pe hu kamasumbuwe topwei. 13 Ndramat ara iwop, paratesah, isa pombulen, ara para kipo kenen opu, pe lohongan para kipwokere sipsip, ara pwi.

14 Pe yo ara ndramat hiyan para pwokereya sipsip, pe upahasani hu sipsip to. Pe hu sipsip to, ara hu pahasani yo yi— 15 tehe Tomo ara ipahasani yo, pe yo ara upahasani Tomo, pe andre kuiki mwoiwo kiya kili hu sipsip to. 16 Pe hu sipsip to hayah, ara hu konto nondriya kou para pwokereya sipsip iye pwi. Pe andre kuwiri hu sipsip ara yi, hu kasa, pe andre hu kahilingi mbulukoyu pe hu karayah hapat, pe hu koro pahandra pwokere ta ndramat para pwokereya sipsip hamou opu. 17 Pwen tunan aro ko, pe Tomo ara ndriyan imbuluhi yo, paratesah, mwoiwo andre kitali yo—pe andre kusa mwalen paiwe. 18 Pe hamou andre kinwiri mwoiwo kiya mawen kili yo pwi, hapeko iya namiliwo mbukeno, andre kutali mwoiwo. Pwoke nopwaran iripo kili yo para kutali mwoiwo, pe pwoke nopwaran iripo para andre kuwiriy kimui yi. Tomo mbukenan ipwandrandrahani yo para kumbusi tehen toro.&gt;&gt;

19 Pwen hu nongan aro, imbusi hu Yutah hu masilpat paiwe yi. 20 Pe hu soyon tahu, ara hupa, &lt;&lt;Payit ara ita ndritan, pe ngou kinwiri yiy. Paratapeh pe wawu tora hilingi yiy?&gt;&gt;

21 Hapeko hayah tahu, ara hupa, &lt;&lt;Kapa payit kiro ndrita ndramat hamou, ara andre kinwong hu nongan toro pwi. Pe payit ilahiy para kimbusi mara ndramat kileu?&gt;&gt;

Hu para Yutah hu kanpwotisingi lohongahu pwi

22 Pwen lang para Kasoulani† Yon para yumwa totohun namandran iro Yerusalem ara irayah, pe irayah, ara iro mwonen lenge nowou. 23 Pwen Yesu, ara iya pe ihorokai nondriya kowa yumwa totohun namandran sahin, hu pohowei ata Solomon. 24 Pwen hu Yutah husawule pe hurahakowan pe hupa, &lt;&lt;Sehe lang imwonen pe andre apwaingani wou asa ngawan kili yowu? Kapa wou Kristus pwen awong ngawan kisa kili yowu.&gt;&gt;

25 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Yo kunpwai kinsa kili wawu, hapeko wawu kanpwotisingi lohonga wawu pwi. Hu ndraikiya pwoke masih kunmbusiy, ara umbusiy iya ngala Tomo, pe melit masih aro, ara ipwaingani yo hiyeh. 26 Hapeko wawu ara kanpwotisingi lohonga wawu pwi, paratesah, wawu ara hu sipsip ato pwi. 27 Yihu sipsip to, ara hu ngara kahilingi mbulukoyu pe hu pahasani yo, pe hu ngara koho ndruwo. 28 Pe uiki taleh mepo andre kinto-kinto iya kili hu, pe andre hu kanmat pwi. Pe kinlahi hamou kilohi hu kaya mawen nimo, ara pwi. 29 Pe Tomo mepo iyki hu husa kili yo, ara ihohin iya kili hu melit masih,‡ pe kinlahi hamou kilohi hu kasa mawen nima Tomo, ara pwi yi. 30 Pwen yo pe Tomo, ara youlu hamou opu.&gt;&gt;

31 Pwen hu pohon para Yutah hu hilingi nongnan aro paiwe yi, pe hu wiri pat para kasolpwa yiy. 32 Hapeko Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Yo, ara kunpwaingani hu ndraikiya pwoke namandran soyon, iyau kili Tomo pe wawu kannimei. Pe iho nondriya hu ndraikiya pwoke aro, sehe hu ndraikiya pwoke aro wawu solpwa yo iya pat iya aliy?

33 Pwen hu Yutah hu somwi yiy hupa, &lt;&lt;Yowu pakasolpwa wou kiya pat, ara kinna hu ndraikiya pwoke anmbusiy ara pwi, hapeko apwasimiri ngala Ngindrai, pe apawiri nokun, paratesah, wou, ara ndramat o mwaihei opu, pe aparapihiye wou tehe Ngindrai.&gt;&gt;

34 Pwen Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Pwayan kinpwai pwen ita nongan para pwahanou tawawu ipa toro, &lt;Yo kunpwai, tehe wawu, ara tehe hu ngindrai, ndre pwi?&gt; 35 Pe kapa kipohowe hu &lt;tehe hu ngindrai&gt; iyau kili hu kopu, pe nongna Ngindrai isa. Pe nongan ita puk ata Ngindrai, ara andre kanndrihisaniy pwi. 36 Pe yiy mepo Tomo kinrakiniman tehe yi atan mbukenan, pe ipwandrisa yi kinsa kol pwan, ara tehen tapeh? Pwen paratapeh pe wawu pakaratuni yo tehe upwasisiman, paratesah, upa, &lt;Yo ara noru Ngindrai.&gt;? 37 Pe kapa kunmbulyani mbulya Tomo pwi, pwen lohonga wawu mbuna kipwotisingi yo. 38 Pe kapa yo kumbusi mbulyan, pwen wawu kanpwotisingi lohonga wawu kinsa kili yo pwi, pwen akapwotisingi lohonga wawu kiya hu ndraikiya pwoke. Pwen andre akapahasaniy, tehe Tomo, ara iripo kili yo, pe yo uta kili Tomo.&gt;&gt; 39 Pe hu nohonou paiwe para hu pakambultuwe tahatini yiy, hapeko imapaiwe ko pe itali hu.

40 Pwen Yesu isingondriti ndran Yortan imui iya hape aleheh mepo hu lang mamu kinna Yohanes kinsumuluwani hu ndramat huro aliy, pwen iya iro ariya. 41 Pe hu ndramat soyon husa kili yiy, pe huro pa, &lt;&lt;Yohanes, ara kinoho pwaingani handra ndraikiya kaipisa pwoke pwi, hapeko melit masih Yohanes ipwai iyata ndramat aro, ara ndrokonan.&gt;&gt; 42 Pe hu ndramat soyon para kol ara, ara hu pwotisingi lohonga hu iya kili Yesu.

11

Kimat ta Lasarus

1 Pe ndramat hamou ngalan ara Lasarus, yiy imwa. Yiy ndramira kol Petaniy hamou, para kol mendreheh ata Mariya pe nalin Marta ara yiy ndrohan. 2 Pe Mariya aro, mepo wayin Lasarus imwa, ara yiy ara ko mepo kintumwi ndraikei mangonohon layin iya ndrika Yapan, pe ikuwe ndrikan iya kompayan. 3 Pwen hilu pihin malmou hilu nali hilu ara, ara hilu pwanos nongan iya kili Yesu hilupa, &lt;&lt;Yapan, yiy mepo ndriyam imbuluhi yiy ara, ara imwa.&gt;&gt;

4 Iro mwonen Yesu ihilingi nongan aro pe ipa, &lt;&lt;Mwamwa aro andre kinna hapwen kinna kimat pwi, hapeko ara para hu ndramat kanime pwoke ta Ngindrai, pe hu kahari ngalan. Pe iya sai aro ko, Noru Ndramat, ara andre kahari ngalan.&gt;&gt; 5 Pe Yesu ara ndriyan imbuluhi Marta hilu nalin pe Lasarus. 6 Pe kinhilong tehe Lasarus, ara kinimwa, hapeko iro manau kol ara, lang malwoh i.

7 Pwen ipwai iya kili ndramiran hu ipa, &lt;&lt;Tukamui kaya kol namandran hape Yutiya.&gt;&gt;

8 Hapeko hupa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou, mamu hape kinna, hu ndramira Yutah hu nohonou para pakasolpwa wou kiya pat, pwen namui naya ariya yi?&gt;&gt;

9 Hapeko Yesu isomwi hu ipa, &lt;&lt;Paramwandrai songui pe luwoh ngara kiho nondriya lang sih, pwen ndramat mepo kirikai lang, ara andre kinyos pwi, paratesah, ngara yihu ngara kinimnim kiya ngana kol pwan. 10 Kapa kirikai ping pe mwonon pwi, ara andre kituwani yiy, paratesah, mwonon pwi.&gt;&gt;

11 Yesu ipa toro ihipwen, pwen iwong paiwe yi ipa, &lt;&lt;Kowase worou Lasarus, ara kinmatin turut, hapeko andre kuya ara, pe kuhingini yiy kitine.&gt;&gt;

12 Pe ndramiran hu husomwiy hupa, &lt;&lt;Yapan, kapa ita matin, ara andre kingoh.&gt;&gt; 13 Pe hu ndramira Yesu, ara hupa ndre Yesu iwong tehe iro matin o, hapeko yiy, ara iro wong iya kimat ta Lasarus.

14 Pwen ipwai ngawan iya kili hu ipa, &lt;&lt;Lasarus ara kinimat. 15 Yo ara upwes tehe tunan wawu pe kunto lang ara pwi, paratesah, andre wawu kapwotisingi lohonga wawu kisa kili yo. Kiya, akasa pe tukaya nime yiy.&gt;&gt;

16 Pwen Tomas ngalan handra Titimus*, ara ipwai iya kili hu ndramira Yesu masih, ara ipa, &lt;&lt;Kiya tou, tukaya pe tukamat kiyasura Yesu.&gt;&gt;

Yesu irambumbuni hilu pihin malmou hilu nali hilu

17 Yesu iyarayah iya pakeh kol Petaniy pe isapahas tehe Lasarus, ara kantoni yiy kinna ngat sou lang mahaahiu pwen. 18 Pe kol Petaniy ndrohongan kiho kilomita royoh ita mawen hape kili Yerusalem. 19 Pe hu Yutah soyon husa kili Marta hilu Mariya para karambumbuni hilu iya kimat ta wayi hilu. 20 Pwen Marta kinhilong tehe Yesu iropo isa, pwen iya ngawan seu para kiya pohonani yiy, hapeko Mariya, ara iye ndron seu.

21 Pwen Marta ipwai iya kili Yesu ipa, &lt;&lt;Yapan, kapa aro iye, ara wayi andre kinmat pwi. 22 Hapeko yo upahasaniy tehe mahapo, Ngindrai ilahiy para kiyki sehe melit kapa asok yiy kiya aliy.&gt;&gt;

23 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wayim andre kitine paiwe.&gt;&gt;

24 Pwen Marta ipa, &lt;&lt;Ehe, Upahasaniy, tehe kiro mwonen lang nakiyahapwen, ara andre kisa tine paiwe sura hu ndramat mepo hu kanmat.&gt;&gt;

25 Pe Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Yo ara ndroiyi titine pe taleh. Pe ndramat mepo kipwotisingi lohongan kisa kili yo, ara konan kimat, hapeko andre kiwiri taleh kinto-kinto. 26 Pe yiy mepo iripo mwalen pe kipwotisingi lohongan kisa kili yo, ara andre kinmat pwi. Apwotisingi lohongam iya nongan aro, ndre pwi?&gt;&gt;

27 Pwen Marta ipwai iya kili Yesu ipa, &lt;&lt;Ehe Yapan, upwotisingi lohongo tehe wou, ara Messayah, Noru Ngindrai Kamai. Pe wou ara ndramat mepo andre asa kol pwan.&gt;&gt;

28 Marta ipa toro ihipwen, pwen imui iya pe iyoh nalin Mariya hilya ngilsen hape, pe ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Ndramat para hinonou isa iripo, pe iripo sok wou.&gt;&gt; 29 Iro mwonen Mariya ihilingiy tehen toro, ihilak porosih o, pe iya kili Yesu. 30 Yesu iro manau hape aleheh mepo Marta iya pohonani yiy iro aliy ara, pe kinna nondriya kol mendreheh ara mapu. 31 Pwen hu Yutah mepo huro sura Mariya huro rambumbuni yiy iro seu, ara hunimei tehe ihilak o kinnau, pwen huho ndruwan, hupa ndre nakiya ngat pe kiya rang.

32 Mariya iya rayah iya hape aleheh Yesu iro aliy, pe iyos iya ndrikan pe ipa, &lt;&lt;Yapan, kapa aro iye, ara wayi andre kinmat pwi.&gt;&gt;

33 Pe iro mwonen Yesu inime yiy iro rang, pe hu Yutah mepo huho ndruwan husa, ara huro rang i, pwen indrangis, pe ndriyan ipworu namandran iya. 34 Pwen isok ipa, &lt;&lt;Wawu kantoni yiy ita hape aleheh?&gt;&gt; Pwen hupa, &lt;&lt;Yapan, asa pe animei.&gt;&gt;

35 Yesu irang.

36 Pwen hu Yutah hupa, &lt;&lt;Akanimei, ndriyan imbuluhi yiy namandran iya!&gt;&gt;

37 Hapeko hayah tahu hupa, &lt;&lt;Yiy kinmbusi mara hu ndramat iyoh hu kanna hiyan. Pe paratapeh pe kinsopwat ndramat iye pwi pe kinmat?&gt;&gt;

Yesu ihingini Lasarus itine kimat

38 Pe Yesu ara ndriyan ipworu namandran iya porosih i, pwen isa ngat. Pe pat namandran sih, ara isingori pohomara ngat sou ara. 39 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Akatiriyani pat kiya mawen.&gt;&gt; Pe Marta pisu ndramat kinmat ara ipa, &lt;&lt;Yapan, kinmari lang mahaahiu pwen ita ngat, pe kiniyki ngonohon.&gt;&gt;

40 Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Mamu upa tesah isatam, tehe kapa apwotisingi lohongam, pwen andre anime nonowa pwoke ta Ngindrai.&gt;&gt;

41 Pwen hutiriyani pat iya mawen, pe Yesu maran itandras iya paingan pe ipa, &lt;&lt;Tomo, urawuloh tehe anhilingi yo. 42 Yo upahasaniy tehe wou ngara ahalingi yo lang masih, hapeko upwai toro, ara para hiyan tahu ndramat hutopo tine aro, tehe andre hu kapwotisingi lohongahu, tehe wou apwandrisa yo.&gt;&gt;

43 Yesu ipa toro ihipwen, pwen iyoh pwokeyan ipa, &lt;&lt;Lasarus, asa ngawan!&gt;&gt; 44 Pwen ndramat imat ara isa ngawan iyapolo hu waswas iro niman pe ndrikan, pe koyau hasai isumwa mbulmaran. Pe Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Akatali koyau para kimat kiya mawen kili yiy pe kiyau.&gt;&gt;

Hu mburi nongan para katingundru Yesu

45 Pe hu Yutah soyon mepo hu saisai husa polo Mariya, ara hunime tesah Yesu kinmbusiy, pwen huiki lohongahu ndrisiyon iya kili yiy. 46 Hapeko yihu hayah tahu, ara huya kili hu Parisiy pe huya tiyani tesah Yesu kinmbusiy. 47 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih iya sura hu Parisiy, ara huyoh nongan para mbultere para Sanhetrin†. Pe husok hupa, &lt;&lt;Andre tukambusi tapeh? Ndramat iye ara iripo mbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke soyon iya.

48 Kapa tukatali yiy pe kiro mbusi melit toro manau, pwen andre hu ndramat masih kapwotisingi lohongahu kiya kili yiy. Pe andre hu ndram para Rom hu kasa pwalngani yumwa totohun namandran torou pe hu ndramat para kol namandran masih torou i.&gt;&gt;

49 Iro imwonen hayou ara, pohon hamou ngalan Kayapas, yiy ara hamou tahu pris ihohin ta hu pris masih kene, pe iwong ipa, &lt;&lt;Wawu kanpahasani hapesah pwi masih! 50 Wawu andre kanyirowei pwi tehe ilahi ndramat hamou kimat para hiyan ta hu ndramat, pwen andre hu para Rom kanpwalngani hu ndramira tou masih para kol namandran masih Yisrayel kanmat pwi.&gt;&gt;

51 Pe Kayapas kinpa nongan iye kinna lohongan mbukenan pwi, hapeko iro tehe pris ihohin ta hu pris masih kene nondriya hayou ara, pe iwong iya nongan tahu poropet tehe Yesu andre kimat para kisopwat kol namandran masih tahu Yutah. 52 pe tahu Yutah ko pwi, hapeko ta hu noru Ngindrai masih mepo humasumbuwe huya kol pwan, para kiwiri hu kamui pe kimbusi hu karayah hamou opu. 53 Pwen iro mwonen lang ara iya, hukah sai para katingundru Yesu.

54 Pwen Yesu, ara kinho rikai ngawan mbulmara hu Yutah pwi, pe itali kol ara, pe iya kol hakol mepo ndramat aliy pwi, iya kol ngawan hakol hu pohowei Eprayim. Pe iro ariya iyapolo ndramiran hu.

55 Pwen pakeh kirahihini lenge Pasopa tahu Yutah, hu ndramira Yutah soyon para kol mendreheh masih ara, ara hutali kolo hu pe huya paingan Yerusalem para hu koro ndruwa kowasehu, para kambusi hu koro mwonen mbulmara Ngindrai, ma Pasopa kinsa mapu. 56 Pe huro ten Yesu manau. Huro tine nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe hamou iro sok hamou, huropa, &lt;&lt;Wawu lohonganiy tapeh? Andre kisa koyum Yon, ndre pwi?&gt;&gt; 57 Pe hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu Parisiy, hupwatisingiy tehe kapa hamou kinime Yesu kiro hape aleheh, ara kiya nese ndraingahu pwen andre hukambultuwe tahatini yiy.

12

Hu Tumwi Ndraikei iya kili Yesu iro kol Petaniy

1 Lang manonoh iho ndron para Pasopa, pwen Yesu, ara iya rayah iya kol Petaniy mepo kolo Lasarus, pe Lasarus, ara Yesu ihingini yiy itine kimat. 2 Pe humwaniyani anandrinai para kapwesani Yesu iro ara. Marta, ara irota anandrinai, pe Lasarus ara imi mwalingahu mepo huye roh ngilse keyau iyapolo Yesu. 3 Pwen Mariya iwiri ndraikei lita sahin mepo ngonohon layin mepo mbusiy iyau kei nat, pe kenen namandran iya, ara isa pe itilingiy iya ndrika Yesu pe ikuwei iya kompayan. Pe ngonohon lain ara, ara ingau pe isuwi seu masih ara.

4 Hapeko ndramiran hamou, Yutas Yiskariyot, mepo kamulan andre kiratuni Yesu pe kiyki yiy kiya nima hu ndramat humwisnani yiy, ara ipa, 5 &lt;&lt;Paratapeh pe ndraikei mepo ngonohon layin iya iye, ara kanpo pehei kinna aliy pwi, pwen kennen, ara andre kaiki kiya kili hu ndramat mepo hu ndroisiy? Pe kennen ara sombule siliwa matingat (300), kene ndramat para hayou sih mwanye.&gt;&gt; 6 Pe yiy ipa toro, ara kinlohongani hu ndramat mepo hu ndroisiy pwi, ara pwi, hapeko paratesah, yiy ndramat hamou para pahana. Yiy ngara kiro memerani kokou para sombule pat, pe ngara kipopo sohoyan kiyau aliy.

7 Yesu ihilingi nongan aro pe ipa, &lt;&lt;Atali pihin aro kiro. Ndraikei ngonohon layin ita kili yiy, ara para kimwaniyani lenge para toniyo. 8 Pe yihu ndramat mepo hu ndroisiy, ara andre hu koro sura wawu lang masih, hapeko yo, ara andre kunto sura wawu lang masih pwi.&gt;&gt;

9 Pwen hu ndramat para Yutah soyon hu yirowei tehe Yesu iro ara, pwen husa para hu kasa nime Yesu o, ara pwi, hapeko para hu kasa nime Lasarus mepo Yesu ihingini yiy kintine kimat. 10 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, ara hu mburi nongan para hu katingundru Lasarus i, 11 paratesah, tesah irayah iya kili Lasarus, ara imbusi hu Yutah soyon huya kili Yesu pe huiki lohongahu ndrisiyon iya kili yiy.

Yesu iya nondriya Yerusalem tehe king

12 Pe iya lang sih i, hu ndramat soyo-soyon iya husa koyum Yon husa Yerusalem, hu kanhilingiy tehe Yesu, ara iropo isa. 13 Pwen hu wiri hu pappa pam, pe huya pohonani yiy huya sai, pe huro wayeh huro pa,

&lt;&lt;Hosanna!&gt;&gt;

&lt;&lt;Lomwes ita kili yiy mepo isa iya ngala Yapan!&gt;&gt;

&lt;&lt;Lomwes ita kili King tahu Yisrayel!&gt;&gt;

14 Pe Yesu iwiri tongkiy hamou pe impwan aliy, tehe pwayan kinpwai pwen kinna, ipa toro,

15 &lt;&lt;Mbuna anoh, O Noru Pihin para Sayon. Akanimei, King tawawu isayau, yiy iyerampwan noru tongkiy hamou.&gt;&gt;

16 Pe hu ndramira Yesu, ara mamu lohongahu kinileu kina hu melit aro pwi, hapeko Ngindrai ihari ngala Yesu, ara ihingini yiy pwen huyirowei tehe melit masih ara, ara pwayan kinpwai pwen kinna tan. Pwen humbusi melit masih mepo kintayah kinna kili yiy.

17 Pe iro mwonen Lasarus imat, ara hu ndramat soyon iya huro sura Yesu, pe hu nime Yesu ihingini Lasarus itine kimat, pe iyoh yiy isa ngawan ngat. Pe hu ndramat ara, ara huro tiyani titiye ta Lasarus iya tesah Yesu kinmbusiy kinna atan. 18 Paratesah, hu ndramat soyon hu kanhilingi ndraikiya kaipisa pwoke aro, pwen huya pohonani yiy huya sai. 19 Pwen hu Parisiy, ara hamou iro wong iya kili hamou huro pa, &lt;&lt;Akanimei, tesah yowu pakambusiy, ara kinna pwi ara. Akanimei, hu ndramat masih hu tora ndruwan.&gt;&gt;

Yesu ipwandrohonge iya kimat tan

20 Pe hu ndramira Krik hayah, ara huya paingan Yerusalem huya sura hu mepo huya totohun iro mwonen lenge Yon. 21 Pe husa kili Pilip ndramira Petsaita ita nondriya kol Kaliliy, iyapolo lohongahu handra, pe hupa, &lt;&lt;Namandran, yowu namiliy para nakanime Yesu.&gt;&gt; 22 Pwen Pilip iya wong iya kili Antruw, pe hilu ya pwai iya kili Yesu.

23 Pe Yesu isomwi hilu ipa, &lt;&lt;Lenge Noru Ndramat para kahari ngalan, ara kinsa. 24 Yo upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe kapa mbuwa peke wit sih kinyos kinna pwan pe kinmang pwi, pwen andre kiro ndron tehe peke wit sih ara. Hapeko kapa kimang, pwen andre kippwai pe mbuwan, ara andre kiya soyon iya. 25 Kapa ndramat hamou kihimbusani mwoiwan, pwen andre mwoiwan kitali yiy, hapeko kapa kiyki ndruwan kiya kol pwan, ara andre mwoiwan andre kinto-kinto. 26 Pwen kapa ndramat hamou kirayah ndramat para poya mbulyo, ara kiho ndruwo; pe hape aleheh nakuro aliy, ara ndramat para poya mbulyo, ara andre kiro aliy yi. Pe Tomo, ara andre kihari ngala yiy mepo imbusi mbulyo.

27 Pwen mahapo, ndriyo ara iporu, pe andre kupa tesah ara? &lt;Tomo, asopwat yo kiho paramwandrai mepo nakuya nondriya nopwaran&gt;? Hapeko pwi, tunan aro ko, paramwandrai ara andre kuya nondriya nopwaran. 28 Tomo, ahari ngalam mbukenam.&gt;&gt;

Yesu ipwai ihipwen, pwen mbulukoyu hamou iyau kol paingan yang isa, ara ipa, &lt;&lt;Kunhari ngolo pwen, pe andre kuhariy paiwe yi.&gt;&gt;

29 Pe hu ndramat soyon mepo huro tine ara, ara huhulingi mbulukoyu hamou, pe hupa, &lt;&lt;Palan italuwei, pe hayah tahu hupa, angelou hamou kinwong kinna kili yiy.&gt;&gt;

30 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Mbulukoyu hamou wawu hilingiy, ara para hiyan tawawu, pe para hiyan to pwi. 31 Pe mahapo ara lenge hu ndramat para kol pwan iye para hukaya nondriya tamwanye, pe para kaiki pohon para kol pwan kiya nongan, pe andre karasses yiy kiya mawen kol pwan. 32 Hapeko yo, kiro mwonen hu ndramat kaiki yo kuya kei tondrih kuya mawen kol pwan, pwen andre kuluwi lohongahu ndramat masih hu kasa kili yo.&gt;&gt; 33 Pe Yesu iwong tehen toro, ara iyinganiy andre kikuni nopwaran tapeh kiya kimat tan.

34 Pwen hu ndramat soyon iya ara hupa, &lt;&lt;Yowu kanhilingiy pwen kinna ita Nongan para Pwahanou tehe Messayah, ara andre kinto-kinto. Pwen paratapeh pe atapa, &lt;Noru Ndramat, ara andre hu ndramat kaiki yiy kiya kei tondrih?&gt; Pe Noru Ndramat aro, ara hiyeh?&gt;&gt;

35 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Nongno ara tehe ngana lang andre kinto kili wawu ndrangan niwen pwi. Pe ma ngana lang iripo ndron kili wawu, pwen akarikai kiya ngana lang, matisan ping kipingi wawu. Pe ndramat kirikai lokuhan, ara tanan hape aleheh nakiya aliy, ara pwi. 36 Pe ma ngana nongno iripo ndron sura wawu, pwen akapwotisingi lohonga wawu kiya kili yiy, pwen andre wawu karayah hu noru ngana lang.&gt;&gt; Yesu iwong ihipwen, pe itali hu pe iya kohon kili hu.

Hu ndramira Yutah soyon hu kanpwotisingi lohonga hu pwi

37 Pe konan Yesu imbusi ndraikiya kaipisa pwoke soyon iro mbulmara hu, hapeko hu kanpwotisingi lohongahu kinna kili yiy pwi ko. 38 Pwen pe nongna poropet Yisayah, ara isahamanan ipa toro:

&lt;&lt;Yapan, mepo ipwotisingi lohongan iya nongna yowu,

pe yiy mepo pwoke ta Yapan iro kili, ara ipwainganiy iya ngawan?&gt;&gt;

39 Paratesah, tunan ara ko andre yihu kanpwotisingi lohonga hu pwi, paratesah Yisayah ipwai paiwe yi toro:

40 &lt;&lt;Ngindrai kinyohi mara hu,

pe kinmbusi ndriyahu kinpwoke,

pwen andre hu kannimei kinna marahu pwi,

pe lohongahu andre kinileu pwi,

matisan hu karapaiwani ndriyahu pe andre kusopwoyani hu.&gt;&gt;

41 Pe Yisayah ipa toro, paratesah, kinnime pwoke namandran ata Yesu, pwen pe kintiyani yiy.

42 Pe iro mwonen lang ara, hu pohon para kol soyon, ara hu pwotisingi lohongahu iya kili Yesu. Hapeko hunoh tahu Parisiy, pwen hu kanwong lohongahu ndrisiyon kinna ngawan pwi. Paratesah, matisan hu Parisiy hu kaiki songot para andre hu kanna hu yumwa mbultere pwi. 43 Paratesah, yihu ara hu namili hu ndramat para kol pwan kasikiye hu, pe Ngindrai, ara pwi.

44 Pwen Yesu iwong pwokeyan ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat hamou kipwotisingi lohongan kisa kili yo, ara kinpwotisingi lohongan kinsa kili yo ko pwi, hapeko ipwotisingi lohongan iya kili Tomo yiy mepo ipwandrisa yo usa. 45 Pe ndramat inime yo, ara inime yiy mepo ipwandrisa yo usa. 46 Pe usa kol pwan tehe ngana kol pwan, para hu mepo hu kapwotisingi lohongahu isa kili yo, ara andre hu konto lokuhan pwi.

47 Pe ndramat mepo ihilingi hu nongno pe kintokuyaniy pwi, ara andre kuntayah tehe ndramat para tamwanye tan pwi. Paratesah, usa kol pwan, ara para kuiki kora hu ndramat pwi, hapeko usa, ara para kusopwat hu ndramat. 48 Ndramat hamou para tamwanye, ara ita, pe yiy mepo imwisnani yo pe kinpwotisingi hu nongno pwi, ara hu nongan ara ko andre kiyki korahu kiro mwonen lang kiyahapwen. 49 Paratesah, yo ara kunwong kinna lohongo mbukeno pwi, hapeko Tomo mepo ipwandrisa yo usa, ara kinpwandrandrahani yo para tesah andre kupwai, pe andre kutiyani nongan tapeh. 50 Pe upahasaniy tehe nongna Tomo ipwandrandrahani yo iya aliy, ara andre kiluwani wawu kiya taleh kinto-kinto. Pwen pe nongan masih mepo urupo pwai, ara tesah mepo Tomo kinpwai pwen kinsa kili yo.&gt;&gt;

13

Yesu isungani ndrika ndramiran hu

1 Lang namandran para Yon para Pasopa ara kintayah mapu, hapeko Yesu ara ipahasaniy tehe lengen para kitali kol pwan pe kiya kili Taman, ara kinsa. Pe ndriyan ara imbuluhi ndramiran hu mbukenan hutopo kol pwan, pwen ipwainganiy tehe ndriyan masih, ara imbuluhi hu ipoo iya matne kimat tan.

2 Pe iho nondriya anandrinai para piyahon, pwen huro namnam, pe Sinai, ara kinpakarawani Simon Yiskariyot, mepo noru Yutas, para kiratuni Yesu. 3 Pe Yesu, ara kinpahasaniy tehe Taman kiniyki melit masih ita pahandra pwoke tan, pe yiy iyau kili Ngindrai, pe andre kimui kiya kili Ngindrai. 4 Pwen pe itine iho nondriya anandrinai, pe itali ndrohan iro kili yiy, pe iwasi koyau hamou para kuweya ndramat iya ndrokolon. 5 Pe iya mulan itilingi ndran iya nondriya pwelekei sih, pe iro sungani ndrika ndramiran hu iya aliy, pe ikuwe ndrikahu iya koyau para kuweya ndramat mepo iwasiy iho ndrokolon ara.

6 Pwen isa kili Simon Pita pe Simon Pita ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Yapan, wou nasungani ndriko ko, ndre?&gt;&gt;

7 Pe Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Tesah urupo mbusiy mahapo, ara anyirowei mapu, hapeko kamulan andre lohongam kileu kiya aliy.&gt;&gt;

8 Hapeko Pita ipa, &lt;&lt;Konan, mbuna asungani ndriko ko.&gt;&gt; Pe Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Kapa kunsungani wou pwi, pwen andre anlahiy para aro sura yo pwi.&gt;&gt;

9 Pwen Simon Pita ipa, &lt;&lt;Yapan, kapa tehen tora, pwen mbuna asungani ndriko ko, hapeko nimo malkip pe poyo yi.&gt;&gt;

10 Pwen Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo kinnu pwen, ara kinlahi kinu mahamou pwi, paratesah, kinna howen pwen, pwen andre kasungani ndrikan opu. Pe wawu, ara akantayah howen pwen, hapeko kunpa wawu masih pwi.&gt;&gt; 11 Paratesah, Yesu kinpahasaniy pwen hiyeh andre kiratuni yiy, pwen tehen tora ko, pe ipa wawu masih ara kanna howen mapu.

12 Pwen isungani ndrika hu ihipwen, isuluye yiy iya koyau tan paiwe, pe imui iya nokun. Pe isok hu ipa, &lt;&lt;Lohonga wawu ileu iya tesah kunmbusiy kinsa kili wawu, ndre pwi? 13 Wawu pohowe yo &lt;Yapan&gt; pe &lt;Ndramat para Hinonou,&gt; ara imwonen, paratesah, yo, ara tesah akanpwai. 14 Pwen yo mepo Yapan, pe ndramat para hinuwani wawu, ara mahapo kunsungani ndrika wawu, pwen wawu yi, ara akasungani ndrika wawu hamou-hamou tehen aliy i. 15 Yo kunyingani kultuw iye kinsa kili wawu, pwen wawu yi, ara akambusiy tehen aliy i. 16 Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe ndramat para poya mbulen, ara kinhohin kinna ata namandran tan pwi. Pe ndramat para sapiya nongan, ara kinhohin kinna ata ndramat mepo ipwandrisa yiy pwi. 17 Pwen mahapo akanpahasani hu melit aro kene, kapa akambusi hu melit masih aro, pwen andreNgindrai kitoholi wawu.

Yesu ipandrohonge tehe hu ndramat andre karatuni yiy

18 Pe kunpa wawu masih pwi, yo upahasani hu mepo kuntakinima hu. Hapeko iye, ara para kimbusi nongan haiyan kinpwai kisa manan: &lt;Ndramat mepo iyan ndrinanohun iya sura yo, ara isoli mbutikan para kimbutiykai kisa to.&gt;

19 Pe melit aripo kintayah mapu, pwen urupo pwai isa kili wawu, pwen kapa kisarayah, ara andre akapwotisingi lohonga wawu tehe Yo, ara Messayah ara. 20 Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hiyeh kisomwi ndramat upwandrisa yiy, ara irawulohani yo, pe yiy mepo isomwi yo, ara isomwi yiy mepo ipwandrisa yo usa.&gt;&gt;

21 Yesu ipa toro ihipwen, pwen ndriyan iporu namandran iya, pe itiyani yiy iya ngawan ipa, &lt;&lt;Upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe hamou tawawu andre kiratuni yo.&gt;&gt;

22 Pwen ndramiran hu, ara hamou maran inim iya kili hamou, pe lohongahu imwakaikai tehe ita wong iyata hiyeh ndrokonan.

23 Pe hamou ta hu ndramira Yesu mepo ndriyan imbuluhi yiy, ara iye roh ndrahasa Yesu.

24 Pwen Simon Pita irakamiri ndramiran ara pe ipa, &lt;&lt;Akasok yiy, ita pwai ara hiyeh ndrokonan.&gt;&gt;

25 Pwen ndramiran mepo iyeroh ndrahasa Yesu, ara ises iya pakeh kili yiy pe isok yiy ipa, &lt;&lt;Yapan, ata wong iyata hiyeh ndrokonan?&gt;&gt;

26 Pwen Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Yiy mepo kutaimani ndrinanohun hape kiya suw pe kuhang yiy, ara ndramat ara ko.&gt;&gt; Pwen itaimani ndrinanohun iya suw, pe iykiy iya kili Simon Yiskariyot, mepo norun Yutas. 27 Pe iro mwonen iwiri ndrinanohun o, Sinai iya nondriyan. Pwen Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Tesah apambusiy, ara ambusiy kileh.&gt;&gt;

28 Hapeko hu masih huyeroh ngilse keyau, ara hu kowu iya ndroiyi nongan mepo Yesu ipwai iya kili yiy ara. 29 Pe Yutas, ara ngara kiro nimnim kiya ndropwa singayai, pwen hayah tahu, ara hupa ndre Yesu ipwai para kiya sou anandrinai para kisopwat Yon, ndre kiyuk melit kiya kili hu ndramat mepo ngara hu kandroisiy. 30 Pe iro mwonen ara, ara kiniping, pwen Yutas kinwiri ndrinanohun, pwen iya ngawan.

Yesu ipwandrohonge tehe Pita andre kikowu tan

31 Pe Yutas kinnau kinna ngawan, pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Noru Ndramat, ara mahapo kanhari ngalan kinna paingan, pe tunan Yesu ko, andre kahari ngala Ngindrai. 32 Pe kapa Ngindrai kihari ngalan kiyau kili Yesu, pwen Ngindrai mbukenan, andre kihari ngala Noru Ndramat, pe andre kindrou pwi ko kihari yiy.

33 Pwen wawu noru, andre kuro sura wawu, ara hape ko, pe andre akaten yo, pe tehe kunpwai pwen kinna kili hu Yutah, pwen mahapo upwai isa kili wawu, tehe, kol hape aleheh nakuya aliy, ara wawu andre kansa aliy pwi.

34 Pe yo uiki nongan para pwahanou howen isa kili wawu, tehe ndriya wawu kimbuluhi wawu hamou-hamou tehe ndriyo imbuluhi wawu, pwen ndriya wawu kimbuluhi wawu hamou-hamou i. 35 Pwen kapa ndriya wawu kimbuluhi hamou-hamou, pwen hu ndramat masih kene andre hu kapahasaniy tehe wawu, ara ndramiro hu.&gt;&gt;

36 Pwen Simon Pita isok Yesu ipa, &lt;&lt;Yapan, wou naya aleheh?&gt;&gt; Pe Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Hape aleheh nakuya aliy, anlahiy aho ndruwo pwi, hapeko kamulan andre aho ndruwo.&gt;&gt;

37 Pe Pita isok ipa, &lt;&lt;Yapan, paratapeh pe andre kunto ndruwam mahapo pwi? Yo andre kumat satam.&gt;&gt;

38 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Wou apa ndre amat para asopwat yo, ndre? Upwai ndrokonan isa kili wou, tehe tutut kinrang mapu, pwen andre apwai maporotisap tehe akowu to.&gt;&gt;

14

Yesu imbuni ndramiran hu

1 Pe Yesu iro wong manau ipa, &lt;&lt;Ndriya wawu mbuna kipworu pe akalolohonge soyon. Akapwotisingi lohonga wawu kiya kili Ngindrai, pe kapwotisingi lohonga wawu kisa kili yo yi. 2 Pe yumwa Tomo, ara hu kaaput soyon iya hu tora aliy. Kapa ndrokonan pwi, pe kunlahiy para kunpwai kisa kili wawu pwi. Pe nakuya yumwa Tomo para kumwaniyani kolo wawu. 3 Pe kapa kuya pe kuya mwaniyani kolo wawu, pwen andre kumui kusa, pe kuwiri wawu kasa polo yo, pwen andre wawu koro hape aleheh mepo andre kuro aliy.&gt;&gt; 4 Pe wawu pahasani sai iya kol mepo nakuya aliy.

Yesu ara yiy Sai iya kili Taman

5 Pe Tomas ipwai iya kili Yesu ipa, &lt;&lt;Yapan, yowu kowu hape aleheh naya aliy, pe andre yowu kapahasani sai tapeh?&gt;&gt;

6 Pwen Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Yo ko ara sai, pe yo taleh, pe yo ara nongan ndrokonan. Kinlahiy hamou kiya kili Tomo pwi, kipo kisayau kili yo. 7 Pe kapa wawu kapahasani yo ndrokonan, pwen andre wawu kapahasani Tomo yi. Kiro mahapo kiya, ara wawu pahasani yiy, pe wawu kannime yiy.&gt;&gt;

8 Pwen Pilip ipa, &lt;&lt;Yapan, apwaingani Tamam kisa kili yowu, pwen andre lohonga yowu kikuw.&gt;&gt;

9 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Pilip, yo uro sura wawu, ara ndrangan niwen iya, hapeko wou anpahasani yo pwi ko. Kapa ndramat kinnime yo, ara inime Tomo yi. Pwen paratapeh pe atapa, &lt;Ayingani Tamam kisa kili yowu&gt;? 10 Wou anpwotisingi lohongam tehe yo, ara uro kili Tomo, pe Tomo ara iripo kili yo pwi, ndre? Pe nongan urupo pwai isa kili wou, ara ato mbukenan pwi, hapeko Tomo mepo iripo kili yo, pe iripo mbusi mbulyan. 11 Akapwotisingi lohonga wawu kisa kili yo, tehe upa, yo ara uta kili Tomo, pe Tomo ara iripo kili yo, ndre pwi, akapwotisingi lohonga wawu kiya hu ndraikiya pwoke mepo kunmbusiy. 12 Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe yiy mepo kipwotisingi lohongan kisa kili yo, ara andre kimbusi tesah mepo kunmbusiy. Andre kiramwaitini yo pe kimbusiy hu melit namandran kiho hin, paratesah, yo ara nakuya kili Tomo. 13 Pe sehe melit akasok kiya ngolo, ara andre kumbusiy, pwen pe Noru Ndramat andre kihari ngala Taman kiya paingan. 14 Pe sehe melit wawu kasok kiya ngolo, ara andre kumbusiy.&gt;&gt;

Yesu irandrangan tehe andre kiyki Mwoiwan Haiyan

15 &lt;&lt;Kapa ndriya wawu kimbulihi yo, pwen andre akaho ndruwa nongan para pwahanou to. 16 Pe andre kusok Tomo, pe andre kiyki Mwoiwan Haiyan para andre kisopwat wawu. Pe andre kiro sura wawu lang masih. 17 Pe Yiy, ara Mwoiwan Haiyan mepo andre kiyingani nongan ndrokonan, pe hu ndramat para kol pwan andre kansomwi yiy pwi, paratesah, hu kanime yiy pwi, pe hu kanpahasani yiy pwi. Hapeko wawu, ara tana wawu tan, paratesah, ita polo wawu, pe andre kiro nondriya wawu. 18 Pe andre kuntali wawu karo tehe hu mbunah hu noru tapo, ara pwi; andre kusa kili wawu. 19 Pe kinna ndranga niwen mapu, pwen andre hu ndramat para kol pwan, ara andre hu kannime yo pwi, hapeko wawu, ara andre wawu kanime yo. Paratesah, yo, ara urupo mwalen, pwen wawu ara andre karo mwalen i. 20 Pe kiro mwonen lang ara, ara andre wawu kayirowei tehe yo, ara uta kili Tomo, pe wawu ara topo kili yo, pe yo, ara uta kili wawu. 21 Yiy mepo iwiri hu nongan para pwahanou to pe iho ndruwan, ara yiy mepo ndriyan imbuluhi yo. Pe yiy mepo ndriyan imbuluhi yo, ara Tomo ndriyan andre kimbuluhi yiy. Pe yo yi, ara andre ndriyo kimbuluhi yiy, pe andre kuyingani yo kiya kili yiy.&gt;&gt;

22 Pwen Yutas hamou i, (mepo yiy Yutas Yiskariyot pwi) ara ipa, &lt;&lt;Hapeko Yapan, tehen tapeh pe ayingani wou isa kili yowu, pe kinna kili hu ndramat para kol pwan pwi?&gt;&gt;

23 Pe Yesu isomwiy ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat hamou ndriyan kimbuluhi yo, ara andre kiho ndruwa hinonou to. Pe Tomo, ara andre ndriyan kimbuluhi yiy, pe andre youlu kasa pe kambusi yumwa youlu kiro kili yiy. 24 Pe ndramat mepo ndriyan kinmbuluhi yo pwi, ara andre kinho ndruwa hinonou to pwi. Pe hu nongan wawu topo hilingiy iye, ara ato mbukenan pwi, hapeko iyau kili Tomo mepo ipwandrisa yo usa.

25 Pwen yo urupo ndron sura wawu, urupo tiyani hu nongan iye. 26 Hapeko Hamou para Sopwat mepo Mwoiwan Haiyan, yiy mepo Tomo andre kipwandrisa yiy kisa kiya ngolo, ara andre kihinuwani wawu kiya melit masih, pe andre kimbusi wawu kalohongani hu melit masih mepo kunpwai pwen kinsa kili wawu. 27 Ndriya wayis uikiy ita sura wawu; ndriya wayis to ara uhang wawu. Pe ndriya wayis iye, ara kinhisoule tehe hu ndramat para kol pwan ngara kaikiy, ara pwi. Pwen ndriya wawu mbuna kiporu, pe wawu mbuna akanoh.

28 Pe wawu kanhilingiy pwen tehe andre kutali wawu pe kuyau, pe andre kumui paiwe kusa kili wawu. Pwen kapa ndriya wawu kimbuluhi yo ndrokonan, ara andre akapwes tehe kuya kili Tomo, paratesah, Tomo ara ihohin kili yo. 29 Pe melit aro kintayah mapu, pwen urupo tiyaniy isa kili wawu, pwen kiro mwonen kisa rayah, ara andre wawu kapwotisingi lohonga wawu. 30 Pe andre kunwong kinna ndranga niwen kisa kili wawu paiwe pwi, paratesah, yapane kol pwan, ara itapo isa. Pe pwoke tan kinlahi pwoke to pwi, 31 hapeko yo unamiliy para hu ndramat para kol pwan kapahasaniy tehe ndriyo ara imbuluhi Tomo, pe ngara kumbusi melit kimwonen o, kiho ndruwa tesah Tomo kinpwandrandrahaniy kinsa kili yo. Kiya, akasa pe tukayau ara.&gt;&gt;

15

Mwisi wain pe hu ndrandran

1 Pe Yesu ipwai ipa, &lt;&lt;Yo ara mwisi wain ndrokonan, pe Tomo, ara yiy mbukena piyang. 2 Pe Tomo ngara kisondriti hu ndrandra wain mepo ippai isa kili yo pe hu konoho ppwai hiyan pwi. Pe ndrandran mepo ngara kappwai opu, ara ngara kisondriti hu para hukappwai kaya soyon. 3 Pe wawu, ara akana howen pwen, paratesah, nongan kunpwai pwen kinsa kili wawu. 4 Pe akappai kili yo, pwen andre kuppai kuro ndron kili wawu. Kapa ndrandra mwisi wain kinippai kinna paran pwi, ara andre kinippwai pwi. Pwen tehen tora ko, kapa wawu kanippai kili yo pwi, ara andre wawu kanippwai pwi.

5 Pe yo mbukeno ara yo mwisi wain ara, pe wawu ara hu ndrandran. Pwen kapa ndramat hamou kippai kiro kili yo, ara andre kippwai soyon. Pe kapa anippai kinsa kili yo pwi, ara andre anmbusi hapesah pwi. 6 Pe kapa ndramat hamou kinippai kili yo pwi, ara yiy tehe ndrandran handra mepo piyani iya mawen pe iya mang. Pe ngara hu kalokihi hu ndrandran ara, pe kapiyaniy hukaya mwan para katimwiy. 7 Pe kapa akappai kili yo pe hu nongno kiro kili wawu, pwen sehe melit akasok yo kiya aliy, ara andre kumbusiy tehen aliy kiro ndruwa soksok tawawu. 8 Pe Tomo, ara andre ngalan kiya paingan, paratesah, wawuppwai pe sangi wawu ara iya soyon, pe wawu pwaingani wawu tehe wawu ndramiro hu.

9 Pe Tomo ara ndriyan imbuluhi yo, pwen yo, ara tehen aliy, ndriyo imbuluhi wawu yi. Pe wawu koro nondriya namiliwai to. 10 Pe kapa akaho ndruwa hu nongan para pwahanou to, ara andre wawu koro ndron nondriya namiliwai to tehe yo uro ndruwa pwahanou ta Tomo pe urupo nondriya namiliwai tan. 11 Yo kunpwai toro pwen kinsa kili wawu, para pwesai to, ara kiro kili wawu, pwen andre pwesa wawu kiya namandran iya. 12 Pe nongan para pwahanou to, ara iye: Ndriya wawu kimbuluhi wawu hamou-hamou tehe ndriyo ngara kinmbuluhi wawu. 13 Namiliwai namandran kinto kili ndramat hamou tehen iye pwi, tehe andre kiyki mwoiwan kiya para kisopwat kowasen hu, ara pwi. 14 Pe kapa wawu koho ndruwa nongno kunpwandrandrahani wawu kinna aliy, pwen wawu ara kowase. 15 Hapeko kunuyoh wawu tehe wawu ndramat para poya mbulen, ara pwi, paratesah, ndramat hamou para poya mbulen, ara ikowu tesah namandran tan ita mbusiy. Yo uyoh wawu, ara tehe wawu kowase, paratesah, nongan masih uhulingi iyau kili Tomo, ara kunpwai ngawan pwen kinsa kili wawu. 16 Wawu ara akantakinimo pwi, hapeko yo urakinima wawu, pe uiki mbulen isa kili wawu para akaya pe akappwai kaya soyon, pe sangi wawu, ara andre kinto-kinto. Pwen sehe melit akasok kiya ngolo, ara Tomo andre kiykiy. 17 Nongan para pwahanou to iye: Ndriya wawu, ara kimbuluhi wawu hamou-hamou.&gt;&gt;

Hu ndramat para kol pwan, ara humwisnani hu ndramira Yesu

18 Pe Yesu ipwai ipa, &lt;&lt;Kapa hu ndramat para kol pwan hu kamwisnani wawu, ara akalohonganiy tehe mamu, ara humwisnani yo tehen aliy. 19 Pe kapa wawu kapai sura hu ndramat para kol pwan mepo ngara kamwasinani Ngindrai, ara andre hu kanamili wawu tehe hunamili hu mbukenan, hapeko wawu, ara para kol pwan pwi. Yo kuntakinima wawu pwen akansa mawen kol pwan. Pwen tehen tora ko, hu ndramat para kol pwan, ara andre hu kamwisnani wawu. 20 Pwen hu nongan kunpwai pwen kinsa kili wawu, ara akoro lohonganiy kiya hiyan: &lt;Tehe ndramat hamou para poya mbulen, ara yiy kinho hin kili namandran tan pwi.&gt; Pwen kapa hu kapwalngani yo, pwen ara andre hu kalpwangna wawu tora yi. Pe kapa hu karo ndruwa hu hinonou to, ara andre hu karo ndruwa hu hinonou tawawu yi. 21 Pe iya ngolo kopu andre hu karandroyani wawu, paratesah, Tomo mepo ipwandrisa yo usa, ara hu kanpahasani yiy pwi. 22 Pe kapa yo kunsa pe kunwong kinna kili hu pwi, pwen andre hu kakuni hu kora pakut mwomwan tahu pwi, hapeko mahapo, ara handra sai para hu kakohoni hu pakut mwomwan tahu, ara pwi. 23 Yiy mepo imwisnani yo, ara imwisnani Tomo yi. 24 Pwen kapa kunho mbusi hu mbulen aro mwalinga hu mepo mamu hamou kinho mbusiy pwi, ara kora pakut mwomwan tahu andre hu kankuniy pwi. Hapeko hu ndraikiya pwoke, ara mahapo hutopo nimei, pe hutopo mwisnani youlu Tomo kene. 25 Pwen kultuw hu mbusiy, ara pwayan kinpwai pwen ita nongan para pwahanou tahu sahin, para kipoo kisa rayah manan. Nongan ara ipa toro: &lt;Hu mwisnani yo, ara ndroiyin pwi.&gt;

26 Pe kiro mwonen Hamou para Sopwat mepo andre kupwandrisa yiy kisa, mepo iyau kili Tomo, yiy ara Mwoiwan Haiyan iwong nongan ndrokonan mepo iyau kili Tomo. Pe yiy andre kitiyani titiye to. 27 Pwen wawu yi, ara akatiyani titiye to, paratesah, urandroiyi mbulyo, ara wawu ro sura yo yi.

16

1 Yo kunpa melit masih kene aro kinsa kili wawu pwen, pe mbuwali para akatali lohongai ndrisiyon tawawu. 2 Pe andre hu kaiki songot para wawu andre kanna totohun kanna yumwa mbultere tahu Yuta pwi. Pe lang itapo isa kiro mwomwan hamou kitingundru wawu, ara andre kipa ita mbusi mbulen hiyan iya kili Ngindrai. 3 Andre hu kambusi hu kultuw tora, paratesah, hukowu ta Tomo pe hukowu to yi. 4 Pe kunpwai kinsa kili wawu, kiro mwonen kirahihini lenge hu melit aro, ara andre akalohonganiy tehe kunpwai pwen para akoro hinehes. Kunpwai mamu pwi, paratesah, uro sura wawu. 5 Pwen mahapo nakuya kili Tomo mepo ipwandrisa yo usa, hapeko hamou tawawu kinsok kipa, &lt;Wou naya aleheh?&gt; Ara pwi. 6 Akansok pwi, paratesah, ndriya wawu iporu iya nongan kunpwai pwen kinsa kili wawu. 7 Hapeko upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe nakuyau, ara para hiyan tawawu. Kapa kunyau pwi, pwen Ndramat para Sopwat wawu andre kinsa kili wawu pwi, hapeko kapa kuyau, pwen andre kupwandrisa yiy kisa kili wawu. 8 Pe kapa kisa, ara andre kiyingani ndroiyi pakut mwomwan tahu ndramat para kol pwan, pe ndroiyi kultuw imwonen, pe ndroiyi tamwanye Ngindrai andre kimbusiy tapeh. 9 Pe pakut mwomwan, ara paratesah, hu ndramat kanpwotisingi lohongahu kinsa kili yo pwi. 10 Pe kultuw imwonen, ara iripo, paratesah, yo nakuya kili Tomo, pe andre akannime yo paiwe pwi. 11 Pe ndroiyi tamwanye, ara paratesah, yapane kol pwan iye, ara kinwiri koran.

12 Pe nongan soyon iripo kili yo para kupwai kisa kili wawu, hapeko akanlahiy para akasomwiy mahapo, ara pwi. 13 Hapeko kiro mwonen Mwoiwan Haiyan para nongan ndrokonan kisa, ara andre kiluwani wawu kiya hu nongan ndrokonan. Pe andre kinwong kinna lohongan mbukenan, ara pwi, tesah kihilingiy, ara kopu andre kipwai, pe tesah kinsa mapu, ara andre kipwai kimu kisa kili wawu. 14 Pe andre kiwiri nongan kiro kili yo, pe kipwainganiy kisa kili wawu, pwen tora ko andre kihari ngolo pe kipwaingani pwoke to kisa kili wawu. 15 Pe menmena Tomo masih, ara ato. Pwen tehen tora ko upa, Mwoiwan Haiyan kiwiri iyau kili pe kiyinganiytesah ato, pe kipwainganiy kisa ngawan kisa kili wawu.

Ndriyang ta ndramiran hu andre kirayah pwesai

16 Kindrou pwi ko, andre akannime yo pwi, pe kinna ndrangan niwen pwi, pwen andre akanime yo paiwe yi.&gt;&gt;

17 Pwen ndramiran hu hayah huro wong mwalinga hu hupa, &lt;&lt;Ndroiyin tesah pe ipa, &lt;Kindrou pwi ko andre akannime yo pwi, pe kinna ndrangan niwen pwi, pwen andre akanime yo paiwe yi,&gt; pe &lt;Paratesah, yo andre kuya kili Tomo&gt;? &gt;&gt; 18 Pe huro waiyani soksok hupa, &lt;&lt;Ndroiyin tesah pe itapa &lt;indrou pwi ko&gt;? Yowu ara lohonga yowu kinileu kinna tesah ita wong iya aliy pwi.&gt;&gt;

19 Pe Yesu ara kinyirowei tehe hu pakasok yiy kiya aliy, pwen ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Wawu tora sok hamou-hamou iya ndroiyi nongan kunpwai tehe, &lt;Kindrou pwi ko andre akannime yo pwi, pe kinna ndrangan niwen pwi, pwen andre akanime yo paiwe yi&gt; ndre? 20 Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, tehe andre akarang turut, pe akarang mali wawu, hapeko hu ndramat para kol pwan, ara andre hu koro pwes. Ndriya wawu, ara andre kiporu, hapeko ndriya poru tawawu, ara andre kirapaiwaniy pe kirayah pwesai. 21 Pihin hamou mepo iro hingotou ta mbunah, ara andre kiya nondriya ngandran, paratesah, lengen para nakimwalahiy, ara kinsa pakeh, pwen kapa kimwalahiy ta norun kihipwen, pwen hingorou para nopwaran ara, ara andre koyun kirut aliy, paratesah, pwesai kinwiri yiy tehe kinmwalahiy kinnata mbunah kinsa kol pwan. 22 Pwen hingorou para ndriya poru wawu andre kahangoruwei, ara andre kihisoule ko, hapeko andre kunime wawu paiwe yi, pe andre wawu kapwes, pe kinlahiy para hamou kinwiri pwesai ara kiya mawen kili wawu pwi. 23 Pe kiro mwonen lang ara, ara andre akansok yo kinna handra melit pwi. Pe upwai ndrokonan isa kili wawu, Tomo, ara andre kiyki sehe melit wawu kasok kiya ngolo. 24 Mamu, ara wawu konho sok yo kinna hapesah iya ngolo pwi, hapeko mahapo, ara wawu kasok, pwen andre wawu kawiriy, pe andre pwesai kipep kiro kili wawu.

25 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Urowong isa kili wawu iya nongan pwandritiye, pe lang itapo isa, ara andre kunwong nongan tora pwi, hapeko andre kuwong ngawan kata Tomo kisa kili wawu pe andre akapahas kiyatan. 26 Pe kiro mwonen lang ara, ara andre akasok kiya ngolo. Pe yo kunpa andre kusok Tomo kiya lohonga wawu, ara pwi. 27 Tomo mbukenan ndriyan imbuluhi wawu, paratesah, ndriya wawu imbuluhi yo, pe wawu kanpwotisingi lohonga wawu tehe uyau kili Ngindrai. 28 Pe yo uyau kili Tomo pe usa kol pwan, pwen mahapo nakutali kol pwan pe kumui kuya kili Tomo yi.&gt;&gt;

29 Pwen hu ndramira Yesu hupwai iyatan hupa, &lt;&lt;Mahapo ara ata wong ngawan, pe anwong nongan pwandritiye pwi. 30 Pwen mahapo yowu pahasaniy tehe wou, ara anpahasani melit masih, pe kinlahi hamou kisok kiya hu soksok, ara pwi. Melit aro imbusi yowu pwen andre yowu kapwotisingi lohonga yowu isa kili wou, tehe ayau kili Ngindrai.&gt;&gt;

31 Pwen Yesu ipwai ipa, &lt;&lt;Mahapo ko wawu pwotisingi lohonga wawu ara, ndre?&gt;&gt; 32 Pe lang sih itapo isa, pe kinsa pwen, mepo andre wawu kamasumbuwe pe hamou-hamou andre kiya kolon imwonen. Pe andre akatali yo kopu kuro. Hapeko yo ko andre kunto pwi, Tomo andre kiropolo yo.

33 Pe kunpa hu melit aro kinsa kili wawu, pwen andre akoro kol pwan, pe hu nopwaran aro andre karayah kili wawu. Pe wawu topo kili yo, pe tunan yo ko, pwen andre akawiri ndriya wayis. Hapeko ndriya wawu kipwoke! Tehe yo ara kunpwalngani pwoke para kol pwan.&gt;&gt;

17

Yesu itohun para kisopwat yiy mbukenan

1 Yesu iwong iya kili ndramiran hu toro ihipwen, pwen maran itandras iya kol paingan yang pe itohun ipa, &lt;&lt;Tomo, lang kinsa pwen, mahapo ahari ngala Norum kiya paingan.

2 Paratesah, wou aniyki pwoke nopwaran kinna ndrita hu ndramat masih, tehe yiy andre kiyki taleh kinto-kinto kiya kili hu mepo aniyki hu pwen kanna kili yiy. 3 Pe taleh mepo andre kinto-kinto, ara iye; tehe andre hu kapahasani wou hamou opu, ara Ngindrai ndrokonan pe Yesu Kristus, mepo anpwandrisa yiy kinsa. 4 Pe yo ara kunhari ngalam iya hu mbulen kunmbusi hu kantayah iripo kol pwan, pe aniykiy kinsa kili yo para kumbusiy kiyahapwen. 5 Pe Tomo, ma kol pwan kanmangsaniy mapu, yo ara uro sura wou, pe anhari ngolo, pwen mahapo unamiliy para ahari ngolo paiwe kuro mbulmaram.

Yesu itohun iyata ndramiran hu

6 Pe yo kunpwaingani wou kinna kili hu mepo aniyki hu kansa kili yo, mepo hu para kol pwan. Yihu ara atam pwen aniyki hu kansa to, pe huhulingi wou pe huho ndruwa nongnam. 7 Pe mahapo hu kanpahasaniy tehe melit masih aniyki kinsa kili yo, ara iyau kili wou. 8 Paratesah, kunuiki hu nongan mepo aniykiy kinsa kili yo pe hu kanwiriy. Pe hu kanpahasaniy ndrokonan tehe yo uyau kili wou pe kunsa, pe hu kanpwotisingi lohongahu tehe wou, ara apwandrisa yo. 9 Pe urupo tohun iyatahu. Pe kuntohun kinnata hu para kol pwan pwi, hapeko iyata hu mepo aniyki hu kansa kili yo, paratesah, yihu, ara hu atam. 10 Pe hu ndramat masih ato, ara hu atam, pe hu masih atam, ara hu ato. Pe hu ndramat ara, ara huhari ngolo. 11 Pe andre kunto manau kol pwan pwi, hapeko yihu, ara hutopo ndron kol pwan, pe yo nakusa kili wou. Pwen Tomo wou, ara Haiyan, apwokarani hu koro pahandra pwoke para ngalam, ngalam mepo aniykiy kinsa kili yo, pwen andre yihu koro tehe hamou, pwen tehe talu ara hamou opu yi. 12 Ma urondron surahu, ara upwokarani hu, pe huro hiyan iya ngalam mepo aniykiy kinsa kili yo. Pe hamou tahu andre kansongsin pwi, hapeko yiy mepo nakiya nondriya nopwaran opu, pwen Nongan Haiyan ta Ngindrai, andre kirayah manan kili yiy.

13 Pwen mahapo nakusa kili wou ara, hapeko hu melit upwai aro, ara ma urupo ndron kol pwan, pwen andre pwesai to kihon kiro nondriya hu. 14 Yo, ara kunuiki nongnam kinna kili hu, pe hu ndramat para kol pwan, ara humwisnani hu, paratesah, yihu, ara para kol pwan pwi tehe yo, ara para kol pwan pwi yi. 15 Pe utohun, ara para awiri hu kasa mawen kol pwan, ara pwi, hapeko apwokarani hu koro mawen kili payit. 16 Pe yihu, ara para kol pwan pwi, tehe yo, ara para kol pwan pwi yi. 17 Pe uiki hu para koro haiyan kiya nongan ndrokonan, paratesah, nongnam ara ndrokonan. 18 Pe tehe apwandrisa yo usa kol pwan, pwen yo upwandrisa hu huya kili hu ndramat para kol pwan. 19 Paratesah, tunan yihu kopu, pwen uiki yo mbukenan para kuro haiyan kisa kili wou, pwen yihu i andre koro haiyan pe kaiki hu ndrokonan kasa kili wou.

Yesu itohun iya kili hu ndramat masih mepo hupwotisingi lohongahu iya kili yiy

20 Pe utohun, ara kinna ata hu aro ko, ara pwi, hapeko iya kili hu mepo andre hu kapwotisingi lohongahu kisa kili yo kiya nongnahu. 21 Pwen utohun tehe hu masih andre karayah hamou opu, tehe Tomo wou, aripo kili yo, pe yo uta kili wou. Pe unamiliy para hu koro kili talu, pwen andre hu ndramat para kol pwan, andre kapwotisingi lohongahu tehe wou apwandrisa yo usa. 22 Pe pwoke pwokeyan mepo anikiy kinsa kili yo, ara kunuikiy kinna kili hu, pwen andre hu koro hamou opu, tehe talu, ara hamou opu. 23 Pe yo ara uta kili hu, pe wou, ara aripo kili yo. Pwen kultuw iye ko, unamiliy para hu karo tehe hamou. Pe hu ndramat para kol pwan, ara andre hu kapahasaniy tehe wou apwandrisa yo usa, pe ndriyam, ara imbuluhi hu tehe ndriyam imbuluhi yo yi.

24 Pe Tomo, unamili hu mepo aniyki hu kansa kili yo, ara hu koro sura yo hape aleheh urupo aliy, pe hu kanime pwoke to pwokeyan. Pwoke pwokeyan aniykiy kinsa kili yo, paratesah, kol pwan mapu kanmangsaniy, pe ndriyam, ara kinmbuluhi yo.

25 Pwen Tomo, wou ara Hamou Imwonen. Konan hu ndramat para kol pwan hu kanpahasani wou pwi, hapeko yo, ara upahasani wou, paratesah, hu kanpahasaniy tehe wou apwandrisa yo usa. 26 Pe kunpwaingani wou anna kili hu pe andre kuro pwaingani wou manau, pwen namiliwai tam isa kili yo, ara andre kiro kili hu, pe andre hu kawiri kultuw ara, pe yo mbukeno andre kuro surahu.&gt;&gt;

18

Hu ndramat hu mbultuwe tahatini Yesu

1 Iro mwonen Yesu itohun ihipwen, pwen iyau iyapolo ndramiran hu pe hu singondriti Pwenten para Kitron. Pe haroh para aliy, ara piyang holip hambut iro aliy, pwen yiy pe ndramiran hu huya hape ara.

2 Pe Yutas mepo andre kiratuni Yesu, ara kinpahasani hape ara, paratesah, lang masih Yesu iyapolo ndramiran hu ngara hu kaya mbultere hu koro ariya. 3 Pwen Yutas iluwani hu ndram pe hu ndramat para memerani yumwa totohun namandran mepo hu pris huhohin ta hu pris masih, pe hu Parisiy hu pwandrisahu husa. Pe husap hu sui pe hu ndrakaramwan, pe hu melit para pahun husa.

4 Pe Yesu, ara kinpahasani hu melit masih mepo nakirayah kili yiy, pwen ises iya ngawan kili hu pe isok hu ipa, &lt;&lt;Wawu tora ten hiyeh?&gt;&gt;

5 Pwen hupa, &lt;&lt;Yowu topo ten Yesu para Nasaret.&gt;&gt; Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Ara yo.&gt;&gt; Pe Yutas mepo andre kiyki yiy kiya kili hu, ara iro tine surahu yi.

6 Pe iro mwonen Yesu ipa, &lt;&lt;Ara yo,&gt;&gt; Ara huses humui pe huyos huya pwan.

7 Pwen isok hu paiwe yi ipa, &lt;&lt;Wawu tora ten hiyeh?&gt;&gt; Pe hupa, &lt;&lt;Yesu para Nasaret.&gt;&gt;

8 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Kunpwai kinsa kili wawu, tehe yo ara yiy. Kapa wawu topo ten yo, pwen hu ndramat aripo, ara akatali hu kayau.&gt;&gt; 9 Pe melit aro irayah, ara para nongnan kinpwai, ara kirayah manan toro: &lt;&lt;Hu ndramat aniyki hu kansa kili yo, ara hamou tahu kinsongsin pwi.&gt;&gt;

10 Pwen Simon Pita mepo isap semela pahun niwen hapai iro kili yiy, ara iluwiy para kitingundru ndramat para poya mbluya pris ihohin ta hu pris masih ara, pe isahi ndraingan mot imut. Pe ndramat ara, ara para poya mbulya pris ihohin ta hu pris masih kene, pe ngalan ara Malkus.

11 Hapeko Yesu ipwandrandrahani Pita ipa, &lt;&lt;Aiki semelam kimui kiya sumwayan! Tehen tapeh, apa andre yo kunlahiy para kuya nondriya nopwaran mepo Tomo kiniykiy kinsa kili yo pwi, ndre?&gt;&gt;

12 Pwen hu ndram mepo kantakinimahu para kambusi mbulyahu, ara husa iyapolo namandran tahu pe hu ndram tahu Yutah, hu masih hu mbultuwe tahatini Yesu pe huwasi yiy. 13 Pe hu wiri yiy imu iya kili Anas mepo mensowa Kayapas. Pe hayou ara, Kayapas iro pris ihohin ta hu pris masih kene. 14 Kayapas, ara kinpwai pwen kinna kili hu namandran tahu Yutah kinpa, &lt;&lt;Hiyan kapa ndramat hamou, ara kimat katahu ndramat masih.&gt;&gt;

Pita ipwai imu tehe ikowu ta Yesu

15 Simon Pita pe ndramira Yesu hamou, ara hilho ndruwa Yesu, paratesah, ndramira Yesu aro, ara ipahasani pris ihohin ta hu pris masih kene. Pe iropolo Yesu iya nondriya kowa yumwa pris ihohin ta hu pris masih kene ara. 16 Hapeko Pita iya iro tine ndron poho karam, pe ndramira Yesu hamou i mepo ipahasani pris ihohin ta hu pris masih kene ara imui, pe iwong iya kili pihindrahin mepo iro pombulen ara, pe iwiri Pita hilya nondriyan. 17 Pwen pihindrahin mepo ngara kiro nimnim kiya karam, ara isok Pita ipa, &lt;&lt;Wou ndramira Yesu hamou, ndre?&gt;&gt; Pe Pita isomwiy ipa, &lt;&lt;Yo pwi yoh.&gt;&gt;

18 Pe hu ndramat para poya mbulen, iyapolo hu namandran tahu makundrayen, ara huro tine pe hurahakowa mwan pe huro ling, paratesah, kol iwou. Pe Pita yi, ara iro tine polo hu pe iro ling mwan i.

Pris ihohin ta hu pris masih kene isok Yesu iya nongan

19 Pe iro mwonen ara, ara pris ihohin ta hu pris masih kene ara iro sok Yesu iyata ndramiran hu pe hu hinonou tan.

20 Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Lang masih ngara kuwong ngawan kiya kili hu ndramat. Pe kunhunuwani hu ndramat huro hu yumwa mbultere tahu Yuta, pe yumwa totohun namandran i, mepo hu Yutah masih ngara kasa rawurehu. Pe ngara kuwong ngawan opu. 21 Paratapeh pe ata sok yo? Asike hu mepo hukanhilingi yo. Hupahasani tesah kunpwai.&gt;&gt;

22 Iro mwonen Yesu ipa toro, pwen makundrayin hamou iro pakeh ara ihisili Yesu iya kaipan. Pe ipa, &lt;&lt;Iya hiyan para asomwi pris ihohin ta hu pris masih kene tehen tora, ndre?&gt;&gt;

23 Pwen Yesu isomwiy ipa, &lt;&lt;Kapa kupa handra melit kinmwonen pwi, kiya atiyani tesah kinmwonen pwi, hapeko kapa kuwong ndrokonan, pwen paratapeh pe ahasili yo?&gt;&gt; 24 Pwen Yesu irondron waswas tehen tora pe Anas ipwandrisa yiy iya kili Kayapas. Kayapas ara pris ihohin ta hu pris masih kene.

Pita ipwai porolusap pe porotisap tehe ikowu ta Yesu

25 Pe Simon Pita iro tine ndron pe iro ling mwan, pwen hamou isok yiy ipa, &lt;&lt;Wou ndra ndramiran hamou, ndre pwi?&gt;&gt; Pe ipa ikowu, pe ipa, &lt;&lt;Yo pwi yoh.&gt;&gt;

26 Hapeko ndramat hamou para poya mbulen ta pris ihohin ta hu pris masih kene, ara yiy hamou yowe ndramat mepo Pita isondriti ndraingan imut ara, pe ipa, &lt;&lt;Upa ndre unime wou aro polo yiy iro nondriya piyang?&gt;&gt; 27 Hapeko Pita ipwai paiwe i tehe ikowu, pwen iro mwonen ara, tutut hamou irang.

Yesu iro tine nongan mbulmara Pailat

28 Pwen makohu ping o, hu namandran tahu Yutah hu luwani Yesu iro kili Kayapas pe huya ndrohonoku poho kapman para Rom. Pwen hu Yutah ara matisan hu kanro howen kinna mbulmara Ngindrai pwi, pwen hu kanna nondriya suwe pohon para Rom ara pwi, paratesah, hu pakayan anandrina Pasopa. 29 Pwen Pailat isa ngawan kili hu pe isok hu ipa, &lt;&lt;Tunan tesah pe apakaiki ndramat iye kiya nongan?&gt;&gt;

30 Pwen hu somwiy hupa, &lt;&lt;Kapa yiy ndramat kinho tandroindroi pwi, pwen andre yowu kaniyki yiy kinsa nimam pwi.&gt;&gt;

31 Pwen Pailat ipa, &lt;&lt;Wawu mbukena wawu kawiri yiy pe akaramwanye kiro ndruwa nongan para pwahanou tawawu mbukenan.&gt;&gt; Hapeko hu Yutah hupa, &lt;&lt;Nonombun para yowu katingundru ndramat hamou kimat.&gt;&gt;

32 Melit aro irayah ara para nongna Yesu kinpwai pe kintanonoyaniy tehe andre kiya nondriya kimat tapeh, ara andre kirayah manan.

33 Pwen Pailat imui iya ndrohonoku suwe kapman pe ipwatisingiy para hu kawiri Yesu kiya kili yiy, pe isok yiy ipa, &lt;&lt;Wou ara King tahu Yutah?&gt;&gt;

34 Pwen Yesu isok ipa, &lt;&lt;Ariya lohongam mbukenam, ndre hamou kintiyani yo kinsa kili wou?&gt;&gt;

35 Pwen pe Pailat isomwiy ipa, &lt;&lt;Wou apa ndre yo hamou Yutah, ndre? Ndramiram hu mbukenan pe hu pris huhohin ta hu pris masih atam, ara huiki wou asa kili yo. Pe wou ambusi tesah?&gt;&gt;

36 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Kolo king to mepo ngara kuro mu kiya aliy, ara para kol pwan pwi. Kapa para kol pwan, pwen hu ndramat para poya mbulyo andre hu kapo pahun kiya pohon para Yutah pe andre kanmbultuwe tahatini yo pwi. Hapeko mahapo, kolo king to mepo utamu tehe iyata hu ndramiro, ara para kol hakol.&gt;&gt;

37 Pe Pailat ipa, &lt;&lt;Wou king hamou, ndre?&gt;&gt; Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Wou apwai imwonen tehe apa yo, ara king hamou. Pwen tunan ara ko, pe tino imwalahiy sato, pe ara ko pe usa kol pwan para kutiyani nongan ndrokonan. Pwen hu mepo ngara hu koho ndruwa nongan ndrokonan, ara hu ngara kahalingi yo.&gt;&gt;

38 Pwen Pailat isok ipa, &lt;&lt;Nongan ndrokonan ara tesah?&gt;&gt; Pwen iwong ihipwen, pwen iya ngawan kili hu Yutah pe ipa, &lt;&lt;Kunkahi handra mwomwan para ndramat iye kiwiri koran kaliy, ara pwi. 39 Hapeko ara kowase wawu para andre kutali ndramat hamou kiro kou kisa ngawan kiho lenge Pasopa. Pwen wawu namiliy para kutali King tahu Yutah, ndre?&gt;&gt;

40 Pe huwayeh imui hupa, &lt;&lt;Pwi, yiy pwi! Aiki Parapas kisa kili yowu.&gt;&gt; Parapas ara yiy ndramat hamou mepo ngara kisuhuri hu ndramat para karahatai.

19

Hu rapaingi Yesu iya kei tondrih

1 Pwen Pailat ipwai pe hu wiri Yesu pe humwiri yiy. 2 Pe hu ndram, ara huwiri hu malkei maporon, pe hu rakaiyaniy tehe kasapai ata king, pe huikiy iya payan. Pe hu sohonge koyau anandritan tehe ta king iya kili yiy. 3 Pe huya kili yiy huro waiyaniy ihou pe ihou, huro pa, &lt;&lt;O yapane yowu, wou king tahu Yutah!&gt;&gt; Pe huhusili yiy iya mbulmaran.

4 Pwen Pailat iya ngawan porosih i, pe ipwai iya kili hu Yutah mepo huro mbultere ara ipa, &lt;&lt;Akanimei, nakuiki yiy kisa ngawan kili wawu, para akapahasaniy tehe kunkahi handra mwomwan para karatuni yiy kiya aliy, ara pwi.&gt;&gt; 5 Iro mwonen Yesu isa ngawan iyasura kasapai hurakayaniy iya malkei maporon iro payan, pe isohonge koyau anandritan, pwen Pailat ipwai iya kili hu Yutah ipa, &lt;&lt;Ndramat ara iye!&gt;&gt;

6 Pe iro mwonen hu pris huhohin ta hu pris masih iyasura hu namandran tahu makundrayin hu nime Yesu, pwen hupalngai hupa, &lt;&lt;Karapaingi yiy kiya kei tondrih! Karapaingi yiy kiya kei tondrih!&gt;&gt; Hapeko Pailat isomwiy ipa, &lt;&lt;Akawiri yiy pe akarapaingi yiy kiya kei tondrih, pe yo, ara kunkahi handra mwomwan para karatuni yiy kaliy, ara pwi.&gt;&gt;

7 Pwen hu Yutah hupa, &lt;&lt;Yowu, ara ma nongan para pwahanou towu, pe pwayan kinpwai ita nongan para pwahanou, ara ipa katingundrun kimat, paratesah, kinpwai tehe yiy ara Noru Ngindrai Kamai.&gt;&gt; 8 Iro mwonen Pailat ihilingi nongan aro, pwen inoh turut. 9 Pwen imui iya ndrohonoku king. Pe isok Yesu ipa &lt;&lt;Wou ayau aleheh asa?&gt;&gt; Hapeko Yesu kinpa handra nongan pwi. 10 Pe Pailat ipwai iya kili Yesu ipa, &lt;&lt;Wou mbuwalim para awong kisa kili yo ndre? Anpahasaniy tehe yo ara pwoke iripo kili yo para kutali wou ndre karapaingi wou kiya kei tondrih, ndre pwi?&gt;&gt;

11 Pwen Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Pwoke tam ara andre kinlahiy para kiramwaitini yo pwi, kapa Ngindrai kiniyki pwoke kinyau kol paingan kisa kili wou pwi. Pwen ndramat mepo iyki yo usa nimam, ara pakut mwomwan atan, ara namandran iya.&gt;&gt;

12 Pwen iro ara iya, Pailat iro nohonou para pakitali yiy kiyau, hapeko hu namandran tahu Yutah, ara huro palngai hupa, &lt;&lt;Kapa wou atali ndramat aro, wou ara kowase Sisar pwi. Yiy mepo ipa yiy king, ara imbusi mwomwan iyata Sisar.&gt;&gt;

13 Iro mwonen Pailat ihilingiy tora, iwiri Yesu iya ngawan pe iyki yiy impwan pwapwai para tamwanye iro hape mepo hupohowei Kalsiu Pwalani Pat iro aliy(iya nongna kol Aramik, ara ipa Kapata). 14 Lang para kamwaniyani Pasopa para sandre sih, para hu Yisrayel hu lohongani lang mepo hutali Yisip pe husa mawen ara kinsa pakeh, pe paramwandrai ara iho ndrokololang. Pwen Pailat ipwai iya kili hu Yutah ipa, &lt;&lt;King tawawu iye!&gt;&gt;

15 Pwen hupalngai hupa, &lt;&lt;Kawiri yiy kiya mawen! Kawiri yiy kiya mawen! Karapaingi yiy kiya kei tondrih!&gt;&gt; Pe Pailat isok hu ipa, &lt;&lt;Hiyan para kurapaingi king tawawu?&gt;&gt; Pwen pe hu pris huhohin ta hu pris masih, ara hupa, &lt;&lt;Yowu hamou king towu pwi, king towu hamou opu ara, Sisar.&gt;&gt;

16 Pwen Pailat itali yiy iya nimahu para hu karapaingi yiy. Pe hu ndram hu wiri yiy.

Hurapaingi Yesu iya kei tondrih

17 Pwen Yesu ikuni kei tondrih tan mbukenan pe iya ngawan pe iya kol para Ndroho Ndruwi Paya Ndramat, (mepo iya nongna kolo hu para Aram, hupohowei Kolkota). 18 Pwen hu rapaingi yiy, iya kei tondrih iro ara, pe hurapaingi ndramat malmou i hilya kei tondrih ta hilu mbukenan, hamou iya pwen te niman mot, pe hamou iya pwen te niman kamou, pe Yesu, ara iro ndrokolon.

19 Pe Pailat ipwai pe hu ratuluwi nongan sahin, pe hu rapairaniy iya kei tondrih. Nongan ara ipa, YESU PARA NASARET, KING TAHU YUTAH. 20 Pe hu Yutah soyon, ara hu nime kaipisa nongan ara, paratesah, kol mepo hu rapaingi Yesu iya kei tondrih iho aliy, ara iro pakeh kol namandran. Pe kaipisa nongan ara, ara hu ratuluwiy iya nongna Hipuruw, Latin* pe Krik. 21 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih tahu Yutah ara kanpwes pwi, pe huya kili Pailat pe hupa, &lt;&lt;Mbuna Aratuluwiy tehe &lt;King tahu Yutah,&gt; hapeko, ndramat aro mbukenan, ara ipa yiy, ara king ta hu Yutah.&gt;&gt;

22 Pwen Pailat ipa, &lt;&lt;Sehe nongan kunratuluwiy, ara kiro tehe kuntatuluwiy ara.&gt;&gt;

23 Pe hu ndram mepo hu kanrapaingi Yesu iya kei tondrih, ara huwiri koiwen pe hurahihiriy iya kili hu mahaapat, sih ata hamou-hamou tahu. Pe hu wiri koyau niwen tan i. Pe koyau iye, ara hu sorowe iya koyau hasai o, iro paingan ipoo iya toton iya pwan.

24 Pwen hamou ipwai iya kili hamou ipa, &lt;&lt;Mbuna tukalei, kiro ko pe tukarakau pe kipwaingani hiyeh andre kiwiriy.&gt;&gt; Pwen melit aro irayah, ara para kipwainganiy nongan haiyan ta Ngindrai isa rayah manan toro, &lt;&lt;Hu rahihirihu koiwe iro mwalingahu pe hu nonoyou satu iya aliy.&gt;&gt; Pe hu ndram humbusiy tehen toro.

25 Pe hu mepo huro tine pakeh kei tondrih, ara tina Yesu, pe nali tinan Mariya mepo nambuyu Klopas, pe Mariya para kol Maktala. 26 Pwen iro mwonen Yesu inime tinan iro ara iyapolo ndramiran mepo ndriyan imbuluhi yiy, ara hilro tine pakeh, pwen ipwai iya kili tinan ipa, &lt;&lt;Nam†, animei, ara norum.&gt;&gt; 27 Pe ipwai iya kili ndramiran ara ipa, &lt;&lt;Animei, ara tinam.&gt;&gt; Pwen iro lang ara iya, ndramiran ara iwiri Mariya iya suwen pe ipwokere yiy.

Kimat ta Yesu

28 Pe Yesu ipahasaniy tehe mbulyan masih kinsa hapwen, pe Nongan Haiyan ata Ngindrai, ara kinsahamanan, pwen ipa, &lt;&lt;Koyu isapak.&gt;&gt; 29 Pe kulawai sih para wain tunguyan iro ariya, pwen hu wiri nalmam sih pe hutaimaniy iya wain pe huikiy iro parah hamwat para kei hisop pe husoliy iya ngusu Yesu. 30 Pe iro mwonen kinimwiy ihipwen, pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Kinhipwen ara.&gt;&gt; Ipa tora ihipwen, pwen payan iwayiu, pe itali mwoiwan iyau pe imat.

31 Pe lang ara, ara lang para kamwaniyani anandrinai. Pe lang sih iho mulan, ara lang Sapat namandran, pwen hu Yutah ara mbuwalihu para nombuwehu kiho ndron kei tondrih nondriya lang Sapat. Pwen husok Pailat para katumbuwe ndrikahu, pe kawiri nombuwehu kasa pwan. 32 Pwen hu ndram husa pe hutumbuwe ndrika ndramat malmou mepo hurapaingi hilu iyapolo Yesu, pwen hutumbuwei ata hamou imu pe ata hamou, ara iho mulan. 33 Hapeko iro mwonen husa kili Yesu pe husa yirowei tehe kinmat, pwen hukantumbuwe ndrikan malkip pwi. 34 Pwen ndram hamou, ara isi mbulsukomwan iya nah sih. Pwen indrou pwi ko ndran pe ndrai isa rapan. 35 Pwen ndramat mepo inimei, ara itiyani titiye ara, pe titiye ara, ara ipahasaniy tehe ndrokonan. Pe itiyaniy tehe wawu yi, ara akapwotisingi lohonga wawu kiya kili Ngindrai. 36 Pe hu melit aro hurayah, ara para Nongan Haiyan ata Ngindrai, ara kisamanan tehe: &lt;&lt;Ndruwin hakou andre kinput pwi.‡&gt;&gt; 37 Pe nongan haiyan ata Ngindrai handra yi, ara ipa, &lt;&lt;Andre hu kanime yiy mepo hu kanisi yiy.§&gt;&gt;

Huroni Yesu

38 Pe iyamulan, Yosep para kol Arimateya isok Pailat para kiwiri nombuwe Yesu. Pe Yosep, ara ndramira Yesu hamou, hapeko iro kohon o, paratesah, inoh tahu pohon tahu Yutah. Pwen Pailat isomwi yiy, pe isa pe iwiri nombuwe Yesu iyau. 39 Pe Nikotemus mepo mamu iya saisai iya kili Yesu ping, ara iho ndruwa Yosep hilya. Pe Nikotemus, ara iwiri hu melit ngonohohu layin hu kansulyaniy iya mir** pe aloi††. Pe kene hu melit ngonohon layin ara, ara nopwaran paraliy ara kilo tingat pe yimah. 40 Pwen hilu wiri nombuwe Yesu pe hilsumwai iyapolo hu melit mangonohon iro ndrihiyap lahayan. Hilu mbusiy tehen tora, ara iho ndruwa kowase hu Yutah para tona ndramat. 41 Pe kol mepo rapaingi Yesu iho kei tondrih iro aliy, ara piyang para wain hambut ita aliy, pe ngat sou sih howen iro piyang ara, mepo kanton hamou kinna aliy mapu. 42 Paratesah, lang para karamwanye lang Sapat kinsa pakeh pe hu Yutah huhuleh para kamwaniyani hu. Pe ngat sou, ara iro pakeh, pwen hiluiki nombuwe Yesu iya iyen aliy.

20

Ngat omwaihei

1 Pe lang imu para sandre sih, iro mwonen lang iro mbungahiy ndron, Mariya para kol Maktala iya ngat pe inimei tehe pat, ara kantiriyaniy kinna mawen pohomara ngat. 2 Pwen pe ingap isa kili Simon Pita pe ndramira Yesu hamou i, yiy mepo Yesu ndriyan imbuluhi yiy, pe ipa, &lt;&lt;Hu kanwiri nombuwe Yapan kinna mawen ngat, pe yowu kanpahasani hape aleheh huiki yiy iyera aliy, ara pwi!&gt;&gt;

3 Pwen Pita pe ndramira Yesu hamou, ara hilya ngat. 4 Pe hilu malmou kene hilu ngap, hapeko ndramira Yesu hamou, ara ingap iramwaitini Pita pe iya ngat imu. 5 Pe itukuruhu pe ikondrim iya nondriyan pe inime hu ndrihiyap para waswas, ara huye ndron pwan, hapeko kinna nondriyan pwi. 6 Pwen Simon Pita mepo iho mulan isa, ara isarayah pe iya nondriya ngat. Pe inime hu ndrihiyap para waswas, ara huyendron pwan. 7 Pe ndrihiyap para sumweya paya ndramat mepo sumwa paya Yesu iya aliy, ara iye ndron pwan. Pe ndrihiyap ara, ara kankuimwaniy pwen iro mawen kili ndrihiyap para waswas mepo sumwa yiy iya aliy. 8 Pwen ndramira Yesu hamou mepo iramwaitini Simon Pita pe iho mu iya ngat, ara iya nondriyan i, pe inimei pe ipwotisingi lohongan. 9 (Konan hilu nimei, hapeko lohonga hilu, ara kinileu kinna Nongan Haiyan ta Ngindrai pwi, tehe Yesu, ara andre kitine kimat.)

10 Pwen ndramiran hu, ara humui huya suwe hu.

Yesu iyarayah iya kili Mariya para kol Maktala

11 Hapeko Mariya, ara iro tine ngawan poho mara ngat pe iro rang, iro rang pe itukuruhu pe ikondrim iya nondriya ngat. 12 Pe inime hilu angelou malmou koiwe hilu pallen hilrompwan hape aleheh mepo mamu nombuwe Yesu iro aliy. Pe hamou, ara impwan iyapwen te payan, pe hamou iyapwen te ndralkan.

13 Pwen hilu sok yiy hilpa, &lt;&lt;Nam, paratapeh amira rang?&gt;&gt; Pe pihin ara ipa, &lt;&lt;Hu kanwiri Yapan to kinna mawen, pe tono hape aleheh huiki yiy kinna aliy, ara pwi.&gt;&gt;

14 Pwen ipwai ihipwen, pe irapaiwani yiy pe inime Yesu iro tine ara, hapeko kinyirowei tehe, ara Yesu pwi.

15 Pwen Yesu isok yiy ipa, &lt;&lt;Nam, atarangsi tesah? Pe ata ten hiyeh?&gt;&gt; Pe pihin ara, ipa ndre yiy, ara mbukena piyang. Pwen ipa, &lt;&lt;Namandran, kapa ansap yiy kinna mawen, pwen apwai kisato tehe hape aleheh aniyki yiy kinyera aliy, pwen andre kuya wiri yiy.&gt;&gt;

16 Pe Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Mariya!&gt;&gt; Pwen Mariya irapaiwani yiy pe iyoh iya kili yiy iya nongna kol Hibru, ipa &lt;&lt;Raponi&gt;&gt; (ndroiyi nongan aro, ara ipa, Ndramat para Hinonou.)

17 Pe Yesu ipa, &lt;&lt;Mbuna ambultuwe yo, paratesah, kunna kili Tomo mapu, hapeko aya kili nali hu pe apwai kiya kili hu apa, &lt;Yo andre kumui kuya paingan kili Tomo pe Tama wawu yi, pe kuya kili Ngindrai to, pe Ngindrai tawawu yi.&gt; &gt;&gt;

18 Pe Mariya para Maktala iya kili ndramiran hu iyapolo nongan para kiya nese pe ipa, &lt;&lt;Yo kunnime Yapan!&gt;&gt; Pe iwong iya kili hu iya hu nongan mepo Yesu kinpwai pwen kinna kili yiy.

Yesu iyarayah iya kili ndramiran hu

19 Pe iya piyahon para lang sih imu para sandre sih, iro mwonen ndramiran hu huro harong, pe hu kanwari hu papai topwei, paratesah, hunoh ta hu pohon para Yutah, ara Yesu isa pe iro tine mwalinga hu pe ipa, &lt;&lt;Ndriya wayis kiro kili wawu.&gt;&gt; 20 Iwong tora ihipwen, pwen ipwaingani kinima neken iro niman pe kesen kene iya kili hu. Pe ndramiran hu, ara pwesai iwiri hu iro mwonen hu nime Yapan.

21 Pwen iwong imui iya kili hu paiwe ipa, &lt;&lt;Ndriya wayis kiro kili wawu. Tomo, ara ipwandrisa yo, pwen yo upwandrisa wawu yi.&gt;&gt; 22 Ipa toro ihipwen, pwen ihili ngohan iya kili hu pe ipa, &lt;&lt;Akawiri Mwoiwan Haiyan. 23 Pwen kapa akatali hu pakut mwomwan ta hu ndramat, ara andre pakut mwomwan tahu kiyau. Hapeko kapa akantali hu pakut mwomwan tahu pwi, ara andre kinyau pwi.&gt;&gt;

Yesu iyarayah iya kili Tomas

24 Pe ndramira Yesu hamou ngalan Tomas, (mepo ngalan handra yi Titimus*) ara kinto polo hu iro mwonen Yesu isa pwi. 25 Pwen hu ndramiran hayah i, ara hupwai iya kili yiy hupa, &lt;&lt;Yowu kannime Yapan!&gt;&gt;

Hapeko ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Yo kunpwotisingi lohongo kinna aliy pwi, kipoo kunime hu ndreheyeka nil ita niman, pe kuiki kopwe nimo kiya hape aleheh mepo hu nil iya aliy, pe kuiki nimo kiya kesen.&gt;&gt;

26 Pe sandre sih iyamulan, yihu ndramira Yesu huro harong nondriya seu paiwe yi, pe Tomas ara iro sura hu. Pe papai kanwariy, hapeko Yesu, ara isa ko iro tine mwalinga hu. Pwen ipa, &lt;&lt;Ndriya wayis kiro kili wawu.&gt;&gt; 27 Pe ipwai iya kili Tomas ipa, &lt;&lt;Aiki kopwe nimam kisa iye, pe anime nimo. Nimam kiyah kisa pe aikiy kisa kese. Mbuna ahandrundru, pe apwotisingi lohongam.&gt;&gt;

28 Pwen Tomas ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wou, ara Yapan to, pe Ngindrai to!&gt;&gt;

29 Pwen pe Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Wou apwotisingi lohongam, paratesah, annime yo. Lomwes ita kili hu mepo hu kannime yo pwi, hapeko hu pwotisingi lohongahu isa kili yo.&gt;&gt;

Ndroiyi nongan hiyan ta Yohanes

30 Pe Yesu, ara imbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke soyon iro mbulmara ndramiran hu, hapeko kantatuluwihu kinto puk iye pwi. 31 Hapeko hu ndraikiya pwoke aro, ara ratuluwihu, pwen andre akapwotisingi lohonga wawu tehe Yesu ara Messayah, pe Noru Ngindrai Kamai. Pwen kapa akapwotisingi lohonga wawu kiya kili yiy, pwen andre akawiri taleh kiya ngalan.

21

Yesu pe ndraikiya pwoke para poya ni

1 Iyamulan, Yesu iyarayah iya kili ndramiran hu iya Ndran Makaiye Kaliliy*, pe ngalan handra i, ara Kaliliy. Pe Yesu iyarayah iya kili hu, ara toro: 2 Simon Pita, Tomas (ngalan handra mepo Titimus), pe Nataniyel para kol Kana para kol namandran hape Kaliliy, pe noru Sepeti malmou iyapolo hilu ndramiran malmou i, hu masih, ara huro harong. 3 Pwen Simon Pita ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Yo nakuya po ni.&gt;&gt; Pe hupa, &lt;&lt;Yowu andre kasa sura wou.&gt;&gt; Pwen huyau huya his ndroi, hapeko ping ara, ara hu kanpo hapesah pwi.

4 Pe mandroulang opu, Yesu, ara iro tine poholeng, hapeko ndramiran hu, ara hu kanyirowei tehe yiy, ara Yesu pwi.

5 Pwen iyoh iya kili hu ipa, &lt;&lt;Wawu kowase, wawu po ni ndre pwi?&gt;&gt; Pe husomwiy hupa, &lt;&lt;Pwi yoh.&gt;&gt;

6 Pe ipa, &lt;&lt;Akapiyani kahu tawawu kiya pwen te mot para sese ndroi, pwen andre akapo hayah.&gt;&gt; Pe iro mwonen hu piyaniy, ara hu kanlahiy para hu kaluwi kahu tahu pwi, paratesah, ni, ara soyo-soyon iya.

7 Pwen ndramira Yesu mepo ndriyan ngara kimbuluhiy yiy ara, ara ipwai iya kili Pita ipa, &lt;&lt;Yiy ara Yapan!&gt;&gt; Pe iro mwonen Simon Pita ihilingiy tehe ipa, &lt;&lt;Yiy ara Yapan,&gt;&gt; pwen iwasi ndrohan iya ndrokolon, (paratesah, italiy), pwen ikohis iya ndran. 8 Pe yihu ndramira Yesu hayah i, ara hu suwe ndroi huho ndruwan, iyapolo ni ipep huro kahu, paratesah, hu kanto mawen poholeng pwi, ndrohongan iro poholeng iya, ara tehe mita androsongui. (90 9 Pwen iro mwonen husa poholeng, hu nimei tehe sombule mwan iro neu pe ni iro aliy, pe ndrina nohun hayah i.

10 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Akawiri ni hayah mepo wawu kanpo, ara kisa.&gt;&gt;

11 Pe Simon Pita ihis iya ndroi pe iluwi kahu iya poholeng. Pe kahu, ara ipep iya hu ni namandran, ndromwoyahu, ara sangat, yimingui pe timou (153), pe ni ipep masih, hapeko kahu, ara kinmut pwi. 12 Pwen Yesu ipwai iya kili hu ipa, &lt;&lt;Kiya, akasawiri anandrinai para ndroulang.&gt;&gt; Pe ndramiran hamou kinsok tehe yiy, ara hiyeh pwi, paratesah, hu kanpahasaniy tehe yiy ara Yapan. 13 Pwen Yesu isa, iwiri ndrina nohun pe iykiy iya kili hu, pe imbusiy tehen aliy i, iya ni. 14 Pe aro, ara maporotisap ara, Yesu iyarayah iya kili ndramiran hu tandrohongan isa tine kimat.

Yesu iyki Pita iya nokun

15 Pe iro mwonen hu namnam ihipwen, pwen Yesu ipwai iya kili Simon Pita ipa, &lt;&lt;Simon noru Yohanes, ndriyam imbuluhi yo ndrokonan iya hu melit masih aro, ndre pwi?&gt;&gt; Pe ipa, &lt;&lt;Ehe Yapan, apahasaniy tehe ndriyo ara imbuluhi wou.&gt;&gt; Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Ahang anandrinai kiya kili hu noru sipsip to.&gt;&gt;

16 Pe Yesu ipwai paiwe yi ipa, &lt;&lt;Simon noru Yohanes, ndriyam imbuluhi yo tisingiy, ndre pwi?&gt;&gt; Pe Pita ipa, &lt;&lt;Ehe Yapan, wou apahasaniy tehe ndriyo imbuluhi wou.&gt;&gt; Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Apwokere hu noru sipsip to.&gt;&gt;

17 Pwen maporotisap i Yesu ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Noru Yohanes, ndriyam imbuluhi yo, ndre pwi?&gt;&gt; Pe ipa, &lt;&lt;Yapan, apahasani melit masih, pe apahasaniy tehe ndriyo, ara imbuluhi wou.&gt;&gt; Pwen Yesu ipa, &lt;&lt;Ahang anandrinai kiya kili hu noru sipsip to. 18 Upwai ndrokonan isa kili wou, iro mwonen wou mawihou, ara wou mbukenam ngara asuluye wou, pe aya hape aleheh anamiliy para naya aliy, hapeko kiro mwonen aya parangoloh, ara nimam andre kiyah pe hamou andre kisuluye wou, pe kiluwani wou aya hape aleheh mbuwalim para naya aliy.&gt;&gt; 19 Yesu ipa toro para kipwandrohonge kiya kimat mepo Pita andre kiya nondriyan pe kihiri ngala Ngindrai kiyau aliy. Pwen ipwai iya kili yiy ipa, &lt;&lt;Aho ndruwo!&gt;&gt;

20 Pwen Pita irapaiwani yiy pe inime ndramira Yesu mepo Yesu ndriyan ngara kimbuluhi yiy, ara iho ndruwa hu. (Yiy mepo iyeroh pakeh wiyinere Yesu iro mwonen anandrinahu iyapolo Yesu ihipwen, pe ipa, &lt;&lt;Yapan, hiyeh andre kiratuni wou?&gt;&gt;) 21 Pe iro mwonen Pita inime yiy, isok ipa, &lt;&lt;Yapan, pe yiy tapeh?&gt;&gt;

22 Yesu isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Kapa kunamili yiy para kiro manau mwalen kipoo kumui kusa, pwen, ara handra melit tam pwi. Oho ndruwo ko.&gt;&gt; 23 Pwen tunan aro ko, nongan ingau iya kili hu mepo hu pwotisingi lohongahu tehe ndramira Yesu iye, ara andre kinimat pwi. Hapeko Yesu kinpa tehe andre kimat pwi, ara pwi, ipa, &lt;&lt;Kapa kunamiliy para andre kiro mwalen kipoo kumui kusa, pwen, ara handra melit tam pwi.&gt;&gt;

24 Pwen yiy mepo Yesu ndriyan imbuluhi yiy, ara itiyani hu melit aro kene, pe iratuluwi hu huya pwan. Pe yowu pahasaniy tehe titiye tan, ara ndrokonan.

25 Pe Yesu, ara imbusi hu melit hayah soyon i. Kapa melit masih ara karatuluwi hu kaya pwan, pwen upa ndre kol pwan masih, ara kinlahi noku hu puk mepo andre karatuluwi hu, ara pwi.

* 1:15: irum TP: i stap pinis

† 1:20: Iya nongna kol tahu Krik ara ipa, &lt;&lt;ndramat Ngindrai irakiniman para kiwiri ndramiran hu kamui&gt;&gt; Hu pohowe yiy, ara Kristus

‡ 1:42: Kepas ara nongna kol Aram, pe Pita ara nongna kol Krik, mbulndroiyin, ara ipa, pat

* 2:8: sokoyou master

† 2:13: TP: Pasopa ara ngara hu Yutah kasoulani lang para hu kalohongani lang mepo Ngindrai iluwani hu husa mawen Yisip

‡ 2:15: meye whip

§ 2:17: Psalms 69:9

* 4:25: TP: Messayah, Ndramat para Sopwat, Ndrokolo Ndramat. (ENG: Deliverer, Saviour, Mediator, Judge, Redeemer, Son of God, Son of Man.)

* 6:7: Kene ndramat hamou para hayou sahin

† 6:31: Rakuhuye 16:4, Nehemaya 9:15 Waliy 78:24,25

‡ 6:45: Yisayah 54:13

* 7:38: Nongan sahin kinto nongna Yapan iya harong tehe nongan Yesu ipohowei iripo iye pwi. Hapeko kannimei ita Yisayah 44:3, pe Pwanpwan 18:4

† 7:42: Anime Samuwel 7:12, Waliy 89:3-4, 132:11, Yeremayah 23:5, Malakai 5:2, Matyu 2:5-6, Luk 2:4

‡ 7:52: Anime Yohanes 7:41-42

* 8:24: Ita Rakuhuye 3:14, Ngindrai iwong iyasura Mose, pe ipohowe ngalan mbukenan toro, &lt;&lt;Yo mbukeno uropo toro.&gt;&gt; Pe mahapo Yesu iho ndruwa kultuw ara pe ipohowe yiy tehen aliy. Hapeko hu ndramat hu kowu iya nongan mepo ipwai. Kanime Yohanes 6:20, pe 8:28, pe 8:58, pe 13:19

† 8:33: Matyu 3:9, pe Luke 3:8

‡ 8:38: Hu ndramat hayah hupahas iya lohongai, ara hupa andre nongan iye, ara tukarapaiwaniy toro, &lt;&lt;Wawu kambusi hu melit Tama wawu ipwai para wawu kambusiy&gt;&gt;

* 10:5: ndramat hamou mawen stranger, TP: arapela lain,

† 10:22: kasoulani (pwesai namandran) Celebration, TP: bikpla hamamas

‡ 10:29: Hu ndramat soyon hu pahas iya nongan hupa, Tesah Tomo kiniykiy kinsa kili yo, ara ihohin iya melit masih.

* 11:16: Titimus ara ipa, &lt;&lt;mwan&gt;&gt; Eng: Didymus means, &lt;&lt;Twin.&gt;&gt;

† 11:47: Sanhetrin mbultere ta hu yapane hu Yutah

* 19:20: Latin TP: Tokples Rom

† 19:26: Nam TP: Kinhaiyani yiy pwi

‡ 19:36: Rakuhuye 12:46; Ndromndrom 9:12; Waliy 34:20

§ 19:37: Sekerayah 12:10

** 19:39: mir: ara kei hakou mendreheh tehe kuh

†† 19:39: aloi: melit iye ara kinto nongna kolo rou pwi

* 20:24: TP: Titimus iya nongna kol Aram pe Krik ara hilpwai handra ko tehe &lt;&lt;mwan&gt;&gt; ENG: &lt;&lt;twin&gt;&gt;

* 21:1: Kaliliy Iya nongna kol ta hu Krik ara ipa, &lt;&lt;Tiperiyus&gt;&gt;

ACTS

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Aposel

Titiye para Mbulya Hu Aposel

English: Acts

Tok Pisin: Aposel

Nongan Imu

Puk iye, Titiye para Mbulya hu Aposel, ara ipo sura nongan ita Nongan Hiyan Luk Iratuluwiy. Luk aro ko ara iratuluwi puk iye yi. Puk iye ara itiyaniy tehe Mwoiwan Haiyan iyingani sai iya kili hu Aposel, pe hupohowe nongan hiyan ta Yesu iya kol Yerusalem, pe iya nondriya kol malkol namandran iya Yutiya pe Samariya masih, pe iyandrek iya hu mbusungo kol pwan. (Anime Luk 1:8).

Puk Aposel ara itiyani titiye iya ekklesiya ata Yesu itine iro mwalinga hu Yutah, pe iyamulan iya namandran pe isalti kol pwan masih kene. Pe Luk ara pakipwainganiy i, tehe mbulya Kristus pe kultuwayi hu ndramat hiyeh huho ndruwan, ara iyinganiy tehe hu melit mepo Ngindrai kintandrangan koluw kinna, pe kinmbusiy kinna kili hu ndramat para Yisrayel, ara kintayah mannan.

Melit sih namandran mepo puk Aposel iwong iya aliy, ara mbulya Mwoiwan Haiyan, yiy ara Mwoiwa Ngindrai. Mamu, Mwoiwan Haiyan isa pwan kili hu ndramira Yesu iro mwonen lang para Pentekos. Pe iyamulan Mwoiwan Haiyan imwaniyani lohongahu pe iyki pwoke iya kili hu.

Pe puk iye itiyani titiye soyon pe niwen mepo hu Aposel hupohowei iro mwonen huro wong nongan hiyan ata Yesu iya kili hu ndramat. Pe itiyani titiye ta hu ndramat huho ndruwa nongan hiyan ara, pe ekklesiya ara ipwoke.

Titiye tahu aposel soyon ara iripo puk Aposel, hapeko titiye soyon ara iwong iya tesah hilu aposel malmou Pita pe Pol hilu mbusiy. Pita, ara yiy hamou ta hu ndramira Yesu, mepo mamu iro tokai iyapolo Yesu. Hapeko Pol ara kinto ndruwa Yesu pwi. Yiy ara iro pwalngani hu ndramat para ekklesiya ta Yesu. Hapeko Yesu iyoh Pol para kirayah aposel hamou hiyan, namandran, pe mangalan para poya mbulyan.

Pe nongan hayah iripo nondriya puk iye, iro mwonen Luk pakitiyani hu melit irayah iya kili Pol, ara Luk ipwai ipa, &lt;&lt;yowu&gt;&gt;. Yihu ndramat soyon lohongahu waison, ara hupa ndre Luk ara ihorokai iyapolo Pol lang hayah, pe kapa kipa &lt;&lt;yowu&gt;&gt;, pwen inimnim tehe lang ara, Luk iro sura Pol.

1

Yesu iro mwalinga ndramiran hu pe irip iya kol paingan yang

1 Teyopilus, puk mepo kuntatuluwiy mamu kinna,* ara iwong iya melit masih mepo Yesu ngara kimbusiy, pe ngara kihinuwaniy. 2 Iro mbusiy tehen tora ipoo iya matne lang Ngindrai iwiri yiy iya kol paingan yang. Pe iya pwoke ta Mwoiwan Haiyan ipwandrandrahani hu aposel tan, mepo kintakinimahu, iya sehe mbulen handra-handra para hu kambusiy. 3 Iyamulan para Yesu iya nondriya ngandran pe imat, pwen itine paiwe pe iya pwaingani yiy iya kili hu aposel tan. Pe imbusi hu melit soyon para kipwaingani kaipisan tehe yiy ara kintine ndrokonan. Yiy iyarayah iya kili hu iho nondriya lang mahaangui, pe ipohowe titiye para kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy iya kili hu. 4 Pwen hurawurani hu iho nondriya lang sih aro, pe ipwatisingiy iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu mbuna akatali Yerusalem na. Tomo kintandranga wawu pwen tehe andre kiyki yukyuk handra kisata wawu, tehe kunnese kinna. 5 Pe Yohanes, ara kinsumuluwani hu ndramat kinna ndran, hapeko kiho nondriya lang masahayeh opu, wawu andre kawiri paptais kiya Mwoiwan Haiyan.&gt;&gt;

6 Pwen yihu aposel masih ara husa rawure hu husa harong pe husok Yesu, hupa, &lt;&lt;Yapan, andre mahapo iye arawurani hu Yisrayel kasa wule paiwe, pe koro pahandra kolo king mepo ngara kiro mu kiya aliy tehe para mamu kinna, ndre pwi?&gt;&gt;†

7 Pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Kinlahiy para wawu kapahasaniy pwi yoh, Tomo kopu ipahasani lengen pe nowen mepo kinsaniy. Yiy opu ara yapane melit masih kene. 8 Hapeko wawu ara andre kawiri pwoke kiro mwonen Mwoiwan Haiyan kisa ndrita wawu; pe andre wawu katiyani titiye to mepo wawu kannimei pe kanhilingiy, kiya kili hu koro kol Yerusalem, pe kiya nondriya kol malkol namandran iya Yutiya pe Samariya masih, pe kiyahatek kiya ndrakolmu kol pwan.&gt;&gt;

9 Yiy iro wong mbulmarahu manau pe irip iro mwalingahu iya paingan pe kokom hasai iramburihi yiy pe ikulani yiy.

10 Yesu ara kiniyau pwen, hapeko marahu ara iro tis ndron iya yang iro mwonen iropo iya. Pe indrou pwi ko, ndramat malmou, koiwe hilu pallen, hilsarayah hilro tine ngilsehu. 11 Pe hilpa toro: &lt;&lt;Wawu ndramira Kaliliy, paratapeh pe mara wawu ita ndrong iya paingan yang? Yesu ara kopu mepo Ngindrai kinwiri yiy kinna kol paingan yang, ara andre kimui kiro kol paingan yang tehen aliy opu kisa pwan.&gt;&gt;

Yihu aposel hurakinima Matiyas para kiwiri soiwi mbulya Yutas

12 Pwen hutali pahayi mepo hupohowei Ngondron para hu Holip, pe humui huya Yerusalem. Pahayi ara, ara ita pakeh Yerusalem; ndrangan ara tehe kilomita sih o.‡ 13 Pe huya rayah huya kol ara pe huya nondriya seu, pe hungas huya seu sahin ita paingan mepo ngara hu koro aliy. Ngalahu ara iye kene: Pita, Yohanes, Yamis, Antruw, Pilip, Tomas, Partolomeu, Mattiu, Yamis NdraAlpeyus, Simon hamou ta hu Selot,§ pe Yutas noru Yamis. 14 Pe hu masih ara ngara hu kawaiyani totohun iya lohongai handra ko, iyasura hu pihin, pe Mariya tina Yesu iyapolo nali Yesu hu.

15 Iro mwonen lang ara, Pita itine iro mwalinga hu mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Yesu, ndromwoyahu masih iyawule ara sangat pe lungui. 16 Pe Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Wawu nali, nongan haiyan ta Ngindrai, ara pwayan kintayah mannan. Koluw kinna Mwoiwan Haiyan imbusi Tepit pe ipohowe nongan handra. Nongan ara ipwaingani Yutas, ndramat mepo iluwani hu hiyeh humbultuwe tahatini Yesu. 17 Yiy ara hamou torou ngara kiro mwalinga rou, pe ngara kisusuye sura tou kiya mbulya Yapan.&gt;&gt;

18 Yutas iwiri singayai, mepo kenne kultuw mwomwan imbusiy ara, pe irapaya pwan hambut iya aliy. Iyamulan iyos te payan iya pwan iro pwan tan ara, pe ndriyan ipet, pe ndriyan irahis, pe ndrinan masih ara isa iho malore pwan. 19 Pwen hu ndramat masih para Yerusalem ara huhulong tesah kintayah kinna kili Yutas, pe hupohowe ngala pwan ara iya nongna kol tahu ipa Akeltama. Ndroiyi nongan Akeltama, ara ipa, &lt;&lt;Pwene ndrai.&gt;&gt;**

20 Pwen pe Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Tehen tora ko, Tepit kintatuluwiy ita Puk Waliy, ara ipa toro; &lt;Pe kolon ara andre kiro mwaihei o, pe andre hamou kinyen aliy pwi.†† Pe andre hamou kiwiri soiwi mbulyan.&gt;‡‡ 21 Tehen tora ko, andre mahapo tukarakinima hamou torou, mwalinga hu ndramat hiyeh ngara hu koro sura tou, pe ngara hu karakai nondriya hu lang masih mepo Yapan Yesu iropo iya isa, hape iya hape, mwalinga rou. 22 Mwalinga yihu mepo huro, iro matne Yohanes isumuluwani hu ndramat, ipoo isa matne lang mepo Ngindrai iwiri Yesu iro kiltou pe kinna paingan, ara andre tukarakinima hamou tahu ara ko, andre kirayah hamou towu aposel para kitiyani titiye mepo kinnimei pe kinhilingiy ta Yesu isatine paiwe.&gt;&gt;

23 Pita iwong ihipwen, pwen huyoh hilu ndramat malmou iya ngawan para hamou tahilu kiwiri noku Yutas. Hamou ara ngalan Yosep mepo hupohowe ngalan Parsappas, pe ngalan handra yi ara Yustus. Pe hamou ara ngalan Matiyas. 24 Pwen pe hutohun, hupa, &lt;&lt;O Yapan, wou opu apahasani ndriya hu ndramat masih kene. Wou apwaingani hiyeh ndrokonan ata hilu malmou aripo, wou antakiniman, 25 para kiwiri soiwi mbulya Yutas pe kisusuye sura yowu, kiya mbulen towu aposel. Paratesah, Yutas kintali mbulyan pe kinna kol mepo para kiya aliy.&gt;&gt; 26 Pwen pe hurakowe hilu, pe kau ara ipwaingani Matiyas. Pwen pe yiy ara iwiri noku Yutas, pe irayah hamou ta hu aposel. Pwen hundromwa yiy iyasura hu songui pe hamou.

2

Mwoiwan Haiyan isa pwan iro mwonen lang para Pentekos

1 Pwen lang namandran para Pentekos* irayah, pe yihu masih ara humbultere hu huro wule seu hawum o. 2 Pe indrou pwi ko, ngasa melit tehe nguluwa nohai namandran, ara iro kol paingan yang pe isa pwan, pe isong isa pe isilihi nondriya seu masih mepo hurompwan aliy. 3 Pwen hunime mwan iyat, mwensen tehe hu kalame ndramat, ara huyos husa pe humasumbuwe huya ndrita paya hamou-hamou tahu masih. 4 Hu masih kene, ara Mwoiwan Haiyan iya nondriyahu, pe hupep topwei. Pe Mwoiwan Haiyan iyki nongan iya kili hu, pe huwong iya hu nongna kol handra-handra.

5 Pe iro mwonen lang ara, yihu Yutah hayah, mepo ngara hu koro pahandra nohowai ta Ngindrai, ara huyau hape-hape husa Yerusalem i. Yihu ara hu ndramira hu kol namandran masih para kol pwan masih kene pahandra yang. 6 Pe iro mwonen huhilingi ngasa nohai ara, yihu ndramat soyon iya lohongahu indrap pe huhumbuh husa wule, paratesah, huhilingi hu ndramira Yesu, ara huro wong iya nongna kol ata hamou-hamou tahu. 7 Pe mwoiwahu ihin pe huro lohonge soyon, hupa, &lt;&lt;Akahilingiy! Hu masih hutora wong, ara hu ndramira Kaliliy opu, ndre? 8 Pwen tehen tapeh pe worou hamou-hamou turopo hilingi hutora wong iya ndringe nongna kolorou imwonen? 9 Worou tuyau kol Partiya, Mitiya, pe Elam. Pe hayah torou ara tuyau te kol namandran hape Mesopotamiya, Yutiya, pe hu kol namandran iya Kapatosiya, Pontus, pe Esiya, 10 pe kol namandran hape Prikiya pe Pampiliya, pe kol namandran masih Yisip pe hu kol namandran hape nondriya kol Lipiya mepo hutora pakeh kol ngawan Sairini. Pe worou hayah, ara tuyau te kol Rom tusa turopo iye hapeko. 11 Worou Yutah, iyasura hu Ndramira Lah mepo hutopo tohun husa sura tou, pe worou para mbuson Krit pe kol namandran iya Arapiya, ara worou masih tuhilingi hu, huropo pohowe kinima pwoke ta Ngindrai iya nongna kolorou imwonen.&gt;&gt; 12 Yihu masih mwoiwahu ihin, pe huro lohonge soyon iya. Pwen huro wong mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Melit mahapo irayah, ara ndroiyin tesah ndrokonan?&gt;&gt;

13 Hapeko yihu hayah tahu ara huro pwasimiri hu, hupa, &lt;&lt;Huyin ndrunu wain howen soyon iya pe iringi hu, ndre?&gt;&gt;

Pita iwong iya kili hu ndramat

14 Pwen Pita itine iyasura hu songui pe hamou, pe iwong namandran iya, iya kili hu ndramat, ipa, &lt;&lt;Wawu Yutah pe wawu mepo wawu sa ropo Yerusalem, ara akahilingi nokulani sehe melit nakupwai. 15 Wawu mbuna akapa ndre yihu ndramat aripo ara huyin ndran pe hu topo mbui, pwi yoh. Mahapoko mandroulang, pe paramwandrai ara hira mandrosih o. 16 Melit mahapo irayah, ara tehe Poropet Yowel kiniwong pwen mamu kinna aliy:

17 Ngindrai ipwai, ipa, &lt;Lang itapo isa kamulan masih,

andre kutilingi Mwoiwo kiya kili hu ndramat masih.

Pe noru wawu hu kamai pe pihin, ara andre hu kapohowe nongno tehe hu poropet,

pe hu wihou tawawu, ara andre hu kanime taltan,

pe hu parangoloha wawu, ara andre hu kanihiyani hu nihinih.

18 Pe andre kutilingi Mwoiwo kiya kili hu ndramiro para poya mbulyo, kamai pe pihin,

pe andre hu kapohowe nongno tehe hu poropet.

19 Pe yo andre kumbusi hu kinima pwoke handra-handra karayah yang,

pe andre kumbusi hu kaipisa melit handra-handra yi karayah koro mbulu pwan,

tehe ndrai pe mwan pe kosumwan mabuniyan andre kirayah.

20 Pe paramwandrai ara andre kipaiwaniy pe kilokuh,

pe walah ara andre kipaiwaniy pe kilam tehe ndrai.

Melit masih aro kene, ara andre kirayah kimu kihipwen, kamulan lenge Yapan namandran iya pe nonowan iya, ara andre kisarayah.

21 Pe hu ndramat masih mepo hu andre kayoh

kiya ngala Yapan, ara Yapan andre kisopwat hu.&gt;

22 Wawu ndramira Yisrayel, akahilingi nongan aro; Yesu, ndramira Nasaret, ara Ngindrai ipwandrisa yiy isa pwan mwalinga wawu. Pe Ngindrai imbusi hu ndraikiya pwoke, hu kinima pwoke, pe hu kaipisa pwoke, ara iro ndruwa Yesu. Wawu mbukena wawu kanpahasaniy pwen. 23 Ndramat ara, ara Ngindrai kiniyki yiy kinsa kili wawu tehe kinlohonganiy pe kinpahasaniy pwen mamu kinna. Tunan wawu ko, pe wawuiki yiy iya nima hu ndramat pwassin, pe hurayi yiy pe hurapaingi yiy iya kei tondrih pe imat. 24 Hapeko Ngindrai ihingini yiy pe itine paiwe, pe itali yiy isa mawen ngandran nopwaran para kimat. Paratesah, kimat ara kinwenei para kikaituwe yiy pwi. 25 Tepit iwong hape iyatan mamu, ipa,

&lt;Yo ngara kunime Yapan kiro pakeh kili yo lang masih.

Kinlahiy para hapesah kipanohowani yo pe kulelen ara pwi.

Paratesah, yiy ara iripo ndrahaso iyapwen te nimo mot.

26 Tehen tora ko, ndriyo ara ipwes, pe kalame ara irawuloh;

nombuwe ara iripo mwoimwoi pe iripo hinehes iya sehe melit itapo isa.

27 Wou anlahi atali mwoiwo kiro ndrohonoku hu suw pe koyum kimayit to ara pwi yoh.

Pe andre antali ndramat haiyan tam mepo antakiniman, para kipwala ara pwi yi.

28 Wou anpwaingani saya taleh pwen kinsa kili yo.

Andre aiki pwesai kipep kisa kili yo; ndroiyin ara ko urupo mbulmaram.&gt;†

29 Wawu nali, nakuwong imwonen kisa kili wawu kiyata tumburou Tepit. Yiy ara kinimat pe hu kantoni yiy, pe ndrohonokun mepo huroni yiy iya aliy ara iripo mwalingarou, ipoo isa matne lang mahapo. 30 Hapeko Tepit ara yiy poropet hamou, pe yiy ipahasaniy tehe Ngindrai kintandrangan tehe ndrayen hamou kamulan andre kiwiri nokun tehe king. 31 Tepit ara kinnimei pwen, koluw mamu kinna, sehe melit nakirayah kamulan; pe iwong iya kimat pe titine ta Kristus—tehe yiy kinto ndrohonoku hu suw pwi, pe nombuwen, ara kinpwala pwi. 32 Yowu ndramat masih aripo, yowu kannimei pwen, pe yowu ropo tiyaniy isa kili wawu, tehe Ngindrai ara kinhingini ndramat Yesu aro, pe kintine paiwe. 33 Pe Ngindrai kiniwiri yiy kinna paingan pe imirampwan niman mot. Pe yiy iwiri Mwoiwan Haiyan iro kili Taman mepo kintandrangan kinna aliy, pe itilingi sehe melit mepo wawu topo hilingiy, pe topo nimei kene. 34 Pe Tepit ara kinna kol paingan yang mapu, hapeko ipwai, ipa,

&lt;Yapan ipwai iya kili Yapan to, ipa,

&lt;&lt;Asampwan kapwen te nimo mot,

35 kipoo, kuiki hu hiyeh huhingasi wou,

ara hu kaya pahandra ndrikam.&gt;&gt; &gt;‡

36 Tehen tora ko, wawu payumwa wum masih kene para Yisrayel, akapahasaniy hiyan tehe Yesu mepo wawu rapaingi yiy iho kei tondrih, ara Ngindrai kintakiniman pe kintayah Yapan pe Kristus kene.&gt;&gt;

37 Pwen yihu ndramat masih ara huhilingi Pita iwong pe nongnan ara iwiri lohongahu imwonen, pe husok yiy iyapolo hu aposel, hupa, &lt;&lt;Wawu nali, yowu andre kambusiy tehen tapeh?&gt;&gt;

38 Pe Pita isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Akarapaiwani ndriya wawu masih, pe akawiri paptais, kiya ngala Yesu Kristus; para Ngindrai kitali hu pakut mwomwan tawawu kayau. Pe wawu andre kawiri Mwoiwan Haiyan tehe yukyuk.

39 Koluw Ngindrai kinpwatisingiy tehe andre kiyki Mwoiwan Haiyan kisata wawu pe noru wawu hu, pe hu ndramat hutora mawen kili wawu, pe kisata hu mepo Yapan Ngindrai andre kiyoh hu.&gt;&gt;

40 Pwen Pita iyki susura nongan para hu koro rapapahan, pe ipwandrandrahani hu, ipa, &lt;&lt;Akoro papahan, matisan wawu kawiri nopwaran mwalinga hu ndramira tandroindroi para mahapo.&gt;&gt; 41 Pe hu mepo welehu iso iya nongna Pita, ara huwiri paptais. Pwen imwonen lang ara ndromwoya hu ndramat ara ihon iya matipou (3,000), iyapolo hu para mamu.

Kultuw para susuye iyawule tahu hiyeh, mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Yesu

42 Pwen yihu ndramat masih ara, huiki lohongahu masih iya hinonou mepo hu aposel huroikiy, pe iya kultuw para mbultere iyawule, pe iya kultuw para namnam iyawule, pe iya totohun. 43 Pe hu ndramat masih ara huteleh, pe hu aposel ara huro mbusi hu kinima pwoke handra-handra, pe hu kaipisa ndraikiya pwoke soyon iya. 44 Yihu ndramat mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Yesu, ara huro susuye iyawule, pe melit ta hu hamou-hamou, ara iyarayah tehe menmenahu masih. 45 Pwen hupo pehei iya pwenehu pe menmenahu masih, pe huwiri kenne melit ara, pe hurahihiriy mwalinga hu mepo hundroisiy. 46 Lang masih ngara hu kayawule nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe hu ngara kanamnam kiro suwe hu hamou-hamou kiyasura pwesai pe ndriya wayis. 47 Yihu ngara kahari ngala Ngindrai kiya paingan, pe ndriya hu ndramat masih ara iwayis iyatahu. Pe lang sih tehe sih, Yapan ngara kiposura ndromwoyahu, mepo Ngindrai ngara kisopwat hu.

3

Pita isopwoyani ndramat hamou ndrikan imat

1 Lang sih piyahon, Pita hilu Yohanes hilu ro tokai nakaya yumwa totohun namandran para kaya tohun. Pe paramwandrai ara iho maroyoh mepo irahihini lenge totohun imwonen. 2 Pe hu ndramat hayah husap ndramat hamou, ndrikan mwomwan masehe ndriya tinan, isa yumwa totohun namandran. Pe lang masih ngara hu kasaiki yiy kiro pohokaram para yumwa totohun namandran mepo hupohowei Pohokaram Mwayih iya. Pe ngara kiro sosoying singayai kili hu ndramat mepo ngara hu kasong kaya kowa yumwa totohun namandran. 3 Iro mwonen inime Pita hilu Yohanes hilu ropo nakasong kaya nondriya kowa yumwa totohun namandran, isok singayai kili hilu. 4 Pe Pita hilu Yohanes mara hilu ara indrong tan, pe Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Maram kisa kili youlu!&gt;&gt; 5 Pe ndramat ara maran itis tahilu, ipa ndre kipo hapesah kili hilu.

6 Hapeko Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Siliwa pe kolt ara kinto kili yo pwi yoh, hapeko sehe melit iripo kili yo, ara nakuikiy kisatam. Iya ngala Yesu Kristus para Nasaret, atine pe arakai!&gt;&gt; 7 Pwen Pita imbultuwe niman mot pe isoli yiy itine, pe hape pwi ko, ndrikan pe kombura ndrikan ara ipwoke. 8 Pe yiy ikohis isa iro tine. Iro mwonen ara, irikai pe isong iya nondriya yumwa totohun namandran iyapolo hilu. Yiy iro tokai pe iro kohis, pe iro hiri ngala Ngindrai iya polon. 9 Pe yihu ndramat masih hunime yiy iro tokai pe iro hiri ngala Ngindrai, 10 ara huyirowei tehe ndramat ara, ngara kirompwan pohomara Karam Mwayih para yumwa totohun namandran, pe ngara kiro sosoying. Pe hunime yiy kinna hiyan, pe huteleh mwomwan, pe lohongahu ara indrap iya sehe melit kintayah kili yiy.

Pita iwong iya kili hu ndramat

11 Pwen ndramat ara iro mbultuwe Pita hilu Yohanes. Pe yihu ndramat masih mwoiwahu ihin, pe hungap husa kili hu huro ndrohonoku ngohongoh haroh, ngara hu kapohowei ndrohonoku ngohongoh ta Solomon. 12 Pita inimei tehen tora pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu ndramira Yisrayel, mwoiwa wawu ihin iya tesah? Pe paratapeh mara wawu itis tolu tehen tora? Wawu pa ndre youlu ara haiyan, pe youlu mbusi ndramat iye irikai iya pwoke tolu? Pwi yoh! 13 Ngindrai ta Apraham, Yisak, pe Yakop, pe Ngindrai ta tumburou hu, ara ihari ngala ndramiran para poya mbulyan, Yesu, iya paingan. Wawuiki ndramat ara para hu katingundrun. Pe iya iro mbulmara Pailat, pe Pailat pakitali yiy kiyau, hapeko wawuiki ndruwa wawu iyatan. 14 Yesu ara, yiy Haiyan pe Ndramat Imwonen masih, hapeko wawuiki ndruwa wawu iyatan. Pe wawu sike Pailat para kitali ndramat hamou para tingundru ndramat kisa ngawan kili wawu. 15 Pe wawu tingundru ndramat mepo yiy ndroiyi taleh. Hapeko Ngindrai ihingini yiy itine paiwe pe youlu nimei pe topo tiyani titiye tan. 16 Lohongai ndrisiyon toulu iya ngala Yesu opu, pwen ndramat aro mepo wawu topo nime yiy pe wawu pahasani yiy, ara kinpwoke. Pe iya ngala Yesu ko lohongai ndrisiyon ta ndramat aro imbusi yiy irayah hiyan masih, tehe ita mbulmara wawu mahapo.

17 Kiya, wawu nali, upahasani tehe wawu pe hu pohon tawawu, ara wawu kowu pe wawu mbusi kultuw tora. 18 Hapeko iye ara sehe lohongai Ngindrai kinpwai koluw kinna iyau poho hu poropet tan masih, tehe Kristus andre kiya nondriya nopwaran namandran. Pe iya kultuw tawawu ko mahapo lohonga Ngindrai kintayah mannan. 19 Pwen pe akarapaiwani ndriya wawu pe akarapaiwani wawu kasa kili Ngindrai. Pwen pe Ngindrai kirapiyani hu pakut mwomwan tawawu kayau, 20 pe pwoke howen kiyau kili Yapan pe kisuluyani wawu lang ara. Pe yiy kinpwandrisa Kristus, mepo kintakiniman, kinsa kili wawu; pe ndramat ara, yiy Yesu kopu. 21 Yiy andre kiye ndron kol paingan yang, kipoo lang kisarayah mepo Ngindrai andre kimbultani melit masih kamui karayah howen, tehe Ngindrai kinwong pwen kinyau poho hu poropet haiyan para koluw. 22 Tehe Mose kinpwai, kinpa, &lt;Yapan Ngindrai andre kirakinima hamou ita mwalinga yowe wawu hu imwonen, para kirayah poropet tehe yo. Pe wawu kahilingi nongan masih nakipwai kisa kili wawu. 23 Kapa sehe ndramat kinhilingi poropet ara pwi, Ngindrai andre kiramate yiy kimat, pe ngalan andre kiya pwi masih kiro mwalinga hu Yisrayel.&gt;

24 Hu poropet masih iro matnen kili Samuwel pe isa, yihu masih mepo hu kanwong kinna, ara hu kanpohowei pwen kinna, iya sehe melit kintayah nondriya hu lang mahapo. 25 Wawu ara ndraye hu poropet, pe wawu tora nondriya tapaniu mepo Ngindrai kintapaniu kinnasura tumbu wawu hu kinna. Tehe kinpwai kinna kili Apraham, kinpa, &lt;Andre kutoholi hu ndraisih masih kene para kol pwan, ara kiyau kili wou.&gt; 26 Ngindrai ihingini ndramiran Yesu, pe ipwandrisa yiy isa kili wawu mamu para kitoholi wawu. Pe nakitoholi wawu kiya sai tehe toro: andre kirapaiwani wawu hamou-hamou kasa mawen hu kultuw pwassin tawawu.&gt;&gt;

4

Pita hilu Yohanes hilro tine mbulmara hu Sanhetrin

1 Pita hilu Yohanes ara hiluro wong iya kili hu ndramat manau, pe hu pris, pe ndramat mepo yiy namandran tahu makundrayin para yumwa totohun namandran, pe iyasura hu Satyusiy ara husa kili hilu. 2 Yihu ara yihu ro lohonge soyon, paratesah, hilu ara hilro hinuwani hu ndramat iya titiye ta Yesu imat pe itine paiwe. Pe hinonou ara, ara ipwainganiy tehe hu ndramat masih andre kamat pe katine paiwe. 3 Pwen pe yihu mbultuwe tahatini hilu, pe huiki hilu iya nondriya kou, ipoo iya masan lang sih i, paratesah, kol ara kinpiyah pwen. 4 Hapeko hu ndramat soyon mepo huhilingi nongna hilu, ara hupwotisingi lohongahu. Pe ndromwoyahu ara ihon pe irayah tehe mayipou (5,000).

5 Iya lang sih i, hu poho kol, pe hu yapane kol pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou, ara husa wule nondriya kol namandran Yerusalem, 6 iyapolo Annas, pris ihohin ta hu pris masih kene, pe iyasura Kaiyapas, Yohanes, Aleksanter, pe iyapolo hu ndramat hayah mepo hu ndraye pris ihohin ta hu pris masih kene. 7 Pe huiki Pita hilu Yohanes ara hilro tine mbulmara hu masih. Pe husike hilu, hupa, &lt;&lt;Walu wiri sehe pwoke ndrokonan, pe iya ngala hiyeh ndrokonan walu mbusiy tehen tora?&gt;&gt;

8 Pwen Mwoiwan Haiyan ipep iro kili Pita pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu pohon pe yapane kolorou para Yisrayel, 9 kapa wawu yoh youlu sa mahapo iya kultuw hiyan mepo youlu mbusiy iya kili ndramat mepo ndrikan mwomwan, pe wawu nakasok youlu kiya tunan tesah pe irayah hiyan paiwe, 10 pwen akahilingiy pe akapahasaniy: wawu topo aripo pe ndraye hu Yisrayel masih, tehe iya ngala Yesu Kristus para Nasaret, ndramat aripo mepo iripo tine mbulmara wawu kintayah hiyan. Wawu tingundru Yesu imat iho kei tondrih hapeko Ngindrai ara kinhingini yiy kintine paiwe. 11 Yesu ara ko, ara yiy &lt;Pat mepo yihu ndramat para puliya seu humwisnaniy, ara kintayah pat para sotuna seu.&gt;

12 Kinwene ndramat hamou i kisopwat worou pwi, Yesu opu iwenei. Paratesah, mwalinga worou ndramat masih, Ngindrai ara kiniyki ngala ndramat hamou i, iripo kol pwan pahandra yang, mepo iwenei para kisopwat worou ndramat, ara pwi yoh—ngala Yesu opu.&gt;&gt;

13 Iro mwonen yihu ndramat namandran husa yirowei tehe Pita hilu Yohanes ara hilu kanna nondriya hinonou pwi, pwen hupa ndre hilu ara ndramat o mwaihei opu. Hapeko yihu nimei tehe hilu rahatini hilu pwokeyan, pe mwoiwahu ihin. Pe huyirowei tehe hilu ara ngara koro sura Yesu. 14 Pe yihu nime ndramat mepo kinna hiyan, ara iro tine polo hilu yi. Pwen pe hu kanlahiy para kasomwi hilu, ara pwi. 15 Pwen yihu pwandrandrahaniy iya kili hilu para kaya ngawan ndrohonoku mbultere tahu Sanhetrin na. Pe huyen pe huro mburi nongan mwalingahu. 16 Pe husok, hupa, &lt;&lt;Kiya, worou andre kasahaye hilu? Hilu kanmbusi ndraikiya pwoke handra namandran, pe yihu masih topo Yerusalem ara kanpahasaniy topwei; pe worou andre kanlahiy para kakulaniy pwi. 17 Hapeko matisan nongan ara kingau kiropo kiya kili hu ndramat masih. Pwen pe tukapanohowani hilu para hilu mbuna katiyani ngala Yesu kiya kili ndramat hamou paiwe.&gt;&gt;

18 Pwen yihu yoh hilu hilmui hilsa paiwe, pe hupwandrandrahani hilu para hilu mbuna kapohowe ngala Yesu, pe mbuna kahanuwani hu ndramat kiya ngala Yesu paiwe yi. 19 Hapeko Pita hilu Yohanes ara hilu somwi hu, hilpa, &lt;&lt;Wawu mbukena wawu kalohonganiy sehe melit ndrokonan imwonen iya mbulmara Ngindrai—Yowu kahilingi wawu, ndre yowu kahilingi Ngindrai? Wawu mbukena wawu kapiraniy. 20 Sehe melit mepo yowu kannimei, pe yowu kanhilingiy, ara yowu kanlahiy para kahatohai nongan para aliy pwi yoh.&gt;&gt;

21 Pwen yihu ndramat namandran para poho kol ara, ara huiki nongan hayah pwokeyan pe tahakulan, para pakapanohowani hilu kiya aliy ihipwen, pwen yihu pwandrisa hilu hilyau. Yihu ro lohonge ndrit iya sehe sai para hu kasingori hilu, paratesah, yihu ndramat masih, ara huro hari ngala Ngindrai iya paingan, iya tesah kintayah. 22 Paratesah, ndramat mepo Pita hilu Yohanes hilu mbusi kinima pwoke iyatan pe iya hiyan, ara hayou tan iro mahaangui pe ndromwan.

Totohun tahu mepo hupwotisingi lohongahu

23 Iyamulan para yihu tali hilu hilyau ihipwen, Pita hilu Yohanes ara hilu mui hilyarayah hilya kili hu ndramira hilu imwonen. Pe hiltiyani nongan masih mepo hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu yapane kol, ara hu kanpwai kinna kili hilu iya aliy. 24 Pe iro mwonen huhilingi nongan aro, pwen yihu masih ara huhuri mbulukoyu totohun tahu iyawule iya kili Ngindrai, hupa, &lt;&lt;O Yapan, Wou opu. Wou anmangsani kol pwan pe hu kol yang, iyapolo ndras pe melit masih hu tora aliy. 25 Mwoiwam Haiyan iyki nongan iya poho ndramat para poya mbulyam Tepit, ara yiy tumburou, pe ipa,

&lt;Paratapeh pe hu ndraye ndramat masih hundrangis?

Pe paratapeh pe hu ndramat hapat-hapat humburi nongan o mwaihei para kambusi kultuw mwomwan?

26 Hu king para kol pwan ara husa mbultani hu,

iyapolo hu yapane kol, para kapo pahun kiya kili Yapan pe kiya kili ndramiran, Kristus.&gt;*

27 Ara ndrokonan tehe Herot iyapolo Pontiyus Pailat iyapolo hu Ndramira Lah,† pe iyapolo hu ndraye Yisrayel, ara hu masih hurawure hu topo kol namandran iye, pe humburi nongnahu para kamwisnani ndramiram haiyan para poya mbulyam, Yesu, mepo antakiniman. 28 Yihu kanmbusi melit masih kene ara, iyau ndruwa nongnam opu mepo anpwandrandrahaniy mamu kinna tehe andre kirayah. 29 Mahapo, Yapan, wou annimei sehe nongan hu pakapanohowani yowu kaliy. Pwen aiki pwoke para yowu, ndramiram para poya mbulyam, koro tine pwokeyan para kapohowe nongnam. 30 Aiki nimam kiya ndrita hu ndramat humwa para hu karayah hiyan, pe ambusi hu kaipisa pwoke pe ndraikiya pwoke handra-handra kiya ngala ndramiram haiyan para poya mbulyam, Yesu.&gt;&gt;

31 Yihu tohun ihipwen opu, pe kol hape mepo hurakomwe hu huro aliy, ara inunuw. Pe Mwoiwan Haiyan isa pe isongorani hu masih pe hupep, pe irahatini hu para hu kapohowe nongna Ngindrai.

Hu mepo hupwotisingi lohongahu, ara hutainge menmenahu

32 Yihu mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Yesu, ara ndriyahu pe lohongahu iro handra kopu. Ndramat hamou-hamou neren kinhopo kinna melit tan mbukenan pwi, hapeko melit tahu hamou-hamou ara irayah tehe menmenahu masih. 33 Yihu aposel hu ngara kapohowe titiye mepo hunimei, tehe Yapan Yesu ara imat pe kintine paiwe; pe nongnahu ara pwokeyan pe tahakulan iya. Pe pahas ta Yapan ara iro ndrita hu masih. 34 Pe mwalinga hu masih, ara hamou tahu kinho ndroisiy pwi; paratesah, yihu mepo mapwenehu ndre masuwehu, ara hupo pehei iya menmenahu ara, pe huwiri singayai iyau aliy isa, 35 pe husaikiy isa mbulmara hu aposel. Pwen hutainganiy iya kili hu ndramat mepo hundroisiy.

36 Yosep ara ndramira Lepi hamou; yiy ara para mbuson Saiprus. Pe hu aposel hupohowe ngalan handra yi, ara Parnapas. (Ndroiyi ngalan iya nongna kolohu, ara ipa, &lt;&lt;Ndramat para kisotini ndramat.&gt;&gt;) 37 Yiy ara ipo pehei iya pwenen hambut, pe isaiki singayai para aliy isa mbulmara hu aposel.

5

Ananiyas hilu Sappira

1 Porosih aro ndramat hamou ngalan Ananiyas iyapolo nambuyun Sappira, ara hilu yi hilyapo pehei iya pwene hilu hambut. 2 Pwen Ananiyas iwiri kenne pwene hilu pe ikulani hape para aliy, pe nambuyun Sappira ara ipahasaniy i. Pe ndromwan, ara isaikiy masih iya mbulmara hu aposel, pe iyunguraniy tehe kenne pwene hilu masih kene ara kiniykiy topwei.

3 Hapeko Pita ipwai, ipa, &lt;&lt;Ananiyas, paratesah pe Sinai isa nondriyam pe apapwasike Mwoiwan Haiyan, pe akaituwe kenne pwan hape ita ndron kili wou? 4 Wou anpopehei kinna pwenem mapu, pwan ara, ara pwenem imwonen, ndre? Pe anpopehei kinna aliy pwen, pe kennen masih kene ara menmenam, ndre? Paratesah ndrokonan pe alohongani kultuw ara iro ndriyam? Wou ara anpwasike ndramat pwi yoh; hapeko apapwasike Ngindrai.&gt;&gt;

5 Pwen Ananiyas ihilingi nongan aro ihipwen opu, iyos iya pwan o, meren. Pe hu ndramat masih mepo huhilingi tesah irayah, ara nohowai namandran iya, iwiri hu. 6 Pe yihu wihou hayah hutine husa, pe husumwa nombuwen pe huhuriy iya ngawan, pe huyaroniy.

7 Iya ndruwa paramwandrai maroyoh ihipwen, nambuyun isa nondriyan i. Hapeko yiy ara ikowu sehe melit mepo kintayah pwen. 8 Pwen Pita isike yiy, ipa, &lt;&lt;Apwai kisa kili yo na, ara ndrokonan tehe kenne pwene walu Ananiyas ara ndromwoyan tehen iye ko?&gt;&gt; Pe isomwi yiy ipa, &lt;&lt;Ehe; kennen ara ariya ko.&gt;&gt;

9 Pwen Pita ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Paratesah walu nambuyum almburi lohonga walu iyawule handra ko, para walu pakanohonou Mwoiwa Yapan? Animei! Yihu mepo huyaroni nambuyum, ara husa hutora pohomara karam mahapo, pe andre hu kahari wou aya ngawan tehen aliy yi.&gt;&gt;

10 Hape pwi ko, iyos iya pwan iro ngondro ndrika Pita, pwen o, meren. Pwen hu wihou ara, husa nondriyan pe hunimei tehe Sappira ara kinimat pwen. Pwen huhuri yiy pe huya roni yiy iya iye ngilse nambuyun. 11 Pwen nohowai namandran iya, ara iwiri hu ndramira ekklesiya* masih, pe iyasura hu ndramat hiyeh huhilingi melit ara irayah.

Hu aposel husopwoyani hu ndramat soyon

12 Yihu aposel ara humbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke, pe hu kinima pwoke handra-handra soyon iya iro mwalinga hu ndramat. Pe yihu ndramat mepo hupwotisingi lohongahu, ara ngara hu kasa mbultani hu kawule koro ndrohonoku ngohongoh ta Solomon. 13 Pe hu ndramat hayah i, ara ngara hu kasikiye hu aposel, hapeko ngara hu kanoh pe kahandrundru para kayasura hu. 14 Hapeko hu ndramat hayah i mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Yapan, hu kamai pe hu pihin kene, ndromwoyahu ara iro hon iropo iya soyo-soyon iya. 15 Pe ariya ko pwi, huro sap hu ndramat humwa husa ngawan pe humwaniyani hu huro ndrita hu yokyok pe hu sou huye sai. Pe hupa ndre sumwoiwa Pita andre kihis kiya ndrita hu hayah tahu kiro mwonen kisayau, pe andre hu karayah hiyan. 16 Tehen tora ko, hu ndramat soyon iya para hu kol mepo hurakayani kol namandran Yerusalem, ara husap hu ndramat humwa, pe hu ndramat mepo hu payit huro ndritahu pe hupwalngani hu, ara husa yi. Pe hu masih ara huya hiyan topwei.

Hu tandroyani hu aposel

17 Pwen pe pris ihohin ta hu pris masih kene, iyapolo susuran hu, hu mepo para kili hu Satyusiy, ara humaimai pe hundrangis anahu. 18 Pwen huya pe humbultuwe hu aposel pe huwasi tahatini hu, pe huyaiki hu huya nondriya kou mepo hu ndramat para tandroindroi ngara hu koro aliy. 19 Hapeko iro mwonen ping ara, angelou hamou ata Yapan isa pe itipe hu papai para kou, pe iwiri hu aposel huya ngawan, pe ipwai iya kili hu ipa, 20 &lt;&lt;Akaya pe akoro tine nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe akapohowe nongan para kultuw masih para taleh howen iye, ara kiya kili hu ndramat.&gt;&gt;

21 Pwen huro ndruwa nongna angelou. Pwen makohuping o, hu aposel ara husong huya kowa yumwa totohun namandran tehe angelou kinpwai kinna kili hu pwen, pe huro hinuwani hu ndramat.

Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene pe iyapolo susuran hu ara husarayah, pe huyoh hu Sanhetrin—mbultere ta hu yapane Yisrayel masih—ara husa harong. Pwen hupwanos iya kou para hu kawiri hu aposel kasa. 22 Pwen hu makundrayin ara huyarayah huya kou, hapeko yihu nimei tehe hu aposel, ara hu konto nondriyan pwi. Pwen humui huya, pe hutiyani melit masih ara, iya kili hu namandran, 23 hupa, &lt;&lt;Yowu ya pe yowu nimei tehe papai masih para kou ara kanwariy tisingiy. Pe hu ndramat para memere ara huro tine pohomara papai masih. Hapeko iro mwonen yowu tipe hu papai ara, yowu kannime hamou kinto nondriyan pwi.&gt;&gt; 24 Pwen ndramat iya mu tahu makundrayin mepo ngara hu koro memerani yumwa totohun namandran, iyasura hu namandran tahu pris ara huhilingi nongan ara, pe huro lohonge soyon, hupa, &lt;&lt;Aripo sehe melit ndrokonan?&gt;&gt;

25 Pwen ndramat hamou ara isarayah pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akahilingiy! Hu ndramat mepo wawuiki hu huro nondriya kou, ara mahapo hutora tine nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe hu tora hinuwani hu ndramat.&gt;&gt; 26 Pwen ndramat mepo namandran ta hu makundrayin iyasura ndramiran hu, ara huya wiri hu aposel husa. Hapeko yihu kanluwi tarahani hu pwi, paratesah, yihu nohowani hu ndramat, matisan hu kasolpwa hu kaya pat.

27 Pwen yihu wiri hu aposel husa pe husaiki hu huro tine mbulmara hu Sanhetrin, pe pris ihohin ta hu pris masih kene, ara ipiye paya nongan ipa, 28 &lt;&lt;Yowu kanpwatisingiy pwokeyan kinsa kili wawu, tehe wawu mbuna akahanuwani hu ndramat kiya ngala ndramat ara. Hapeko pwi! Hinonou tawawu ara kinsilihi topwe nondriya kol Yerusalem masih, pe wawuiki konan isa ndrita yowu tehe yowu tingundru ndramat ara, pe yowu andre kawiri koran.&gt;&gt;

29 Pwen Pita iyasura hu aposel husomwiy, hupa, &lt;&lt;Yowu andre koho ndruwa nongna Ngindrai hamou opu, pe nongna hu ndramat, ara pwi. 30 Ngindrai ata tumburou hu ara ihingini Yesu itine paiwe. Yiy mepo wawuiki yiy para hu karapaingi yiy kiho kei tondrih para kimat. 31 Ngindrai kinwiri yiy kinna paingan pe itampwan niman mot. Yiy ara tehe Noru King, pe Ndramat Para Kisopwat hu ndramat. Pwen pe ita rasaya worou Yisrayel para karapaiwani ndriyarou, pe andre kitali hu pakut mwomwan torou. 32 Yowu nime hu melit masih ara pe yowu topo tiyaniy, pe Mwoiwan Haiyan ata Ngindrai iripo tiyaniy tehen aliy yi—yiy mepo Ngindrai ngara kiykiy kiyata hu hiyeh ngara hu kahilingi yiy.&gt;&gt;

33 Pwen iro mwonen hu namandran ara huhilingi nongan aro, ndriyahu isin tahu, pwen tehe hu pakatingundru hu aposel. 34 Hapeko hamou tahu namandran ara, ngalan Kamaliyel, yiy itine mwalingahu. Pe yiy ara Parisiy hamou, pe ndramat hamou para kihinuwani nongan para pwahanou, pe ngara hu ndramat masih kahaiyani yiy. Pe itine iro mbulmarahu para Sanhetrin, pe ipwatisingiy para hu kawiri hu aposel kaya koro ngawan hape namu. 35 Pwen Kamaliyel, ara ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu ndramira Yisrayel, kapa wawu pakambusi sehe melit kiya kili hu ndramat aro, ara akatuluwaniy kiya hiyan namu. 36 Mamu hape kinna, Teutas ara isarayah pe isikiye yiy, tehe yiy ara ndramat hamou mangalan, pe ndramiran hu ara hurayah pakeh tehe mahaangat. Hapeko hu ndramat hayah hutingundrun, pe hu masih mepo huhilingi yiy pe huyehelun ndruwan, ara humasumbuwe topwei. Pe ngalan ara iya mwaihei o. 37 Pwen iyamulan hape yi, Yutas ndramira Kaliliy ara isarayah iho mwonen nondriya lenge yukuya ngala ndramat. Yiy ara isuhuri hu ndramat hayah pe iluwi hu huho ndruwan. Hapeko hu hayah hutingundrun i, pe hu mepo huhilingi yiy pe huyehelun ndruwan ara humasumbuwe topwei. 38 Tehen tora ko, nakupwai kisa kili wawu ye, akatali hu koro! Kapa melit mepo hutora lohonganiy pe hutora mbusiy ara iyau kili ndramat, ara andre kissau. 39 Hapeko kapa kiyau kili Ngindrai, wawu kanwenei para kapwalngani hu pwi yoh. Matisan kamulan wawu kayirowei tehe wawu tora po pahun iyapolo Ngindrai.&gt;&gt;

40 Pe hupwes iya nongna Kamaliyel, pe huyoh hu aposel husa, pe humwiriyani hu. Pe hurandrokomara hu tehe hu mbuna katiyani ngala Yesu. Pwen pe hutali hu huyau.

41 Pwen hu aposel huya mawen mbulmara hu Sanhetrin iyapolo pwesai. Paratesah, hupwes tehe Ngindrai inimei tehe yihu lahiy para hu kakuni masirai kiya ngala Yesu. 42 Lang sih iyau sih, ngara hu koro nondriya kowa yumwa totohun namandran, pe ngara hu kaya payumwa wum. Pe yihu aposel ara konhotohai mbulen para hinonou pwi, iyapolo pohoweya nongan hiyan tehe Yesu, yiy ara Kristus.

6

Hurakinima hu ndramat manandrtimou

1 Iro mwonen lang ara, ndromwoya hu yau ta Yesu, ara iro hon iropo iya soyon iya. Pe yihu mepo ngara hu kawong kiya nongna kol Krik, ara humaimai anahu mepo ngara hu kawong kiya nongna kol Aram.* Pe hupa, &lt;&lt;Wawu ara ngara akapomene hu pihinau tawawu kahiyan kiho nondriya mbulen para lang sih-sih. Hapeko hu pihinau towu, ara koyu wawu ngara kirut tahu.&gt;&gt; 2 Pwen yihu Songui pe Lumou, ara huyoh hu masih para ndrokoyirayi yowe Yesu husa harong, pe hupa, &lt;&lt;Kinmwonen pwi para yowu katali mbulen para pohoweya nongna Ngindrai kiro, pe koro waiyani tainge anandrinai; ara pwi yoh. 3 Pwen pe wawu nali, wawu kapirani hu ndramat manandrtimou hutora mwalinga wawu, yihu mepo wawu pahasaniy tehe hupep iya Mwoiwan Haiyan, pe iyasura lohongai hiyan. Pe yowu andre karakinimahu pe kaiki mbulen iye kiya nimahu para hu koro ponokulaniy. 4 Hapeko andre yowu kaiki yowu lang masih kiya totohun, pe kiyapolo mbulen para pohoweya nongan.&gt;&gt;

5 Pe yihu masih ara hunamiliy, pe hupwes iya lohonga hu aposel. Pwen pe hupirani Stipen, yiy ara ndramat hamou ipep iya lohongai ndrisiyon, pe ipep iya Mwoiwan Haiyan; pe iyapolo Pilip, Prokorus, Nikanor, Timon, Parmenas pe Nikolas. Nikolas ara ndramira Antiyok hamou, pe yiy ara hamou Yutah pwi, hapeko isa pe isusuye iyapolo hu iya totohun tahu pe irayah tehe hamou Yutah imwonen. 6 Pwen huwiri hu manandrtimou ara, huya mbulmara hu aposel, pe hu aposel ara huiki nimahu iya ndritahu pe hutoholi hu.

7 Pwen nongna Ngindrai ara iro mandra. Pwen pe ndromwoya hu yau ta Yesu ara iro hon iropo iya soyo-soyon iya, iro kol namandran Yerusalem. Pe hu pris soyon, ara huro ndruwa lohongai ndrisiyon iya kili Yesu.

Humbultuwe tahatini Stipen

8 Stipen ara yiy ndramat hamou ipep iya pahas, pe pwoke ta Ngindrai pwokeyan iya ara iro kili yiy. Pe ipwaingani hu kinima pwoke namandran pe hu kaipisa ndraikiya pwoke iro mwalinga hu ndramat. 9 Hapeko hu ndramat hayah ara husa pe hurakokowai iyapolo Stipen. Yihu, ara huyau te yumwa mbultere tahu Yuta hawum hupohowei Yumwa Mbultere Ta Hu Ndramat Mepo Hu Kaningoh Pwandrendres.† Yihu ara hu ndramira Yutah mepo huyau kol namandran malkol Sairini pe Aleksandriya iyapolo hu Yutah para kol namandran iya Silisiya pe Esiya. 10 Hapeko Mwoiwan Haiyan ara iyki lohongai hiyan iya, iya kili Stipen, pe hu kanwenei para hu kapepet pe karamwaitini nongnan ara pwi.

11 Pwen pe hurambumbuni hu ndramat hayah i, para hu kapwai, kapa, &lt;&lt;Yowu ara ngara kahilingi Stipen kipwasisiman ana Mose pe Ngindrai!&gt;&gt;

12 Pwen tunan nongan ara ko, pe isuhuri hu ndramat masih iyapolo hu yapane kol, pe hu ndramat para hinuwani nongan para pwahanou. Pwen husa mbultuwe tahatini Stipen, pe huyaiki yiy iya mbulmara hu para Sanhetrin. 13 Pe huiki hu ndramat hayah para pwandrandraman husa yi, pe hupa, &lt;&lt;Ndramat aro ara ngara kiwaiyani nongan para kimwisnani yumwa totohun haiyan namandran aro, kiyapolo nongan para pwahanou. 14 Yowu kanhilingi Stipen kinpwai tehe Yesu ndramira Nasaret ara, ara andre kipwalngani wum iye pe kisuluyani hu kowase Mose mepo kiniykiy pwen kinsa kili tou.&gt;&gt;

15 Pwen yihu masih mepo hurompwan nondriya mbultere tahu para Sanhetrin, ara marahu indrong ta Stipen pe hunime mbulmaran ara mwensen pwen tehe mbulmara angelou hamou.

7

Stipen ipohowe nongan iya kili hu Sanhetrin

1 Pwen pris ihohin ta hu pris masih kene isok Stipen, ipa, &lt;&lt;Nongan mepo hutora pomate wou iya aliy, ara ndrokonan?&gt;&gt;

2 Pwen Stipen ipwai, ipa, &lt;&lt;Wawu nali pe wawu tomo, wawu kahilingi yo na! Tumburou Apraham, mapu kinna Haran, ara Ngindrai mangannganan iya, iyarayah iya kili yiy, tandrohongan iro ndron kol Mesopotamiya. 3 Pe Ngindrai ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Atali kolom pe yowem hu pe ayau aya kol mepo andre kupwainganiy kisa kili wou.&gt;

4 Pwen itali kolo hu Kaltiya pe iya iyempwan Haran. Pe taman imat ihipwen, Ngindrai irakuhuyani yiy, pe isa kol mepo mahapo wawu topo kuw aliy. 5 Hapeko Ngindrai ara kinhang Apraham handra melit, ndre hape pwan ndrohongan tehe popowe hamou para kiya mbukenan yiy, ara pwi masih. Hapeko Ngindrai ara kintapaniu pwen kinna kili yiy, tehe yiy pe ndrayen hu nakasarayah kamulan, andre kawiri pwan ara kiya mbukenan hu. Iro tandrohongan ara, Apraham kinpo hamou norun mapu. 6 Pwen Ngindrai ipwai iya kili Apraham, ipa, &lt;Andre ndrayem hu kaya korompwan kol hakol mawen mepo kolohu pwi. Pe andre hu kaya pwandrendres tahu, pe hu ndramat para kol ara andre hu karandroyani ndrayem hu kipoo hayou mahaangat. 7 Hapeko kiyamulan andre kurakultuwani hu ndramat para kol namandran masih ara kiya mwomwan masih. Pe kamulan para aliy, andre ndrayem hu kasa mawen kol namandran ara, pe andre hu katohun kisa kili yo kiro kol aripo.&gt; 8 Pe Ngindrai iyki sosondrih iyatan ara tehe kinima tapaniu. Pwen Apraham iyki Yisak, pe isondriti kapilon iya lang androlwoh, pe iyamulan Yisak iyki Yakop, pe Yakop ara irayah tama tumburou hu songui pe lumou, mepo hurayah hu yapane rou koluw.

9 Pe hu yapane rou ara humaimai ana Yosep, pwen pe hupo pehei iyatan para kirayah ndramat para pwandrendres o mwaihei tahu Yisip. Hapeko Ngindrai ara iro sura yiy, 10 pe isopwat yiy isa mawen nondriya hu nopwaran tan masih. Pe iyki lohongai hiyan iya kili Yosep iro mbulmara Paroh, king tahu Yisip, pe iluwi lohonga Paroah para kinamili yiy. Pwen pe king iyki Yosep irayah ndramat hamou mangalan iho hin tahu Yisip masih kene, pe iro nimnim iya melit masih nondriya kalsuwa king.

11 Pwen pe song, ara ingas kol malkol namandran masih Yisip pe Kenaan kene, pe ngandran namandran iya, ara irayah kili hu. Pe tumburou hu masih kene ara huseyeh anandrinahu ndrit. 12 Pwen pe Yakop ihilong tehe mbuwa wit* ara iro Yisip; pwen pe ipwandrisa tumburou hu huya Yisip lang sih imu. 13 Pwen pe humui porosih i, pe Yosep ipwaingani yiy iya ngawan kili nalin hu. Pe Paroh i, ara isayirowe hu ndraisih ta Yosep ara hu hiyeh. 14 Iyamulan para aliy, Yosep ipwanos taman Yakop iyapolo hu ndraisih tan mwanye, para hu kasa. Ndromwoya hu masih, ara andrtingui pe yimou. 15 Pe Yakop ara iya pwan Yisip, pe imat iro aliy, pe norun hu masih mepo tumburou hu, ara humat huro aliy i. 16 Pe Yakop hilu Yosep ara huhuri nombuwe hilu pe humui huyaroniy iya ngat sou ita Sekem. Ngat sou ara, ara ngat mepo Apraham kinsowaniy pwen, kili noru Hamor hu iro kol Sekem iya singayai hayah.

17 Pwen lang, ara iropo isa pakeh para tapaniu, mepo Ngindrai kinmbusiy kinna kili Apraham, ara nakirayah mannan. Pe ndromwoya ndramirarou hu Yisrayel, mepo huro Yisip, ara hurohon huropo huya soyo-soyon iya. 18 Pe iyamulan, king hamou tahu Yisip isarayah i, pe yiy ara ikowu ta Yosep. 19 Pwen king, ara imburi lohongai sahin para kipakarawani ndramirarou hu; pe irahatuwe tumburou hu, pe irakekeyani hu para hu kapiyani noruhu malaman para hu kamat.

20 Iro tandrohonga lang ara, Mose isarayah, pe yiy ara mbunah hamou hiyan iya, iya mbulmara Ngindrai. Pe huro pwokerani yiy iro suwe taman, ipoo walah maroyoh. 21 Pwen tandrohonga huwiri yiy iya ngawan, noru king pihin iwiri yiy pe ihingini yiy tehe norun imwonen. 22 Pwen Mose ara iwiri hinonou pe lohongai hiyan masih para Yisip. Pe irayah ndramat hamou pwokeyan, iya nongnan pe mbulyan.

23 Tandrohonga hayou ata Mose iho mahaangui, pwen ilohonge para kiya saisai kiya kili yowen hu para Yisrayel. 24 Pe inime hamou tahu para Yisip ara iro tandroyani hamou para Yisrayel. Pwen ihimbusani ndramira Yisrayel ara, pe ipenani yiy, pe itingundru ndramira Yisip iya soiwin. 25 Pwen Mose ilohonganiy tehe ndramiran hu, ara andre kanime sayani yiy tehe Ngindrai andre kisopwat hu Yisrayel kiyau niman. Hapeko yihu kanyirowei pwi. 26 Pwen iya lang sih i, yiy isarayah pe inime hilu Yisrayel malmou hiluro tamate hilu. Pwen ihinonou para kiramwanye hilu. Pwen ipa, &lt;Malmou, walu, ara walu nali walu aro, paratapeh pe walu tora tamate walu?&gt;

27 Hapeko yiy mepo iro tahatai ara itinihi Mose iya mawen pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Hiyeh ndrokonan ipwai pe wou aparayah namandran hamou towu pe ndramat para tamwanye? 28 Wou apatingundru, iyawule tehe anitingundru ndramira Yisip pihe ara, ndre?&gt; 29 Iro mwonen Mose ihilingi nongan aro ko, iwop iya kolo hu Mitiya, pe imin aliy namu. Iyamulan iyesou, pe iyki norun malmou kamai.

30 Iyamulan para hayou mahaangui isayau ihipwen, pwen angelou hamou ara iyarayah iya kili Mose, iya kol ndrohoyin pakeh Pahayi Sainai. Pe angelou ara isarayah iho nondriya mwan iro yat pweye kei hakou mendreheh. 31 Pwen iro mwonen Mose inimei, ilohonge ndrit iya sehe melit mepo iro nimei. Pwen pakiya pakeh para kituluwaniy kiya hiyan. Hapeko ihilingi mbulukoyu Yapan iwong, ipa toro: 32 &lt;Yo urupo Ngindrai ata tumbum hu, Ngindrai ata Apraham, Yisak, pe Yakop.&gt; Pwen pe Mose ara ilelen pe ihindrundru para kinimei.

33 Pwen Yapan ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;Atali hatna pwelekam kiya mawen, paratesah, hape mepo ata tine aliy, ara pwan haiyan. 34 Yo ara kuntuluwaniy pe kunnimei pwen, sehe nopwaran mepo hu ndramiro hutora kuniy nondriya kol Yisip. Yo ara kunhilingi ndringehu, pwen pe usa pwan para kusopwat hu. Pwen pe asa; andre kupwandrisa wou amui aya Yisip.&gt;

35 Mose aro ko, ara yiy ndramat mepo mamu hu kandrihisani nongnan, hupa toro: &lt;Hiyeh ndrokonan ipwai pe wou aparayah namandran hamou, pe ndramat para tamwanye?&gt; Ngindrai mbukenan ipwandrisa yiy iya, para kirayah ndramat namandran pe ndramira konuh. Pe lohongai aro iyau kili angelou mepo iyarayah iya kili yiy iro pweye kei mendreheh. 36 Pe Mose iluwani hu hutali Yisip. Pe imbusi hu kinima pwoke, pe hu kaipisa ndraikiya pwoke hayah iro Yisip, pe iro Ndras Laman, pe iro kol ndrohoyin, ipoo hayou mahaangui.

37 Mose aro, ara yiy ipwai iya kili hu Yisrayel ipa, &lt;Ngindrai andre kipwandrisa poropet hamou tehe yo, kisarayah mwalinga ndraye wawu imwonen.&gt; 38 Yiy ara ndramat mepo iro nondriya mbultere sih iro kol ndrohoyin, iyapolo angelou iro wong iyasura yiy iro Pahayi Sainai. Pe iro polo tumburou hu yi. Pe iwiri hu nongan para taleh para kiykiy kisa kiltou.

39 Hapeko tumburou hu, ara humwisnaniy para hu kahilingi yiy. Pe hurapiyani yiy, pe ndriyahu ara hurapaiwaniy, pakamui kaya Yisip. 40 Pwen hupwai iya kili Aaron, hupa, &lt;Amangsani hu ngindrai hayah para hu keye mu torou. Ndramat Mose ara, mepo iluwani worou tusa mawen Yisip, tanarou pwi sehe melit ndrokonan kinsahaye yiy!&gt; 41 Pwen humangsani kerewek hamou aro, mwensen tehe noru mbulmwakau. Pe husaiki yukyuk hayah isa kili yiy, pe hupo kowas para hu kapwesani kerewek tahu ara, mepo humangsaniy iya nimahu imwonen. 42 Hapeko Ngindrai iyki ndruwan iya kili hu, para hu katohun kiya melit huhora yang tehe paramwandrai, walah, pe hu piriy. Aro, ara kintayah mannan tehe pwayan kinpwai ita puk tahu poropet.

&lt;Wawu Yisrayel masih, wawu wiri hu yukyuk pe hu hanghang nondriya hayou mahaangui iro kol ndrohoyin, ara wawu pa ndre wawuikiy isa kili yo, ndre? Pwi yoh.

43 Yopai mepo wawu kuniy, ara ato pwi; yopai ara, ara ata ngindrai pwasoyou ngalan Molek, pe ata piriy sih ngalan Repan mepo wawu kanmangsaniy para katohun kaliy.

Ndroiyin ariya ko, pwen andre kurasse wawu kayau kaya kol hape mawen ndruwa Papilon, pe akayamin aliy na.&gt;

44 Tumburou hu ara huro kol ndrohoyin, pe yopai para Ngindrai kipwaingani nongnan ndrokonan kiya kili hu, ara iro surahu. Mose imangsani yopai ara, ara imwonen tehe Ngindrai kinpwai kinna kili yiy, pe humangsaniy, ara ihisoule ko tehe sumwoiwa yopai mepo Mose kinnimei. 45 Pwen tumburou hu, ara huwiri yopai ara iro kili tamahu, pe huhuriy isapolo hu, tandrohonga huya sura Yosuwa. Pe hupo pwan kili hu ndramat hapat-hapat, mepo Ngindrai imbultahahu huyau huya mawen mbulmara tumburou hu. Pe yopai ara iro ndron sura hu, ipoo irahihini lenge King Tepit, ndramat mepo Ngindrai inamili yiy, ara isarayah. 46 Pe Tepit isok Ngindrai para kipa hiyan katan para kipuli wum hawum, para kirayah yumwa Ngindrai ta Yakop, para kiyen aliy. 47 Hapeko Solomon isa pe ipuli wum ta Ngindrai ara.

48 Hapeko Ngindrai Iyera Paingan Masih, ara ngara kinye nondriya hu wum mepo hu ndramat ngara hu kapuliy kiya nimahu, ara pwi. Tehe poropet kinpwai,

49 &lt;Yapan ipa, &lt;&lt;Kol paingan yang, ara ndrohonoku pwanpwan ta king pe ato kopu,

pe kol pwan, ara ndrohonoku ndriko.

Wawu andre kapuli wum tehen tapeh, para kusa pe kuyen aliy?

Pe ndrohonoku para kusa pe kuro ngoh aliy, ara aleheh?

50 Melit masih kene ara, ara umbusi hu topwei iya nimo, ndre?&gt;&gt; &gt;

51 Lohonga wawu pe ndriya wawu kinndrap, tehe hu ndramat hukowu ta Yapan, pe ndrainga wawu ara wassan! Wawu ngara kasingori Mwoiwan Haiyan lang masih kene, tehe tumbu wawu hu ngara kambusiy koluw kinna. 52 Sehe poropet koluw iro, pe tumbu wawu hu konho tandroyani yiy pwi? Ara pwi masih. Yihu tingundru hu mepo hu kanpohowei mamu tehe Ndramat Imwonen Masih nakisarayah. Mahapo ndramat ara kinsa pe wawu kantatuni yiy kinna nima hu ndram, pe wawu kanitingundrun kinimat. 53 Ndrokonan tehe wawu kanwiri nongan para pwahanou pwen iyau nimahu angelou, hapeko wawu, ara konto ndruwan pwi yoh!&gt;&gt;

Yihu solpwa Stipen iya pat

54 Yihu Sanhetrin tahu Yutah, ara huhilingi nongna Stipen pe hundrangis pe huyan ndrisingi koltahu iyatan. 55 Hapeko Stipen ara ipep iya Mwoiwan Haiyan, pe maran itandras iya kol paingan yang pe inime nonowa ngana Ngindrai, pe inime Yesu ara iro tine iyapwen te nima Ngindrai mot. 56 Pwen pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Akanimei! Yo unime kol paingan yang ite, pe Noru Ndramat, ara ita tine iyapwen te nima Ngindrai mot!&gt;&gt;

57 Pwen pe huhilingiy, pe husiyi ndrainga hu. Pe huro palngai anan namandran iya, pe hu masih ara huhulun porosih ko huya kili yiy. 58 Pe huluwi tarahani yiy iya ngawan para kol namandran, pe huwiri hu pat para kasolpwa yiy kiya aliy para katingundrun kimat. Pe yihu ndramat mepo huro nimei, ara huyaiki koiwe hu iya pakeh ngondro ndrika wihou hamou ngalan Sol.

59 Pe mahuro solpwa yiy iya pat manau, irakamam, pe ipa, &lt;&lt;Yapan Yesu, awiri mwoiwo!&gt;&gt; 60 Pwen iyos te ngundrun iya pwan, pe iwayeh namandran iya, ipa, &lt;&lt;Yapan! Mbuna apo soiwi mwomwan tahu!&gt;&gt; Stipen ipa tehen toro ko, pwen imat.†

8

1 Pe Sol, ara ipa hiyan para hu katingundru Stipen.

Sol irandroyani ekklesiya pe humasumbuwe

Iro mwonen lang ara ko, yihu tandroyani hu para ekklesiya iro Yerusalem, pe huiki ngandran namandran iya, iya kili hu. Pwen pe yihu masih, ara humasumbuwe huya nondriya kol malkol namandran iya, Yutiya pe Samariya. Hapeko yihu aposel opu, ara hu konto ndron Yerusalem. 2 Pe hu ndramat hayah kultuwayihu imwonen iya mbulmara Ngindrai, ara huya wiri nombuwe Stipen, pe huroniy, pe huro rang malihu iyatan. 3 Hapeko Sol ara iro pwalngani ekklesiya, pe iro ngas seu hawum iya hawum, pe iro luwi tarahani hu kamai pe pihin kene, pe iyaiki hu huya nondriya kou.

Pilip iro kol namandran hape Samariya

4 Yihu yau ata Yapan mepo humasumbuwe, ara huya huro pohowe nongna Yapan iya hu kol masih mepo huya huyen aliy. 5 Pwen Pilip iya kol hakol namandran ita nondriya kol namandran hape Samariya pe iya tiyani pohoweya Kristus iya kili hu. 6 Yihu ndramat soyon iya huhilingi Pilip, pe hunime hu kaipisa ndraikiya pwoke mepo iro mbusiy, pwen pe huhilingi nokulani sehe melit iro pwai. 7 Pe hu ndramat soyon mepo hu payit huro ndrita hu, ara hu payit huwayeh namandran iya, pe hutali hu ndramat ara, pe husa mawen. Pe yihu ndramat soyon i, mepo yihu konoho rokai pwi, ndre ndrikahu kowen, ara hungoh pe hurayah hiyan. 8 Pwen pe pwesai namandran iya, ara iwiri hu ndramat para kol namandran ara.

Simon mepo mapairan

9 Pwen ndramat hamou ngalan Simon, iro kol namandran ara, ara taporosihsih ngara kiro rakultuw kiya pairan handra-handra. Pe hu ndramat masih para Samariya, ara huteleh mwomwan iya hu sehe melit mepo ngara kiro mbusiy. Pe yiy isikiye yiy tehe yiy ndramat hamou namandran. 10 Yihu ndramat mangalahu pe hu ndramat o mwaihei, ngara hu masih kene ngara hu kahilingi yiy, pe hupa, &lt;&lt;Pwoke ta Ngindrai mepo ngara hu kapohowei Pwoke Namandran, ara ita kili ndramat ara.&gt;&gt; 11 Yihu ara huho ndruwan, paratesah, ndrangan niwen iya, ngara kiro mbusi lohongahu kandrap kiya pairan handra-handra. 12 Hapeko Pilip iro pohowe nongan hiyan para kultuwayi kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy pe iyasura ngala Yesu Kristus, pe hu ndramat mepo hupwotisingi lohongahu iya aliy, ara huwiri paptais, hu kamai pe hu pihin kene. 13 Pe Simon ara ipwotisingi lohongan i, pe iwiri paptais. Pe ippai iro polo Pilip iya hape aleheh mepo Pilip iropo iya aliy. Pe inimei pe ilohonge ndrit iya hu kaipisa pwoke pe hu ndraikiya pwoke namandran iro tayah.

14 Yihu aposel mepo huro Yerusalem ara, huhulong tehe yihu para Samariya ara hu kanwiri nongna Ngindrai pwen. Pwen hupwandrisa Pita hilu Yohanes hilya kili hu. 15 Iro mwonen hilu yarayah hilya Samariya, hilu tohun para hu kawiri Mwoiwan Haiyan, 16 paratesah, yihu kanwiri paptais iya ngala Yapan Yesu, hapeko Mwoiwan Haiyan, ara kinna ndrita hamou tahu mapu. 17 Pwen pe Pita hilu Yohanes ara hiluiki nima hilu iya ndritahu, pe yihu wiri Mwoiwan Haiyan.

18 Pe iro mwonen Simon inime hu aposel huiki nimahu iya ndrita hu ndramat, pe Ngindrai iyki Mwoiwan iya kili hu, pwen pe pakiyki singayai kiyata hilu aposel, 19 pe ipa, &lt;&lt;Alkaiki pwoke ara kisa kili yo yi, pwen kapa kuiki nimo kiya ndrita hu hiyeh, andre hu kawiri Mwoiwan Haiyan i.&gt;&gt;

20 Hapeko Pita isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Wou pe singayai tam, ara andre walu kaya mwomwan kene. Paratesah, yukyuk ta Ngindrai, ara apa ndre alahiy para asowaniy kiya singayai! 21 Mbulen mepo youlu topo mbusiy, ara hape tam pwi, pe hape ngalam kinto aliy pwi yi. Paratesah, ndriyam ara kinto mwonen mbulmara Ngindrai pwi. 22 Arapaiwani lohongam pe asa mawen kultuw pwassin ara. Pe atohun kiya kili Yapan, matisan andre kitali lohongai hira ndriyam ara kiyau. 23 Pe yo ara unimei tehe ndriyam ara pwalan masih, pe kultuw mwomwan, ara irahakowam.&gt;&gt;

24 Pwen Simon isomwiy, ipa, &lt;&lt;Alkatohun kiya kili Yapan para koyun kisikirani yo, pe sehe melit walu pwai ara, ara mbuna kirayah mannan kisa kili yo.&gt;&gt;

25 Iyamulan para hilu aposel hilu tiyani sehe melit kintayah kili hilu, pe hilu pohowe nongna Yapan, pwen Pita hilu Yohanes ara hilu mui hilya Yerusalem paiwe. Pe iro mwonen hilro tokai hilya, ara hilro pohowe nongan hiyan iya nondriya hu kol mendreheh soyon tahu Samariya.

Pilip pe ndramira Yitiyopiya

26 Pwen pe angelou hamou ata Yapan ipwai iya kili Pilip, ipa, &lt;&lt;Atine, pe atali Yerusalem pe atuh ayayau te sai iyapwen te tolau—sai hasai para kol ndrohoyin iyapwen te kol Kasa.&gt;&gt; 27 Pwen iro tokai iropo iya pe ipohonani ndramat hamou para kol namandran masih Yitiyopiya iho ndrokolo sai. Yiy ara namandran pe pohon hamou para pakeh kili Kantake, Kwin tahu Yitiyopiya. Yiy ara ndramat mepo hu kantasangin,* pe ndramat mepo imu pe iro nimnim iya singayai pe melit masih ta kwin. Ndramat ara kinna paingan Yerusalem para kiya tohun, 28 pwen ihis iya karis tan, pe pakimui kiya kolon. Iro ngap iropo iya pe iro pohowe nongan sahin ita puk poropet Yisayah kintatuluwiy. 29 Pwen Mwoiwa Ngindrai ipwai iya kili Pilip, ipa, &lt;&lt;Aya pakeh kili karis† yoro, pe ohorokai ngilsen.&gt;&gt;

30 Pwen pe Pilip ingap iya pakeh, pe ihilingi ndramat ara iro pohowe nongan sahin ita puk ta Poropet Yisayah. Pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Wou ayirowe nongan mepo ata pohowei, ndre pwi?&gt;&gt;

31 Ndramat ara isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo andre kuyirowei tapeh ndrokonan, kipoo hamou kipwainganiy kisa kili yo.&gt;&gt; Pwen isok Pilip para kihis karis, pe kimpwan sura yiy.

32 Ndramat ara iro pohowe nongan sahin ta Ngindrai, ipa toro:

&lt;&lt;Huluwani yiy tehe sipsip hamou iya para hu katingundrun.

Pe mwensen tehe noru sipsip mepo huro sani yomun, ngara kimun o kiro,

pwen yiy ara tehen aliy yi, kinpa hapesah pwi.

33 Hapeko yihu pwasimiri yiy iya mwomwan masih, pe yihu ndramat para tamwanye, ara yihu kantamwanye hiyan pwi.

Hiyeh ndrokonan ara ilahiy para kipohowe ndrayen hu?

Paratesah, hurasses yiy pe hutingundrun, pe mwoiwan ara kinhipwen kol pwan.&gt;&gt;‡

34 Pwen ndramira Yitiyopiya isike Pilip, ipa, &lt;&lt;Kiya apwai kisato na, poropet ara ita tiyani tiyeya hiyeh ndrokonan—tiyeyan ndre tiyeya hamou?&gt;&gt; 35 Pwen Pilip itiyani ndroiyi nongan ata poropet Yisayah, pe tehen tora ko ipohowe nongan hiyan ata Yesu iya kili yiy i.

36 Pe hiluro ngap sai manau hilropo hilya, pe hilu yarayah hilya ndran handrang. Pe ndramat ara ipwai, ipa, &lt;&lt;Animei, ndran ita. Hiyan para kuwiri paptais ndre pwi? Pe tesah ndrokonan andre kisingori yo yeh?&gt;&gt; 37 Pwen Pilip ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Kapa apwotisingi lohongam pe aiki ndriyam masih, pwen alahiy para awiri paptais.&gt;&gt; Pwen ndramat ara isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo upwotisingi lohongo tehe Yesu Kristus, ara yiy noru Ngindrai.&gt;&gt;§ 38 Pwen ipwandrandrahaniy para hu kakaituwe karis kikuw. Pwen hilu malmou kene hilu tuh hilya ndran, pe Pilip isumuluwani ndramat ara. 39 Iro mwonen hilsa mawen ndran, indrou pwi ko, Mwoiwa Yapan iwiri Pilip iyau iya mawen, pe ndramat ara kinlahiy para kinime yiy paiwe pwi. Pe ndramat ara iyau iya, iyapolo pwesai. 40 Pe Pilip isayirowei tehe kinnarayah kinna kol Asotus. Pe iro tokai hu kol namandran hakol iya hakol, pe iro pohowe nongan hiyan, ipoo iyarayah iya kol namandran Sisariya.

9

Sol irapaiwani ndriyan

1 Pe nondriya hu lang ara, Sol ara iro panguluwaniy para kinohowani hu yau ta Yapan, tehe pakitingundru hu. Pwen pe iya nime pris ihohin ta hu pris masih kene, 2 pe isok yiy para kiratuluwi nongan sahin para kiwiriy, pe kiya kili hu namandran para hu yumwa mbultere tahu Yuta hutora Tamaskus. Pe isike pris ihohin para kipa hiyan, kapa kipohonani hu ndramat, kamai ndre pihin, hu mepo ngara hu kayau Saya Yesu, ara andre kiwasi tiriyi hu pe kiyaiki hu kaya Yerusalem. 3 Iro mwonen Sol iro tokai nakiya pakeh kol namandran Tamaskus, indrou pwi ko, pe ngana kol paingan yang ara iyau yang isa pe ilengani yiy, pe irahakowan. 4 Pwen iyos iya pwan, pe ihilingi mbulukoyu hamou iwong iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Sol, Sol, paratapeh pe ata tandroyani yo?&gt;&gt;

5 Pe Sol ipa, &lt;&lt;Yapan, wou hiyeh?&gt;&gt;

Pe isomwiy, ipa, &lt;&lt;Yo ara Yesu mepo ata tandroyani yo. 6 Kiya, atine pe aya nondriya kol namandran ara, pe andre hamou kitiyani tesah para nambusiy.&gt;&gt;

7 Pe yihu mepo huro tokai huyapolo Sol, ara huro tine pe humun o huro; yihu hilingi ngasa mbulukoyu hamou, hapeko yihu kannime hamou pwi yoh. 8 Pwen pe Sol ara itine iro pwan isa paingan, pe pakitipe maran kileu, hapeko kinwenei para kinime hamou pwi. Pwen humbultuwe niman pe huluwi yiy iya nondriya kol namandran Tamaskus. 9 Pe nondriya lang maroyoh mwanye ara kinwenei para kinimnim pwi, pe kinnamnam pe kinyin ndran hape pwi masih.

10 Pe ndramat hamou iro Tamaskus ngalan, ara Ananiyas, pe yiy ara yau hamou ta Yapan. Yapan iyoh yiy iho nondriya taltan, ipa, &lt;&lt;Ananiyas!&gt;&gt;

Pe isomwiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, yo urupo.&gt;&gt;

11 Pwen Yapan ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Atine aya seu ta Yutas ita ngilse sai mepo hupohowei Sai Imwonen. Pe ayasok ndramira Tarsus hamou, ngalan Sol, ara ita aliy. Yiy ara ita tohun mahapo. 12 Pe iro nondriya taltan, ara inime ndramat hamou ngalan Ananiyas, isarayah pe iyki niman iya ndritan para kinimnim paiwe.&gt;&gt;

13 Hapeko Ananiyas isomwiy, ipa, &lt;&lt;Yapan, kunhilingi hu ndramat soyon iya, ara hunese ndraingo iyata ndramat ara, pe iya hu ngandran nopwaran soyon mepo iro rakultuwaniy iya kili hu ndramiram haiyan hutora Yerusalem. 14 Mahapo kinsa pe iripo kol aripo, pe hu pris huhohin ta hu pris masih, ara hu kanpa hiyan kinnatan para kiwasi tiriyi hu mepo ngara hu kayoh ngalam.&gt;&gt;

15 Hapeko Yapan ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Aya! Ndramat ara kuntakiniman pwen, para kirayah ndramat para poya mbulyo, para kiwiri ngolo kiya kili hu Ndramira Lah, pe hu king tahu, kiyapolo hu noru Yisrayel i. 16 Yo andre kupwainganiy kiya kili yiy, kiya hu ngandran masahayeh mepo andre kikuniy kiya ngolo.&gt;&gt;

17 Pwen Ananiyas iya seu ara pe isong iya nondriyan. Pe iyki niman iya ndrita Sol pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Sol, Nali, Yapan Yesu mepo kinsarayah kinsa kili wou oho sai, iro mwonen aropo asa iye, ara ipwandrisa yo usa, para wou andre animnim paiwe, pe andre apep kiya Mwoiwan Haiyan.&gt;&gt; 18 Hape pwi ko, melit handra tehe pwisi ni, ara iho mara Sol pe iyos isa pwan, pe ilahiy para kinimnim paiwe. Pwen Sol itine pe iwiri paptais. 19 Pe inamnam ihipwen, pwen pwoke tan imui isa kili yiy paiwe.

Sol iro kol Tamaskus pe Yerusalem

Pe Sol iro sura hu yau ta Yapan huro Tamaskus lang hayah i. 20 Hape pwi ko, yiy iya nondriya hu yumwa mbultere tahu Yuta, pe iro pohowei tehe Yesu ara Noru Ngindrai Kamai. 21 Yihu ndramat masih mepo huro hilingi yiy, ara huteleh mwomwan pe husok, hupa, &lt;&lt;Ariyo ndramat mepo ngara kipwalngani hu hiyeh ngara hu kayoh kiya ngala Yesu iro Yerusalem, ndre? Pe yiy opu kinsa iye para kiwiri hu kaya kou kili hu pris huhohin ta hu pris masih, ndre?&gt;&gt; 22 Hapeko pwoke ta Sol ara iropo iya pwokeyan iya, pe ipwahara nongan iya kili hu ndramira Yutah huro Tamaskus, pe hu kanlahiy para hu kapa hapesah pwi. Pe ipwainganiy tehe Yesu, ara Kristus ndrokonan.

23 Lang soyon isayau ihipwen, pwen hu Yutah ara humburi lohongai para hu katingundru Sol. 24 Hapeko Sol ara isayirowe lohongahu. Lang pe ping masih, ara ngara hu koro memerani hu poho karam namandran para kowa kol Tamaskus, para hu katingundrun. 25 Hapeko hu ndramat ngara hu koho ndruwa Sol, ara hunihi yiy iya nondriya ndrop sahat namandran, pe hundruyani yiy isong marasip iya pwan.

26 Pwen iyarayah iya Yerusalem, pe pakisusuye kiyapolo hu yau ta Yapan. Hapeko yihu masih ara hunoh tan, paratesah, yihu kanpwotisingi lohongahu tehe yiy, ara kintayah hamou yau ata Yapan pwi. 27 Hapeko Parnapas ara iwiri Sol, pe iyaiki yiy iya kili hu aposel. Pe itiyaniy iya kili hu tehe Sol iro tokai sai pe inime Yapan, pe Yapan ara kinwong kinna kili yiy. Pe itiyaniy tehe Sol ara kintahatini tisingi yiy iya pohoweya ngala Yesu iro kol Tamaskus. 28 Pwen Sol ara iro sura hu pe iro mwoimwoi iya isa nondriya Yerusalem. Pe irahatini tisingi yiy, iya pohoweya ngala Yapan. 29 Yiy iwong pe ipepet nongan iyasura hu Yutah mepo ngara hu kawong nongna kol Krik. Hapeko yihu pakatingundrun. 30 Pe nalin hu mepo hu yowe Yapan, ara huyirowei, pwen pe huwiri yiy iya pwan kol Sisariya, pe hupwandrisa yiy iyau para kiya kol Tarsus.

31 Pe hu ekklesiya nondriya kol Yutah, Kaliliy, pe Samariya masih, ara huya nondriya lenge ndriya wayis. Pe ekklesiya ara iro mandra, pe Mwoiwan Haiyan ara ipomene hu, pe huro tokai nondriya nohowai ta Yapan. Pe ndromwoyahu ara iro hon iropo iya soyon.

Pita isopwoyani Aineyas pe Torkas

32 Pita ara iro tokai kol hakol iya hakol nondriya hu kol masih, pe iyarayah iya kili hu yau haiyan ta Yapan, huye kol Litta yi. 33 Iya kol ara, pe inime ndramat hamou ngalan Aineyas, mepo sangin imat pe ngara kiyepwan yokyok o, ipoo iya matne hayou mandrolwoh. 34 Pita ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Aineyas, Yesu Kristus imwaniyani wou anna hiyan. Atine pe akuimwani nokum.&gt;&gt; Pe hape pwi ko, itine. 35 Pwen hu ndramira kol malkol Litta pe Saron, ara hu masih hunime yiy pe hupaiwani hu huya kili Yapan.

36 Pe yau hamou ta Yapan iro kol Yoppa, ngalan ara Tapita. Pe ndroiyi ngalan, ara ipa Torkas.* Yiy ngara kimbusi mbulen hiyan soyon iya, pe ngara kisopwat hu ndramat hundroisiy. 37 Iro nondriya hu lang ara, imwa pe imat, pe hunihi yiy pe huiki yiy iya iho nondriya seu sahin ita paingan. 38 Kol Litta ara kol hakol ita pakeh kol Yoppa ko, pe yihu yau ta Yapan ara huhulong tehe Pita ara iro aliy. Pwen hupwandrisa ndramat malmou hilya rakamam iya kili yiy, hilpa, &lt;&lt;Mbuna ahandrundru; ahaleh o, asa kili yowu!&gt;&gt;

39 Pwen Pita itine pe irikai iyapolo hilu pe huyau. Pwen iyarayah pe huwiri yiy iya nondriya seu sahin mepo ita paingan ara. Pe hu pihinau masih ara hurahakowa Torkas, pe huro rang pe huro pwainganiy iya kili Pita hu ndrutuhan pe hu koiwen hamou-hamou mepo Torkas isorowehu makinimat mapu.

40 Pwen Pita ipwandrisa hu masih ara huya ngawan, pe itukuruhu iya pwan pe itohun. Pwen ipaiwani yiy iya kili nombuwe pihin ara pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Tapita, atine.&gt;&gt; Pe maran ileu pe inime Pita. Pwen Tapita isondritiyani yiy pe impwan. 41 Pwen Pita imbultuwe niman, pe isoli yiy itine. Pwen iyoh hu yau haiyan ta Yapan iyapolo hu pihinau husa, pe ipwaingani Torkas iya kili hu, tehe yiy mwalen. 42 Pe titiye para aliy, ara ingau nondriya kol Yoppa masih, pe hu ndramat soyon iya, ara hupwotisingi lohongahu iya kili Yapan. 43 Pwen tehen tora ko, Pita iro kol Yoppa lang hayah, pe iye sura Simon, ndramat para kipo mbulen kiya kapilo hu kan.

10

Korneliyus ipwanos Pita para kisa nime yiy

1 Ndramat hamou iye kol namandran Sisariya, ngalan ara Korneliyus. Yiy ara ndramat hamou ihohin tahu ndram masangat (100). Pe yiy iya mu tahu ndram ngara hu kapohowei: ndrokoyirayi ndram para kol namandran masih Yitaliy. 2 Yiy pe ndrayen hu masih, ara ngara hu koro pahandra nohowai ta Ngindrai, pe hu ngara koho ndruwa kultuwayin masih. Pe yiy ara ngara kiyuk kiya kili hu ndramat mepo hundroisiy, pe ngara kitohun lang masih kiya kili Ngindrai. 3 Lang sih piyahon pe paramwandrai ara iro tehe maroyoh, inime taltan sahin ara isa leu masih. Yiy inime angelou hamou ta Ngindrai isa kili yiy, pe ipa, &lt;&lt;Korneliyus.&gt;&gt;

4 Pe Korneliyus ara maran indrong tan pe inoh turut. Pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Tehen tapeh, Yapan?&gt;&gt;

Pe angelou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Hu totohun pe hu yukyuk tam mepo ngara aro yuk kiya kili hu ndramat mepo hundroisiy, ara iya paingan mbulmara Ngindrai, pe ngara kiro lohonganiy. 5 Kiya, mahapo ko apwandrisa hu ndramat kaya kol Yoppa, pe kaya wiri ndramat hamou ngalan Simon, pe ngara hu kayoh ngalan handra yi, ara Pita. 6 Yiy ara itapolo ndramat hamou ngalan ara Simon i, mepo ngara kipo mbulen kiya kapilo hu kan handra-handra, pe suwen, ara ita pakeh poho leng.&gt;&gt;

7 Iro mwonen angelou iwong ihipwen pe iyau, pwen Korneliyus ipwandrisa ndramat malmou para poya mbulyan pe iyapolo ndram hamou mepo ngara kiro ndruwa kultuwayi Ngindrai, pe ngara kiro sura Korneliyus. 8 Pe Korneliyus ara itiyani melit masih irayah ara, iya kili hu ihipwen, pe ipwandrisa hu huya Yoppa.

Pita inime taltan

9 Iya lang sih i, pe pakeh ndrokolo lang, yihu matimou huro tokai manau nakayarayah kaya kol namandran ara. Pwen Pita ara ingas iya payandroha seu para kiya tohun. 10 Pwen yiy ara imundrui pe inamiliy para nakiyan hapesah. Pe iro mwonen huro mwaniyani anandrinai manau, yiy inime taltan handra. 11 Pe inime kol paingan yang ite pe melit handra tehe koyau namandran mbusungon mahaasai, ara iro paingan pe isa pwan kol pwan. 12 Pe iro nondriya koyau namandran ara, ara hu kan mandrikahu mahaakai huro aliy, pe hu norukan para seselek ndrita pwan, pe hu norukan para wohowoh. 13 Pwen pe yoholai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Pita, atine! Atingundru yohou pe ayan.&gt;&gt;

14 Hapeko Pita ipa, &lt;&lt;Yapan, pwi yoh! Yo ara kunho yan hu memelit nonombun pe pwalan iya mbulmaram tehen tora pwi.&gt;&gt;

15 Pwen yoholai ara iya kili yiy porosih i, ipa, &lt;&lt;Mbuna apa ndre sehe melit mepo Ngindrai kinmangsaniy kinna howen, ara mwomwan.&gt;&gt;

16 Melit aro, ara irayah maporotisap, pe hape pwi ko, koyau ara imui iya kol paingan yang.

17 Iro mwonen Pita iro lohonge iya ndroiyi taltan ara, yihu ndramat mepo Korneliyus ipwandrisa hu, ara hukahi suwe Simon. Pe husa pe huro tine pohomara karam. 18 Pwen huyoh pe husok kapa Simon, ngalan handra Pita, ara ita ariya, ndre pwi.

19 Iro mwonen Pita iro lohonge iya taltan ara manau, Mwoiwan Haiyan ipwai iya kili yiy, ipa; &lt;&lt;Simon, animei, hu ndramat matimou ara hu tora ten wou. 20 Atine pe atuh aya pwan kili hu. Wou mbuna ahandrundru para aya surahu, paratesah, yo upwandrisa hu.&gt;&gt;

21 Pe Pita ituh iya pwan pe ipwai iya kili hu ndramat ara, ipa, &lt;&lt;Yo ara ndramat mepo wawu toraten. Wawu sa paratesah?&gt;&gt;

22 Pwen yihu ndramat ara, hupa, &lt;&lt;Yowu ara yowu yau kili Korneliyus yowu sa, pe yiy ara ndramat hamou ihohin tahu ndram masangat. Yiy ara ndramat hamou imwonen, pe ngara kinohowani Ngindrai. Pe yihu para Yutah ngara hu kahaiyani yiy. Angelou haiyan hamou ata Ngindrai ipwai iya kili yiy tehe, andre aya seu kili yiy pe andre kihilingi sehe nongan wou napwai.&gt;&gt; 23 Pwen pe Pita iwiri hu huya nondriya seu para hu koro polo yiy ping ara.

Pita iya seu ta Korneliyus

Pwen iyamasan lang sih, Pita iyau iyapolo hu. Pe hu ndramira Yesu hayah huro Yoppa, ara huyapolo hu yi. 24 Lang sih i, huyarayah huya Sisariya. Pe Korneliyus ara kinpwanos ndrayen hu masih pe susuyan hu pwen, para koro sohoni hu. 25 Pwen iro mwonen Pita isong iya nondriya seu, Korneliyus ara iya pohonani yiy, pe itukuruhu pe itohun iya kili yiy. 26 Hapeko Pita isoli yiy, pe ipa, &lt;&lt;Atine. Yo ara ndramat opu, tehe wou.&gt;&gt;

27 Pita iro wong iyasura yiy pe hiluya nondriyan, pe inimei tehe ndramat soyon iya, ara hu kansa mbultere hu pwen huro. 28 Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kanpahas pwen tehe nongan para pwahanou, ara ipa nonombun para hu Yutah kasusuye kayapolo hu Ndramira Lah. Hapeko Ngindrai, ara kinpwainganiy pwen kinsa kili yo, tehe mbuna kupohowe ndramat hamou nonombun ndre pwalan iya mbulmaran. 29 Pwen wawu pwanos yo, ara kunndrihisaniy pwi. Yo nakusok wawu ko, wawu pwanos yo usa, ara iya tesah ndrokonan?&gt;&gt;

30 Pwen pe Korneliyus ipa, &lt;&lt;Lang mahaahiu kinna yo uro tohun nondriya seu to, pe paramwandrai, ara iro maroyoh tehe mahapo. Pwen indrou pwi ko, ndramat hamou mepo koiwen ngannganan iya, ara isa pe iro tine mbulmoro. 31 Pe ipwai isa kili yo, ipa, &lt;Korneliyus, Ngindrai ara kinhilingi totohun tam, pe ita lohongani hu yukyuk tam kinna kili hu ndramat mepo hundroisiy. 32 Apwandrisa hamou kiya kol Yoppa para kiya wiri Simon, ngalan handra Pita, ara kisa. Yiy ara iyera seu ta Simon ndramat ngara kipo mbulen kiya kapilo hu kan, mepo suwen ita pakeh poho leng.&gt; 33 Pwen hape pwi ko, upwanos wou para asa. Pe hiyan para ansa. Mahapo yowu masih topo mbulmara Ngindrai, para kahilingi sehe melit Yapan kinpwandrandrahaniy kinsa kili wou para napwai kisa kili yowu.&gt;&gt;

34 Pwen Pita ihipohon, pe ipa, &lt;&lt;Mahapo kunsa yirowei tehe Ngindrai, ara kultuwayin iya kili hu ndramat masih, ara ihisoule ko. Konan kapa hu kayau ndraye hiyeh-hiyeh. 35 Hapeko yiy ara inamili ndraye hu ndramat masih mepo hunohowani yiy, pe hu ngara kambusi melit imwonen. 36 Nongan mepo Ngindrai kiniykiy kinsa kili hu ndramat para Yisrayel, ara iye: Kinpohowe nongan hiyan para ndriya wayis iyau kili Yesu Kristus, mepo yiy Yapan torou masih. 37 Wawu kanpahasani sehe melit kintayah iro Yutiya masih. Irayah imu iro Kaliliy, iyamulan para Yohanes ipohowe nongan para paptais. 38 Ngindrai irakinima Yesu para Nasaret iya pwoke ta Mwoiwan Haiyan, pe iropo iya kol hakol-hakol, pe iro mbusi hiyan pe iro mwaniyani hu masih mepo huro pahandra pwoke ta Sinai. Paratesah, Ngindrai, ara iro sura yiy.

39 Pe yowu rayah ndramat para pohoweya nongnan masih mepo imbusiy iro nondriya kol namandran masih tahu Yutah, pe nondriya kol Yerusalem i. Pe hurapaingi yiy iho kei tondrih pe hutingundrun imat. 40 Hapeko lang maroyoh ihipwen, Ngindrai, ara ihingini yiy itine paiwe. Pe imbusi yiy isarayah isa mbulmara hu ndramat. 41 Pe hu ndramat masih ara hu kannime yiy pwi, hapeko yihu ndramat mepo kintakinimahu para pohoweya nongnan, ara yowu kopu yowu nime yiy. Pe tandrohongan itine kimat, yowu namnam pe yowu yin ndran iyapolo yiy. 42 Pe Ngindrai, ara kinpwandrandrahaniy pwen kinsa kili yowu para yowu kapohowe titiye ta Yesu kiya kili hu ndramat, pe kapwai kiya ngawan tehe yiy opu, ara ndramat mepo Ngindrai kintakiniman, para kirayah ndramat para tamwanye hu ndramat topo mwalen, pe hu ndramat kanmat kene. 43 Yihu poropet masih ara hu kantiyani yiy kinna ngawan, tehe hu hiyeh hupwotisingi lohongahu iya kili yiy, ara andre Ngindrai kitali hu pakut mwomwan tahu kayau, kiya ngalan.&gt;&gt;

44 Iro mwonen Pita iro wong manau iya nongan aro, Mwoiwan Haiyan, ara isa pe iya ndrita hu ndramat masih kene mepo huro hilingi nongnan. 45 Pwen yihu para Yutah mepo hu kanpwotisingi lohongahu pe husa polo Pita, ara huro lohonge ndrit tehe Ngindrai itilingi Mwoiwan Haiyan tehe yukyuk iya ndrita hu Ndramira Lah i. 46 Paratesah, huhilingi hu ndramat ara, ara huro wong pe huro hiri ngala Ngindrai iya paingan, iya hu nongna kol handra-handra.

Pwen Pita ipa, 47 &lt;&lt;Sehe ndramat andre kipa pwi para hu ndramat aripo kawiri paptais kiya ndran? Yihu kanwiri Mwoiwan Haiyan iyawule tehe worou kanwiriy pwen.&gt;&gt; 48 Tehen tora ko, Pita ipwandrandrahaniy tehe yihu andre kawiri paptais, kiya ngala Yesu Kristus. Pwen pe husok Pita para kiro sura hu lang hayah yi.

11

Pita itiyani tesah kintayah

1 Pe yihu aposel iyapolo hu nali hu mepo huro Yutiya masih, ara huhilingiy tehe hu Ndramira Lah, ara hu kanwiri nongna Ngindrai yi. 2 Pwen Pita iya paingan Yerusalem, pe hu mepo hu kansondriti kapilohu pwen, pe hu kanpwotisingi lohongahu, ara hurakokowani yiy, 3 pe hupa, &lt;&lt;Wou aya nondriya seu tahu ndramat para mawen mepo hu kansodriti kapilohu pwi, pe annamnam kinnasura hu pwen.&gt;&gt;

4 Pwen Pita ihipohon pe itiyani nokulani melit masih mepo kantayah, pe ipa, 5 &lt;&lt;Yo ara uro nondriya kol namandran Yoppa pe uro tohun. Pe unun o uro, pe unime taltan sahin. Pe unime koyau mbusungon mahaasai iro paingan yang pe isa pwan, isa hape aleheh mepo uro mwonen aliy. 6 Pwen unimnim iya nondriyan pe unime hu kan mandrikahu mahaakai, pe hu kan puyap, pe hu kan para seselek, pe hu norukan para wohowoh. 7 Pwen uhilingi yoholai sahin isa kili yo, ipa, &lt;Pita atine! Atingundru yohou pe ayan.&gt;

8 Pe usomwiy, upa, &lt;Yapan, pwi yoh! Handra melit nonombun ndre pwalan iya mbulmaram, ara kinhopo kinna poho pwi masih.&gt;

9 Pwen yoholai iyau kol paingan yang isa paiwe, ipa, &lt;Mbuna apa ndre sehe melit mepo Ngindrai kinmangsaniy kinna hiyan, ara mwomwan.&gt; 10 Melit ara, ara irayah maporotisap, pwen imui iya kol paingan yang.

11 Tandrohongan ara imwonen, hu ndramat matimou husarayah husa seu mepo uro aliy. Yihu pwandrisa hu huyau te kol Sisariya para hu kasa kili yo. 12 Pe Mwoiwan Haiyan, ara ipwai isato tehe mbuna kuhundrundru para kuya surahu. Yihu nali mannomou aripo ara huya sura yo, pe yowu ya nondriya suwe ndramat ara. 13 Pe ipwai isa kili yowu tehe inime angelou hamou isarayah pe iro tine nondriya suwen, pe ipa, &lt;Apwanos Simon, ngalan handra Pita, ita kol Yoppa kisa. 14 Pe yiy andre kisa tiyani nongan kisa kili wou, pe kiyau nongan ara, Yapan andre kisopwat wou pe norum hu masih.&gt;

15 Yo ma urowong o, pwen o Mwoiwan Haiyan ara iyos isa ndrita hu, iyawule tehe kinsa ndrita yowu mamu kinna. 16 Pwen yo ara ulohongani sehe nongan mepo Yapan kinpwai pwen ipa: &lt;Ara ndrokonan tehe Yohanes, ara kinsumuluwani hu ndramat kanna ndran, hapeko wawu andre kawiri paptais kiya Mwoiwan Haiyan.&gt; 17 Pwen kapa Ngindrai kiniyki yukyuk kinna tahu iyawule tehe kiniykiy kinsa kili tou—worou hiyeh tupwotisingi lohongarou iya kili Yapan Yesu Kristus—pwen upa ndre yo hiyeh pe uwenei para kulowani mbulya Ngindrai?&gt;&gt;

18 Iro mwonen hu ndramat huhilingi nongna Pita, pwen lohongai para huro mwisnani Pita aro ihipwen. Pwen huhuri ngala Ngindrai, hupa, &lt;&lt;Akanimei! Mahapo tukanyirowei tehe Ngindrai ipa hiyan para hu Ndramira Lah, ara andre karapaiwani lohongahu pe kawiri taleh i.&gt;&gt;

Sios para Antiyok

19 Iro mwonen hutingundru Stipen imat, pwen hurandroyani hu ndramira Yesu, pe huwop pe humasumbuwe huya matne kol namandran hape Ponisiya, pe mbuson Saiprus pe kol namandran Antiyok. Pe huro pohowe nongan hiyan iya kol hakol-hakol, hapeko ngara hu kapohowei kiya kili hu Yutah opu, pe kinna kili hu masih pwi. 20 Hapeko hayah tahu ndramat ara, ara hu ndramira mbuson Saiprus pe kol namandran hape Sairini, yihu huya Antiyok pe huro wong iya nongan hiyan ata Yapan Yesu iya kili hu Krik i. 21 Pe pwoke ta Yapan, ara iro polo hu, pwen pe hu ndramat soyo-soyon iya ara hupwotisingi lohongahu, pe hurapaiwani ndriyahu iya kili Yapan.

22 Pwen pe titiye tahu ara ingau, pe iyarayah iya ndrainga hu para ekklesiya iro Yerusalem. Pwen yihu pwandrisa Parnapas iya Antiyok. 23 Iyarayah iya Antiyok pe iro nime hu melit mepo iyingani koisirai ta Ngindrai. Pwen pe ipwes pe ipwahanou hu para hu kaiki ndriyahu masih kiya kili Yapan, pe koro tine pwokeyan. 24 Pe Parnapas ara ndramat hamou hiyan iya, mepo ipep iya Mwoiwan Haiyan, pe yiy malohongai ndrisiyon. Pe hu ndramat soyo-soyon iya, ara husa kili Yapan.

25 Pwen pe Parnapas ara itali Antiyok, pe iyau iya Tarsus para kiyaten Sol. 26 Pe iya pe ikahi yiy pe iwiri yiy iya Antiyok. Pe hayou sih mwanye ara, hiluro polo hu para ekklesiya, pe hilro hinuwani hu ndramat soyo-soyon iya. Yihu para Antiyok ara huya mu iya pohoweya hu ndramira Yesu tehe toro: &lt;&lt;Hu Kristen.&gt;&gt;

27 Iro tandrohongan ara hu poropet hayah ara hutali Yerusalem husa pwan, pe huya Antiyok. 28 Iyau pwoke ta Mwoiwan Haiyan, hamou tahu ngalan Akapus ara itine pe ipwandrendrehe iya kili hu tehe andre song kisalti kol pwan masih. Irayah, ara iro mwonen Klautiyus Sisar iro king tahu. 29 Iyau lohonge tahu ndramira Yesu hamou-hamou, hurawule menmenahu para hu kasopwat nali hu mepo hu Kristen hutora Yutiya. 30 Humbusiy tehen tora, pe hurapayani yukyuk tahu iya kili Parnapas pe Sol, pe hilyaikiy iya kili hu yapane ekklesiya.

12

Kinima pwoke irayah kili Pita pe itali kou isa ngawan

1 Iro tandrohongan ara, King Herot imbultuwe tahatini hu ndramira ekklesiya hayah, para kirandroyani hu. 2 Yiy ipwai pe hutingundru Yamis, nali Yohanes, iya semela pahun niwen. 3 Pwen inimei tehe melit iro mbusiy, ara hu Yutah hupwes iya aliy; pwen ipwai pe huya wiri Pita yi. Imbusiy ara iro mwonen nondriya sandre sih para Yon Para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi. 4 Pwen Herot imbultuwe tahatini yiy ihipwen, pe iyki yiy iya nondriya kou. Pe iyaiki yiy iro kili hu makundrayin huro ndrokoyirayi haahiu, pe huro suluye hu para mahaamou-mahaamou hu koro memerani yiy. Pe Herot ilohonganiy tehe Yon ara kinhipwen, pwen pakiwiri Pita kisa ngawan pe kiyki yiy kiya nongan kiro mbulmara hu ndramat.

5 Pe Pita ara iro nondriya kou, hapeko hu ndramira ekklesiya ara huro waiyani totohun ihou pe ihou, iya kili Ngindrai para kisopwat yiy.

6 Pe ping nakisamasan lang mepo Herot nakiyki yiy kiya nongan, Pita ara iro matin mwalinga hilu makundrayin malmou. Pe hu kanwasi yiy kinna malkei hayen malmou. Pe hu makundrayin hayah i, ara huro tine pe huro memerani pohomara karam. 7 Indrou pwi ko, angelou ta Yapan hamou ara isarayah pe ngannganan ara ilengani nondriya kou. Pwen isa pe niman iya koso Pita pe ihingini yiy, pe ipa toro; &lt;&lt;Kileh! Atine!&gt;&gt; Pwen o malkei hayen malmou kene ara itan ngondro nima Pita pe iyos iya pwan.

8 Pwen pe angelou ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Asohongani koiwem pe aiki hatna pwelekam.&gt;&gt; Pe Pita imbusiy tehen aliy. Pe angelou ipwai, ipa, &lt;&lt;Awiri tamburuham pe asumwa wou kiya aliy pe oho ndruwo.&gt;&gt; 9 Pe Pita iho ndruwan pe hilyau hilya ngawan. Hapeko yiy ara ikowu sehe melit ndrokonan angelou iro mbusiy iya kili yiy. Yiy ipa ndre iro nime taltan. 10 Pe hilu ramwaitini hu makundrayin huho mu, pwen hilu ramwaitini huho mulan i, pe hilu sarayah hilsa papai hayen namandran para kou mepo nakiya nondriya kol namandran. Pe papai ara ite ko mwaihei iya kili hilu, pe hilsong aliy hilya ngawan. Hiluro tokai sai hasai hilya hangoh hape, pe indrou pwi ko, angelou itali yiy.

11 Pwen Pita lohongan isa leu, pe ipa, &lt;&lt;Mahapo upahasaniy pe kunhindrundru pwi, tehe Yapan, ara ipwandrisa angelou tan isa, pe iwiri yo kunsa mawen kili Herot, pe hu melit masih mepo hu ndramira Yutah hutora longaniy para pakirayah.&gt;&gt;

12 Pita isayirowei, pwen irikai iya suwe Mariya tina Yohanes. Yohanes, ngalan handra yi ara Mak. Hu ndramat soyon humbultere hu huro seu ariya, pe huro tohun. 13 Pita irikai iya seu ara, pe iralikiri papai para pohomara karam ngawan, pe pihin hamou para poya mbulen ngalan Rota, ara isa para pakitipe papai. 14 Pe Rota ara isapahas iya mbulukoyu Pita, pe yiy ara ipwes namandran iya. Pwen yiy ara kintipe papai pwi, hapeko ingap imui iya nondriya seu, pe iya nese ndrainga hu ndramat tehe toro: &lt;&lt;Pita ita pohomara karam!&gt;&gt;

15 Pe hu ndramat ara hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Eh! Wou tehe ngou eh!&gt;&gt; Hapeko Rota ikekei tehe Pita ita pohomara karam. Pwen pe hupwai, hupa, &lt;&lt;Ariya angelou tan o.&gt;&gt;

16 Hapeko Pita ara iro waiyani ralikiri papai manau. Pwen hutipe papai pe hunime yiy, pe hulohonge ndrit. 17 Pwen Pita ihiri niman para kimbusi hu kahun o, pe itiyaniy topwei iya kili hu iya sehe melit Yapan kinmbusiy kinna kili yiy, para kinwiri yiy kinsa ngawan nondriya kou. Pe ipa, &lt;&lt;Akapwai kiya kili Yamis pe hu nalihu masih mepo hu yau ta Yapan, kiya melit masih aro.&gt;&gt; Ipwai tehen tora ihipwen, pwen itali hu pe iyau iya kol hakol i.

18 Pwen mandroulang o, hu ndram masih huro nondriya kou, ara huro takokowai mwalingahu iya sehe melit ndrokonan kintayah kili Pita. 19 Herot irakalahani hu para hu katen Pita, hapeko huten yiy ndrit.

Pwen Herot iyki hu makundrayin ara, iya nongan. Pwen ipwatisingiy para katingundruhu kamat.

Herot imat

Pe iyamulan para aliy Herot itali Yutiya, pwen iya iye kol namandran Sisariya namu. 20 Herot ara ndrinan ilokuh namandran iya, iyata hu ndramat para kol Tayar pe Siton. Pwen o, hu ndramat ara hurawurani lohongahu iyawule handra ko, pe huya kili king para hu kawong kiya kili yiy. Pwen huya wong imu iya kili Plastus, ndramat hamou ngara kiro nimnim kiya ndrohonoku king. Pe hupwai iya kili yiy para kisok Herot para ndriyan kiwayis katahu; paratesah, ngara hu kapo anandrinahu kiyau kol namandran iya mepo Herot ngara kiro mu kiya aliy.

21 Pe iranonoyani lang mepo Herot irakiniman, pwen Herot iya sohongani koyau ta king lahayan iya, pe impwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe ipohowe nongan sahin namandran iya kili hu ndramat masih. 22 Pwen hu ndramat masih huwayeh, hupa, &lt;&lt;Ariya mbulukoyu ndramat pwi; aro, ara mbulukoyu ngindrai hamou!&gt;&gt; 23 Hape pwi ko, angelou hamou ta Yapan isa pe irayi Herot, paratesah, kinhiri ngala Ngindrai pwi. Pwen hu wiy, ara huini yiy pe imat.

24 Hapeko nongna Ngindrai, ara iro mandra pe isilihi topwe kol masih.

25 Pwen iyamulan para Parnapas hilu Sol hilu hipwen tokuya mbulya hilu, pwen hiltali Yerusalem pe hilmui hilya Antiyok. Pe hilwiri Yohanes i iyapolo hilu, yiy mepo ngalan handra yi hupohowei Mak.

13

Hupwandrisa Parnapas hilu Sol hilyapo mbulen

1 Hu ndramat hu tora Sios para Antiyok, ara hayah tahu ara hu poropet, pe hayah tahu yi ara hu ndramat para hinuwani hu ndramat. Ngala hu ara iye kene: Parnapas, Simeyon, mepo ngalan handra, ara Niker, Lusiyus ndramira Sairini, Manayen (ndramat mepo iro sura Herot pe hilu mandra hilya harong), pe Sol. 2 Iro mwonen huro tohun pe huro yuh anandrinai, pwen Mwoiwan Haiyan ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Akarakinima Parnapas hilu Sol para kambulyani mbulen mepo kunuyoh hilu pwen para hilu kambusiy.&gt;&gt; 3 Iyamulan para huyuh anandrinai pe hutohun ihipwen, pwen huiki nimahu iya ndrita hilu pe hupwandrisa hilu hilyau.

Parnapas hilu Sol hilro Saiprus

4 Pwen Mwoiwan Haiyan ipwandrisa hilu pe hilu tuh hilya pwan hilya kol ngawan Seleusiya. Pe hilu his ndroi iro aliy pe hilya mbuson Saiprus. 5 Pwen hilyarayah hilya kol Salamis, pe hilu pohowe nongna Ngindrai nondriya hu yumwa totohun tahu Yutah. Pe Yohanes ara iro sura hilu para kisopwat hilu kiya mbulen.

6 Pwen pe huya kene mbuson Saiprus masih iya manne kol namandran Papos. Yihu ara huro Papos pe hupohonani ndramat hamou para Yutah ngalan Par-Yesu. Yiy ara ndramat hamou mapairan, pe poropet hamou para pwasoyou. 7 Yiy ara ndramat para pwandrendres ta Serkiyus Paulus, yiy mepo pohon para kol namandran iya Saiprus.* Pe Serkiyus Paulus, ara ndramat mepo lohongai namandran hiyan iro kili yiy. Pe iyoh Parnapas pe Sol hilusa, paratesah, inamiliy para kihilong nongna Ngindrai. 8 Hapeko ndramat mapairan ara, mepo hu ngara kapohowe ngalan handra yi &lt;&lt;Elimas&gt;&gt; (ndroiyi ngala Elimas iya nongna kol tahu Krik ara ipa, ndramat mapairan), ndramat ara, ara pakikaituwe mbulya hilu pe pakinohonou para kindrihisani lohongai ndrisiyon ta Serkiyus Paulus. 9 Hapeko Mwoiwan Haiyan ipep iro kili Sol, mepo hupohowe ngalan handra yi Pol, pe maran indrong ta Elimas pe ipwai iya kili yiy, ipa, 10 &lt;&lt;Wou ara noru Sinai, pe yoyou para hu melit masih imwonen! Wou ara apep iya kultuw masih para pwasoyou pe pwakekeriu. Mbuwalim para atali kultuw mwomwan para ndrihisani nongan imwonen ta Yapan. 11 Mahapo pwoke para nima Yapan andre kiyki nopwaran kisa kili wou, pe andre kimbusi maram kiyoh. Pwen andre maram kiyoh ndrangan niwen hape. Pe andre annime ngana mwandrai pwi.&gt;&gt;

Pol iwong ihipwen, pe hape pwi ko, melit handra tehe mburah lokuran isa pe iyohi mara Elimas. Pwen niman ihoyah pe iro seyeh hu ndramat para hu kaluwani yiy. 12 Pwen pohon para kol ara, inime sehe melit irayah pe ndriyan ipwotisingi nongna Yapan, paratesah lohongan indrap iya hinonou ta Yapan.

Parnapas hilu Pol hilya kol ngawan Antiyok ita nondriya kol namandran hape Pisitiya

13 Pol iyasura susuyan hu, huwiri ndroi iro Papos pe huyarayah iya kol ngawan Perka, ita nondriya kol namandran hape Pampiliya. Huya huro aliy pe Yohanes itali hu pe imui iya Yerusalem. 14 Pwen Pol hilu Parnapas ara hilu tali kol Perka pe hilu yarayah hilya kol ngawan Antiyok ita nondriya kol namandran hape Pisitiya. Iro lang Sapat, hilu song iya nondriya yumwa totohun pe hilu mipwan aliy. 15 Iyamulan para hu ndramat hu tora mu iya yumwa totohun ara, hupohowe nongan sahin para kipwokeyani lohongahu pe nongan sahin tahu poropet ihipwen, pwen hu ndramat ara, hupwandrisa ndramat hamou para kiya kili hilu, pe ipa, &lt;&lt;Walu nali, kapa sahin nongan para pwokeyani lohongai ita kili walu, pwen alkasapwai.&gt;&gt;

16 Pwen Pol itine pe ihari niman iya paingan pe ipwai, ipa: &lt;&lt;Wawu yapane Yisrayel pe wawu Ndramira Lah mepo wawu ngara kasa katohun kiya kili Ngindrai, ara wawu kahilingi yo namu. 17 Ngindrai torou Yisrayel, ara ipirani tumburou hu; pe imbusi hu ara huya pwokeyan iya, iro tandrohonga huro Yisip, pe iwiri hu husa mawen iyasura pwoke namandran atan. 18 Yiy ikuni nopwaran para kultuwayihu iro tandrohonga huro kol ndrohoyin, nondriya hayou mahaangui (40). 19 Yiy ipwalngani hu ndramira hu kol manandrtikol nondriya kol namandran masih Kenaan, pe iwiri pwene hu pe ihingini yowen hu iya aliy, tehe mbukenan hu. 20 Melit masih ariyo, ara irayah iro nondriya hayou haangat pe yimingui (450).

Iyamulan para aliy Ngindrai iyki hu ndramat huya mu iya pohon para tamwanye, ipoo isa matne lang ata Poropet Samuwel. 21 Pwen hu ndramat husok tehe hunamili king hamou; pwen Ngindrai iyki Sol, noru Kis, ara irayah king tahu nondriya hayou mahaangui (40). Kis ara iyau nondriya hu ndraye Penyamin. 22 Hapeko Ngindrai irasses Sol pe iyki Tepit iwiri nokun tehe king. Ngindrai ara itiyani tiyeya Tepit toro, ipa, &lt;Yo unimei tehe Tepit noru Yessi ara tehe nere imwonen. Yiy ara andre kimbusi melit masih mepo unamiliy para kimbusiy.&gt;

23 Ngindrai iyki Yesu ara para kisopwat hu para Yisrayel; pe Yesu ara irayah iyau ndraye Tepit tehe Ngindrai kinpwatisingiy pwen. 24 Yesu ara mapu kinsarayah, pe Yohanes kinpwai pwen kinna tahu ndramat masih para Yisrayel para hu karapaiwani ndriyahu pe kawiri paptais. 25 Pakeh mbulya Yohanes nakihipwen, pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;Wawu pa ndre yo hiyeh ndrokonan? Yo ara ndramat ara pwi. Yiy andre kiho ndruwo, pe yo ndramat o mwaihei pe kunlahiy para kutali hatna pwelekan pwi.&gt;

26 Wawu nali, wawu noru ndraye Apraham pe wawu Ndramira Lah mepo wawu sa pahandra nohowai ta Ngindrai, nongan iye—nongan para Ngindrai pakisopwat hu ndramat masih—ara mahapo kintapayaniy kinsa kiltou. 27 Yihu ndramat mepo ngara hu koro Yerusalem iyasura hu hiyeh huya mu tahu, ara hu kanpahasani Yesu hiyan pwi. Pe nongna hu poropet mepo ngara hu kapohowei kiro nondriya yumwa totohun lang Sapat masih, ara yihu kanlohonganiy hiyan pwi yi. Pwen huiki nopwaran iya ndrita Yesu para kimat, pe iya tunan ara ko, humbusiy pe irayah mannan tehe hu poropet hu kanpwai mamu kinna. 28 Konan yihu ten mwomwan ta Yesu ndrit para karayi yiy kimat, hapeko hurakekeyani Pailat ndron para katingundrun. 29 Yihu mbusi melit masih iya kili yiy ihipwen, tehe pwayan kinpwai, pwen huwiri yiy isa pwan kei tondrih, pe huyaiki yiy iya ngat sou. 30 Hapeko Ngindrai ihingini yiy pe itine paiwe. 31 Pwen yihu mepo hurikai iyapolo yiy iro Kaliliy ipoo iya Yerusalem, ara hunime yiy lang soyon. Pe mahapo hurayah ndramat para pohoweya nongnan isa kili ndramira yowu Yutah.

32 Pe yowu topo pohowe nongan hiyan isa kili wawu ipa toro: Sehe melit mepo Ngindrai kinpwatisingiy kinna kili tumburou hu, 33 ara kintayah mannan kinsa kili worou mepo ndrayehu, tandrohonga ihingini Yesu itine paiwe. Nongan ara hu kanratuluwi pwen ita waliy luwoh ita nondriya Puk Waliy, ipa toro:

&lt;Wou ara noru,

lang nepo ara kuntayah tamam.&gt;

34 Ngindrai ihingini Yesu itine pe kinlahiy para nombuwen kimui pe kipwala pwi. Pe ndrokonan para aliy, tehe pwayan kinpwai, ipa toro: &lt;Yo andre kuiki lomwes haiyan tehe kuntandrangan kinna kili Tepit pe andre kirayah ndrokonan tehe kunpwai.&gt;

35 Pe nongan sahin i, ara pwayan ipwai, ipa:

&lt;Wou anlahiy para apiyani Ndramiram Haiyan para kipwala, ara pwi!&gt;

36 Tanarou tehe tandrohonga Tepit iro kol pwan, lang ara, ara ngara kipo mbulen ndruwa namiliwa Ngindrai. Pe Tepit imat pe huroni yiy iyasura tumbun hu, pe nombuwen ara kinpwala. 37 Hapeko yiy mepo Ngindrai ihingini yiy iyau kimat isa mawen, ara sangin kinpwala pwi.

38 Pwen pe wawu nali, yowu topo pohowe nongan aro isa kili wawu, para wawu kapahasaniy, tehe Yesu ko andre kitali hu pakut mwomwan masih tawawu. 39 Nongan para pwahanou ta Mose ara kinlahiy para kimbusi wawu karayah ndramat imwonen pwi, hapeko wawu masih mepo wawu pwotisingi lohonga wawu iya kili Yesu, ara andre hu koro mwoimwoi, pe yiy opu ilahiy para kisopwat wawu pe kimwaniyani wawu koro mwonen. 40 Mara wawu kiro; matisan sehe melit mepo hu poropet hu kanpwai mamu kinna, ara kirayah kili wawu.

41 &lt;Akanimei! Wawu ndramat para haisani nongan,

ara andre wawu kateleh mwomwan pe wawu kamat;

paratesah, yo andre kumbusi melit handra kisarahaihai kiro mwonen lenge wawu,

pe konan kapa hamou kiwong kisata wawu,

hapeko andre wawu kanpwotisingi lohonga wawu pwi.&gt; &gt;&gt;

42 Pol hilu Parnapas ara hilu pakatali yumwa totohun, pe hu ndramat husok hilu para hilu kasa pohowe nongan paiwe, kiya lang Sapat mulan. 43 Pwen mbultere tahu iya hapwen, pe yihu Yutah soyon, iyapolo hu ndramat soyon mepo huro ndruwa kultuwayi totohun tahu Yutah, ara hu masih huro ndruwa Pol hilu Parnapas. Pe hilu wong iya kili hu, pe hilu pwokeyani lohongahu para hu kalohongani tisingi pahas ta Ngindrai.

44 Iro mwonen lang Sapat mulan ara, pakeh hu ndramat masih para kol namandran ara, ara husa mbultere hu para hu kahalong nongna Ngindrai. 45 Yihu Yutah, ara hunime hu ndramat soyo-soyon iya pe humaimai, pe hurakokowai iya nongan Pol iro pohowei pe hupwasimiri yiy.

46 Pwen Pol hilu Parnapas hilwong tahakulan iya, iya kili hu toro: &lt;&lt;Hiyan para yowu kapohowe nongna Ngindrai kisa kili wawu kimu. Hapeko wawu mbuwali wawu para kawiri nongan ara, pe wawu pa ndre wawu ndramat o mwaihei pe wawu kanlahiy para kawiri taleh mepo andre kinto-kinto ara pwi. Akahilingiy, youlu andre kanpohowe nongan iye paiwe kisa kili wawu pwi. Mahapo yowu andre katiyaniy kiya kili hu Ndramira Lah. 47 Paratesah, Yapan kinpwandrandrahaniy kinsa kili yowu toro:

&lt;Yo umbusi wou, ara tehe ngana mwan para kilengani hu Ndramira Lah para kol pwan masih,

pwen pe andre wawu kasopwat hu ndramat para ndrakolmu kol pwan masih, para kuwiri hu kamui kasa kili yo.&gt; &gt;&gt;

48 Iro mwonen yihu Ndramira Lah huhilingi nongan aro, hupwes pe huhuri nongna Yapan; pe hu ndramat mepo Ngindrai kintakinimahu para kawiri taleh andre kinto-kinto, ara hupwotisingi lohongahu.

49 Pe huwiri nongna Yapan iya, pe isilihi topwe kol namandran hape ara. 50 Hapeko yihu Yutah, ara yihu suhuri ndriya hu pihin mepo mangalahu pe huro pahandra nohowai ta Ngindrai, pe hu kamai hiyeh huro pohon para kol namandran ara. Pwen yihu ndramat aro kene, ara husuhuri hu ndramat para karandroyani Pol hilu Parnapas, pe hurasses hilu para hilu kaya mawen kolohu. 51 Pwen Pol hilu Parnapas, ara hilu tolohani kohu pwan iro ndrika hilu, para kipwaingani kultuwayihu mwomwan kiro ndron kili hu. Pwen hilu yau hilya Yikoniyum. 52 Hapeko pwesai pe Mwoiwan Haiyan, ara ipep iro kili hu ndramira Yapan huro Antiyok.

14

Parnapas hilu Pol hilya kol Yikoniyum

1 Pol hilu Parnapas ara hilu ya Yikoniyum, pe hilya nondriya yumwa totohun tahu Yutah namu, tehe ngara hilu koro mbusiy. Pe hiluro pohowe nongan iyasura pwoke, pwen pe hu Yutah pe hu Ndramira Lah soyo-soyon iya, ara hupwotisingi lohongahu. 2 Hapeko hu Yutah mepo mbuwalihu para kahilingi nongna hilu, ara husuhuri ndriya hu Ndramira Lah ara, para ndriyahu kakiskis kiya kili hu Kristen. 3 Pwen pe Pol hilu Parnapas ara hilto kol ariya ndrangan niwen iya. Pe hilu kannoh para kapohowe nongna Yapan pwi. Pe nongna hilu iyapolo koisirai ta Yapan, ara Yapan isotiniy iyasura hu kaipisa ndraikiya pwoke, pe hu kinima pwoke handra-handra, mepo iyki pwoke iya nima hilu para hilu kambusiy. 4 Pe yihu ndramat para kol namandran iya ara, ara humaloiwe huya malpat. Hayah tahu, ara huro polo hu Yutah, pe hu hayah tahu yi, ara huro polo hu aposel. 5 Pwen pe hu Ndramira Lah pe hu Yutah, ara hutine iya wule iyapolo hu pohon tahu, para karandroyani hilu pe kasolpwa hilu kiya pat. 6 Hapeko hilusa pahas iya aliy, pe hilwop hilya kol malkol namandran Listra, pe Terpe mepo ita nondriya kol namandran hape Likawoniya. Pe hilu rakayani hu kol ara, 7 pe hilro pohowe nongan hiyan ara manau.

Hilya kol ngawan Listra pe kol ngawan Terpe

8 Pe ndramat hamou iro kol ngawan Listra, ara ndrikan imat masehe ndriya tinan, pe kinho rokai pwi masih, pe ngara kirompwan opu. 9 Pe yiy ara iro hilingi Pol iro wong. Pe Pol maran itis iya mwonen iya kili yiy, pe iyirowei tehe yiy malohongai ndrisiyon para kirayah hiyan. 10 Pe Pol iyoh pwokeyan iya, ipa, &lt;&lt;Atine kimwonen kiya ndrikam!&gt;&gt; Pwen o, ndramat ara ikohis, itine pe irikai.

11 Pwen hu ndramat soyo-soyon ara, hunime sehe melit Pol imbusiy pe husomwe iya nongna kolo hu Likawoniya, hupa, &lt;&lt;Hu ngindrai ara hurayah tehe ndramat pe husa pwan kiltou.&gt;&gt; 12 Pwen huyoh ngala Parnapas ara iya pohoweya ngindrai tahu hamou ngalan Seyus, pe Pol ara hu huyoh ngalan iya pohoweya ngindrai tahu hamou i, ngalan Hermes, paratesah, yiy ara ngara kiya mu kiya poho hilu. 13 Pe pris ata ngindrai Seyus, mepo yumwa totohun namandran tan ita ngawan pakeh kol ara, ara iwiri hu mbulmwakau kamai hayah iyapolo hu nonou hayah, pe isa pohomara karam para kol namandran ara. Paratesah, yiy pe hu ndramat masih kene ara, ara yihu pakatimwiy tehe yukyuk kiya kili hilu.

14 Hapeko hilu aposel malmou, Parnapas hilu Pol, ara hilu hilong, pe hilu ndrohomwiri koiwe hilu pe hilu himbuh iya ngawan mwalinga hu ndramat soyon iya ara, pe hilu palngai, 15 hilu pa, &lt;&lt;Wawu torou! Paratapeh pe wawu tora mbusiy tehen tora? Youlu ara ndramat opu tehe wawu ko. Youlu topo pohowe nongan hiyan isa kili wawu, pe youlu sa pwai para wawu kaiki ndruwa wawu kiya mawen kili hu melit o mwaihei ariya kene, pe akarapaiwani wawu pe akasa kili Ngindrai ndrokonan mepo imangsani kol pwan pe hu kol yang, pe ndras iyapolo hu melit masih kene hu tora aliy. 16 Iya lenge hu hasap iyau hasap para mamu kinna, ara Ngindrai itali hu pe huye mwoimwoi tahu ko: 17 Hapeko yiy kinho kohon kili hu pwi, para hu ndramat kanlahiy para kapahasani yiy pwi. Yiy ngara kiyingani kultuw hiyan kisa kili wawu. Tehe iyki mbulou indrut iyau kol paingan yang isa pwan kili wawu, pe iyki hu mbuwakei handra-handra para hu kappwai kiya walehehu imwonen; pe imbusi ndriya wawu ipep iya anandrinai soyon iya, pe pwesai namandran iya yi.&gt;&gt; 18 Hilu wong iya kili hu tora, para kikaituwe lohongahu para katimwi yukyuk kiya kili hilu, hapeko pakeh o hilu kanlahiy pwi.

19 Pwen yihu Yutah hayah huyau te kol Antiyok pe Yikoniyum husa pe husuhuri lohonga hu ndramat para kol ara. Pe husolpwa Pol iya pat pe huluwi tarahani yiy iya ngawan kol ara, pe hupa ndre kinmat. 20 Hapeko hu yau mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Yapan, ara husa wule pe hurahakowan. Pwen pe Pol itine pe imui iya nondriya kol namandran ara paiwe. Iya lang sih i, Pol hilu Parnapas ara hilyau hilya kol ngawan Terpe.

Hilu mui hilya kol Antiyok ita nondriya kol Siriya

21 Pwen Pol hilu Parnapas ara hilpohowe nongan hiyan iro kol namandran ara, pe huwiri hu ndramat soyon iya hurayah hu ndramira Yapan. Pwen hilu mui hilya hu kol matikol Listra, Yikoniyum, pe Antiyok, 22 pe hilya pwokeyani lohonga hu ndramira Yapan, pe hupwokeyani hu para hu koro lohongai ndrisiyon tahu. Pe hilu pa, &lt;&lt;Worou ara andre tukaya nondriya hu nopwaran soyon para tukaya nondriya kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy.&gt;&gt; 23 Pe hilu rakinima hu yapane ekklesiya nondriya kol hakol-hakol ara ihipwen, pe hutohun pe huyuh anandrinai pe huiki hu iya pahandra pwokere ta Yapan, yiy hiyeh mepo hu kanpwotisingi lohongahu kinna kili yiy. 24 Iyamulan para hilya nondriya kol Pisitiya ihipwen, pwen hilu mui hilsa nondriya kol Pampiliya. 25 Pe hilu pohowe nongan iro Perka ihipwen, pwen hilu tuh hilya pwan hilya kol Attaliya.

26 Pe hilto Attaliya ihipwen, pwen hilu his ndroi pe hilu mui hilya Antiyok, kol mamu mepo hu kantakinima hilu, para koro pahandra pahas ta Ngindrai, para kaya mbusi mbulen mepo hilu kanna mbusiy pwen. 27 Hilyarayah hilya ariya, pe hilu pwanos hu ndramira ekklesiya husa wule. Pe hilu tiyani melit masih kene mepo Ngindrai kinmbusiy pwen iyau kili hilu, pe hilu tiyaniy tehe Ngindrai itipe papai iya kili hu Ndramira Lah, para hu kapwotisingi lohongahu. 28 Pe hilto sura hu ndramira Yapan ara ndrangan niwen hape.

15

Hu yapane ekklesiya husa mbultere hu, huro Yerusalem

1 Yihu ndramat hayah huyau Yutiya pe husa Antiyok, pe huro hinuwani hu nali hu, mepo hupwotisingi lohongahu, pe hupa toro: &lt;&lt;Kapa wawu kansondriti kapilo wawu pwi, tehe pwahanou ta Mose kinpwai, pwen andre Ngindrai kinsopwat wawu pwi.&gt;&gt; 2 Lohongai aro imbusi Pol hilu Parnapas, pwen pe hilu rakokowai pe hiluro takekei iyasura hu iya nongan, ara hape waison pwi. Pwen pe hurakinima Pol hilu Parnapas iyapolo hu ndramirahu hayah i, para hu kaya paingan Yerusalem para kaya nime hu aposel, pe hu yapane ekklesiya kiya lohongai sahin ara. 3 Pwen hu ndramira ekklesiya hupwandrisa hu huyau, pe huro tokai nondriya kol malkol namandran hape Ponisiya pe Samariya, pe huro tiyani topwe titiye tahu Ndramira Lah, mepo hurapaiwani ndriyahu. Titiye aro ara iyki pwesai namandran iya, iya kili hu nali hu para ekklesiya. 4 Pwen yihu yarayah huya Yerusalem, pe hu ndramira ekklesiya iyapolo hu aposel pe hu yapane ekklesiya, ara hupwesani hu pe hurawuloh para husa. Pwen pe hutiyaniy iya kili hu sehe melit Ngindrai kinmbusiy pwen iyau kili hu.

5 Pwen hu ndramat hayah para susura hu Parisiy mepo hupwotisingi lohongahu, ara hutine pe hupa; &lt;&lt;Yihu Ndramira Lah ara hiyan para kapwai kiya kili hu para kasondriti kapilohu, pe kapwatisingiy para hu koho ndruwa nongan para pwahanou ta Mose.&gt;&gt;

6 Pwen hu aposel pe hu yapane ekklesiya, ara humbultere hu iyawule para hu karamwaniyani lohongai ara. 7 Pe huro panguluwaniy ndrangan niwen hape ihipwen, pwen Pita itine pe ipwai iya kili hu, ipa toro: &lt;&lt;Wawu nali, wawu pahasaniy tehe koluw hape ihou aliy, Ngindrai kinpirani yo iro mwalinga wawu, para hu Ndramira Lah kahilingi nongan hiyan kiyau kili yo para hu kapwotisingi lohongahu. 8 Ngindrai mepo ipahasani ndriyarou masih, ara ipwainganiy tehe kiniwiri hu ndramat para mawen i, paratesah, kiniyki Mwoiwan Haiyan kinna kili hu iyawule tehe kinmbusiy pwen kinsa kiltou. 9 Pe kultuwayin isa kili tou pe iya kili hu, ara ihisoule ko, paratesah, tunan lohongai ndrisiyon opu, Ngindrai isungani ndriyahu iya howen iya mbulmaran. 10 Pwen pe paratapeh pe wawu pakanohonou Ngindrai toro: wawu pakaiki ndrokomwayit nopwaran masih kiya pwese hu ndramira Yesu, mepo worou pe tumburou kanlahiy para kakuniy pwi. 11 Hapeko worou tupwotisingi lohongarou iya koisirai ta Yapan Yesu, para Ngindrai andre kisopwat worou iyawule tehe yihu yi.&gt;&gt;

12 Yihu ndramat huro mbultere hu ara, huhun o huro pe huro hilingi Parnapas hilu Pol hilro tiyani hu kaipisa ndraikiya pwoke, pe hu kinima pwoke mepo Ngindrai imbusiy iyau nima hilu iro mwalinga hu Ndramira Lah. 13 Hilu wong ihipwen, pe Yamis iwong, ipa, &lt;&lt;Wawu nali, wawu kahilingi yo namu! 14 Simon kintiyaniy pwen tehe Ngindrai kinpwaingani pwokere tan imu iya kili hu Ndramira Lah, pe iwiri hayah tahu para karayah ndramiran. 15 Pe nongna hu poropet ara iwong iyawule tehen aliy, tehe Yapan ipwai pe hu kantatuluwiy, ara ipa toro:

16 &lt;Kiyamulan para aliy, andre kumui kusa paiwe pe andre kupuli yopai ata Tepit mepo kiniput ita pwan.

Pe andre kumbultani hu melit hutora pwan ara, pe andre kupuliy paiwe, pe kusoyei pe kirayah howen i.

17 Pwen pe yihu ndraye ndramat masih para kol pwan mepo hutora ndron kene ara hu katen Yapan,

pe hu Ndramira Lah mepo ngolo ita kili hu pwen.

Aro ara nongna Yapan, yiy mepo kinmbusi hu melit iye kantayah.&gt;

18 Ngindrai kinpahasani melit ara koluw mamu kinna.&gt;&gt;

19 Pwen Yamis ipa; &lt;&lt;Tehen tora ko, lohongo nakisahapwen tehen iye: worou mbuna tukaiki nopwaran kiya kili hu Ndramira Lah, mepo hutora rapaiwani ndriyahu para kasa kili Ngindrai. 20 Hapeko hiyan para tukaratuluwi nongan sahin kiya kili hu, pe kapwai kiya kili hu para hu kahaiyani hu koro mawen anandrinai mepo hu kaniykiy tehe yukyuk kinna kili hu kerewek, pe kahaiyani hu koro mawen kultuw para pilah, pe kahaiyani hu para hu mbuna kayan sangi kan mepo hu kanndrusuwan, pe kahaiyani hu para hu mbuna kayan, ndre kayin ndreye kan. 21 Paratesah, nongna Mose, ara ngara hu kapohowei kiya kili hu kol masih kene, pe hu ndrayerou hasap kiyau hasap. Pe ngara hu kapohowei kiro nondriya hu yumwa totohun nondriya lang Sapat masih.&gt;&gt;

Hu yapane ekklesiya hurapayani nongan iya kili hu ndramira lah mepo hupwotisingi lohongahu

22 Pwen hu aposel pe hu yapane ekklesiya iyapolo yihu ndramat masih para ekklesiya, ara hupa hiyan para hu karakinima ndramirahu hayah, para kapwandrisa hu kaya Antiyok kayapolo Pol hilu Parnapas. Pe hurakinima Yutas, ngalan handra Parsappas, pe iyapolo Silas. Hilu ndramat malmou aro, ara hiluro pohon mwalinga hu nali hu para ekklesiya. 23 Pe hurapayani nongan mepo hu kantatuluwiy, ara ipa toro:

Yowu aposel pe yowu yapane ekklesiya mepo yowu nali wawu, yowu ratuluwi nongan iye para kisa kili wawu Ndramira Lah, mepo wawu pwotisingi lohonga wawu, pe wawu tora nondriya hu kol Antiyok, Siriya, pe Silisiya. Yowu rawuloh isata wawu.

24 Yowu kanhilingiy tehe hu ndramat hayah towu, mepo yowu kanpa hiyan kinna kili hu para hu kaya poho yowu pwi, ara hu kanpakarawani wawu kinna nongan pe kanmbusi lohonga wawu kinimwa. 25 Pwen tehen tora ko, yowu masih yowu sa lohongai handra ko, para yowu karakinima hu ndramat hayah, pe yowu kapwandrisa hu para kasa kili wawu kiyapolo kowase yowu malmou, Parnapas hilu Pol, 26 ndramat malmou mepo hiluiki mwoiwa hilu masih iya ngala Yapan torou, Yesu Kristus. 27 Pwen tehen tora ko, yowu pwandrisa Yutas hilu Silas para hilu kasa wong, para kapwokeyani nongan iyawule tehe yowu kantatuluwiy iye. 28 Pe Mwoiwan Haiyan ara iripo polo yowu, pwen yowu mburi lohongai para yowu mbuna karaporuwi wawu kiya nopwaran soyon. Hapeko hiyan para wawu koro ndruwa hu pwahanou ariyo ko. 29 Wawu kahaiyani wawu koro mawen anandrinai mepo hu kaniykiy tehe yukyuk kinna kili hu kerewek. Pe wawu kahaiyani wawu para mbuna akayan, ndre akayin ndreye kan. Pe kahaiyani wawu para mbuna akayan sangi kan mepo hu kanndrusuwan. Pe kahaiyani wawu koro mawen kultuw para pilah i. Kapa wawu kahaiyani wawu kiya hu melit aro kene, pwen andre wawu koro hiyan. Pwen ara.

30 Pwen yihu pwandrisa hu ndramat ara pe hulai huyapwan pe huyarayah huya kol namandran Antiyok, pe humbultani hu ndramira ekklesiya huya harong, pe huiki nongan mepo hu kantatuluwiy iya kili hu. 31 Yihu ndramat ara hupohowe nongan huratuluwiy ara ihipwen, pwen hu mepo huhilingi pwahanou ara, ara hupwes. 32 Yutas hilu Silas, hilu malmou kene ara poropet, pe hilu wong nongan soyon iya para kipwokeyani lohonga hu nali hu, para hu koro pwoke. 33-34 Hiluro ara ndrangan niwen hape ihipwen, pe hu nali hu ara, ara hutoholi hilu iya ndriya wayis, pe hupwandrisa hilu hilyau, pe hilu mui hilya kili hu mepo hu kanpwandrisa hilu mamu.* 35 Hapeko Pol hilu Parnapas, ara hiluro ndron Antiyok, pe hilu iyapolo hu ndramat soyon hape i, ara huro hinuwani hu ndramat pe huro pohowe nongna Yapan.

Pol hilu Parnapas hiluiki ndranga hilu

36 Lang hayah iyamulan hape, Pol ipwai iya kili Parnapas ipa; &lt;&lt;Worou kamui kaya saisai kaya kili nalirou hu, hutora nondriya hu kol masih mepo tukanpohowe nongna Yapan kinna aliy pwen. Pe tukaya nime hu—hutora tehen tapeh.&gt;&gt; 37 Parnapas ara inamiliy para pakiwiri Yohanes mepo ngalan handra yi Mak, para kiya polo hilu. 38 Hapeko Pol, ara ilohonganiy tehe kinna hiyan para kawiri yiy pwi, paratesah, yiy itali hilu masehe kol Pampiliya pe kinsusuye kinnasura hilu kinna mbulen pwi. 39 Pol hilu Parnapas ara hilu takokowai pe hiluiki ndranga hilu, pe Parnapas iwiri Mak pe hilu his ndroi pe hilyau hilya mbuson Saiprus. 40 Hapeko Pol ipirani Silas pe hilyau. Pe hu Kristen ara hutoholi hilu, pe huiki hilu iya pahandra pahas ta Yapan. 41 Pol iro tokai hakol iya hakol nondriya kol Siriya pe Silisiya, pe ipwokeyani hu ekklesiya.

16

Timoti irikai iya sura Pol hilu Silas

1 Pe Pol iya kol ngawan Terpe, pwen iyamulan iyarayah iya kol ngawan Listra, mepo ndramira Yapan hamou ngalan Timoti iro aliy. Pe tina Timoti ara ipwotisingi lohongan pe yiy ara pihi Yutah. Hapeko tama Timoti, ara yiy hamou tahu Krik. 2 Yihu nali hu mepo hu kanpwotisingi lohongahu huro Listra pe Yikoniyum, ara ngara hu katiyani kultuw hiyan ata Timoti. 3 Pol ara inamiliy para kiwiri Timoti kiya polo yiy. Pe tunan hu Yutah hutora nondriya hu kol ara kopu, pwen iwiri Timoti pe isondriti kapilon. Imbusiy tora, paratesah, yihu Yutah masih ara hu kanpahasaniy pwen tehe taman ara hamou tahu Krik. 4 Pwen iro mwonen huro tokai nondriya hu kol ngawan hakol iya hakol, ara huroiki nongan ara, mepo yihu aposel pe hu yapane ekklesiya para Yerusalem hu kanmburiy pwen, para hu ndramat koho ndruwan. 5 Pwen nongan ara, ara ipwokeyani lohongai ndrisiyon tahu para ekklesiya, pe ndromwoyahu, ara iro hon iropo iya soyon nondriya lang masih.

Pol inime taltan ta ndramat hamou para Masetoniya

6 Pwen Pol iyapolo susuyan hu, ara hurikai pe hurakayani kol namandran hape Prikiya pe Kalatiya. Paratesah, Mwoiwan Haiyan ara ikaituwe hu para hu mbuna kaya pohowe nongan kaya nondriya kol namandran iya Esiya. 7 Pwen iro mwonen husarayah husa ndrokomatnet para kol namandran hape Misiya, hunohonou para kaya kol namandran iya Pitiniya. Hapeko Mwoiwa Yesu ara kinpa hiyan kinnatahu pwi yoh. 8 Pwen pe huramwaitini kol namandran iya Misiya pe hulai huya pwan kol ngawan Trowas. 9 Pe iho ndrokolo ping ara, Pol inime taltan handra ata ndramat hamou para kol Masetoniya, pe ndramat ara iro tine pe irakamam iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Asa haroh kili yowu Masetoniya pe asa sopwat yowu.&gt;&gt; 10 Pol inime taltan ara ihipwen, pwen hape pwi ko, yowu hikule yowu para kaya kol namandran iya Masetoniya. Yowu* sarayah iya lohongai handra ko tehe Ngindrai, ara iyoh yowu para kapohowe nongan hayah kiya kili hu.

Litiya irapaiwani ndriyan iro kol namandran Pilipai

11 Yowu ro Trowas pe yowu his ndroi pe yowu ngap yowu ya mwonen yowu ya mbuson Samoteres, pe iya lang sih iho ndruwan, yowu his ndroi pe yowu ya kol Neyapolis. 12 Pwen yowu ro kol ara ihipwen pe yowu ngap yowu ya kol namandran Pilipai. Kol ara koluw hu para Rom husa pe huyen aliy. Pilipai ara kol hakol namandran mepo iho hin ita nondriya kol namandran hape Masetoniya. Pe yowu ro ndron kol ara, lang hayah i.

13 Pe iro lang Sapat, yowu song yowu ya ngawan pohomara karam para kol namandran ara, pe yowu ya pwaki ndran, paratesah yowu pa ndre hape ara, ara ndrohonoku totohun. Pwen yowumpwan hape ara pe yowu wong iya kili hu pihin hayah mepo hu kanmbultere hu pwen huyen aliy. 14 Pihin hamou iro mwalingahu pe iroholong, ara ngalan Litiya. Yiy ara pihin hamou ngara kipo pehei kiya hu koyau anandritan,† pe yiy ara iyau kol namandran Tayatira. Pe ngara kitohun kiya kili Ngindrai. Pe Yapan itipe lohongan pe irapaiwani ndriyan iya nongan mepo Pol iro pohowei. 15 Pe iro mwonen yiy iwiri paptais iyasura hu tan para seu hawum mwanye, pwen isok yowu, ipa, &lt;&lt;Kapa wawu yirowe yo tehe upwotisingi lohongo iya kili Yapan, pwen akasa pe akoro suwe.&gt;&gt; Pe yiy ara irakekeyani yowu pe yowu somwi yiy.

Pol hilu Silas hilya nondriya kou

16 Porosih aro, yowu ro tokai nakaya ndrohonoku totohun, pe pihindrahin hamou para pwandrendres o mwaihei ara isa pohonani yowu. Yiy ara payit iro ndritan, pe ngara kiranonoye kiya melit mapu kintayah. Pe hu mbukena pihindrahin ara, ara ngara hu kapo singayai soyon kiyau kili yiy kiya nongan para tanonoye mepo ngara kipwai. 17 Pihindrahin aro, ara ngara kiro ndruwa Pol iyapolo yowu masih pe ngara kiro wayeh, kipa, &lt;&lt;Yihu ndramat aripo ara hu pwandrendres ata Ngindrai Iyera Paingan Masih. Pe hutopo pwandrandrahani wawu iya sai para Ngindrai kisopwat wawu.&gt;&gt; 18 Yiy ngara kiro mbusi kultuw tehen tora lang soyon iya. Pe Pol ara ndriyan imwa tan pe irapaiwani yiy pe ipwai iya kili payit ara, ipa, &lt;&lt;Iya ngala Yesu Kristus, yo upwandrandrahaniy isa kili wou para atali yiy pe asaya mawen!&gt;&gt; Iro mwonen ara kopu, payit itali yiy isa mawen.

19 Pe iro mwonen hu mbukena pihindrahin ara huyirowei tehe meresayahu para poya singayai ara kintan, pwen humbultuwe tahatini Pol hilu Silas pe huluwi tarahani hilu iya ndrohonoku mbultere mbulmara hu pohon tahu, pe huiki hilu iya nongan. 20 Pe yihu yaiki hilu iya mbulmara hu ndramat para tamwanye, pe hupa, &lt;&lt;Hilu ndramat malmou aripo, ara hilu ndramira Yutah. Pe hilu topoiki nopwaran isa kolorou namandran iye. 21 Pe hilu topo hinuwani worou iya kultuwayi kowase hu hayah, mepo nonombun para worou Rom para kasomwiy pe katokuyaniy.&gt;&gt;

22 Pwen hu ndramat masih husa wule pe hutasusut nongan iya kili Pol hilu Silas. Pe hu ndramat para tamwanye ara hupwatisingiy para kalle koiwe hilu, pe kamwiri hilu. 23 Pe humwiriyani hilu iya mwomwan ihipwen, pwen huya piyani hilu hilya nondriya kou, pe hupwatisingiy iya kili ndramat mepo ngara kiro nimnim kiya kou, ara para kiro memerani hilu kahiyan. 24 Ndramat para memerani hilu, ara iwiri nongan ara ihipwen, pwen iyki hilu iya nondriya seu sahin mbulkuran ita nondriya kou. Pe hurandrikipiri ngondroka hilu ara iya mwalinga parakei.

25 Iro pakeh ndrokolo ping imwonen, Pol hilu Silas ara hilro tohun pe hiluro pa waliy iya kili Ngindrai. Pe hu ndramat mepo huro kou sura hilu ara huro hilingi hilu. 26 Pe indrou pwi ko, nunuw namandran irayah pe ileleyani mbulndroiyi kou. Pe porosih o, hu papai masih para kou ara hute topwei. Pe hu malkei hayen mepo huwasi ngondro nimahu iya aliy, ara hutan topwei. 27 Makundrayin mepo ngara kiro memerani kou, ara iro matin pe isapoyoi pe inimei tehe hu papai para kou, ara kanite topwei. Pwen pe iwiri semela pahun niwen tan pe pakitingundrun mbukenan kiya aliy, paratesah, ipa ndre hu ndramat masih huro nondriya kou ara hu kanwop topwei. 28 Hapeko Pol irandrokomat pwokeyan iya, iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Mbuna atingundrum! Yowu masih, ara yowu topo!&gt;&gt;

29 Pwen ndramat para memerani kou, ara iyoh para ngana mwan kiya kili yiy. Pe ihimbuh iya nondriyan pe iyah iya pwan pe ilelen iro ngondro ndrika Pol hilu Silas. 30 Pwen iwiri hilu iya ngawan pe isok hilu, ipa, &lt;&lt;Walu namandran ato, andre kumbusi sehe melit para Ngindrai kisopwat yo?&gt;&gt;

31 Pwen hilu pwai iya kili yiy, hilpa, &lt;&lt;Apwotisingi lohongam kiya kili Yapan Yesu, wou pe hu ndraisih para wum tam, pwen andre kisopwat wawu.&gt;&gt; 32 Pwen pe hupohowe nongna Yapan iya kili yiy pe iya kili hu masih mepo huro nondriya seu kili yiy. 33 Pe iho ndron ping ara, ndramat mepo ngara kiro memerani kou ara iwiri Pol hilu Silas pe isungani neken tahilu. Pwen hape pwi ko, yiy iyapolo hu ndraisih mwanye atan ara, ara huwiri paptais. 34 Pwen iwiri Pol hilu Silas hilya nondriya seu tan, pe ihang hilu anandrinai. Pe yiy iyapolo hu ndraisih mwanye atan, ara hupwes namandran iya. Paratesah, husa pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai.

35 Pwen lang ileu, pe hu ndramat para tamwanye ara hupwandrisa hu makundrayin para kaya pwai kiya kili ndramat mepo iro memerani kou toro: &lt;&lt;Akatali hilu ndramat ara kayau.&gt;&gt; 36 Pwen ndramat mepo iro memerani kou, ara itiyaniy iya kili Pol ipa, &lt;&lt;Hu ndramat para tamwanye ara hupwatisingiy tehe kutali walu Silas kayau. Pwen pe kiya, mahapo walu kayau kiyapolo ndriya wayis.&gt;&gt;

37 Hapeko Pol ipwai iya kili hu makundrayin, ipa, &lt;&lt;Yihu kanmwiri youlu iro mbulmara hu ndramat o mwaihei. Youlu ara ndramira Rom, hapeko yihu piyani youlu ko mwaihei iya nondriya kou. Pe mahapo yihu pakarasse youlu kokohon o pe youlu kayau, ndre? Pwi yoh! Yihu mbukena hu kasa pe kasa luwani youlu kaya ngawan.&gt;&gt;

38 Pwen hu makundrayin huwiri nongan ara imui iya kili hu ndramat para tamwanye. Pwen iro mwonen huhilingiy tehe Pol hilu Silas ara hilu ndramira Rom, pwen pe hunoh. 39 Pwen hu ndramat para tamwanye ara husa pe huya rapasa hilu. Pe huluwi hilu hilsa mawen pe husike hilu para katali kol namandran ara. 40 Iyamulan para Pol hilu Silas hiltali kou pe hilsa ngawan, hilya suwe Litiya. Pe hilu nime hu nali hu para ekklesiya, pe hilu pwokeyani lohongahu. Ihipwen, hilyau.

17

Pol hilu Silas hilya kol ngawan Tesalonaika

1 Pwen Pol hilu Silas hilya yau kol malkol ngawan Ampipolis pe Apolloniya, pe hilu yarayah hilya kol ngawan Tesalonaika. Pe hape ara, yumwa totohun hawum tahu Yutah iro aliy. 2 Pe Pol iya nondriya yumwa totohun tehe ngara kiro mbusiy. Pe iho nondriya lang Sapat maroyoh, Pol ipwatiriye iyapolohu iya nongan mepo ita nondriya puk ta Ngindrai. 3 Pe iratiyaniy ileu, pe ipwaingani nongan ndrokonan, tehe nongna hu poropet iyinganiy tehe Kristus andre kikuni nopwaran pe kimat, pwen andre kitine paiwe. Pe ipa, &lt;&lt;Yesu aro, mepo urupo pohowe yiy isa kili wawu, ara yiy Kristus.&gt;&gt; 4 Pe nongna Pol ara, ara iluwi lohonga hu Yutah hayah pe huyapolo hilu Silas. Pe hu Krik soyon iya mepo ngara hu koro pahandra nohowai ta Ngindrai, iyapolo hu pihin mangalahu soyon hape yi, ara huyapolo hilu yi.

5 Hapeko yihu Yutah ara humaimai, pwen pe humbultani hu ndramat hayah para tandroindroi huro ndrohopah. Pe husuhuri hu ndramat soyon iya yi, husa wule, pe hurambumbuwat iro nondriya kol namandran ara. Pe huhumbuh huya suwe Yason, para kaya ten Pol hilu Silas pe hu pakawiri hilu kaya nima hu yau masih. 6 Hapeko yihu kankahi hilu pwi. Pwen pe huluwi taharahani Yason iyapolo hu nali hu iya saya Yapan hayah, pe huyaiki hu iya kili hu yapane kol namandran ara, pe huwayeh hupa: &lt;&lt;Hu ndramat mepo hu kantapaiwani pahandriya kol pwan kinsa paingan ara, mahapo hu kansa topo iye, 7 pe Yason irawuloh iya kili hilu pe iwiri hilu hilya pe hilro seu kili yiy. Pe yihu ndramat masih kene aro, ara yihu ngara konho ndruwa nongan pwahanou ta Sisar pwi. Pe ngara hu kapa king hamou ita ndron i; ngalan ara Yesu.&gt;&gt; 8 Pwen iro mwonen huhilingi nongan aro ihipwen o, hu ndramat soyon iya iyapolo hu yapane kol namandran masih ara, huro rambumbusan. 9 Pwen hu yapane kol ara humbusiy pe Yason iyapolo susuyan hu ara hurandropweya hu. Ihipwen, hutali Yason hu para hu kayau.

Pol hilu Silas hilya kol ngawan Pereya

10 Pwen kol iping pe hape pwi ko, yihu Kristen hupwandrisa Pol hilu Silas pe hilyau hilya kol ngawan Pereya. Pe hilyarayah hilya hape ariya, pe hilsong hilya nondriya yumwa totohun tahu Yutah. 11 Pe hu Yutah para Pereya kultuwayihu ara hiyan iya, pe iramwaitini kultuwayi hu Yutah para Tesalonaika. Pe yihu hilingi nongna Pol pe hunamiliy tisingiy. Pe lang sih tehe sih, ngara hu kanime nokulaniy nondriya hu Nongna Ngindrai, para hu kanimei tehe nongan mepo Pol iro pwai ara ndrokonan, ndre pwi. 12 Pwen pe yihu para Yutah soyon, ara hupwotisingi lohongahu. Pe ndromwoya hu pihi Krik hu mangalahu, iyasura hu yapa Krik i, ndromwoya hu ara irayah soyon hape tehen aliy yi.

13 Pwen iro mwonen yihu Yutah para Tesalonaika ara huhulong tehe Pol ara iro pohowe nongna Ngindrai iro kol Pereya, pwen pe yihu ya kol ariya yi, pe yihu suhuri hu ndramat para karambubuwat. 14 Pwen hape pwi ko, hu Kristen hupwandrisa Pol iya leng. Hapeko Silas hilu Timoti ara hiluye ndron Pereya. 15 Pwen hu ndramat huluwani Pol pe huwiri yiy iya kol namandran Atens. Pwen Pol iyki nongan iya kili hu ndramat ara, para hu kaya pwai kiya kili Silas hilu Timoti, para hilu kahaleh o pe kasa kili yiy; pwen huyau.

Pol ipohowe nongan iro kol namandran Atens

16 Iro mwonen Pol ara iro longe hilu iro kol namandran Atens, inime hu kerewek soyon iya huro kol ara, pe imbusi ndriyan ara iporu. 17 Pwen pe iro nondriya yumwa totohun pe iro pwatiriye iyasura hu Yutah pe hu ndramira Krik mepo ngara hu koro pahandra nohowai ta Ngindrai. Pe lang sih tehe sih ngara kiratitiye kiyasura hu ndramat mepo husa koyum husa ndrohopah. 18 Pwen hu ndramat hayah para yihu Epikuriyan* pe yihu Stowik† mepo lohonga hu namandran, ara hupepet iyasura yiy. Pe hayah tahu ara huro sok, hupa, &lt;&lt;Ndramat para pwasosohou ita, pakipa tesah?&gt;&gt; Pwen yihu hayah ara hupa, &lt;&lt;Ininim tehe pakitiyani hu paira hu kol hakol-hakol mawen.&gt;&gt; Hupa tehen tora, paratesah Pol ara iro pohowe nongan hiyan ta Yesu pe nongan para Yesu kintine kimat. 19 Pwen huwiri Pol iya pe huyaiki yiy iya kili hu yapane kol mepo ngara hu kambultere hu kaya ndrohonokuhu mepo hupohowei Areyopakus. Pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Iya hiyan para yowu kasa pahasani hinonou howen mepo atapohowei ara, ndre pwi? 20 Melit hayah mepo atawong iya aliy ara, ara handra pe howen isa tahilong towu. Yowu nakapahasaniy opu, ndroiyi nongan ara ita pa tesah ndrokonan.&gt;&gt; 21 (Akanimei, yihu ndramira kol Atens pe hu ndramat para kol mawen mepo husa huyen aliy, ara huiki lenge hu topwei iya para tahilong nongan howen pe karatiyani nongan.)

22 Pwen Pol itine iro ndrohonoku mbultere tahu Areyopakus, pe ipa, &lt;&lt;Wawu ndramira Atens! Yo unimei tehe melit masih wawu tora mbusiy, ara wawu tora ndruwa kultuwayi kowase totohun tawawu. 23 Yo urukai urakayani nondriya kol iye, pe kunnimei nokulaniy pwen sehe melit mepo ngara wawu katohun kiya aliy. Pe yo kunsa yirowe pere tuntun sih, pe nongan handra huratuluwiy ita aliy, ara ipa toro: IYA KILI NGINDRAI MEPO WOROU TUKOWU TAN. Kiya, mahapo sehe melit mepo wawu kowu pe wawu tora tohun iya aliy, ara mahapo nakupohowei kisa ngawan kili wawu.

24 Ngindrai mepo imangsani kol pwan pe melit masih iripo aliy, ara yiy Yapane kol pwan pe kol paingan yang. Pe yiy ngara kinho ye nondriya hu yumwa totohun namandran mepo nima hu ndramat hupuliy, ara pwi. 25 Pe kinlahiy para nimarou ndramat kasopwat yiy pwi, pe yiy kinnamili handra melit kiltou pwi yi, paratesah, yiy opu iyki kunuwen pe taleh iyapolo melit masih isa kili worou masih kene. 26 Pe iyau kili ndramat hamou opu, imbusi hu ndramira kol hakol-hakol husarayah, para hu kaya pe kampwan kene ndrita kol pwan masih. Pe iyki nowe hu pe ndringa hu kol hapeleheh para hu kaya keyen aliy. 27 Ngindrai imbusi tehen tora, ara para matisan hu ndramat katen yiy pe kaseyeh yiy pe kakahi yiy. Hapeko yiy ara kinto mwanan kiltou pwi. 28 Iyau kili yiy opu turopo mwalen, turopo tokai pe turopo. Tehe hu ndramat para tiyeya waliy tawawu mbukena wawu ngara hu kapwai, kapa, &lt;Worou ara ndrayen.&gt;

29 Pwen worou, ara ndraye Ngindrai, pe mbuna tukalohonganiy tehe Ngindrai ara tehe kolt, ndre silwa, ndre pat, ndre sumwoiwa nombungong mepo ndramat imangsaniy iyau niman pe lohongan, ara pwi yoh. 30 Mamu kinna, lohonga hu ndramat kinileu pwi, pe Ngindrai kiniyki lohongan kinna tahu pwi. Hapeko mahapo ipwandrandrahaniy iya kili hu ndramat masih para kol pwan masih kene, para hu karapaiwani ndriyahu. 31 Pe yiy ara kintanonoyani lang para kiramwaniyani kol pwan, kiyapolo tamwanye hiyan kiyau kili ndramat mepo kintakiniman. Yiy kinpwainganiy kintayah mannan kinna mbulmara hu ndramat masih, paratesah, iya kultuw para katine kimat.&gt;&gt;

32 Iro mwonen huhilingi Pol iwong iya lohongai para titine kimat, pwen hu hayah tahu ara hupwasimiri yiy. Hapeko hayah tahu ara, hupa, &lt;&lt;Yowu namiliy para kahilingiy porosih i, sehe nongan mepo ata wong iya aliy ara.&gt;&gt; 33 Pwen Pol iwong ihipwen, pe itali hu pe iyau. 34 Hapeko hayah tahu ara huho ndruwa Pol pe hupwotisingi lohongahu. Pe hamou ita mwalingahu ara ngalan Tiyonisiyus, yiy ara hamou tahu para Areyopakus, iyapolo pihin hamou ngalan Tamaris, pe hu hayah tahu ara huyapolo hilu i.

18

Pol ipohowe nongan iro kol ngawan Korin

1 Pwen iyamulan para aliy, Pol itali kol namandran Atens pe iyau iya kol ngawan Korin. 2 Pe iya pe ipohonani Yutah hamou ngalan Akwila, yiy ara ndramira kol Pontus. Yiy iro kol namandran masih Yitaliy pe yiy iyapolo nambuyun Prisilla ara hilsarayah mahapo hapeko hiltopo, paratesah, Klautiyus ara ipwandrandrahani hu Yutah masih para hu katali Rom. Pwen Pol ara iya para kinime hilu, 3 paratesah, yiy ara ndramat para mangseya yopai tehe hilu ko. Pwen iro, pe iropo mbulen sura hilu. 4 Iho nondriya lang Sapat masih, ngara kiya nondriya yumwa totohun para kipwatiriye nongan kiyasurahu, pe kinohonou para kiluwi lohonga hu Yutah pe hu Krik.

5 Iro mwonen Silas hilu Timoti hilyau Masetoniya pe hilsarayah, Pol ara iyki yiy masih iya mbulen para pohoweya nongan, pe para kitiyani kiya kili hu Yutah tehe Yesu, ara Kristus.* 6 Hapeko iro mwonen yihu Yutah huhingasi yiy pe hupwasimiri yiy, pwen itolohani koiwen para kipwainganiy tehe kinpwes pwi, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Ndreye wawu ara andre kiro ndron ndrita paya wawu! Pe hapesah mwomwan andre kinto kili yo pwi. Pwen pe kiro mahapo kiya, andre kuya kili hu Ndramira Lah.&gt;&gt;

7 Pwen Pol itali yumwa totohun ara, pe iyau iya kili ndramat hamou ngalan ara Titiyus Yustus. Yiy ara ngara kitohun kiya kili Ngindrai pe suwen ara ita ngilse yumwa totohun. 8 Pe Krispus ara ndramat mepo iya mu iya yumwa totohun ara. Yiy iyapolo hu ndraisih tan mwanye, ara hupwotisingi lohongahu iya kili Yapan. Pwen pe hu para Korin huhilingiy pe hu soyon tahu hupwotisingi lohongahu iya kili Yapan i, pe huwiri paptais.

9 Pwen yoping sih Yapan iwong iya kili Pol iya taltan, pe ipa, &lt;&lt;Mbuna anoh pe mbuna amun. Aro wong o kiropo kiya. 10 Yo utasura wou pe kinlahi ndramat hamou kipokasiyani wou ara pwi yoh. Paratesah, hu yau to ara hu soyon iya hutopo nondriya kol namandran iye.&gt;&gt; 11 Pwen Pol iro manau ara ipoo hayou sih pe sahin, pe iro hinuwani hu iya nongna Ngindrai.

12 Tandrohonga Kalliyo iro pohon para kol ngawan Akaya, hu Yutah masih ara humbultere hu pe huwiri Pol pe huyaiki yiy iya nongan. 13 Pwen hupa, &lt;&lt;Ndramat iye ara ngara kiluwi lohongahu ndramat para yihu kahandrisani nongan para pwahanou, kiro mwonen hu ngara katohun kiya kili Ngindrai.&gt;&gt;

14 Pe iro imwonen Pol pakisomwi nongnahu, pwen Kalliyo iwong iya kili hu Yutah, ipa, &lt;&lt;Wawu ndramira Yutah, kapa ndramat ara kinmbusi handra kultuw mendreheh ndre namandran mwomwan, pwen andre kimbusi yo kuhilingi nongna wawu. 15 Hapeko lohongai para soksok iya nongan pe ngalahu melit pe nongan para pwahanou tawawu—ara wawu mbukena wawu karamwanye. Kinlahiy para kuramwaniyani nongan tehen ara pwi.&gt;&gt; 16 Pwen irasses hu masih huya mawen suwe nongan. 17 Pwen yihu masih, ara hupaiwani hu pe hupwahatini Sostenes, ndramat mepo iya mu iya yumwa totohun, pe huramari yiy iro pohomara yumwa tamwanye. Hapeko Kalliyo kiniyki lohongan kinna kili hu pwi.

Prisilla hilu Akwila, pe Apollos

18 Pe Pol ara iro ndron Korin lang hayah i. Pwen itali hu Kristen, pe ihis iya ndroi pe ingap iya pelei iya Siriya, iyapolo Prisilla hilu Akwila. Pe Pol iro ndron Senkriya pe isani kompayan iyau, paratesah, irandrangan iya kili Ngindrai.† 19 Pe yihu husarayah husa Epesus pe Pol itali Prisilla hilu Akwila, pe yiy opu iya nondriya yumwa totohun pe ipwatiriye iyapolo hu Yutah. 20 Pwen husok yiy para kiro polohu hape na, hapeko kinsomwi hu pwi. 21 Hapeko nakitali hu nakiyau, pwen irandrangan, ipa, &lt;&lt;Kapa Ngindrai kipa hiyan, andre kumui kusa.&gt;&gt; Pwen itali kol Epesus, ihis ndroi pe ndroi ingap iya pelei pe iyau. 22 Pwen iyarayah iya kol Sisariya pe iya paingan pe irawuloh iya kili hu para ekklesiya ita Yerusalem. Pwen itali hu pe ilai iya pwan kol ngawan Antiyok.

23 Pe iro surahu para Antiyok ndrangan niwen hape. Pwen itali hu pe irakayani kol hakol iya hakol nondriya kol malkol namandran hape Kalatiya pe Prikiya, pe iro pwokeyani hu yau ata Yapan masih.

24 Pwen ndramira Yutah hamou ngalan Apollos, mepo yiy ndramira kol namandran Aleksandriya, ara isarayah isa Epesus. Yiy ara ndramat hamou maran walwalan, pe lohongan iman iya, iya Nongan Haiyan ta Ngindrai. 25 Apollos ara yiy ndramat mepo hu kanhinuwani yiy pwen kinna sai ta Yapan. Pe kultuwayin para pohoweya nongan ara tahakulan iya. Pe yiy ara iwong imwonen pe ihinuwani hu ndramat iya hu melit masih tehe Yesu imbusiy. Hapeko yiy ara tanan paptais ta Yohanes opu. 26 Pe yiy ara irakelehani nongan pwokeyan iro nondriya yumwa totohun. Pwen Prisilla hilu Akwila ara hilu hilingi yiy, pwen hilwiri yiy iya suwe hilu, pe hilu pwahanou yiy iya meresaya nongna Ngindrai para lohongan kileu kiya aliy.

27 Pwen Apollos ilohonge para kiya Akaya, pe hu Kristen hupwokeyani lohongan, pe huratuluwi nongan sahin para kiya kili hu yau ta Yapan huro ariya, para hu kapwesani yiy pe karawulohani yiy. Iyarayah iya Akaya pe hu ndramat mepo pahas ata Ngindrai imbusiy pe hupwotisingi lohongahu, ara yiy isopwat hu namandran iya. 28 Paratesah, yiy ipwokeyani nongan iro mbulmara hu ndramat para kiramwaniyani nongan pwasosohou mepo hu Yutah hu kantasumbuwani. Pe ipwainganiy iya ngawan kili hu, iya Nongan Haiyan ta Ngindrai, tehe Yesu ara yiy Kristus.

19

Pol ipohowe nongan iro Epesus

1 Pwen Apollos ara iro ndron Korin pe Pol ara irikai pupura kol pe iyarayah iya kol ngawan Epesus. Pe iya pohonani hu yau ata Yesu hayah. 2 Pe isok hu, ipa, &lt;&lt;Iro mwonen wawu pwotisingi lohonga wawu, ara wawu wiri Mwoiwan Haiyan, ndre pwi?&gt;&gt;

Pe husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Pwi yoh. Nongan sahin mepo Mwoiwan Haiyan ara, ara yowu kowu, pe yowu konho hilingiy pwi yi.&gt;&gt;

3 Pwen Pol isok hu, ipa, &lt;&lt;Kiya, sehe paptais ndrokonan wawu wiriy yeh?&gt;&gt;

Pe hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Yowu wiri paptais iro kili Yohanes.&gt;&gt;

4 Pwen Pol ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Yohanes isumuluwani wawu iya ndran, para wawu karapaiwani lohonga wawu ko. Pe Yohanes ipwai iya kili hu ndramat para hu kapwotisingi lohongahu kiya kili ndramat mepo nakiho ndruwan pe nakisa kamulan. Yiy mepo Yohanes ipa nakisa, ara Yesu.&gt;&gt; 5 Iro mwonen huhilingi nongna Pol ara ihipwen o, pwen hu masih ara huwiri paptais iya nondriya ngala Yapan Yesu. 6 Pe Pol iyki niman iya ndritahu ko, pwen o Mwoiwan Haiyan isa ndritahu. Pe huwong iya hu nongna kol handra-handra pe hutiyani nongan tehe hu poropet. 7 Pe ndromwoyahu, ara iho pakeh tehe songui pe lumou.

8 Pwen Pol isong iya nondriya yumwa totohun, pe iwong tisingi nongan nondriya walah maroyoh. Pe iwong pwokeyan para kiluwi lohongahu kiya lohongai para kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy. 9 Hapeko hayah tahu ara hukaituwe ndriyahu pe mbuwalihu para hu kapwotisingi lohongahu. Pe hupwasimiri saya Yapan iya mbulmara hu ndramat. Pwen pe Pol itali hu, pe iluwani hu yau ta Yesu huyapolo yiy, pe huya pwatiriye lang masih iya yumwa hinonou namandran ata Tirannus. 10 Pol iro mbusiy tehen tora, nondriya hayou maluwoh mwanye. Pwen pe hu para Yutah masih kene, pe hu para Krik masih kene, huro kol namandran iya Esiya, ara hu masih huhilingi nongna Yapan.

11 Pwen Ngindrai ara ipwokeyani Pol, para kimbusi hu ndraikiya pwoke handra-handra kiyau niman. 12 Pwen koyau hasai mendreheh pe hu koyau para mbulen mepo iro kili yiy, ara huwiriy iya kili hu ndramat humwa, pe mwamwa itali hu pe irapiyani hu payit huro ndritahu huyau.

13 Pwen hu Yutah hayah mepo ngara hu kohorokai pe ngara hu karasses hu payit huyau, ara hunohonou para karasses hu payit kayau ndrita hu ndramat kiya ngala Yapan Yesu. Pe ngara hu kapwai, hu kapa, &lt;&lt;Iya ngala Yesu mepo Pol ngara kipohowei, yo upwandrandrahani wou, para asa ngawan!&gt;&gt; 14 Pe Skewa ara yiy pris hamou ihohin ta hu pris masih tahu Yutah. Pe norun kamai manandrtimou, ara huro mbusiy tehen tora. 15 Pwen lang sih iho aliy, payit hamou isomwi hu, pe ipa, &lt;&lt;Yo tono ta Yesu, pe upahasani Pol i. Hapeko wawu, ara hiyeh ndrokonan?&gt;&gt; 16 Pwen o ndramat mepo sinai iro ndritan ara ikohis iya ndritahu pe iramamari hu pe pwoke tan iramwaitini hu. Pe ipwalngani hu iya mwomwan, pe huwop husa ngawan seu ariya mandreyehu, pe mwayehu pwi.

17 Pwen yihu para Yutah pe Krik mepo huro kol Epesus, ara yihu masih nohowai namandran iya iwiri hu. Pe huhuri ngala Yapan Yesu iya paingan. 18 Pe hu soyon iya, hupwotisingi lohongahu, pe husa pe hupohopoh ngawan iya hu kultuw mwomwan tahu. 19 Pe hu ndramat hayah mepo ngam iro kili hu, ara huwiri hu puk maiye tahu isa harong pe hutimwiy iro mbulmara hu ndramat. Pe huwiri ndromwoya hu puk masih kene ara, pe kennehu ara irayah tehe sombule silwa mapuyimingat (50,000).* 20 Pwen tehen tora ko, nongna Yapan ara ingau pe imandra iya namandran iya, pe pwokeyan iya.

21 Melit masih ara irayah ihipwen, pe Pol ilohonge para kitali Epesus pe kiya pwen te Masetoniya pe Akaya, pe kamulan kiya Yerusalem. Pe ipa, &lt;&lt;Kuro ara kihipwen, pwen kuya saisai kuya Rom i.&gt;&gt; 22 Pe ipwandrisa hilu ndramat malmou para sopwat yiy, Timoti hilu Erastus, para hilkaya Masetoniya. Hapeko yiy, ara iye ndron kol namandran iya Esiya ndrangan niwen hape na.

Hurambumbuwat iro kol ngawan Epesus

23 Lang ara, hu ndramat hayah hurakokowai namandran iya para karatuni Saya Yapan. 24 Ndramat hamou iro ariya ara ngalan Temetriyus ngara kipo mbulen kiya silwa. Yiy ngara kimangsani sumwoiwa pihin hamou ngalan Artemis kiyau silwa. Iyki mbulyan ara iya kili hu ndramat para hu kambulyaniy, pe iwiri singayai soyon iya iyau aliy. 25 Pwen iyoh hu ndramat para sahaya hu melit handra-handra husa wule, iyasura hu mepo mbulyahu iya harong tehe yihu kopu. Husa, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu susuyo, wawu pahasani tehe mbulya worou iye, ara ngara tukawiri kennerou hiyan iya kiyau aliy. 26 Pe wawu kanhilingiy pe kannimei tehe ndramat ariya ngalan Pol, ara kinpakarawani hu ndramat soyon iya pe kinluwi lohonga hu ndramat hutopo nondriya Epesus pe pakeh kol namandran iya Esiya masih. Pe ngara kipwai tehe hu ngindrai pwasoyou mepo ngara tukapaltaniy kiya nimarou ara hu ngindrai pwasoyou pwi, masih. 27 Lohongai sahin mwomwan para aliy, ara tehe nongna Pol ara, ara ilahiy para kipwalngani mbulya rou pe ngala mbulen aro andre kiya mwomwan. Ariya ko pwi yi, lohongai luhin para aliy ara andre kipwalngani yumwa totohun namandran ata ngindrayerou Artemis, pe kiya mwaihei o mbulmara hu ndramat. Mahapo hu ndramira kol namandran iya Esiya, pe hu ndramat masih para kol pwan, ngara tukatohun kiya kili Artemis. Hapeko nongna Pol ara andre kimbusi ngalan kiya pwalngengei o mwaihei.&gt;&gt;

28 Pwen yihu ara huhilingi nongan ara, pe ndrinahu ilokuh pe huwayeh namandran iya, hupa, &lt;&lt;Artemis para Epesus ara yiy namandran iya!&gt;&gt; 29 Pwen huwayeh tehen tora, pe kol namandran ara hu masih hupalngai topwei. Pe humbultuwe tahatini Kayus pe Aristarkus pe huhulun huya ndrohonoku mbultere. Hilu ndramat malmou ara, ara hilu para Masetoniya, pe ngara hilu kasusuye sura Pol. 30 Pe Pol i pakisong kiya mwalinga hu ndramat ara, hapeko hu ndramira Yapan hupenani yiy. 31 Pe yihu ndramat hayah namandran para kol Esiya, hu kowase Pol, ara hupwanos nongan pe hukaituwe Pol para mbuna kiya nondriya ndrohonoku mbultere.

32 Yihu ndramat soyon huro aliy ara lohongahu imwakaikai. Hayah tahu ara huwayeh iya nongan sahin, pe yihu hayah ara huwayeh iya nongan sahin. Pe hu ndramat soyon hukowu, tunan tesah ndrokonan pe husa rawure. 33 Pwen hu Yutah husoyani Aleksanter iya ngawan mbulmara hu ndramat. Pe Aleksanter ihiri niman iya paingan para hu kahun o, para kipenani hu Yutah tehe yihu mbukenahu kanmbusi melit handra mwomwan pwi. 34 Hapeko huyirowe yiy, tehe yiy ara Yutah hamou. Pwen yihu Ndramira Lah masih ara huwaiyani wayeh iyawule ko ipoo ndranga paramwandrai maluwoh, pe hupa, &lt;&lt;Artemis para Epesus ara yiy namandran iya!&gt;&gt;

35 Pe ndramat para tatuluwiya nongan para kol namandran ara,† irandrokomat ana hu ndramat masih pe humun. Pwen ipa, &lt;&lt;Wawu ndramira Epesus, hu ndramat masih para kol pwan ara hupahasaniy tehe kol Epesus ara ngara kapwokarani yumwa totohun namandran ata ngindrai Artemis, pe sumwoiwan iyos yang isa pwan. 36 Melit masih mepo upwai andre hamou kinlahiy para kipa pwi kaliy, ara pwi yoh. Pwen pe tehen tora ko wawu masih kakuw o, pe mbuna akambusi melit handra o mwaihei. 37 Wawu luwani hilu ndramat malmou aro hilsa hiltopo iye, hapeko hilu kantandroyani hu yumwa totohun namandran torou pwi, pe hilu kanpwasisiman ana ngindrai pihin torou pwi yi. 38 Kapa Temetriyus pe hu ndramat para susuyan ara nongnahu nakaya kili ndramat hamou, pwen andre kirayah lenge tamwanye. Hu ndramat para tamwanye hu topo. Pwen andre hu karamwanye hu kiya mbulmara nongan. 39 Pe kapa lohongai handra hira ndron kili wawu para wawu nakaikiy kisa, pwen wawu karamwanye wawu koro ndrohonoku mbultere imwonen. 40 Akahilingiy! Kapa hu poho kol hu kahilingi melit mepo isarayah mahapo, ara ilahiy para hu kaiki worou kiya nongan. Worou ara topo nondriya nopwaran isarayah lang mepo, pe tukanlahiy para tukaiki lohongai handra hiyan kiya mbultere torou pwi. Paratesah, melit masih kintayah iye ara ndroiyin pwi.&gt;&gt; 41 Ndramat ara iwong ihipwen, pwen ipwandrisa hu ndramat masih huyau.

20

Pol irikai iya kol malkol Masetoniya pe Kris

1 Pe tambumbuwat ara iyahapwen, pwen Pol iyoh hu yau ta Yapan husa kili yiy pe ipwokeyani lohongahu, pe itoholi hu para nakitali hu. Ihipwen, pwen iyau iya kol namandran hape Masetoniya. 2 Pe iro tokai nondriya hu kol ara kene, pe ipwokeyani lohongahu iya nongan soyon iya. Pwen iyarayah iya kol namandran masih Kris, 3 pe iro ara nondriya walah maroyoh. Iro mwonen pakihis ndroi pakiya Siriya, ara iyirowei tehe hu Yutah ara huro mburi nongan para katingundrun. Pwen irapaiwani lohongan pe irikai imui iya yau te kol namandran hape Masetoniya. 4 Iyayau ara pe ndramat hamou ngalan Sopater NdraPirrhus yapa kol Pereya, ara isa pe irikai iyapolo yiy. Pe Aristarkus pe Sekuntus para kol Tesalonaika, iyapolo Kayus para kol Terpe pe Timoti yi, iyapolo Tikikus pe Tropimus para kol namandran iya Esiya ara hu masih huyapolon i. 5 Yihu ndramat aro kene ara huro mu huya pe huro longe yowu huro kol ngawan Trowas. 6 Hapeko yowu ro manau Pilipai ipoo yon para Ndrinanohun Mepo Yis Aliy Pwi, ara isahapwen. Pwen yowu his ndroi pe yowu ngap iya pelei pe iro lang yimah yowu sarayah sa kol ngawan Trowas, pe yowu sapolo hu mepo hu kansa mu pwen huro. Pe yowu ro kol ara lang manandrtoyoh mwanye.

Pol ihingini Yutikus itine kimat iro kol ngawan Trowas

7 Iro mwonen lang imu para sandre sih, yowu sa mbultere iyawule para karamburingi ndrinanohun. Pwen Pol ara ipohowe nongan iya kili hu ndramat, pe iluwiy iya ndrangan niwen ipoo ihindrokolo ping. Paratesah, lang hira mulan andre kitali hu pe kiyau 8 Pe nganngana hu sui ara soyon iya iro seu sahin paingan mepo yowu ro mbultere aliy. 9 Pe wihou hamou ngalan Yutikus ara irompwan ndrita marasip. Pe Pol ara iluwi nongan iya ndrangan niwen iya, pwen wihou ara maran inun pe imatin. Yiy ara iro marasip para seu tiwum paingan pe imatin turut pe iyos iya pwan, pe yihu pakaya soli yiy, ara meren. 10 Pwen Pol ilai iya pwan pe iyah iya ndritan pe ipwokarani wihou ara. Pwen ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Nere wawu mbuna kihilim, yiy mwalen.&gt;&gt; 11 Pwen Pol ingas imui iya paingan pe iramburingi ndrinanohun pe huiniy iyawule. Pe huye wong ipoo lang ileu tahu. Pwen itali hu pe iyau. 12 Pe hu ndramat huwiri wihou ara mwalen, pe huyau iyapolo ndriya wayis namandran iya.

Pol itali hu pohon para Epesus pe iyau

13 Pwen yowu masih yowu tali Pol pe yowu his ndroi pe yowu ngap iya pelei yowu ro mu yowu ya kol ngawan Assos para kayasuni Pol, paratesah, yiy ilohonge pe ihikule yiy para kirikai sai paingan.

14 Iro mwonen para Pol isa pe ipohonani yowu ro kol Assos, yowu wiri yiy isa ndroi pe yowu ngap yowu ya mbuson Mitilene. 15 Pwen lang mulan i, yowu ngap iya pelei pe yowu tali kol ara pe yowu yarayah iya pakeh mbuson Kiyos. Pe iya lang sih i, yowu ngap yowu singondriti ndras yowu ya mbuson Samos. Pwen iya lang sih mulan i, yowu ngap yowu yarayah iya kol ngawan Miletus. 16 Pol ara kinpwokeyani lohongan pwen para kingap kiya pelei ndroi kiya ramwaitini kol Epesus, paratesah, welen imai para kiro kol namandran iya Esiya ndrangan niwen. Yiy ara iramwalahani yiy para lenge Pentekos kintayah mapu, pwen kiya pe kinoro Yerusalem, kapa kilahiy.

17 Pwen Pol ara iro kol ngawan Miletus pe ipwanos hu yapane ekklesiya para kol namandran Epesus para hu kasa nime yiy. 18 Pe husarayah husa kili yiy, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu kanpahas kinna kultuw to iro mwonen usa pe uro sura wawu. Iro mwonen lang mamu usa rahatuwe kol namandran iya Esiya, pe iro nondriya lang masih kinna yi mepo kunsa pwen uro sura wawu, 19 ara wawu kanpahasaniy tehe lang soyon iya yihu Yutah ngara kamburi nongan para karatuni yo. Tunan ara ko, ngara kimbusi hingorowo pe ndriyo kiporu. Hapeko uiki yo usa pwan pe ngara kumbusi mbulya Yapan kiyapolo ndriyang. 20 Wawu pahasaniy tehe yo ara kunuhundrundru para kupohowe sehe melit mepo ilahiy para kisopwat wawu, ara pwi. Hapeko yo uhunuwani wawu iro mara ngawan pe iro nondriya seu hawum iya hawum i. 21 Yo kuntiyaniy pwen kinna kili hu Yutah pe hu Krik kene, para hu karapaiwani pakut mwomwan tahu kaya kili Ngindrai, pe hu kaiki lohongan ndrisiyon tahu kaya kili Yapan Yesu torou.

22 Pwen mahapo Mwoiwan Haiyan ara irakalahani yo para kuya Yerusalem, pe sehe melit nakirayah kisa kili yo kiro ariya, ara ukowu. 23 Melit handra ko upahasaniy, ara tehe kol namandran masih ngara kuya aliy, Mwoiwan Haiyan ngara kipwahanou yo para kuropahas tehe andre kuya nondriya kou pe hu nopwaran nakupohonaniy ara hutora longe yo. 24 Hapeko yo kunlohongani mwoiwo tehe handra melit namandran iya mbulmoro, ara pwi, melit handra ko ulohonganiy ara para kungaplani ngapilai kipoo kuyahapwen. Pe andre kumbusi mbulyo mepo kunwiriy iyau kili Yapan Yesu. Mbulyo ara para kupohowe nongan hiyan para pahas ta Ngindrai.

25 Akahilingiy, yo upahasaniy tehe wawu mepo urupo mwalinga wawu pe urupo pohowe nongan hiyan para kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara hamou tawawu andre kinnime mbulmoro paiwe pwi. 26 Pwen pe lang nepo, yo nakupwai ngawan kisa kili wawu tehe, ndreyehu ndramat masih, ara andre kinto ndrito pwi, 27 paratesah, yo kunoho hindrundru para kupohowe nongan para pwahanou ta Ngindrai masih kene kisa kili wawu ara pwi. 28 Mara wawu kiro tawawu pe kiro ta hu ndramat masih para ekklesiya mepo Mwoiwan Haiyan kiniykiy ita pahandra pwokere tawawu. Wawu kapwokarani ekklesiya ta Ngindrai tehe hu ndramat para pwokereya sipsip ngara kambusiy. Akapwokarani ekklesiya mepo kintakonihiy pwen kinna ndreye norun mbukenan. 29 Yo ara upahasaniy tehe kamulan para kutali wawu, pwen andre hu mwiy puyap ndrinahu mwomwan, ara andre hu kasa mwalinga wawu pe andre kapwalngani hu sipsip. 30 Pe hu ndramat hayah hutora mwalinga wawu mbukena wawu, ara andre hu katine pe hu kandrihisani nongan ndrokonan para kaluwani hu ndramat koho ndruwa hu. 31 Pwen pe wawu koro hinehes! Akalohonganiy tehe nondriya hayou maroyoh, ping pe lang masih yo kunoho mayum pwi para kupwahanou hamou-hamou tawawu kiyapolo ndriyang.

32 Pwen pe mahapo yo uiki wawu iya kili Ngindrai pe iya kili nongan para pahas atan, mepo andre kihingini wawu kamandra pe andre kiyki melit soyon kisata wawu kiro mwalinga hu norun mepo kintakinima hu pwen para karayah haiyan. 33 Pe yo kunnamiliwaniy para kuwiri siliwa, ndre kolt, ndre koyau ta hamou tawawu, ara pwi yoh. 34 Wawu mbukena wawu kanpahasaniy tehe yo upo mbulen iyau nimo imwonen para kupwokarani yo mbukeno pe hu susuyo yi. 35 Iro nondriya mbulen masih kunmbusiy, ara kunpwainganiy pwen kinsa kili wawu tehe worou koro ndruwa kultuw para kapo mbulen kiya pwokeyan. Pwen worou andre kalahiy para kasopwat hu ndramat mepo hu kanlahiy para kasopwat hu mbukenahu pwi. Wawu kalohongani nongan mepo Yapan Yesu mbukenan kinpwai, kinpa, &lt;Lomwes para nayuk ara iramwaitini lomwes para napo.&gt; &gt;&gt;

36 Pwen Pol itiyani melit masih ara ihipwen, pe itukuruhu iya pwan iyapolo hu masih pe itohun. 37 Yihu masih ara hurang turut, pe hundrohosi yiy, pe hurahunghung iyatan. 38 Pe ndriya pworu tahu namandran masih, ara irayah ihondruwa nongan mepo kinpwai, tehe andre hu kanlahiy para hu kanime mbulmaran paiwe pwi. Pwen pe hu masih ara hurikai iyapolo yiy pe huyaiki yiy iya ndroi.

21

Pol ihis ndroi para kiya Yerusalem

1 Pwen iyamulan yowu tali hu yapane ekklesiya pe yowu his ndroi pe yowu ngap yowu ya mwonen iya mbuson Kos. Iya lang mulan yowu ya mbuson Rotes, ihipwen, yowu taliy pe yowu yarayah iya kol ngawan Patara. 2 Pe yowu kahi ndroi hakou para nakiya kol namandran hape Ponisiya, pe yowu his yaliy pe yowu ngap pe yowu yau. 3 Yowu ro ngap yowu ya pe yowu nime mbuson Saiprus, ara iyapwen te nima yowu kamou, pe yowu ramwaitiniy pe yowu ngap iya kol namandran iya Siriya. Pe yowu yarayah iya kol ngawan Tayar, kol mepo hu nakatali hu memelit iro nondriya ndroi para kiyapwan aliy. 4 Pe yowu kahi hu ndramira Yapan huro ara, pe yowu ro polo hu lang manandrtoyoh. Pe Mwoiwan Haiyan iwong iya kili hu pe hupwai iya kili Pol para mbuna kiya Yerusalem. 5 Hapeko hu lang manandrtoyoh ara ihipwen, para ndroi nakitali Tayar, yowu tali kol ngawan ara pe yowu ropo yowu ya manau. Pe hu ndramira Yapan masih iyapolo nambuyu hu pe noru hu, ara huya yuk yowu iya ngawan para kol ara, pe yowu tukuruhu iro poholeng pe yowu tohun. 6 Iyamulan hamou itoholi hamou ihipwen, pwen yowu his ndroi, pe yihu mui iya suwehu.

7 Pwen yowu tali kol Tayar pe yowu ngap yowu ya Tolemayis, pe yowu rawulohani nali yowu hu para ekklesiya. Pe yowu ye polo hu lang sih. 8 Iya masan lang sih i, yowu yarayah iya kol ngawan Sisariya, pe yowu ro suwe ndramat hamou para pohoweya nongan hiyan ngalan Pilip. Yiy ara hamou tahu manandrtimou ara.* 9 Pe noru Pilip hu pihin mahaamou mepo hu kanyesou pwi, ara hu ngara kawong tehe hu poropet.

10 Pwen yowu ro ara lang hayah i, pe poropet hamou ngalan Akapus ara iyau kol namandran hape Yutiya pe isa pwan. 11 Yiy isa kili yowu pe iwiri kundrayi Pol pe iwasi niman pe ndrikan mbukenan iya aliy. Pwen ipa, &lt;&lt;Mwoiwan Haiyan ipa toro: &lt;Tehen toro ko, hu Yutah para Yerusalem andre hu kawasi mbukena kondrei iye, pe andre hu kaiki yiy kiya kili hu Ndramira Lah.&gt; &gt;&gt;

12 Iro mwonen yowu hilingi nongan aro, yowu iyasura hu ndramat para kol ara, ara yowu rakekeyani Pol para mbuna kiya paingan Yerusalem 13 Pwen Pol isomwi yowu, ipa, &lt;&lt;Paratapeh wawu tora tang pe wawu tora mbusi ndriyo irang? Yo urupo mwoimwoi para hu kawasi yo. Pe ariyo ko pwi, urupo mwoimwoi yi para kumat kuro nondriya Yerusalem kiya ngala Yapan Yesu.&gt;&gt; 14 Yowu wong iya kili yiy pe kinhilingi yowu pwi, pwen yowu mun o yowu ro, pe yowu pa, &lt;&lt;Hiyan, namiliwa Yapan kirayah.&gt;&gt;

15 Iyamulan para lang hayah isayau, yowu mwaniyani yowu pe yowu ya paingan Yerusalem. 16 Pe yihu ndramira Yapan hayah para Sisariya, ara hurikai sura yowu pe huyaiki yowu iya suwe Nason, para yowu koro aliy. Yiy ara ndramira mbuson Saiprus, pe hamou ndramira Yapan para koluw.

Pol iyarayah iya Yerusalem

17 Iro mwonen yowu yarayah iya Yerusalem, hu nali hu para ekklesiya ara huwiri yowu iyasura pwesai. 18 Iya lang mulan Pol iyasura yowu masih yowu ya nime Yamis, pe hu yapane ekklesiya masih, ara husa huro yi. 19 Pwen Pol ara irawuloh iya kili hu, pe itiyani mbulen masih handra-handra mepo Ngindrai kinmbusiy pwen iyau kili yiy, iro mwalinga hu Ndramira Lah.

20 Iro mwonen huhilingiy, pwen huhuri ngala Ngindrai. Pwen hupwai iya kili Pol, hupa, &lt;&lt;Nali, animei, yihu Yutah tasopou-tasopou ara hu kanpwotisingi lohongahu. Pe hu masih ara kantahatini lohongahu kinna nongan para pwahanou ta Mose.

21 Yihu ndramat hayah hu kannese pwen kinna kili hu masih ara, tehe wou ngara ahanuwani hu Yutah, mepo hu tora mwalinga hu Ndramira Lah, tehe hu mbuna koho ndruwa Mose. Pe hu kannese tehe wou ngara ahanuwani yihu tehe hu mbuna kasondriti kapilo noruhu, pe hu mbuna koho ndruwa kultuwayi kowase rou. 22 Tanarou tehe andre hu kahilingi titiye tehe wou ansa. Pwen andre tukambusi tehen tapeh ndrokonan? 23 Kiya! Hiyan para ambusi sehe melit yowu nakapwai kisa kili wou. Yihu ndramat mahaamou iye mepo hu topo sura yowu, ara hu kantandrangan kinna kili Ngindrai pwen. 24 Pwen awiri hu ndramat mahaamou aro, pe wawu masih koro ndruwa kultuw para karayah howen kiya mbulmara Ngindrai. Pe yukyuk mepo hu nakaikiy para hu nakanahi paya hu, ara andre wou aiki kennen. Ambusiy tehen tora pe andre hu ndramat masih kapahasaniy tehe titiye masih hu kannese kinna, ara hu nongan pwasoyou opu. Pe andre hu kapahasaniy tehe wou mbukenam ara ata ndruwa nongan para pwahanou i. 25 Yihu Ndramira Lah mepo hu kanpwotisingi lohongahu, ara yowu kanratuluwi nongan sahin kinna kili hu tehe yowu kamburi lohonga yowu tehe toro: Para yihu kahaiyani hu koro mawen anandrinai mepo hu kaniykiy tehe yukyuk kinna kili hu kerewek; pe hu koro mawen ndrai; pe hu mbuna kayan sangi kan mepo hu kanndrusuwan; pe hu koro mawen kultuw para pilah.&gt;&gt;

26 Pwen lang sih iyamulan Pol iwiri hu ndramat mahaamou ara husa kili yiy. Pe imbusi lohongai masih para yiy kirayah howen kiya mbulmara Ngindrai iyapolo hu mahaamou ara yi. Pe iya nondriya kowa yumwa totohun namandran pe iya pwai iya kili hu pris, tehe andre kirahaihai sehe lang ndrokonan pe andre hu kahapwen mbulen para karayah howen kiya mbulmara Ngindrai, pe sehe lang andre hamou-hamou tahu kasaiki yukyuk tan.

Hu Yutah humbultuwe tahatini Pol

27 Pe iro mwonen lang manandrtoyoh ara pakeh nakisahapwen, pwen hu Yutah huyau te kol namandran iya Esiya ara hunime Pol iro yumwa totohun namandran. Pwen husuhuri ndriya hu ndramat masih pe imbusi ndrinahu ilokuh pe humbultuwe tahatini Pol, 28 pe hurandrokomat, hupa, &lt;&lt;Wawu ndramat para Yisrayel, akasopwat yowu! Ndramat aripo ko ara ndramat mepo ngara kihinuwani hu ndramat masih kiya nongan para pwasimiri hu ndramira tou, pe nongan para pwahanou ta Mose, pe yumwa totohun namandran iye yi. Pe ariya ko pwi, yiy kinluwani hu para Krik hayah pe husa nondriya kowa yumwa totohun namandran pe hupwalngani kol haiyan iye.&gt;&gt; 29 (Yihu pwai tehen tora, paratesah, hunime Tropimus ndramira Epesus hamou, iro nondriya kol namandran ara iro sura Pol. Pwen yihu ara hulohonge tehe Pol ara kinwiri yiy pwen kinna nondriya kowa yumwa totohun namandran.)

30 Pe hu ndramat masih para kol namandran ara ndriyahu ikiskis pe huhulun huyau hape-hape husa. Pwen humbultuwe tahatini Pol, pe huluwi yiy iya ngawan kowa yumwa totohun namandran, pe hape pwi ko, huwari papai masih para kowa yumwa totohun namandran ara. 31 Iro mwonen yihu pakatingundrun, pwen nongan ara iyarayah iya kili kenol tahu ndram para Rom, tehe hu masih para kol namandran Yerusalem ara hutopo tambumbuwat. 32 Pwen kenol ihileh pe iwiri hu ndram iyapolo hu hiyeh huro mu tahu pe hungap huya pwan kili hu ndramat mepo hurawure huro. Pwen iro mwonen hu ndramat ara hunime hu ndram atan husa, pwen huhutohai taya Pol.

33 Pwen kenol tahu ndram ara isarayah pe imbultuwe tahatini Pol, pe ipwatisingiy iya kili hu ndram para hu kawasi yiy kiya malkei hayen malmou. Pwen isok hu ndramat tehe ndramat ara yiy hiyeh pe imbusi tesah ndrokonan. 34 Pe hu ndramat soyon iya hurawure huro, pe hayah tahu ara huro wayeh handra, pe hayah tahu ara huro wayeh handra yi. Pe ngangaliya hu ara soyon iya, pe kenol tahu ndram ara kinlahiy para kisehe ndroiyi nongan ndrokonan pwi. Pwen ipwatisingiy iya kili hu ndram para hu kawiri Pol kiya nondriya suwe hu. 35 Iro mwonen Pol iyarayah iya kanen para seu ara, yihu ndram hunimei tehe hu ndramat ara ndriyahu ikiskis iya, para hu katingundru Pol, pwen pe hu ndram husap yiy iya paingan. 36 Pe hu ndramat soyon iya ara huho ndruwa hu pe huro wayeh mulan, hupa, &lt;&lt;Katingundrun!&gt;&gt;

Pol iwong iya kili hu ndramat soyon iya

37 Iro mwonen hu ndram nakawiri Pol kiya nondriya seu, isok kenol, ipa, &lt;&lt;Ilahiy para kuwong hape kisatam?&gt;&gt;

Pe kenol isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Wou apahasani nongna kol Krik, ndre? 38 Upa ndre wou ndramira Yisip ara, mepo mamu hape kinna anpo pahun iya kili hu para kapman, pe anwiri hu ndramat mahaapou (4,000) para taya ndramat mepo ngara hu kapo pahun kinna semen niwen para pahun, pe aluwani hu wawu ro kol ndrohoyin, ndre?&gt;&gt;

39 Hapeko Pol isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yo ara hamou ndramira Yutah, para kol Tarsus ita nondriya kol namandran hape Silisiya. Kolo, ara kol hape mendreheh pwi. Hiyan para kuwong hape kiya kili hu ndramat?&gt;&gt;

40 Pwen kenol tahu ndram ara isomwi yiy, ipa hiyan. Pe Pol ara iro tine kanen pe isoli niman iya kili hu ndramat para hu kamun. Iro mwonen hu masih humun, pwen iwong iya kili hu iya nongna kol tahu Hipuruw.

22

1 Pe Pol ipa tehen toro: &lt;&lt;Wawu nali pe tomo, akahilingi yo na, yo nakuhutereno kisa kili wawu.&gt;&gt; 2 Pe iro mwonen huhilingi yiy iwong iya kili hu iya nongna kol Hipuruw, yihu masih ara hunun o huro.

Pwen pe ipa; 3 &lt;&lt;Yo ara hamou Yutah. Tino imwalahiy to iro kol ngawan Tarsus, nondriya kol namandran hape Silisiya. Hapeko umandra ara uro kol namandran iye. Yo ara uro pahandra Kamaliyel pe yiy ihinuwani yo hiyan masih iya ndroiyi nongan para pwahanou ta tumburou hu. Pe yo ara urahatini kultuwayi Ngindrai, imwonen tehe mahapo wawu tora mbusiy. 4 Yo ngara kuro tandroyani hu ndramat hupwotisingi lohongahu, pe huro ndruwa Sai iye, para hu kamat. Pe umbultuwe tahatini hu kamai pe pihin kene, pe uluwi hu huya nondriya kou. 5 Pe pris ihohin ta hu pris masih kene iyasura hu Sanhetrin torou Yutah, ara hupahasaniy pe hulahiy para katiyani kultuw tehe urupo pwai iye. Yihu ara ko huratuluwi nongan para kuwiriy kiya kili nalirou hu hutora kol Tamaskus. Pe uwiri nongan ara pe uro tokai nakuya kol ara, para kumbultuwe tahatini hu ndramat mepo huho ndruwa Sai ara, para kuluwi hu kasa Yerusalem. Pwen hu namandran kapomate hu.

6 Lang ara mwandrai pakeh nakirahaihai, pwen yo uropo uya pakeh kol Tamaskus. Pe indrou pwi ko, nganngana yang namandran ilenganiy iro kol paingan yang isa pwan kili yo pe irahakowo. 7 Pwen yo uyos uya pwan pe uhilingi yoholai sahin ipwai isa kili yo, ipa, &lt;Sol! Sol! Paratapeh pe ata tandroyani yo?&gt;

8 Pe usomwi yiy, upa, &lt;Yapan, wou hiyeh?&gt;

Pe ipa, &lt;Yo ara Yesu para Nasaret mepo ata tandroyani yo.&gt; 9 Pe hu susuyo ara hunime nganngana yang, hapeko yihu kanhilingi mbulukoyu hiyeh iro wong isa kili yo pwi.

10 Yo usok, upa, &lt;Yapan, yo nakumbusi tesah?&gt;

Pe Yapan ipwai isa kili yo, ipa, &lt;Atine, pe aya nondriya kol Tamaskus. Aya aro, pe hamou andre kipwai kisa kili wou kiya sehe melit yo kuntakinimam pwen para nambusiy.&gt; 11 Nganngana yang ara irapwasingi moro pe kunlahiy para kunnimnim pwi, pwen pe hu susuyo ara humbultuwe nimo pe huluwi yo uya kol Tamaskus.

12 Pwen ndramat hamou ngalan Ananiyas isa nime yo. Yiy ara ngara kihaiyani nongan para pwahanou, pe ngara hu ndramat masih para Yutah, ara ngara hu kahaiyani yiy. 13 Yiy isa pe iro tine ngilse pe ipwai isa kili yo, ipa, &lt;Sol, nali, maram kitandras!&gt; Pwen o, iro mwonen ariya ko, moro itandras o unime yiy.

14 Pe ipwai, ipa, &lt;Ngindrai ta tumburou hu, ara kintakinimam pwen, para apahasani namiliwan, pe para anime Ndramat Imwonen masih, pe para ahalingi ngasa mbulukoyun; 15 paratesah, wou andre arayah ndramat para pohoweya nongnan kiya kili hu ndramat masih, kiya sehe melit annimei pe anhilingiy. 16 Kiya, wou ata longani tesah? Atine pe ayoh kiya ngala Yapan, pe awiri paptais para asungani hu pakut mwomwan tam kayau.&gt;

17 Iro mwonen umui uya Yerusalem pe uro tohun nondriya yumwa totohun namandran, yo uya nondriya taltan, 18 pe unime Yapan iwong isa kili yo, ipa, &lt;Ahaleh! Atali Yerusalem, mahapo ko, paratesah, kapa atiyani titiye to kiro kol iye, andre hu kanhilingi titiye tam pwi.&gt;

19 Pwen usomwi yiy, upa, &lt;Yapan, yihu ndramat aripo ara hupahasaniy tehe yo ara ngara kuya payumwa totohun hawum kiya hawum, para kumbultuwe hu ndramat hupwotisingi lohongahu isa kili wou, pe ngara kuiki hu kaya kou pe kamwiri hu. 20 Pe tandrohongan huro tingundru Stipen, ndramat para pohoweya titiye tam, ara uro tine ariya, pe upa hiyan, pe uro memerani koiwehu mepo huro tingundrun.&gt;

21 Pwen Yapan ipwai isa kili yo, ipa, &lt;Aya, andre kupwandrisa wou aya mwanan-mwanan iya, kili hu Ndramira Lah.&gt; &gt;&gt;

Pol ipwai tehe yiy hamou tahu ndramira Rom

22 Pe hu ndramat huro ara, ara huhilingi Pol iro wong ipoo isa matne nongan ara, pe hu ndramat masih ara hulomei anan, pe huwayeh namandran iya, hupa, &lt;&lt;Akatingundrun! Ndramat tehen tora, ara kinlahiy para kiro mwalen ndre kiye ndron kol pwan pwi!&gt;&gt;

23 Pe huro tambumbuwat pe huro piyani hu koyau tahu, pe huro lokuh kohu pwan pe huro piyaniy iya paingan. 24 Pwen kenol ipwatisingiy iya kili hu ndram para hu kawiri Pol kiya nondriya suwe hu ndram. Pe ipwai para hu kamwiri yiy pe kasok yiy; paratesah, kenol pakipahasaniy tunan tesah ndrokonan, pe hu ndramat huro tandrokomat anan. 25 Pe iro mwonen huro ramahayani niman iya maltoh kene para hu kamwiri yiy, Pol inime ndram iho hin iyata hu ndram masangat mepo iro tine pakeh kili yiy. Pwen isike yiy, ipa, &lt;&lt;Iya mwonen iya mbulmara nongan para kamwiri hamou ndramira Rom, mepo hu ndramat para tamwanye hu kankahi handra mwomwan tan pwi?&gt;&gt;

26 Pwen ndram iho hin ara ihilingi nongna Pol, pe iya kili kenol pe iya nese ndraingan. Pe ipwai, ipa, &lt;&lt;Wou nambusi tapeh? Ndramat aro, ara yiy ndramira Rom.&gt;&gt;

27 Pwen kenol tahu ndram ara iya kili Pol pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Apwai kisa kili yo, wou hamou ndramira Rom, ndre?&gt;&gt;

Pwen Pol isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Ehe!&gt;&gt;

28 Pe kenol tahu ndram ara, ipa, &lt;&lt;Yo ara upiyani singayai soyon iya, para kurayah ndramira Rom hamou.&gt;&gt;

Pe Pol ipa, &lt;&lt;Hapeko yo tehe wou pwi; urayah ndramira Rom hamou, iro mwonen tino imwalahiy to.&gt;&gt;

29 Pwen hu mepo hu pakamwiri Pol, ara hape pwi ko, huhundrundru. Pe kenol isapahasaniy tehe Pol ara ndramira Rom hamou, pwen yiy inoh, paratesah, yiy kinpwai pwen, pe hu kanwasi yiy.

Pol iro mbulmarahu para Sanhetrin

30 Pwen kenol tahu ndram ara pakikahiy ndroiyin tesah ndrokonan, pe hu Yutah hutasusut nongan iya kili Pol. Pwen iya lang mulan, itali yiy pe ipwandrandrahani hu pris huhohin ta hu pris masih, pe iyapolo hu Sanhetrin tahu Yutah, ara husa mbultere hu husa wule. Pwen iwiri Pol isa pwan pe iyaiki yiy iya iro tine mbulmarahu.

23

1 Pol inimnim imwonen iya kili hu para Sanhetrin, pe ipa, &lt;&lt;Wawu nali, yo kunmbusi mbulyo kinnahapwen kinna mbulmara Ngindrai, pe lohongo upahasaniy tehe mbulyo masih mepo kunmbusiy kinna ipoo isa matnen mahapo, ara ita mwonen opu.&gt;&gt; 2 Pol ipa tehen toro ihipwen, pwen pris ihohin ta hu pris masih kene, ngalan Ananiyas, ara ipwandrandrahaniy iya kili hu ndramat huro tine ngilse Pol para hu kahasuli pohon. 3 Pwen Pol ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Ngindrai nakihisuli wou, wou ndramat para tayungat!* Wou apa ndre ata ndruwa nongan para pwahanou, pe naiki yo kuya nongan; pwen, ndroiyin aro ko, pwen asa pe atampwan ara. Hapeko animei; wou apwatisingiy iya kili hu para hu kahasuli yo, pwen pe tehen tora ko, wou mbukenam ara alowani nongan para pwahanou!&gt;&gt; 4 Pe hu mepo huro tine ngilse Pol ara hupwai iya kili yiy, hupa, &lt;&lt;Ara tapeh? Apa pwati pris ta Ngindrai mepo ihohin ta hu pris masih kene, ndre?&gt;&gt;

5 Pwen Pol ipwai, ipa, &lt;&lt;Wawu nali, yo ukowu tehe ndramat mahapo iwong, ara pris ihohin ta hu pris masih kene. Paratesah, pwayan kinpwai ipa toro: &lt;Wawu mbuna akapwasisiman anna ndramat mepo ita pohon tawawu.&gt; &gt;&gt;

6 Pwen Pol iyirowe hu, tehe hu hayah tahu ara hu Satyusiy, pe hu hayah tahu yi ara hu Parisiy. Pwen pe iyoh iho nondriya mbultere tahu Sanhetrin, ipa, &lt;&lt;Wawu nali, yo ara hamou Parisiy, pe noru hamou Parisiy yi. Yo upwotisingi lohongo tehe hu ndramat kanmat ara andre hu kasatine paiwe, pe tunan ara ko urupo tine nongan.&gt;&gt; 7 Pwen ipa nongan ara irohopwen o, pwen takokowai irayah mwalinga hu Parisiy pe hu Satyusiy. Pwen yihu mepo huro mbultere hu, ara humasumbuwe huya malpat. 8 (Hu Satyusiy ngara hu kapa ndramat hu kanmat ara andre hu kantine paiwe pwi. Pe hu angelou pe hu mwomwoyou handra-handra, ara pwi yi. Hapeko hu Parisiy ngara hu kapa melit malndra kene ariya, ara hiltora.)

9 Pe huro lomei iropo iya namandran iya manau, pe hu Parisiy hayah mepo ngara hu kahanuwani nongan para pwahanou ara hutine pe hurakokowai pwokeyan. Pe hupa, &lt;&lt;Yowu kankahi melit handra mwomwan kinto kili ndramat aro pwi. Matisan hamou mwomwoyou ndre hamou angelou kinwong kinna kili yiy?&gt;&gt; 10 Pwen takokowai ara iropo iya namandran iya, pe kenol tahu ndram, ara inoh, matisan hu karaluluwi Pol pe nombuwen kimut. Pwen ipwandrandrahani hu ndram para hu kaya pwan, pe kawiri yiy kisa mawen nima hu Yutah, pe kaluwi yiy kiya suwe hu ndram.

11 Pwen ping ara, Yapan iro tine ngilse Pol, pe ipa, &lt;&lt;Apwoke, pe mbuna anoh! Wou antiyani titiye to kinna kili hu para Yerusalem; tehen tora ko, andre aya tiyani titiye to kiya nondriya kol Rom i.&gt;&gt;

Hu Yutah humburi nongan para katingundru Pol

12 Pwen iya ndroulang para lang sih i, yihu Yutah hayah ara husa harong pe humburi nongan para hu katingundru Pol. Pe hurandrangan para kayindrongehu kiya namnam pe kuimwa ndran, kipoo hu katingundru Pol. 13 Pe hu ndramat mepo humburi nongan ara, ara ndromwoya hu haangui pe ndromwan. 14 Pwen huya kili hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu yapane kol, pe hupa, &lt;&lt;Yowu ara kantandranga yowu pwen, tehe yowu andre kanyan melit handra pwi, kipoo yowu katingundru Pol. 15 Mahapo wawu pe hu Sanhetrin, akapwanos nongan kiya paingan kili kenol tahu ndram para Rom para kawiri Pol kisa pwan kili wawu. Wawu kapwasike yiy tehe wawu, ara nakasok Pol pe katen hayah ndroiyi nongan ndrokonan imwonen. Yowu ara topo hinehes para kiho ndron sai andre yowu katingundrun.&gt;&gt;

16 Pwen noru pisu Pol kamai ara ihilingi nongan hu kanmburiy ara, pe iya nondriya suwe hu ndram pe iya nese ndrainga Pol.

17 Pwen pe Pol iyoh hamou tahu ndram mepo imu iya kili hu ndram masangat ara isa, pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Akawiri wihou iye kiya kili kenol tahu ndram masih. Wihou ara, ara nongan sahin ita kili yiy para nakiya nese ndrainga kenol.&gt;&gt; 18 Pwen ndram ara iwiri wihou ara iya kili kenol. Pe ipwai iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Ndramat mepo ita kou ngalan Pol, ara iyoh yo uya kili yiy, pe ipwandrisa yo para kuwiri wihou iye kisa kili wou. Nongan sahin iripo kili yiy andre kinese ndraingam.&gt;&gt;

19 Pwen kenol ara, imbultuwe nima wihou ara, pe iluwi yiy iya pwakin hape pe isok yiy, ipa, &lt;&lt;Kiya, apwai, wou nasapa tesah kisa kili yo?&gt;&gt;

20 Pe wihou ara ipa, &lt;&lt;Yihu Yutah kanmburi nongan pwen para hu andre kasok wou, para moh andre awiri Pol kiyapwan kili hu Sanhetrin. Yihu nakapwaske wou tehe hu nakaten hayah ndroiyi nongan ndrokonan ata Pol paiwe yi. 21 Hapeko wou mbuna oro ndruwa nongnahu, paratesah, ndromwoya hu ara haangui pe ndromwan, andre hu kakohon koho sai para katingundru Pol. Yihu tandrangan pe hundronge hu para hu andre kannamnam pe kanyin ndran pwi, kipoo hu katingundrun kimat. Yihu ara huyera sohoni wou opu para apa hiyan.&gt;&gt;

22 Pwen kenol ara ipwandrisa wihou ara para kiyau, pe ipwandrandrahaniy iya kili yiy, ipa, &lt;&lt;Mbuna anese ndrainga hamou tehe ansa nese melit ara kinsa kili yo.&gt;&gt;

Huwiri Pol pe huyaiki yiy iya kol Sisariya

23 Pwen kenol iyoh ndram malmou, hilu malmou kene ara hilya mu iya kili hu ndram masangat, pe ipwatisingiy iya kili hilu, ipa, &lt;&lt;Alkawiri hu ndram malungat, kiyapolo hu ndram manandrtingui mepo ngara hu kangaplani hu hos, pe kiyasura hu ndram malungat mepo ngara hu kapo pahun kiya nah. Pe akaramwaniyani wawu para mahapo ping o, paramwandrai kiho mandrosih, pwen akaya Sisariya. 24 Pe wawu karamwaniyani hu hos ata Pol i, para kihis aliy pe kiyarayah hiyan opu kiya kili Peliks, ndramat mepo yiy poho kol, para kol namandran iya ara.&gt;&gt;

25 Pe kenol tahu ndram iratuluwi nongan sahin iya kili Peliks, ipa toro:

26 &lt;&lt;Yo ara Klautiyus Lisiyas, pe yo uratuluwi nongan iye iya kili yapan Peliks, pohon para kol namandran iya.

Yo urawuloh satam.

27 Ndramat aripo ara hu Yutah humbultuwe yiy para hu pakatingundrun. Hapeko yo uhilingiy tehe yiy ara hamou ndramira Rom. Pwen pe yo, usa polo hu ndram ato, pe yowu wiri yiy isa mawen nimahu, pe yowu sopwat yiy para kiro hiyan. 28 Yo ara pakupahasaniy tunan tesah ndrokonan pe hu tasusut nongan iya kili ndramat ara. Pwen pe uwiri yiy iya kili yihu para Sanhetrin. 29 Yo ara usa yirowei tehe nongan hu tasusut iya kili yiy, ara iro ndruwa nongan para pwahanou tahu kopu. Huiki yiy iya nongan, hapeko yo kunkahi melit handra pwi, mepo ilahiy para tukatingundrun ndre tukaiki yiy kiya nondriya kou. 30 Iro mwonen uhilingi nongan tehe hu ndramat hayah hu kanmburi nongan kokohe para hu katingundru ndramat ara kimat, pwen pe hape pwi ko, upwandrisa yiy para kisa kili wou. Pe yo kunpwatisingiy kinna kili hu ndramat mepo hu pakaiki yiy kiya nongan, para hu kasa mbulmaram pe hu kasaiki lohongahu.&gt;&gt;

31 Pwen hu ndram huho ndruwa nongna kenol, pe ping ara ko huwiri Pol iya sura hu, pe huyaiki yiy iya kol ngawan Antipatris. 32 Pe iya lang mulan, yihu ndram mepo ngara hu kangaplani hu hos, ara huwiri Pol iya sura hu pe huyaiki yiy iya kol ngawan Sisariya. Pe hu ndram masih mepo huro ndron, ara humui huya suwe hu ndram ita Yerusalem. 33 Iro mwonen hu ndram para kangaplani hos ara husarayah husa kol Sisariya, pwen huyaiki nongan mepo kenol iratuluwiy, ara iya kili Peliks, ndramat mepo iya pohon para kol namandran iya ara. Pe huya tali Pol iya kili yiy. 34 Pwen poho kol ara inime nongan ara ihipwen, pe isikei tehe Pol ara para sehe kol namandran iya. Pe isapahasaniy tehe yiy ara para Silisiya. 35 Pwen ipa, &lt;&lt;Kiro mwonen hu ndramat mepo hurasusut nongan isa kili wou hu kasarayah, pwen andre yo kuhilingi nongnam.&gt;&gt; Pwen ipwandrandrahani hu tehe Pol andre kiro nondriya suwe Herot namandran ara, pe hu koro memerani yiy.

24

Huiki Pol iya nongan iro mbulmara Peliks

1 Pwen lang mayimah iyamulan, pris ihohin ta hu pris masih kene ngalan Ananiyas, ara ilai iya pwan kol ngawan Sisariya iyapolo hu yapane kol hayah, pe iyapolo ndramat hamou mepo ipahas iya nongan para tamwanye tahu Rom ngalan Tertullus. Pwen huya kili Peliks, ndramat mepo iya pohon para kol namandran iya ara, pe huyaiki nongan para kiratuni Pol iya kili pohon para kapman. 2 Iro mwonen huluwi Pol iya nondriyan ihipwen, pwen Tertullus iratiyani lohongan imu iya kili Peliks ipa toro: &lt;&lt;Yapan Peliks, yowu ara yowu pwes imwonen tehe wou asopwat yowu para mipwan hiyan, pe pahun kintayah pwi. Pe maram ara ngara kituluwani melit itapo isa, pe ngara aramwaniyaniy pe kisarayah hiyan masih iripo nondriya kol namandran iya iye. 3 Yapan Peliks, wou ara hiyan-hiyan masih, yowu nime melit masih anmbusiy ita nondriya kol masih kene, pe yowu pwes pe yowu rawuloh namandran iya satam. 4 Hapeko yo andre kunluwi nongan ndrangan niwen pwi, matisan welem kimai. Yo usok wou para koyum kisikirani yowu kiya nongan sahin mulai nakupwai iye na.

5 Yowu yirowei tehe ndramat iye ara ndramat hamou para tandroindroi. Yiy ara ngara kimu para kirandroiyi tambumbuwat mwalinga hu Yutah masih, hutora kol pwan masih. Pe yiy ara kenol para tandroindroi ngara kimbultani hu ndramat karayah yau hapat, mepo hupohowei ndrokoyirayi ndramira Nasaret. 6-7 Pe yiy pakipwalngani yumwa totohun namandran, pwen yowu mbultuwe tahatini yiy.* 8 Wou mbukenam asike yiy, pwen andre alahiy para apahasaniy pe ayirowe ndroiyin tesah mepo yowu kaniyki yiy pwen kinna mbulmara nongan.&gt;&gt;

9 Pe yihu para Yutah ara huposura nongan, pe hutasusut nongan iya kili Pol hupa tehe hu nongan masih ara, ara ndrokonan.

10 Pwen ndramat mepo pohon para kapman ara,† ara isuwe niman iya kili Pol para kiwong. Pwen Pol isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Ndriyo ipwes para kuwong kimui kisa kili wou, paratesah, yo ara upahasaniy tehe wou ara arayah ndramat para tamwanye nongan nondriya hayou soyon iya kinna. 11 Kapa wou asok, ara alahiy para ayirowei topwei, tehe lang songui pe luwoh kinna, ara yo uya paingan Yerusalem para kuya tohun. 12 Yihu ndramat mepo hu tasusut nongan isa kili yo para kuro tine nongan, ara hu kannime yo kuro takokowai kiyapolo hamou iro nondriya yumwa totohun namandran, ara pwi. Pe yo kunho pwokoromwe hu ndramat kiro nondriya hu yumwa totohun, ndre hapeleheh nondriya kol namandran, ara pwi. 13 Pe yihu ara kanlahiy para kapwaingani hu kultuw mepo mahapo hutora tasusut nongan isa kili yo, ara pwi. 14 Hapeko yo nakupwai ngawan tehe ngara kuho ndruwa Sai, mepo hupohowei yau hapat, pe tehen ara ko, ngara kutohun kiya kili Ngindrai ata tumbu yowu hu. Pe yo ara kunpwotisingi lohongo kinna melit masih hu kantatuluwiy ita nongan para pwahanou, pe hu Poropet. 15 Yo ara upwotisingi lohongo pe urupo sohoniy o, ihisoule tehe yihu ndramat aripo, tehe Ngindrai andre kihingini hu ndramat masih kene kanmat, hu hapat pwassin pe hu ndramat hapat imwonen. 16 Pwen pe lang masih ngara kupwokeyani hingorowa mwoiwo kiro mwonen mbulmara Ngindrai pe mbulmara hu ndramat kene.

17 Iyamulan para uho mawen hayou hayah hape, yo usa kol Yerusalem para kusa hang melit tehe singayai kiyata yowehu mepo hundroisiy, pe usa para kuiki hu yukyuk kiya kili Ngindrai. 18 Yo pakuya yumwa totohun namandran, pwen pe umbusi kultuw para kuro mwonen mbulmara Ngindrai namu, pwen iro mwonen husa nime yo uro yumwa totohun namandran, ara kunsarayah howen pwen. Pe hu ndramat konto polo yo pwi yoh, pe yo ara kunmbusi handra melit para ngaliyo kiya ara pwi. 19 Hapeko hu Yutah hayah para kol namandran iya Esiya, kapa hu nakaiki yo kuya nongan, ara hiyan masih para hu mbukenahu kasa koro iye, pe hu kaiki yo kuya nongan kuro mbulmaram. 20 Hapeko kapa pwi, pwen hu ndramat hutopo aripo, mepo huro, iro mwonen upohowe nongan uro tine mbulmara hu Sanhetrin, ara iya hiyan para hu kapohowe sehe kultuw mwomwan hu kankahiy iripo kili yo. 21 Melit handra kopu ulohonganiy mepo hu kanpwes kinna aliy pwi, ara uro tine mwalingahu pe uwayeh toro: &lt;Yo ara upwotisingi lohongo tehe hu ndramat kanmat ara andre kasatine paiwe, pwen pe tunan ara ko, urupo tine nongan.&gt; &gt;&gt;

22 Pe Peliks ara kintuluwaniy pe kinpahas kinna tahu mepo huho ndruwa Sai, pwen pe isoli nongan para kihou hape, pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Andre tukalonge kenol Lisiyas kisa, pwen andre yo kuramwaniyani nongna wawu.&gt;&gt; 23 Pwen ipwatisingiy iyata ndram mepo iho mu iya kili hu ndram masangat para kiro memerani Pol, kiro nondriya kou. Hapeko ipa hiyan para kiya kiro mwoimwoi, pe mbuna kasingori kowasen hu para hu koro pwokere yiy.

24 Lang hayah isayau ihipwen, pwen Peliks isa iyapolo nambuyun Ndrusilla, yiy ara pihi Yutah hamou. Pe ipwanos Pol para kihilong hayah nongan kili yiy. Pe Pol itiyani nongan para lohongai ndrisiyon iya kili Kristus Yesu. 25 Pwen Pol iwong iya kultuw imwonen, pe iwong iya lohongahu para ndramat kiponokulani tokuyan, pe iwong tehe andre tukoro tine nongan, mbulmara Ngindrai, kiya lang mulan. Pwen pe Peliks ihilingi hu nongnan ara pe inoh pe ipa; &lt;&lt;Hiyan, mosun; ayau na! Kamulan, kapa kunsoltere pwi, pwen andre kupwanos wou asa.&gt;&gt; 26 Pe Peliks ara koyun isosoyo ta Pol para kihang yiy singayai, para kirambumbuni yiy. Pwen pe tunan ara ko, lang soyon ngara kiyoh Pol kisa para hilu koro wong kawule.

27 Pwen hayou maluwoh isayau ihipwen, pwen Porsiyus Pestus ara iwiri ndrohonoku Peliks pe irayah pohon para kol ara. Peliks ara ilohonganiy para kimbusi hu Yutah kapwesani yiy, pwen pe itali Pol iro manau nondriya kou.

25

Huiki Pol iya nongan iro mbulmara Pestus

1 Lang maroyoh iyamulan para Pestus isarayah isa kol namandran hape ara, pe iwiri ndrohonoku Peliks pe irayah pohon para kapman, pwen itali kol Sisariya pe iya paingan kol Yerusalem. 2 Pwen hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu pohon tahu Yutah, ara huya kili Pestus pe hutasusut nongan iya kili Pol. 3 Pe husok Pestus pe hurakalahani yiy para kiho ndruwa namiliwa hu para kipwandrisa Pol kiya paingan Yerusalem. Yihu ara hu kanmburi nongan para katingundru Pol kiho sai. 4 Pe Pestus isomwi hu, ipa, &lt;&lt;Pol ara ita ndron nondriya kou ita Sisariya, pe yo mbukeno ara andre pakeh kuya Sisariya. 5 Pwen pe hu poho kol hayah tawawu kasa sura yo, pe tukaya pwan, pe kapa ndramat ara kinmbusi kultuw mwomwan hayah, pwen hu kaiki yiy kiya nongan.&gt;&gt;

6 Pe Pestus iro polo hu lang mandrolwoh ndre masongui ihipwen, pwen iyamulan, pe iya pwan iya kol Sisariya. Pwen iya lang mulan i, iya mipwan iya ndrohonoku pwanpwan para tamwanye nongan, pe ipwatisingiy para hu kawiri Pol kisa kili yiy. 7 Iro mwonen Pol isarayah iro, hu Yutah mepo hutali Yerusalem pe husa pwan ara, huro tine ngilsen pe hutasusut nongan soyon iya, pe nopwaran iya, iya ndritan. Hapeko sotuna nongnahu, ara pwi.

8 Pwen pe Pol ara ipenani yiy mbukenan, ipa, &lt;&lt;Yo ara kunmbusi hapesah mwomwan kinna nongan para pwahanou tahu Yutah, ndre yumwa totohun namandran tahu, ndre iya kili Sisar, ara pwi masih.&gt;&gt;

9 Hapeko Pestus ara pakimbusi hu Yutah hu kapwesani yiy, pwen pe isomwi Pol, ipa, &lt;&lt;Wou apwes para aya paingan Yerusalem pe aro tine nongan kiya mbulmoro, kiya hu nongan ara?&gt;&gt;

10 Hapeko Pol ipa, &lt;&lt;Yo mahapo urupo tine nongan nondriya suwe tamwanye ta Sisar. Seu iye kopu ara suwe tamwanye imwonen para kuro tine aliy. Yo kunmbusi melit handra mwomwan iya kili hu Yutah pwi. Tehe wou ara anpahasaniy hiyan iya. 11 Pe kapa yo kuntakultuw mwomwan mepo ilahiy para kumat kiya aliy, ara hiyan, andre kunpa pwi para kumat kiya aliy pwi. Hapeko, kapa hu melit mepo hu Yutah pakaiki yo kiya nongan kiya aliy ara ndrokonan pwi, pwen kinlahiy para ndramat hamou kiyki yo kuya nima hu pwi. Yo usok para Sisar mbukenan kihilingi nongno.&gt;&gt;

12 Pwen Pestus ara iwong iya kili hu ndramat mepo huya mu iya kol namandran iya ara, pwen isomwi Pol, ipa, &lt;&lt;Wou anpwai tehe anamiliy para Sisar kihilingi nongnam. Pwen hiyan, andre aya kili Sisar.&gt;&gt;

Pestus isok lohonga King Akrippa iyata Pol

13 Pwen lang hayah isayau ihipwen, King Akrippa iyapolo pisun Pernise, ara hilsarayah hilsa kol Sisariya pe hilya rawuloh hilya kili Pestus. 14 Pe huya huro ara lang soyon hape pe Pestus ara itiyani titiye ta Pol iya kili King, ipa, &lt;&lt;Mamu Peliks iro ndron, ara iyki ndramat hamou iya nondriya kou, pe mahapo iripo ndron aliy i. 15 Iro mwonen uya Yerusalem, hu pris huhohin ta hu pris masih pe hu yapane Yutah ara hutasusut nongan iya kili ndramat ara, para kiwiri kora mwomwan atan.

16 Pe yo ara kunpwai pwen kinna kili hu tehe kowaserou para Rom ara kinpa hiyan pwi, para ndramat hamou kiwiri koran o mwaihei, kipoo kilahiy para kipenani yiy mbukenan kiro mbulmara hu mepo hutasusut nongan iya kili yiy. 17 Pe iro mwonen husa sura yo pe yowu mui yowu sa iye, ara kunlonge pwi. Pwen pe iya lang mulan, uya pe umpwan ndrohonoku tamwanye pe upwatisingiy para hu kawiri ndramat ara kisa. 18 Pwen yihu ndramat mepo hutasusut nongan ara hutine para hu kawong, hapeko hu kantiyani kultuw handra mwomwan mepo urupo lohonganiy, upa ndre andre hu katiyaniy, ara pwi. 19 Hapeko yihu rakokowai iyapolo yiy ara iya lohongai para totohun tahu ko, pe iyata ndramat hamou ngalan Yesu, mepo kinimat, hapeko Pol ipwatisingiy tehe yiy, ara mwalen. 20 Yo ara pakukahi ndroiyi lohongai ara, hapeko ulohonge iya pe ulohonge ndrit hape. Pwen usok yiy kapa kipwes para kiya Yerusalem para karamwaniyani takokowai ara. 21 Pwen Pol ara isok para kiro ndron, kipoo Sisar mbukenan kiramwaniyani yiy. Pwen yo ara upwatisingy tehe andre kiro nondriya kou, kipoo kukah hape sai para kutali yiy kiya kili Sisar.&gt;&gt;

22 Pwen Akrippa ipwai iya kili Pestus, ipa, &lt;&lt;Yo mbukeno unamiliy para kuhilingi nongna ndramat ara.&gt;&gt; Pwen Pestus isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Moh andre ahalingi yiy.&gt;&gt;

Pol iro tine nongan mbulmara King Akrippa

23 Pwen iya lang mulan, King Akrippa hilu Pernise ara hilsa iyapolo nounou pe pwesai namandran, pe hilya nondriya yumwa mbultere tahu Yuta namandran, iyapolo hu pohon para kapman pe hu yapane kol namandran ara. Pwen Pestus ipwandrandrahaniy, pe huya wiri Pol isa nondriyan. 24 Pwen Pestus ipwai, ipa, &lt;&lt;King Akrippa, pe wawu masih mepo wawu sa topo sura yowu, ara wawu kanime ndramat iye! Yihu Yutah masih hutopo iye pe Yerusalem kene, ara husok pe huwayeh namandran tehe ndramat aro, ara kinlahiy para kiro mwalen pwi. 25 Hapeko yo ara kunkahi handra melit mwomwan imbusiy para kimat kaliy, ara pwi. Yiy mbukenan ara isok tehe Sisar mbukenan ara kihilong nongnan. Pwen kuntamwaniyani lohongai pwen, para kutali yiy kiya Rom. 26 Hapeko yo ara kunlahiy para kulohongani sehe nongan ndrokonan para kuratuluwiy kiya kili yapane rou, ara pwi. Pwen, King Akrippa, tehen tora ko uwiri yiy isa mbulmaram, iyapolo wawu masih topo. Pwen worou masih kahilingi yiy kihipwen, pwen andre yo kupahasani sehe nongan ndrokonan para kuratuluwiy kiya. 27 Yo ara ulohonganiy tehe kinmwonen pwi para kutali yiy kiya kili Sisar, kapa kunlahiy para kuratuluwi sehe melit imbusi hu ndramat, para hu kaiki yiy kiya nongan.&gt;&gt;

26

1 Pwen Akrippa ipwai iya kili Pol, ipa, &lt;&lt;Kiya, upa hiyan para wou mbukenam awong ara.&gt;&gt; Pwen Pol ihiri niman iya paingan para kihiterenan, pe ipwai, ipa toro: 2 &lt;&lt;King Akrippa, yo nakuhutereno mbukeno kiya nongan masih mepo hu Yutah, hu kantasusut pwen kinsa kili yo. Pwen ulohonganiy tehe hiyan masih para kuro tine mbulmaram mahapo. 3 Paratesah, wou ara apahas masih iya kultuwayi kowase yowu Yutah, pe nongan masih mepo yowu ngara kapet kaliy. Pwen tehen tora ko, yo usike wou para ahalingi nokulani nongan masih nakupwai.

4 Yihu masih para Yutah ara hupahasani kultuwayi, ma uro ndron mbunah uro kolo imwonen, pe iyamulan uya Yerusalem. 5 Pwen ndrangan niwen iya yihu mbukenahu kanpahasani yo, pe kapa hu kapwes, hulahiy para katiyaniy tehe yo ngara kuro ndruwa kultuwayi totohun towu masih kene. Pe yo, ara ndramira Parisiy hamou i. 6 Pe huiki yo mahapo iya nongan, paratesah, upwotisingi lohongo pe urupo sohoni tesah mepo Ngindrai kintandrangan pwen, kinna kili tumbu yowu hu. 7 Hu wum songui pe luwum ata tumbu yowu hu, ara huro waiyani totohun ping pe lang. Pe yowu topo pwotisingi lohonga yowu, pe topo sohoni sehe melit Yapan kintandrangan pwen, kinna kili tumbu yowu hu para kimbusiy kirayah. King Akrippa, tunan ara ko, pe yihu Yutah ara hutasusut nongan isa kili yo. 8 Paratesah pe hayah tawawu topo iye, ara ingandrah para kapwotisingi lohonga wawu, tehe ndramat kanmat ara andre Ngindrai kihingini hu katine paiwe?

9 Koluw kinna, yo mbukeno ngara kulohonganiy tehe, hiyan para kumbusi hu melit handra-handra, para kuiki ngala Yesu para Nasaret kiya pwan. 10 Pe umbusi hu kultuw ara ko iro Yerusalem. Pe uwiri pwoke nopwaran kili hu pris huhohin ta hu pris masih, pwen uiki hu ndramira Yapan haiyan soyon iya, huya nondriya kou. Pe yo ara hamou tahu usomwiy para katingundruhu yi. 11 Pe lang soyon iya ngara kusong kuya hu payumwa totohun hawum-hawum para kuramari hu. Pe ngara kurakekeyani hu para hu kapwasisiman ana Ngindrai. Ndriyo ara isin namandran iya, pe ngara kuya ten hu kuya kol namandran para mawen, para kurandroyani hu yi.

12 Iho nondriya lohongai uro mbusiy ara, pwen hu pris huhohin ta hu pris masih, ara huratuluwi nongan pe huiki pwoke nopwaran isa kili yo para kuya kol Tamaskus. 13 Pwen, King, mwandrai ara iro tahaihai, pe yo ara uro tokai sai, pe ngana kol paingan yang ilengani yo pe irahakowo iyapolo susuyo hu. Pe nganngana kol paingan yang ara, ara iramwaitini ngana mwandrai. 14 Pwen yowu masih kene ara yowu yos ya pwan, pe yo uhilingi ngasa mbulukoyu hamou ara iwong isa kili yo iya nongna kol Hipuruw, ipa, &lt;Sol! Sol! Paratapeh pe ata tandroyani yo? Melit kakau mepo ata mbutikai iya aliy ara, andre wou mbukenam akuni nopwaran para aliy.&gt;

15 Pwen usok, upa, &lt;Yapan, wou hiyeh?&gt; Pe ipwai isa kili yo, ipa, &lt;Yo ara Yesu mepo ata tandroyani yo. 16 Kiya atine, pe oro tine kiya ndrikam. Yo usarayah usa kili wou, ara para kurakinimam para arayah pwandrendres to, pe para pohoweya nongno kiya melit masih annimei, pe kiya sehe melit kamulan andre kupwainganiy kisa kili wou. 17 Yo andre kusopwat wou pe asa mawen nima ndramiram hu imwonen, pe hu Ndramira Lah i. Pe nakupwandrisa wou para aya kili hu, 18 para ambusi mara hu kaleu, pe arapaiwani hu mepo hutora kol lokuhan kasa ngana lang, pe hutora pahandra pwoke ta Sinai, ara hu kasa kili Ngindrai. Pwen pe hu pakut mwomwan humbusiy, ara andre kutaliy. Pe andre hu kawiri ndrohonoku hu kiyasura hu mepo hu rayah howen iya lohongai ndrisiyon tahu isa kili yo.&gt;

19 King Akrippa, Tehen tora ko, yo kunndrihisani nongan mepo isarayah iho nondriya taltan iyau kol paingan yang pe isa kili yo, ara pwi. 20 Pe upohowe nongan ara iro Tamaskus imu, pe iyamulan uya pohowei iya kili hu para Yerusalem, pe iya kili hu para Yutiya masih, pe iya kili hu Ndramira Lah i. Yo utiyani nongan iya ngawan para hu karapaiwani ndriyahu pe kasa kili Ngindrai, pe kultuwayihu ara kiyinganiy tehe hu kantapaiwani ndriyahu pwen. 21 Pwen tunan ara ko, pe hu Yutah ara husa mbultuwe tahatini yo uro yumwa totohun namandran pe hu pakatingundru. 22 Hapeko Ngindrai ara ngara kisopwat yo, ipoo isa matne lang mahapo iye. Pwen mahapo urupo tine iye, para kutiyani titiye to kihisoule ko kiya kili hu ndramat mangalahu, pe hu ndramat ngalahu pwi kene. Pe kunpa handra nongan howen pwi. Nongan masih iye ara iyawule ko tehe hu poropet pe Mose hu kantiyaniy pwen kinna, tehe andre kirayah. 23 Yihu kanpwai tehe Kristus, ara andre kikuni nopwaran ngandrahan, pe kiyamulan andre kirayah ndramat imu para kimat pe kitine paiwe. Pe yiy andre kipohowe nganngana Ngindrai kiya kili ndramiran hu imwonen para Yisrayel, pe kiya kili hu Ndramira Lah i.&gt;&gt;

24 Pol iro wong manau pe Pestus ara ilomei anan, ipa, &lt;&lt;Pol, wou atawong tehe ndramat lohongan pwi! Wou anwiri hinonou soyon, pe iyki pwasosohou isa kili wou!&gt;&gt;

25 Pwen Pol isomwi yiy, ipa, &lt;&lt;Yapane Pestus, yo kunho pwasosohou pwi. Sehe melit urupo pwai ara ndrokonan pe iyau lohongai hiyan. 26 Pe King Akrippa ara kinsapahas kinna titiye masih kene ara, pwen pe ulahiy para kupwai ngawan kiya kili yiy. Yo ara upahasaniy tehe hu melit masih kene urupo pwai iye, ara kinkohon maran pe ndraingan pwi. Paratesah, titiye masih iye ara kinkohon pwi yoh. 27 King Akrippa, wou apwotisingi lohongam iya nongna hu poropet, ndre pwi? Yo upahasani tehe wou ara anpwotisingi lohongam.&gt;&gt;

28 Pwen King ipwai iya kili Pol, ipa, &lt;&lt;Wou apa ndre nongnam mepo anpwai ara, andre kiramwalahani lohongo kindrou pwi ko, pe kurayah hamou Kristen, ndre?&gt;&gt;

29 Pe Pol ipwai, ipa, &lt;&lt;Konan lang kiya mulai ndre kiya niwen, hapeko yo utohun iya kili Ngindrai tehe wou pe wawu masih wawu topo hilingi yo lang nepo, ara andre karayah tehe yo; hapeko mbuna akaya mwalinga malkei hayen tehen aro, ara pwi.&gt;&gt;

30 Pwen King Akrippa itine iyapolo Pestus pe Pernise iyapolo hu mepo hurompwan iyasura hu. 31 Pwen hu masih ara hutali nondriya seu sahin ara, pe huro pwangulngun mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Ndramat iye, ara kinmbusi melit handra mwomwan mepo ilahiy para kimat kaliy, ndre kaiki yiy kiya nondriya kou, ara pwi yoh.&gt;&gt;

32 Pwen King Akrippa ipwai iya kili Pestus, ipa, &lt;&lt;Kapa ndramat ara kinsikei para Sisar kihilingi nongnan, pwen ilahiy para katali yiy kiyau.&gt;&gt;

27

Pol ihis iya ndroi para kiya Rom

1 Pwen yihu kanmburi nongnahu pwen tehe yowu andre kahis ndroi mapelei pe kangap kaya kol namandran masih Yitaliy. Pe huiki Pol iyapolo hu ndramat hayah mepo huro nondriya kou i, ara huya pahandra pwokere ta ndram inimnim iyata hu ndram masangat ngalan Yuliyus. Pe Yuliyus ara hamou tahu ndram mepo ita ndrokoyirayi hu ndram ta Sisar imwonen. 2 Pwen yowu his iya ndroi hakou para kol ngawan Andramittiyum, pe ndroi ara, ara pakingap kiya yau te hu kol huhora poholeng para kol namandran iya Esiya. Pwen ndroi ara itali kol ara, pe yowu ngap yowu yau. Pe Aristarkus ndramira kol ngawan Tesalonaika, ita nondriya kol namandran iya Masetoniya, ara iya sura yowu i.

3 Lang sih mulan yowu yarayah iya kol ngawan Siton. Pwen Yuliyus ara koyun isikirani Pol pe itali yiy iyasura kowasen hu para hu kapwokarani yiy. 4 Pwen yowu tali Siton, pe nohai imum isa pe imbuiwani ngondroi. Pwen pe ndroi ara ingap iyayau ndruwa mbuson para Saiprus. 5 Yowu ngap yowu ya pupura mwekeu, pe yowu ramwaitini kol malkol namandran iya, Silisiya pe Pampiliya. Pwen yowu sarayah yowu sa kol mendreheh Mira ita nondriya kol namandran iya Lisiya. 6 Yowu ro ara, pe namandran tahu ndram masangat ara, ara ikahi ndroi hakou i, para kol Aleksandriya, mepo nakingap nakiya kol namandran masih Yitaliy. Pwen iwiri yowu pe yowu ya his ndroi ara. 7 Yowu tali kol ara pe yowu ngap nokule-nokule lang soyon hape, paratesah, nohai ara iro mbuiwani ngondroi. Pwen hu ndramira ndroi ara huro mbungas mambusungereyihu, pe yowu yarayah yowu ya pakeh kol ngawan Kinitus, paratesah, nohai ara ipenani yowu para kaya. Pwen yowu paiwani yowu pe yowu ya pahandra mbuson Krit, pakeh kili mbusungo Salmone. 8 Pwen hu ndramira ndroi ara huro mbungas mambusungereyihu, pe yowu ro ngap pakeh poholeng, pe yowu sarayah yowu sa kol hape mepo yihu ngara kapohowei, Ndrohonoku Ngohongoh Para Ndroi.* Kol ara, ara ita pakeh kili kol ngawan Laseya.

9 Pe lang soyon iya ara kinsayau o mwaihei, pe Lang Namandran tahu Yutah para karapiyani hu pakut mwomwan† ara kinsayau i. Pe ndras ara iro rapohowaniy pwokeyan iya, pwen Pol ipwandrandrahani hu ipa, 10 &lt;&lt;Wawu yapane, kapa tukangap kaya, yo urupo nimei tehe andre tukaya pohonani nopwaran namandran iya, pe andre tukatali hu melit hitun. Pe ndroi iyapolo hu memelit masih andre kayuh, pe ariya ko pwi, matisan worou tukamat i.&gt;&gt; 11 Hapeko ndram mepo iya mu iya kili hu ndram masangat, ara kinhilingi nongna Pol pwi yoh. Pe yiy ara iho ndruwa nongna ndramat iro ngaplani ndroi pe iyasura mbukena ndroi. 12 Pe ndrohonoku ndroi ara, ara kinlahiy para ndroi kihou aliy nondriya walehe nohai imum, ara pwi. Pwen pe hu soyon tahu ara humburi nongan para yowu kangap manau. Pe hupwokeyani lohongahu para yowu kayarayah kaya kol Pweniks, pe koro ndron aliy, kipoo walehe nohai ara kisayau. Ndrohonoku ndroi ita Pweniks, ara ita mbuson Krit, inimnim iyayau te tolau pe rai kene.‡

Nohai namandran masih imum, iyapolo nowei

13 Pwen nohai para tolau ara imum, hapeko kinimum pwokeyan pwi. Pwen pe yihu pa ndre lohongahu ara kintayah mannan para hu kangap, pwen pe huluwi pere ndroi isa paingan pe yowu ngap yowu ya pakeh poholeng para mbuson Krit. 14 Hapeko kinna ndrangan niwen pwi ko nohai namandran masih imum i, nohai ara, ara nohai namandran, iyau te hai. 15 Pe nohai pe nowei ara ilokopiyani ndroi, pe ndroi ara kinlahiy para kingap kiya mara nohai pwi yoh. Yowu palte iya pe wele yowu imai, pe ndroi, ara iho raipit ndruwa huluwa nohai opu. 16 Yowu ro pit yowu ya ramwaitini ndruwa mbuson mendreheh ngalan Kauta. Pe mbuson ara, ara ilohowi nohai hape, pe yowu ro mbungas para kaluwi mon kisa pakeh kili ndroi. 17 Pwen hu ndramira ndroi ara huluwi mon isa paingan ndrita ndroi. Iyamulan hupiyani hu malkeye ndroi huya pahandra ndroi para kirandrikipiri ndroi kiya pwokeyan. Pe hunoh hupa ndre matisan ndroi kingap kiya pe kiya ndrap kiya kalayeng, ita ndrokolo mwekeu pakeh Aprika. Pwen pe hutali pelei isa pwan pe ndroi ara iro pit iya huluwa nohai opu. 18 Pe nohai namandran masih, ara iro sumbuiwani ndroi tehen tora kopu. Pwen iya lang sih mulan i, hu ndramira ndroi ara huro piye hu melit nopwaran iya ndras. 19 Pe irahaihai lang toyoh imwonen, hu ndramira ndroi ara huwiri menmena ndroi, tehe pelei, pe keye ndroi, ara iya nimahu imwonen, pe hupiyaniy iya ndras i. 20 Lang soyon iya isa pwen pe yowu hape kannime mwandrai pe hu piriy pwi, pe nohai namandran ara, ara iro mum manau. Pwen lohonga yowu para koro hiyan ara kinhipwen topwei.

21 Pe hu ndramat masih ara hu kannamnam pwi ndrangan niwen iya. Pwen Pol itine mwalingahu pe ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu yapane, kapa wawu konho ndruwa nongno kunpwai kinna, para mbuna tukatali mbuson Krit, ara andre tukanna nondriya nopwaran aro kene, pe andre tukanpiyani menmenarou pwi. 22 Hapeko nakupwai kisa kili wawu, tehe wawu mbuna akahandrundru. Paratesah, hamou torou andre kinpiyani mwoiwan pwi; ndroi opu andre kiyuh. 23 Pinge ping, ara angelou ata Ngindrai mepo urupo tohun iya kili yiy pe urupo mbusi mbulyan ara isarayah isa pe iro tine ngilse. 24 Pe ipwai, ipa, &lt;Pol, mbuna anoh! Wou andre aro tine nongan mbulmara Sisar. Pe animei, Ngindrai kiniyki mwoiwahu masih mepo topo sura wou nondriya ndroi iye, ara andre hu koro hiyan.&gt; 25 Pwen pe wawu kamai akarahatini wawu kiya lohongai ndrisiyon iya kili Ngindrai, ara andre kirayah tehe kinpwai pwen kinsa kili yo. 26 Hapeko ndroi ara andre kiya ndrap kiro mbuson sih.&gt;&gt;

Ndroi iya talon

27 Pe iho ping songui pe haahiu, nowei ara iro piyani yowu manau iya yau te Ndras Namandran Metitereniyen. Pwen iropo iya ndrokolo put, hu ndramira ndroi ara huhungorowei tehe ndroi ara kinsa pakeh leng. 28 Pwen hurandrohongani muruwan para ndras, pe ndrohongan ara kiho tehe lungui pe hangah,§ pe kinna ndrangan niwen pwi ko, hurandrohongani muruwan para ndras paiwe, pe ndrohongan ara kiho tehe songui pe yimingah.** 29 Pe hu ndramira ndroi ara huro noh hupa ndre matisan ndroi towu, ara kiya ndrap kiya ndrita pat pe kitalon. Pwen pe hundruyani pere ndroi mahaahiu ilai iyapwen te kuwi ndroi pe iya ndras. Pe yihu huro tohun para lang kileu kileh. 30 Pe hu ndramira ndroi ara huro lohonge para hu kawop kaya mawen ndroi, pwen pe hundruyani mon iya pwan ndrita ndras, pe yihu ara huro rapihiye tehe huro ndruyani pere ndroi iya pwan te ngondroi. 31 Hapeko Pol ara ipwai iya kili ndram mepo iro nimnim iyata hu ndram masangat iyapolo hu ndram tan, ipa, &lt;&lt;Kapa yihu ndramat ara konto nondriya ndroi pwi, pwen andre wawu konto hiyan pwi.&gt;&gt; 32 Pwen o hu ndramira pahun ara husondriti malkeye mon imut, pe hutali mon ipit iyau.

33 Pwen pakeh lang nakimbungahiy, Pol irakelehani hu masih para kanamnam. Pe ipa, &lt;&lt;Nondriya lang songui pe haahiu, ara wawu ro longani tesah pakirayah, pe wawu kaniyan hapesah pwi. 34 Pwen pe urakelehani wawu para akapo hape anandrinai pe akayan, pwen andre kisopwat wawu pe akoro mwalen. Pe andre hamou tawawu kinwiri hape nopwaran pwi.&gt;&gt; 35 Pol iwong irohopwen o, pwen iwiri ndrinanohun hayah pe irawuloh iya kili Ngindrai iro mbulmarahu masih. Pwen iramburingiy pe iyan. 36 Pwen ndriyahu ipwes, pe hu masih hupo anandrinai pe huyan. 37 Ndromwoya yowu masih iro ndroi ara, ara lungat andrtingui pe annomou (276). 38 Pwen yihu masih hunamnam pe huhumosu hu, pwen pe hupiyani mbuwa wit iya ndras, para ndroi kimwak hape.

39 Pwen lang ileu pe hu ndramira ndroi ara hu kanyirowe hape aleheh huro aliy pwi, hapeko hunime pohomara ndras pe kalayeng iro aliy. Pwen pe huhunonou para kangaplani ndroi kiya kalayeng ara, kapa yihu kalahiy. 40 Pwen huwiri semen pe husondriti hu malkeye pere ndroi humut pe hutalihu huya ndras. Pe hutali malkei mepo hu kanwasi pos malwoh namandran mepo ngara kiro paiwani ndroi iya aliy, pe husoli pelei iya paingan para kiwiri nohai. Pe hu pakangap kaya poholeng. 41 Hapeko ndroi iya pe iya ndrap iro mbuniya kalayeng sih iho ndrokolo ndras. Pwen nowei ara iro piyaniy iya kuwi ndroi pe italon.

42 Pwen hu ndramira pahun ara humburi nongnahu para pakatingundru hu ndramat para nondriya kou, matisan hu karangangai pe hu kawop. 43 Hapeko ndram mepo iro nimnim iyata hu ndram masangat, ara ilohonge para kipenani Pol para mbuna kimat. Pwen pe ikaituwe lohonga hu ndram para mbuna kirayah. Pwen ipwatisingiy iya kili hu masih mepo hulahiy para hu karangangai, ara hu kakohis kimu pe hu kaya leng. 44 Pe hu masih mepo huro ndron, ara huhis iya menmena ndroi pe hu sombule kei para ndroi, pe hupit iya aliy. Pwen tehen tora ko, yowu masih yowu yarayah hiyan o yowu ya leng.

28

Hu ndramat masih huro nondriya ndroi, ara huyarayah huya mbuson Malta

1 Pwen yowu yarayah iya poholeng hiyan opu, pe yowu sa yirowei tehe yowu sarayah kansa mbuson sih, mepo hupohowe ngalan Malta. 2 Yihu ndramira mbuson ara, hupwokerani yowu, ara mwayih iya. Pe hutolmwani mwan pe hurawulohani yowu masih para kasa ling mwan, paratesah, mbulou indrut pe kol ara iwou. 3 Pwen Pol iya mbulte ndrakihiy hapus ihipwen, pe iro mwonen iykiy iya mwan, pwen mwat hamou para taya ndramat ara ihingorowe ngandraha mwan pe iselek isa ngawan, pe yahan indrek pe ipai iho niman. 4 Hu ndramat para mbuson ara hunime mwat iro ndrungak nima Pol, pe huro wong mwalingahu, hupa, &lt;&lt;Akanimei! Ndramat aripo ara andre ndramat para tingundru ndramat, ndre? Pakimat kiho ndras, ara kintaliy, hapeko mahapo itawiri koran tehe andre kinto mwalen pwi.&gt;&gt; 5 Hapeko Pol, ara ilohoyani mwat pe iyos iya mwan, pe yiy ara kinwiri hape ngandran pwi. 6 Pwen yihu ndramat ara huro sohoniy tehe niman andre kisama, ndre kindrou pwi ko, kiyos pe kimat. Hapeko huro sohoniy pe huro tuluwaniy iya ndrangan niwen pe hapesah mwomwan kintayah kili yiy pwi. Pwen pe yihu paiwani lohongahu, pe hupa ndre yiy hamou ngindrai.

7 Pe kalsiu namandran mepo ita pakeh kol ara, ara kalsuwa ndramat hamou namandran ngalan Pupliyus, yiy ara pohon para mbuson ara. Pe yiy irawulohani yowu pe iwiri yowu iya suwen, pe ipwokarani yowu hiyan iya, iho nondriya lang maroyoh. 8 Pe tama Pupliyus, ara imwa pe iro matin yokyok, pe iro nondriya ngandran pe mandran ara ingandrah pe irope ndran i. Pwen Pol iya nime yiy iya nondriya seu pe itohun, pe iyki niman iya ndritan, pe isopwoyani yiy iya hiyan paiwe. 9 Pe melit ara irayah, pwen pe hu ndramat masih para mbuson mepo humwa, ara husa kili yiy pe isopwoyani hu, huya hiyan. 10 Pe hupwesani yowu iya melit handra-handra, pe iro mwonen yowu nakatali hu nakaya ndroi, pe huhang yowu melit masih para kisopwat yowu.

Pol iyarayah iya Rom

11 Yowu ro mbuson Malta walah maroyoh; ihipwen yowu his iya ndroi hakou mepo ikohon iro mbuson ara nondriya walehe nohai. Pe ndroi ara, ara ndroi para kol ngawan Aleksandriya, pe ndroi ara, ara sumwoiwa hilu ngindrai mwan malmou iho ngondroi. Ngala hilu ara Kastor pe Polluks. 12 Pwen yowu yarayah iya kol ngawan Sirakiyus, pe yowu yen aliy lang maroyoh. 13 Pwen yowu tali kol Sirakiyus pe yowu ngap yowu yarayah iya kol ngawan Rekiyum. Iya lang mulan, pwen nohai para kup imum, pe iho ndruwan, yowu sarayah yowu sa kol ngawan Puteyoli. 14 Pwen yowu sa kili nali yowu hu hayah para ekklesiya huro ara, pe huwiri yowu pe yowu ya ro surahu sandre sih mwanye. Pwen tehen tora ko, yowu tali hu pe yowu ye rokai yowu nakaya kol namandran Rom. 15 Pe hu nali yowu hu para ekklesiya hutora ara, ara huhulong tehe yowu ropo nakasarayah, pwen husa pohonani yowu husa mwanan iya tehe ndrohopah para Appiyus, pe kol hakol ngara hu kapwohowei, Seu Matiwum Para Ngohongoh. Pol inime hu, pe ndriyan ipwes pe irawuloh iya kili Ngindrai. 16 Pwen yowu yarayah yowu ya Rom, pe kapman ipa hiyan para Pol kiya pe kiro nondriya suwen hawum mawen, pe ndram hamou iro memerani yiy.

Pol ipohowe nongan hiyan iro Rom

17 Lang maroyoh iyamulan, Pol iyoh hu pohon tahu Yutah husa harong. Husa mbultere hu huro, pe Pol ipwai iya kili hu, ipa, &lt;&lt;Wawu nali, yo ara kunmbusi melit handra mwomwan kinna kili ndramirarou hu, pe kunndrihisani kultuwayi kowase tumburou hu pwi. Hapeko yihu mbultuwe tahatini yo uro Yerusalem pe husaiki yo urupo nima hu Rom. 18 Iyamulan para husok yo ihipwen, hu para Rom ara hu pakatali yo kusa mawen. Paratesah, yo ara kunmbusi handra kultuw mwomwan para kumat kaliy, ara pwi yoh. 19 Hapeko yihu Yutah ara hundrihisani lohonga hu Rom. Pwen useyeh sai ndrit, pe usikei para nongno ara andre kiya mwonen kiya mbulmara Sisar. Handra lohongai kinto kili yo para kuiki hu ndramiro kaya mbulmara nongan, ara pwi. 20 Ndroiyin ara ko, pe usok para kusa nime wawu imwonen para kuwong kapolo wawu. Melit mepo worou Yisrayel tupwotisingi lohongarou iya aliy, pe turopo sohoniy, ara tunan ara ko, pe huwasi yo iya aliy.&gt;&gt;

21 Pwen husomwi yiy, hupa, &lt;&lt;Yowu ara kanwiri nongan sahin huratuluwiy iyau te kol Yutiya mepo iwong hape satam, ara pwi yoh. Pe nali rou hamou para Yutah kiro ara kinsarayah, pe kinpohowei ndre kintiyani kultuw handra mwomwan atam kinsa kili yowu, ara pwi masih. 22 Hapeko yowu pa tehe hiyan para kahalong nongnam, paratesah, yowu pahasaniy tehe hu ndramat hutora kol masih, ara hutora pwahaltani hu yau hapat howen kansarayah mwalingarou Yutah.&gt;&gt;

23 Pwen husan nou para hu kasa mbultere hu lang sih i, pe hu ndramat husa ara ndromwoya hu ingas iya paingan hape, ara husa para kahalong Pol kiwong kiro seu mepo iro aliy. Pe iro mandroulang ipoo kol iping, Pol ara ipohowe nongan para kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy isa ngawan, pe iratiyani nongan para pwahanou ta Mose pe nongna hu poropet, para kiluwi lohongahu kiya kili Yesu. 24 Pe nongnan mepo ipwai, ara iluwi lohonga hu hayah tahu, hapeko hu hayah tahu, ara hu kanpwotisingi lohongahu pwi yoh. 25 Pe huro pet mwalingahu, pe hu nakamasumbuwe, pe Pol iyki nongan sahin ipa toro: &lt;&lt;Mwoiwan Haiyan iwong ndrokonan iya kili tumburou hu, tandrohonga poropet Yisayah, ipa:

26 &lt;Aya kili hu ndramat ara pe apwai, apa,

&lt;&lt;Lang masih wawu andre koro hilingiy, hapeko lohonga wawu, ara andre kinileu pwi. Pe lang masih andre wawu koro nimei, hapeko tehe wawu kanyirowei pwi.&gt;&gt;

27 Paratesah, ndriya hu ndramat aripo, ara kinpwoke,

pe ndraingahu, ara pakeh kiyui,

pe marahu, ara kinpwasi.

Matisan marahu kanimei, pe ndraingahu kahilingiy,

pe lohongahu kaleu, pe hu karapaiwani ndriyahu pe hu kasa kili yo,

pe andre kusopwoyani hu.&gt;

28 Tehen tora ko, yo unamiliy para wawu kasa pahasaniy tehe nongna Ngindrai para kisopwat hu ndramat, ara kinna kili hu Ndramira Lah pwen. Pe yihu ara andre hu kahilingiy!&gt;&gt; 29 Pol iwong tehen tora ihipwen, pe hu Yutah humasumbuwe pe huyau iyasura takokowai iro mwalingahu.*

30 Pe nondriya hayou malwoh imwonen, Pol ara iro seu hawum pe iro sowaniy, pe hu ndramat masih mepo husa nime yiy, ara ipwesani hu para hu kasa. 31 Pe iro pohowe nongan para kolo King ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, pe iro hinuwani hu iyata Yapan Yesu Kristus, pe kinhindrundru para kipohowe nongan pe hamou kinsingori yiy, ara pwi yoh.†

* 1:1: Puk mepo kintatuluwiy mamu kinna, ara &lt;&lt;Nongan Hiyan Luk Iratuluwiy.&gt;&gt;

† 1:6: Koluw kinna, yihu Yisrayel ara huro pahandra hu king tahu imwonen, tehe Tepit pe Solomon. Hapeko iro tandrohonga Yesu isa iro kol pwan, ara hu Yisrayel huro pahandra hu Sisar—hu king ta hu Rom. Pwen pe hu ndramat soyon hupa ndre Yesu andre kirasse hu Rom kayau kaya mawen kolohu, pe kiwiri hu Yisrayel kasa pahandra king hamou tehe tahu para mamu. Lohonge aro ara ndroiyi lohongai para soksok ta hu aposel.

‡ 1:12: Eng & Greek: A sabbath day's journey

§ 1:13: Eng: Simon the Zealot; Selot (Zealot)—iya lang ara, hu Selot ara ndrokoyirayi sih mepo huiki hu masih iya nongan para pwahanou

** 1:19: Iya nongna kol torou Nali, ngara tukapa, &lt;&lt;ndrohondrondroi.&gt;&gt;

†† 1:20: Puk Waliy (Psalm) 69:25

‡‡ 1:20: Puk Waliy (Psalm) 109:8

* 2:1: Pentekos ara lang namandran para pwesai para poya anandrinai iyau piyang. Pe ngara kisarayah lang mayimingui iyamulan para lang namandran Pasopa. Anime puk Mbulya Hu Pris (Leviticus) 23:15-22

† 2:28: Puk Waliy (Psalm) 16:8-11

‡ 2:35: Puk Waliy (Psalm) 110:1

* 4:26: Puk Waliy (Psalm) 2:1-2

† 4:27: Eng: Gentiles

* 5:11: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

* 6:1: Nongna kol Aram, ara nongna hu ndramat para kol namandran hape Yutiya pe Kaliliy. Pe ihisoule hape tehe nongna kol Hipuruw; Eng: Aramaic was the language of the districts of Judea and Galilee. It is similar to the Hebrew language. TP: Tok Aram em tok ples bilong ol manmeri bilong distrik Juda na Galili. Em i wankain liklik olsem tok Hibru.

† 6:9: TP: Yihu ndramat mepo yihu kanningoh pwandrendres ara, ara koluw huropo mbulya hu ndramat hayah para mawen, ara yihu kanningoh pwandrendres.

* 7:12: Eng: grain; corn

† 7:60: Eng & Greek: he fell asleep. Hapeko ndrokonan para aliy, ara ipwainganiy tehe kinimat.

* 8:27: Eng: eunuch; TP: Ol bin rausim bol bilong en.

† 8:29: Eng: chariot; TP: karis

‡ 8:33: Anime Yisayah (Isaiah) 53:7-8

§ 8:37: Yihu ndramat hayah para tapaiwani nongna kol, ara hupa ndre v. 37 kinto puk iye pwi.

* 9:36: Eng: Gazelle

* 13:7: Eng: Proconsul; governor of the province

* 15:33-34: Yihu ndramat hayah para tapaiwani nongna kol, ara hupa tehe nongan sahin para susura nongan iye ara ipa toro: 34 &lt;&lt;Hapeko Silas ara ilohonge para kiro ndron kol ara manau.&gt;&gt;

* 16:10: Yowu Nondriya puk iye (Titiye para Mbulya Hu Aposel) ara nongan sahin &lt;&lt;yowu&gt;&gt; ngara kisarayah. Inimnim tehe Luk mepo iratuluwi puk iye ara iro sura Pol hu lang hayah, pwen pe iratuluwi &lt;&lt;yowu&gt;&gt; iyinganiy tehe yiy ara iro sura hu. Inimnim tehe Luk ara iro sura Pol iya matne kol Pilipai opu, pwen pe nongan sahin &lt;&lt;yowu&gt;&gt; ara ihipwen iro ariya. (Aposel 16:40)

† 16:14: Hu koyau anandritan ara kennehu namandran

* 17:18: Epikuriyan—ara yihu ndramat hiyeh ngara hu koho ndruwa hinonou ta ndramat hamou lohongan namandran ngalan Epikurus, ngara kihinuwani hu ndramat, tehe pwesai ara lohongai handra namandran masih iripo kol pwan.

† 17:18: Stowik—ara yihu ndramat hiyeh ngara hu koho ndruwa hinonou ta ndramat hamou lohongan namandran ngalan Seno, ngara kihinuwani hu ndramat, tehe hu karahatini lohongahu, pe hingorowa mwoiwahu ara kiluwi hu kaya kultuw hiyan.

* 18:5: TP: Man God i makim bilong kisim bek ol manmeri bilong en.

† 18:18: Pol ara irandrangan iya kili Ngindrai iho nondriya lang masahayeh. Pe nondriya hu lang ara, ara andre mbuna kisani kompayan pe mbuna kiyin wain. Pwen, hu lang ara kasayau, pwen andre kisani kompayan pe kiyki yukyuk kiya kili Ngindrai.

* 19:19: TP: sombule silwa hambut ara tehe kenne ndramat hamou para lang sih

† 19:35: Eng: clerk; TP: kuskus

* 21:8: Aposel 6:5

* 23:3: Eng: you whitewashed wall!; TP: yu olsem banis nogut ol i bin penim long waitpela pen, bai ol man i no ken lukim samting nogut i stap aninit.

* 24:6-7: Yihu ndramat hayah para tapaiwani nongna kol, ara hulohonge tehe nongan sahin i iripo puk iye pe ipa toro: v. 6 Yowu pakaiki yiy kiro ndruwa nongan para pwahanou towu. 7 Hapeko kenol tahu ndram ngalan Lisiyas isa iyapolo hu ndram pe hurambumbusan husa pe huwiri yiy iya mawen kili yowu. 8 Pe Lisiyas ipwatisingi yihu ndramat hiyeh hunamiliy para kaiki ndramat iye kiya nongan, ara yihu andre kasarayah kasa mbulmaram.

† 24:10: Eng: governor; TP: namba wan gavman

* 27:8: &lt;&lt;Ndrohonoku Ngohongoh Para Ndroi,&gt;&gt; ara kol hakol mepo yihu ndroi ngara kasa pe kakohon kohou aliy; Eng: Fair Havens/Safe Harbours; TP: Gutpela Pasis.

† 27:9: &lt;&lt;Lang para Kayuh Anandrinai;&gt;&gt; Eng: The Fast/The Day of Atonement; TP: Bikpela De Bilong God i Rausim Sin Bilong Ol Manmeri; Iho nondriya hayou sih-sih, pakeh lang para kayuh anandrinai, ara ngara kirahihini walehe nohai namandran ngara kisarayah kiho Ndras Metitereniyen. Pe walehe nohai ngara kimum, ara hu ndroi ngara hu konoho ngap pwi.

‡ 27:12: Eng: Facing both southwest and northwest

§ 27:28: Ara pakeh tehe 40 mita.

** 27:28: Ara pakeh tehe 30 mita.

* 28:29: Yihu ndramat hayah para tapaiwani nongna kol, ara hupa ndre nongan para v. 29 ara kinto puk Paipel pwi.

† 28:31: Luk ara kintiyaniy kinsa kili tou, sehe melit irayah iya kili Pol iyamulan para hayou malwoh ara, ara pwi. Yihu ndramat hayah ara hupa ndre yihu Rom ara hutali Pol iro nondriya kou isa ngawan, pe iya ipohowe nongna Ngindrai iya hu kol hakol-hakol i. Pe hu ndramat hayah ara hupa ndre hu Rom ara hu kanitingundru Pol kinimat.

ROM

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Pol iratuluwi nongan iya kili hu para

Rom

1

1 Yo Pol, yo ara ndramat hamou para poya mbulen ta Kristus Yesu mepo Ngindrai kiniyoh yo tehe aposel hamou pe iyki yo para pohoweya nongan hiyan atan— 2 nongan hiyan mepo kinpwatisingiy koluw kinna iyau kili hu poropet tan ita nondriya hu Nongan Haiyan 3 mepo iwong iyata Norun Kamai. Yiy ara irayah tehe ndramat pe yiy ara ndraye King Tepit hamou. 4 Pe Ngindrai ipwaingani yiy tehe Norun Kamai iro mwonen itine kimat iyau pwoke ata Mwoiwan Haiyan. Pe yiy ara Yesu Kristus mepo Yapan torou. 5 Pe iyau ngala Yesu Kristus opu, Ngindrai iyki pahas pe mbulen para aposel isa kili worou, para kaluwani hu ndramira lah masih para koro ndruwa nongnan kiya lohongai ndrisiyon iya kili Yesu. 6 Pe wawu yi, ara para sura yihu Ndramira Lah mepo Yesu Kristus kiniyoh hu, pe wawu ara atan.

7 Pe yo uratuluwi nongan iya kili wawu ndramira Rom masih kene mepo Ngindrai ndriyan kinmbuluhi wawu, pe kiniyoh wawu para karayah hu ndramiran haiyan:

Pahas pe ndriya wayis iyau kili Ngindrai Tamarou pe iyau kili Yapan Yesu Kristus isa kili wawu.

Pol inamiliy para kiya saisai kiya Rom

8 Pe nakuwong kimu toro, yo urawuloh iya kili Ngindrai ato iyau kili Yesu Kristus isa kili wawu masih, paratesah, lohongai ndrisiyon tawawu, ara kantiyaniy kinna kol pwan masih kene. 9 Pe Ngindrai ara andre kipwokeyani nongno tehe upo mbulyan iyapolo ndriyo masih iya pohoweya nongan hiyan ata Norun Kamai. Pe lang masih ngara kuro lohongani wawu. 10 Pe lang masih ngara kutohun tehe kiya namiliwai pwokeyan ta Ngindrai, pe kipa hiyan kisato, pwen andre kusa saisai kusa kili wawu.

11 Yo unamiliy imwonen para kusa nime wawu, para kusaiki yukyuk hayah ta Mwoiwan Haiyan kisa kili wawu para kipwokeyani wawu— 12 pwen pe andre kipwokeyani lohongai ndrisiyon tawawu pe lohongai ndrisiyon ato, pe andre kipwokeyani ndriya worou hamou-hamou. 13 Wawu nali yo unamiliy para wawu kapahasaniy tehe lang soyon ngara kulohonge para kusa kili wawu, pe kusopwat wawu karayah Kristen tehe kunmbusiy kinna kili hu Ndramira Lah hayah. Hapeko melit isingori yo pe kunsa nime wawu pwi.

14 Pe Ngindrai iyki mbulen isa kili yo para kusopwat hu Krik pe hu Krik pwi yi, pe hu ndramat hu pahas iya lohongai pe hu ndramat lohonga hu kinpahas pwi. 15 Tehen tora ko ndriyo ara itine para kupohowei nongan hiyan kisa kili wawu mepo tora Rom i.

16 Yo kunhomasi para kupohowe nongan hiyan pwi, paratesah, nongan hiyan ara pwoke ta Ngindrai para kisopwat hu ndramat masih mepo hupwotisingi lohonga hu: yihu Yutah imu, pe iyamulan hu Ndramira Lah. 17 Paratesah, iyau nongan hiyan opu pwen kultuw imwonen ta Ngindrai kinsa yelan ngawan—pe yiy mepo kultuwayin imwonen iya kili Ngindrai iya lohongai ndrisiyon, ara andre lohongai ndrisiyon tan kimbusi yiy kiro mwalen, tehe pwayan kinpwai: &lt;&lt;Yiy mepo kultuwayin imwonen, ara lohongai ndrisiyon tan andre kimbusi yiy kiro mwalen.&gt;&gt;

Ndrina lokuh ta Ngindrai iya kili hu ndramat humbusi pakut mwomwan

18 Pe ndrina lokuh ta Ngindrai iyau kol paingan yang, ara kintayah ngawan kinsa kili hu masih mepo hu ngara kambusi kultuw mwomwan, pe kultuw pwassin. Pe hu ndramat mepo hu isingori nongan ndrokonan iya hu kultuw pwassin tahu. 19 Paratesah, nongan ndrokonan ata Ngindrai ara hu kanpahasaniy, Ngindrai kinpwainganiy kinna ngawan kili hu. 20 Pe hunimei iya mara hu pe lohonga hu kinileu iya tesah mepo kanmangsaniy, pwen hu ndramat hu kanlahiy para hu kapa pwi kiya aliy, ara pwi. Paratesah, iro mwonen Ngindrai imangsani kol pwan, ara ipwaingani hu kultuwayin—pe ipwaingani pwoke tan mepo andre kinto-kinto, pe kultuwayin mepo ihohin.

21 Paratesah, konan hu kanpahasani Ngindrai, hapeko hu kanhari ngalan tehe yiy Ngindrai ara pwi, pe hu kanrawuloh kinna kili yiy pwi, pe lohongai hiyan kinto kili hu pwi, pe lohongahu ara iya pwi. 22 Pe konan hupwai tehe lohongai waison iro kili hu, hapeko lohongai waison kinto kili hu pwi 23 pe hu kantotohun kinna kili Ngindrai mwalen pwi, hapeko hu totohun iya kili hu sumwoiwa hu nombungong tehe ndramat mepo kinmat, pe iya kili hu norukan para wohowoh, pe hu kan para tokuyai, pe hu kan para seselek.

24 Pwen tehen tora ko, Ngindrai itali hu huya nondriya hu namiliwahu para hu kultuw pwassin tahu, pe iya kultuw para pilah mepo imbusi hu konto howen pwi, pe humbusi kultuw mwomwan para kiyki masirai kiya nombuwe hamou-hamou tahu. 25 Pe hu suluyani nongan ndrokonan ta Ngindrai iya nongan pwasoyou. Pe hu totohun pe hupo mbulya hu melit mepo Ngindrai imangsani, hapeko hu kantotohun kinna kili Ngindrai mepo imangsani hu melit pwi—yiy mepo andre koro hari ngalan lang masih. Ndrokonan.

26 Paratesah, tunan aroko, pwen Ngindrai itali hu para hu kambusi hu kultuwayi pilah para kiyki masirai. Pe yihu pihin tahu ara husuluyani hu kultuw hiyan para yesowai pe huho ndruwa kultuw mwomwan iya kili hamou-hamou tahu. 27 Pe hu kamai ara humbusiy tehen aliy i, husuluyani kultuw hiyan para yesowai, pe kultuwayi pilah ara ipakarawani hu pe hupo pilah iya kili hamou-hamou ta hu. Pe hu kamai ara hurakultuw mwomwan iya kili hamou-hamou pe yihu wiri kora mwomwan tahu iya hu kultuw mwomwan tahu mepo hu mbusiy.

28 Pe mbuwali hu para hu kalohongani lohongai iman ta Ngindrai, pwen Ngindrai itali hu huya lohongai mwomwan tahu para hu kambusi tesah mepo nonombun para hu kambusiy. 29 Pe yihu kanpep kinna hu kultuw pwassin handra-handra, kultuwayi sinai, mwolou pe kultuw pwalan. Pe hu namili melit ta hamou, pe hutingundru ndramat, hu hingas, pe hu pwasoyou, pe hupwotisi ndramat. Pe hu ndramat para pwahalte, 30 pe hu ngara karasusut nongan, pe hu ngara kamwisnani Ngindrai, pe hu ndramat para lomei o mwaihei, pe hu ndramat para tandroindroi, pe hu ngara kasikiye hu, pe humburi lohongai para kambusi kultuw mwomwan, pe hu konho hilingi tamahu pe tinahu pwi; 31 pe lohongahu inun, pe lohongahu ndrisiyon pwi, ndriyahu kinmbuluhi hu ndramat pwi, pe koisirai kinto kili hu pwi. 32 Pe konan yihu pahasani pwahanou imwonen ta Ngindrai tehe hu mepo humbusi hu kultuw tehen tora, ara andre hu kamat kaliy. Pe hu konto wayaniy para kambusi hu kultuw aro ko pwi, hapeko yihupa hiyan iyata yihu mepo hu ngara koro mbusiy i.

2

Tamwanye imwonen ta Ngindrai

1 Pwen tehen tora ko wawu ndramat mepo ngara wawu karasusut nongan kiya kili hamou, ara wawu kanlahiy para kandrihisani mwomwan pwi, paratesah, sehe nongan wawu karasusut kiya kili hamou, ara wawu tora pwalngani wawu mbukenan, paratesah wawu mepo wawu rasusut nongan, ara wawu ngara kambusi hu melit kiya wule tehen aliy opu. 2 Pe worou pahasaniy tehe tamwanye ta Ngindrai ara imwonen pe ndrokonan iya kili hu mepo ngara hu kambusi hu kultuw aro. 3 Pwen pe wou mepo ndramat o mwaihei arasusut nongan iya kili hu, pe wou ngara ambusi hu melit tehen aliy i, ara apa andre wou awop tamwanye ta Ngindrai, ndre? 4 Ndre wawu nime namiliwa Ngindrai, ara tehe mwaihei opu, namiliwan ara namandran, pe ngara kiramwaitini hu nopwaran pe ngara kiro tine pwokeyan. Pe anyirowei tehe namiliwa Ngindrai ara ita luwani wou para arapaiwani ndriyam, ara pwi.

5 Hapeko tunan payam pwokeyan pe mbuwalim para arapaiwani ndriyam, pwen atapo sura kora mwomwan isa kili wou mbukenam, kiro mwonen lenge ndrina lokuh ta Ngindrai, pe tamwanye imwonen tan kirayah. 6 Pe Ngindrai, ara andre kiyki kene ndramat hamou-hamou, ara kiho ndruwa tesah kinmbusi. 7 Pe yihu mepo ngara koro mbusi kultuw hiyan, ara andre kimbusi hu mangalahu, pe andre kihaiyani hu pe Ngindrai andre kiyki taleh kiya kili hu. 8 Hapeko yihu mepo ngara hu kalohongani hu mbukenan, pe hu ndrihisani nongan ndrokonan pe huho ndruwa kultuw mwomwan, ara andre hu kawiri koran hu pe hu kawiri ndrina lokuh ta Ngindrai. 9 Pe nopwaran pe ngandran andre kiwiri hu ndramat masih mepo humbusi kultuw pwassin, andre kiya kili hu Yutah kimu, pwen kiya kili hu Ndramira Lah. 10 Hapeko hu ndramat masih mepo hu ngara kambusi kultuw hiyan, ara Ngindrai andre kiyki ngannganan kiya kili hu, pe kihari ngalahu, pe kiyki ndriya wayis kiya kili hu: andre kiya kili hu Yutah kimu na, pwen kiya kili Ndramira Lah. 11 Paratesah, Ngindrai ara kinho hire pwi.

12 Pe hu masih mepo ngara hu kambusi pakut mwomwan kinto ndruwa nongan para pwahanou pwi, ara andre hu kawiri kora mwomwan ta hu kinto ndruwa nongan para pwahanou pwi. Pe hu mepo huro pahandra nongan para pwahanou pe humbusi pakut mwomwan, ara andre hu koro tine nongan kiyau nongan para pwahanou. 13 Paratesah, kultuwaye ndramat hamou andre kinmwonen kapa kihilingi Nongan para Pwahanou pwi, hapeko yihu mepo huho ndruwa nongan para pwahanou, ara andre Ngindrai kipohowe hu ndramat imwonen. 14 Pe hu Ndramira Lah ara nongan para pwahanou kinto kili hu pwi, nongan para pwahanou tahu ngara hu kambusiy, ara yihu ngara kambusi tesah nongan para pwahanou ipwai. Pe yihu ara manongan para pwahanou tahu mbukenan, konan kapa nongan para pwahanou kinto kili hu pwi. 15 Pe kultuwaye hu ara iyinganiy tehe nongan para pwahanou, ara Ngindrai kintatuluwiy ita ndriyahu, pe lohongahu ipwoke iya aliy. Pe lang hayah lohonga hu ngara kipwasike hu mbukenan, pe lang hayah lohonga hu ngara kipenani hu. 16 Pe hu lohongai kokohon tahu ndramat, ara Ngindrai andre kiyki hu koro tine nongan kiyau kili Yesu Kristus kiro mwonen lang para tamwanye. Pe melit aro andre kirayah kiyau nongan hiyan urupo pohowei iye.

Hu Yutah pe Nongan Para Pwahanou

17 Hapeko kapa apohowe wou Yutah hamou, pe aiki lohongam masih kiya nongan para pwahanou, pe asikiye wou tehe wou ara ata Ngindrai, 18 pe kapa apahasani namiliwai pwokeyan atan, pe tesah mepo ihohin, paratesah, anpahas kinna nongan para pwahanou, 19 pe kapa lohongam kipwoke tehe andre aluwani hu ndramat marahu iyoh, pe arayah ngana sui sih kiya kili hu mepo hu tora lokuhan, 20 pe arayah ndramat hamou para hinuwani hu ndramat mepo lohongai waison kili hu pwi, pe arayah ndramat hamou para hinuwani hu ndramat mepo lohongahu kiniman pwi, paratesah, nongan para pwahanou ara iyki lohongai hiyan pe nongan ndrokonan— 21 pwen pe wou mepo ngara ahanuwani hu ndramat hayah, ara ngara ahanuwani wou mbukenam, ndre pwi? Wou mepo ngara apohowe nongan para mbuna kapahana, ara ngara apahana, ndre pwi? 22 Wou mepo ngara apa hu ndramat mbuna kapopilah, ara ngara apopilah, ndre pwi? Wou mepo ngara apa mbuna akatotohun kiya kili hu kerewek, ara ngara apahana hu kerewek nondriya hu yumwa totohun namandran, ndre pwi? 23 Pe wou mepo ngara asikiye wou tehe apahasani nongan para pwahanou, ara antanuhuyani Ngindrai pwi, pe ngara andrihisani nongan para pwahanou. 24 Pwen tehe pwayan kinpwai toro: &lt;&lt;Tunan wawu Yutah opu, pwen hu Ndramira Lah, ara hu pwasimiri ngala Ngindrai.&gt;&gt;

25 Pe kapa kultuw para sosondrih sangi ndramat ara mahaiye para aliy kapa wawu koho ndruwa nongan para pwahanou, hapeko kapa wawu konto ndruwan pwi, pwen kultuw para sondriti sangi ndramat, ara irayah melit o mwaihei opu. 26 Pe kapa hu mepo kansondriti sangi hu pwi, ara hu tokuyani nongan para pwahanou, pwen Ngindrai andre kinime hu tehe hu sondriti sangi hu, ndre pwi? 27 Pe yiy mepo kinsondriti sangin pwi hapeko iho ndruwa nongan para pwahanou manau, ara andre kirasusut nongan kisa kili wawu Yutah mepo kantatuluwi nongan para pwahanou ita kili wawu, para sondriti sangi wawu. Paratesah, nongan para pwahanou ita kili wawu, hapeko wawu kantokuyaniy pwi.

28 Pe kapa ndramat hamou kinsosondrih sangin, sosondrih ara, ara kinyingani yiy tehe yiy Yutah hamou, ara pwi. Kultuw para sosondrih ara, ara kinwong kinna sosondrih para nombuwe ndramat o pwi, hapeko iwong iya sosondrih para ndriya ndramat. 29 Hapeko ndramira Yutah ndrokonan, ara yiy mepo ndriyan iro mwonen iya kili Ngindrai. Pe kultuw para sosondrih sangi ndramat ara sosondrih para ndriya ndramat, pe iyau kili Mwoiwan Haiyan, pe kinyau nongan para pwahanou mepo kanratuluwiy, ara pwi. Pwen ndramat tehen tora, ara andre Ngindrai kipwesani yiy, pe ndramat hayah andre kinpwesani yiy pwi.

3

Lohongai ndrisiyon ata Ngindrai

1 Pwen tesah hiyan andre kawiriy kapa karayah tehe Yutah hamou, ndre tesah hiyan andre kawiriy kiyau kultuw para sosondrih sangi ndramat? 2 Pe iyau poho sai soyon masih! Pe Ngindrai ipwotisingi lohongan iya kili hu Yutah imu iya hu nongnan.

3 Pe kapa yihu hayah lohonga hu ara ndrisiyon pwi, pwen lohonga hu ndrisiyon pwi ara andre kimbusi Ngindrai pe lohongai ndrisiyon andre kinto kili yiy pwi, ndre? 4 Pwi masih! Ngindrai ara ngara kiwong ndrokonan, pe hu ndramat masih ara ngara hu kapwasoyou. Tehe pwayan kinpwai pwen ipa,

&lt;&lt;Pe kapa awong, ara nongnam andre kipwainganiy tehe wou awong ndrokonan.

Pe andre aramwaitini hu mepo huiki wou aro tine nongan.&gt;&gt;

5 Hapeko kapa hu kultuwayi worou kinmwonen pwi ara kimbusi kultuwayi Ngindrai imwonen kisa ngawan masih, pwen andre tukapa tesah? Pwen andre kipwainganiy tehe Ngindrai ara kultuwayin hiyan pwi, pe iyki ndrinalokuh tan isa kiltou? (Yo urupo wong ara iya lohonga ndramat o mwaihei.) 6 Ara pwi yoh! Pe kapa Ngindrai kultuwayin hiyan pwi, pwen andre kiramwanye hu ndramat tapeh? 7 Pe hamou andre kikokou kipa, &lt;&lt;Kapa pwasoyou to kipwaingani nongan ndrokonan ta Ngindrai kisa yelan, pwen paratapeh pe hutopo tasusut nongan isa kili yo tehe pakut to ara mwomwan?&gt;&gt; 8 Hu ndramat hayah hu rakokowani rou hupa toro, &lt;&lt;Tukoro mbusi pakut mwomwan, pwen hiyan andre kipwen aliy.&gt;&gt; Pwen hu mepo hu rakokowani rou tora, ara andre hu kakuni kora hu.

Ndramat hamou kultuwayin ngara kiro mwonen o, ara pwi

9 Pwen andre tukapa tapeh ara? Worou hiyan, ndre? Pwi masih! Paratesah, worou kanpwainganiy pwen tehe worou Yutah pe hu Ndramira Lah, ara worou masih tuyawule ko, ngara worou karo pahandra pwoke para pakut mwomwan. 10 Pwen tehe pwayan kinpwai toro:

&lt;&lt;Ndramat hamou kultuwayin ngara kiro mwonen o, ara pwi. Hamou pwi.

11 Pe ndramat hamou ngara lohongai ileu kiro kili yiy o, ara pwi.

Pe ndramat hamou ngara kiho ten Ngindrai o, ara pwi.

12 Pe hu ndramat masih lohongahu kintali Ngindrai,

pe hu masih kana pwalngengei,

Pe ndramat hamou ngara kiro mbusi hiyan o, ara pwi,

hamou pwi masih.

13 Pe poho hu ara ita te tehe hu ngat para tona hu ndramat,

pe hu ngara kapwandrandraman kiyau kalamehu.

Pe mbuwangusu hu, ara tehe hu mwat mapairahu.

14 Pe pohohu ara ipep iya hu nongan tunguyan para tenten.

15 Pe ndrikahu ara lahilahin para hu katingundru hu ndramat.

16 Pe nopwaran pe ngandran, ara ita memeranihu,

17 pe hu kowu iya sai para ndriya wayis.

18 Pe nohowai ta Ngindrai, ara kinto kili hu pwi.&gt;&gt;

19 Pwen worou pahasani tehe tesah nongan para pwahanou ipwai, ara iwong iyata hu mepo hutora pahandra nongan para pwahanou, pwen hu ndramat masih andre hu kahun o. Pe andre Ngindrai kipwaingani kora mwomwan ta hu ndramat masih. 20 Pe hamou andre kinpa kultuwayin imwonen iya mbulmara Ngindrai iyau lohongai para nongan para pwahanou, ara pwi. Pe iya nongan para pwahanou opu, worou tuyirowe pakut mwomwan torou.

Tuwiri kultuw imwonen kiyau lohongai ndrisiyon

21 Hapeko mahapo, kultuw imwonen ta Ngindrai ara kinsa yelan, pe andre tukonto ndruwa nongan para pwahanou pwi, konan kapa Nongan Para Pwahanou pe hu poropet kanratiyaniy. 22 Pe kultuw imwonen aro, ara Ngindrai kiniykiy iyau lohongai ndrisiyon kili Yesu Kristus iya kili hu ndramat masih mepo hu pwotisingi lohongahu. Pe kultuwaye Ngindrai iya kili hu Yutah pe hu Ndramira Lah, ara iyaharong o, 23 paratesah, hu ndramat masih ara hu kanmbusiy pakut mwomwan, pe hu topo mawen iya sopwat para nonowa pwoke ta Ngindrai. 24 Pe iyau pahas ta Ngindrai, pwen imbusi worou tutopo mwoimwoi pe turopo mwonen, irakonuhi rou iyau kili Kristus Yesu. 25 Pe Ngindrai kinyingani Kristus kinna ngawan tehe yukyuk sih iyau kimat tan, pe iyau ndreyen mepo imuw—para andre kirapiyani hu pakut mwomwan torou kiyau lohongai ndrisiyon. Yiy imbusiy toro para kiyingani kultuw imwonen, paratesah, koluw, ara iwayis o pe kiniyki kora hu ndramat hu mbusi hu pakut mwomwan pwi— 26 Ngindrai imbusiy toro para kipwaingani kultuw imwonen tan kiro lang mahapo, pwen pe kultuwayen andre kimwonen, pe yiy andre kimbusi hu mepo huiki lohongahu ndrisiyon iya kili Yesu, ara andre hu koro mwonen.

27 Pwen, kiya, andre kasikiye ndramat kiya tesah? Pwi yoh. Paratesah, iyau sehe lohongai para nongan para pwahanou? Nongan para pwahanou mepo ngara kimbusi mbulen? Pwi yoh, hapeko iyau nongan para pwahanou mepo iyki lohongai ndrisiyon. 28 Paratesah, ndramat hamou ara andre kiro mwonen kiya lohongai ndrisiyon tan, pe andre kanmbusiy kinyau tesah nongan para pwahanou ipwai, ara pwi. 29 Ndre Ngindrai, ara Ngindrai ata hu para Yutah ko? Pe yiy Ngindrai ta hu Ndramira Lah i, ndre pwi? Ehe, Yiy Ngindrai ta hu Ndramira Lah i. 30 Pwen Ngindrai torou ara hamou opu, pe imbusi hu hurayah imwonen ara kinyau sosondrih sangi ndramat pwi, pe iyau lohongai ndrisiyon tahu. Pe hu ndramat kansosondrih kinna ta hu pwi, ara lohongai ndrisiyon tahu iyawule ko. 31 Pwen lohongai ndrisiyon iye ara kinrapiyani nongan para pwahanou, ara pwi masih, ndre? Pwi masih! Lohongai ndrisiyon ara, ara ipwokeyani nongan para pwahanou.

4

Lohongai ndrisiyon ta Apraham ara imbusi yiy irayah ndramat mepo imwonen

1 Pe andre tukapa tesah kiyata tumbu worou Apraham mepo yiy ndraye rou? Pe tesah kinmbusiy mepo imbusi yiy imwonen iya kili Ngindrai? 2 Pe kapa ndrokonan tehe Apraham, kultuwayin imwonen, ara iya hu mbulyan, pwen ilahiy para kisomwani yiy kiya aliy—hapeko andre kinsomwe yiy kinto mbulmara Ngindrai pwi. 3 Pe Nongan Haiyan ara ipa tesah? &lt;&lt;Apraham ipwotisingi lohongan iya kili Ngindrai, pwen Ngindrai iyki kenen ara kultuw imwonen.&gt;&gt;

4 Pe yiy mepo kipo mbulen, ara kennen mepo andre kasowani yiy kiya aliy, ara tehe yukyuk pwi, hapeko ara iya soiwi mbulyan. 5 Hapeko ndramat mepo kinhopo mbulen pwi, pe iyki lohongan iya kili Ngindrai, mepo ngara kirapaiwani kultuwayi hu ndramat kultuwayi hu pwassin, ara lohongai ndrisiyon tahu ko, pwen Ngindrai andre kiyki kene hu ara kultuw imwonen. 6 Pwen tehe Tepit iwong iyawule iro mwonen ipwai iya lomwes ata yiy mepo Ngindrai iyki kenen ara kultuw imwonen, hapeko kinyau mbulyan pwi.

7 &lt;&lt;Pwesai kiya kili yihu

mepo Ngindrai kintali hu mwomwan tahu,

pe kinrapiyani hu pakut mwomwan ta yihu kinyau.

8 Pwesai ita kili ndramat

mepo Yapan kinlohongani pakut mwomwan tan pwi.&gt;&gt;

9 Pe pwesai mepo Tepit iwong iya aliy, ara ata hu ndramat mepo hu sosondrih sangi hu ko, ndre, iyata hu ndramat mepo hu kansondriti sangi hu pwi yi? Worou ngara kapa lohongai ndrisiyon ta Apraham, ara imbusiy pwen Ngindrai kiniyki kenen ara kultuway imwonen. 10 Pe Apraham ara iwiri kenen tehen tapeh? Apraham kinsondriti sangin pwen, ndre mapu? Apraham, ara kinsondriti sangin mapu, pe Ngindrai ipohowe yiy ara ndramat imwonen. 11 Pe iyamulan Apraham isondriti sangin, pe irayah tehe kinima melit ipwainganiy tehe iyau lohongai ndrisiyon tan, pwen Ngindrai ipohowe yiy ndramat imwonen ma kansosondrih sangin mapu. Pwen yiy ara tumbuhu ndramat masih mepo hu kansondriti sangi hu pwi, hapeko yihu pwotisingi lohongahu. Pwen Ngindrai andre kiyki kene hu ara kultuw imwonen. 12 Pe yiy yi ara tumbu hu ndramat mepo hu kansondriti sangi hu. Pe hu kansondriti sangihu ko pwi, hapeko yihuho ndruwa kultuwayi tumbu rou Apraham mepo kansondriti sangin mapu, pe lohongan ndrisiyon, ara iro.

13 Pe tapaniu mepo Apraham pe ndrayen hu kanwiri tehe andre hu karayah mbukena kol pwan, ara kinyau nongan para pwahanou pwi, hapeko iyau lohongai ndrisiyon mepo imbusi hu hurayah ndramat imwonen. 14 Paratesah, kapa tapaniu mepo Ngindrai iykiy, ara para kiya kili hu mepo huho ndruwa nongan para pwahanou, pwen lohongai ndrisiyon, ara lohongai mwaihei o. Pe tapaniu ta Ngindrai ara irayah melit mwaihei. 15 Paratesah, nongan para pwahanou, ara ngara kiyki ndrinalokuh ta Ngindrai. Pe kapa nongan para pwahanou pwi, pwen hu ndramat andre hu kandrihisani nongan.

16 Pwen tehen tora ko, tapaniu isa, ara iyau lohongai ndrisiyon ta Apraham, pwen pe hu ndraye Apraham masih, ara andre hu kawiri tapaniu kiyau pahas ta Ngindrai—pe tapaniu ara, ara kinna kili hu mepo huho ndruwa nongan para pwahanou o, ara pwi, hapeko iya kili hu mepo lohongahu ndrisiyon tehe ta Apraham i. Apraham ara irayah tumbu rou masih. 17 Pwen tehe pwayan kinpwai toro: &lt;&lt;Yo kunmbusi wou antayah tumbuhu ndraye hu ndramat soyon.&gt;&gt; Pwen Apraham ipwotisingi lohongan iya kili Ngindrai, pe yiy ara tumburou—pe Ngindrai mepo ngara kiyki taleh kiya kili hu ndramat kanmat, ara ngara kimbusi hu melit kanto pwi para karayah.

18 Pe konan hu ndramat masih hu kanpwotisingi lohongahu pwi iya melit mepo itapo isa, Apraham ara ipwotisingi lohongan iya melit itapo isa, pwen irayah tumbuhu ndraye hu ndramat soyon. Pwen tehe titiye kinpwai kinna tan, &lt;&lt;Pe tumbum hu ara andre hu kahon.&gt;&gt; 19 Pe Apraham ara hayou tan ara masangat, pe kinna parangoloh masih, hapeko lohongai ndrisiyon tan, ara ipwokeyaniy—pe mbundropwa Sara, ara kinlahiy para kipo mbunah pwi. 20 Pe lohonga Apraham mepo ipwotisingiy, ara kinmeu kinna tapaniu ta Ngindrai pwi, hapeko lohongai ndrisiyon tan ara iyki pwoke iya kili yiy, pe ihari ngala Ngindrai. 21 Pe ipwotisingi lohongan pwokeyan tehe tapaniu mepo Ngindrai kinmbusiy, ara ilahiy para kimbusiy kirayah. 22 Pwen tehen tora ko, &lt;&lt;Lohongai ndrisiyon ta Apraham imbusi Ngindrai iyki kenen ara kultuw imwonen.&gt;&gt; 23 Pe hu nongan mepo ipa, &lt;&lt;kinwiri kenen&gt;&gt; ara kantatuluwiy kinna atan opu, ara pwi, 24 hapeko nongan ara iwong isa kili tou i, tehe Ngindrai andre kiyki kenerou ara kultuw imwonen— paratesah, tupwotisingi lohonga rou iya kili Ngindrai tehe yiy ihingini Yesu Yapan torou itine kimat. 25 Ngindrai iyki yiy para katingundrun kiya hu pakut mwomwan torou, pe ihingini yiy isa mwalen para kimbusi worou tukarayah ndramat imwonen.

5

Ndriya wayis pe tesah itapo isa

1 Pwen tehen torako, iyau lohongai ndrisiyon torou opu, imbusi worou turopo mwonen. Pe tuwiri ndriya wayis iyapolo Ngindrai iyau kili Yapan torou, Yesu Kristus. 2 Pe iyau kili yiy opu, lohongai ndrisiyon torou irasaya rou iro nondriya pahas iye mepo mahapo turopo tine aliy. Pe worou kasikiye rou kiya melit itapo isa, mepo ngana pwoke ta Ngindrai. 3 Pe ariya ko ara pwi, worou kapwes i kiya hu nopwaran topo rayah kili tou, paratesah, worou kapahasaniy tehe hu nopwaran ara ngara kimbusi rou para kapwoke, 4 pe tupwoke pwen ipwokeyani kultuw torou, pe kultuw torou ipwokeyani rou lohongarou iya melit mepo itapo isa. 5 Pe melit mepo itapo isa, ara andre kiniyki masirai kinsa kiltou pwi, paratesah, namiliwa Ngindrai iykiy isa ndriya rou, ara namandran iya iyau kili Mwoiwan Haiyan mepo kiniykiy kinsa kiltou.

6 Paratesah, akanimei, Kristus isa ara irahihini lang mwonen mepo worou pwokeya rou pwi, pwen imat para kisopwat worou ndramat kiya mwomwan torou. 7 Pe ingandrah para ndramat hamou kimat kiya ta ndramat hamou kultuwayin imwonen; pe konan ndramat hamou ara hiyan, ara ingandrah para ndramat hamou kimat i. 8 Hapeko Ngindrai iyingani namiliwai tan mbukenan isa kili worou toro: Tandrohongan turo ndron hu ndramat pakut torou mwomwan, Kristus ara kinmat isa torou.

9 Pwen mahapo ndreye Kristus imbusi rou kantayah ndramat imwonen, pe iyau kimat tan opu, Ngindrai isopwat rou tusa mawen ndrinalokuh tan iyau kili Yesu. 10 Paratesah, kapa tukoro tehe hu ndramat hu mwisnani Ngindrai, pwen kimat ta norun, ara kintandropwe rou kantayah kowase Ngindrai. Pe kintandropwe rou, pwen maporosahayeh taleh ta Kristus andre kinsopwat tou! 11 Pe aro ko pwi, hapeko tupwes iya kili Ngindrai i, paratesah, iyau kili Yapan Yesu Kristus torou, pwen kintandropwe rou.

Atam ipwaingani kimat hapeko Kristus ipwaingani taleh.

12 Tehen tora ko, pakut mwomwan isa kol pwan, ara iyau kili ndramat hamou o, pe kimat iyau pakut mwomwan, pwen sai aro ko, kimat iwiri ndramat masih, paratesah, hu ndramat masih, ara hu mbusi pakut mwomwan. 13 Paratesah, nongan para pwahanou kinsa mapu, ara pakut mwomwan kinto pwen iro kol pwan. Kapa nongan para pwahanou kinto pwi, pwen Ngindrai kinlohongani pakut mwomwan pwi. 14 Hapeko kimat ara iro lenge Atam ipoo isa matne lenge Mose. Pe hu mepo hu kandrihisani nongan para pwahanou sahin pwi. ara hu kanmbusi pakut mwomwan tehe Atam o pwi. Pe Atam ara tehe ndramat mepo andre kisa.

15 Hapeko yukyuk ta Ngindrai ara tehe pakut mwomwan ata Atam pwi. Paratesah, kapa hu ndramat hu mat ara iya pakut mwomwan ta ndramat hamou opu, pwen maporosahayeh andre Ngindrai kiyki pahas pe yukyuk tan iyau pahas ta ndramat hamou opu mepo Yesu Kristus. Pe pahas ara, ara iya kene kili hu ndramat soyon. 16 Pwen tehen aliy i, yukyuk ta Ngindrai, ara kinhisoule tehe pakut mwomwan ata ndramat hamou pwi. Pe kora ndramat hamou ara iyau pakut mwomwan, pwen iro tine nongan iya aliy. Hapeko hu pakut mwomwan ta hu ndramat soyon, ara imbusi Ngindrai iyki yukyuk tan para hu ndramat koro tehe hu ndramat imwonen. 17 Paratesah, kapa pakut mwomwan ta ndramat hamou, ara iyki kimat iya kili ndramat hamou, pwen maporosahayeh andre hu ndramat kawiri pahas ta Ngindrai mepo ipep tehe yukyuk para kultuw imwonen. Pe kultuw imwonen ta ndramat hamou opu iyki taleh iyau kili ndramat hamou opu mepo Yesu Kristus.

18 Pwen pe hu ndramat masih hu wiri korahu hu ara iyau pakut mwomwan ta ndramat hamou opu. Tehen tora ko, kultuw imwonen ta ndramat hamou opu, ara andre kimbusi hu ndramat masih hukoro mwonen, pe hu kawiri taleh. 19 Paratesah, ndramat hamou opu indrihisani nongan, pwen imbusi hu ndramat soyon para hu ngara kambusi pakut mwomwan. Pwen pe tehen tora ko, ndramat hamou ihilingi nongan, pwen hu ndramat soyon andre hu karayah hu ndramat kultuwayehu imwonen.

20 Pe nongan para pwahanou isa pe pakut mwomwan tahu ndramat imandra, hapeko hape aleheh pakut mwomwan kimandra kiro aliy, ara andre pahas ta Ngindrai ara andre kimandra kiropo kiya manau. 21 Pwen tehen tora ko pakut mwomwan irayah pwokeyan pe iyki kimat, pwen pe pahas ta Ngindrai andre kipwokeyani kultuw imwonen, pe kiyki taleh mepo andre kinto-kinto kiyau kili Yesu Kristus Yapan torou.

6

Pakut mwomwan iyki kimat pe Kristus iyki taleh

1 Pwen andre tukapa tesah ara? Tukoro mbusi pakut mwomwan manau, pwen pahas ta Ngindrai andre kimandra, ndre? 2 Konan! Worou ara yihu mepo worou kanmat kinna pakut mwomwan; pwen pakut mwomwan andre kimbusi rou koro mwalen tapeh? 3 Ndre tukowu tehe worou masih mepo kanwiri paptais iya kili Kristus Yesu ara tuwiri paptais iya kimat tan, ndre pwi? 4 Pwen tuwiri paptais, ara tehe turoni tou pe tumat iyapolo Kristus, pwen tehe Kristus ara itine kimat iya nonowa pwoke ta Tamarou, pwen worou i, ara andre tukoro mwalen kiya taleh handra howen.

5 Paratesah, kapa worou kapai kiyasura yiy kiya kimat tan, ara andre worou kapai kiyasura yiy pe katine kimat tehe yiy i. 6 Paratesah, tupahasaniy tehe kultuw saken torou, ara kantapaingiy kinna sura Yesu iho kei tondrih, pe pwoke para pakut mwomwan, ara andre kiya mwaihei opu. Pwen pe andre worou kantayah pwandrendres para pakut mwomwan pwi— 7 paratesah, ndramat mepo kinmat ara pakut mwomwan kinto kili yiy pwi.

8 Pwen kapa tukamat kiyapolo Kristus, ara tupwotisingi lohongarou tehe andre tukoro mwalen sura yiy i. 9 Paratesah, tupahasaniy tehe Kristus kintine kimat, pwen andre kinimat paiwe pwi. Pwoke para kimat andre kintamwaitini yiy pwi. 10 Pe kimat mepo imat iya aliy, ara imat porosih o iya pakut mwomwan, hapeko taleh iro mwalen iya aliy, ara iro mwalen iyata Ngindrai.

11 Pwen wawu koro ndruwa sai ara ko yi, wawu kamat kiya pakut mwomwan, pe akapai kiya kili Kristus Yesu, pe akoro mwalen kiyapolo Ngindrai. 12 Pe tehen tora ko, wawu mbuna koro pahandra pwoke para pakut mwomwan, pe akoho ndruwa hu kultuw pwassin para nombuwe wawu. 13 Pe wawu mbuna kaiki nombuwe wawu hakai-hakai para kimbusi pakut mwomwan, tehe melit handra para mangseya mbulen para kultuw pwassin, hapeko wawu kaiki nombuwe wawu tehe yukyuk kiya kili Ngindrai, tehe yihu mepo humat pe husa tine paiwe. Pwen wawu kaiki nombuwe wawu hakai-hakai kiya kili Ngindrai tehe melit handra para mangseya mbulen para kultuw imwonen. 14 Paratesah, pakut mwomwan mbuna kirayah namandran tawawu, paratesah, wawu konto pahandra pwoke para nongan para pwahanou pwi, hapeko pahandra pwoke para pahas ta Ngindrai.

Tukarayah hu ndramat para pwandrendres para kultuw imwonen

15 Pwen andre tukapa tesah ara? Worou kambusi pakut mwomwan, paratesah, tukonto pahandra nongan para pwahanou pwi, hapeko tutopo pahandra pahas ta Ngindrai, ndre? Ara tehen tora pwi! 16 Akanpahasaniy pwi, tehe kiro mwonen wawu kaiki wawu tehe yukyuk kiya kili ndramat hamou pe wawu kahalingi yiy tehe hu ndramat para pwandrendres tan, ara wawu rayah hu ndramat para pwandrendres ta ndramat mepo wawu hilingi yiy ara—pe konan wawu karayah pwandrendres para pakut mwomwan mepo andre kiluwani wawu kaya kimat, ndre akahalingi nongan, pwen andre kiluwani wawu akaya kultuw imwonen. 17 Pe konan wawuro tehe hu ndramat para pwandrendres para pakut mwomwan, hapeko wawu karawuloh kiya kili Ngindrai, tehe wawuiki ndriya wawu masih pe wawuho ndruwa hinonou mepo wawu kanwiriy. 18 Wawu ara kantali pwoke para pakut mwomwan, pe wawu kansarayah hu ndramat para pwandrendres para kultuw imwonen.

19 Yo urupo wong iya tesah ngara wawu kambusi lang masih, paratesah, wawu tora kose manau iya tesah urupo wong iya aliy. Pwen tehe wawu ngara kaiki nombuwe wawu hakai-hakai tehe yukyuk para kiya pwandrendres para kultuw mwomwan, pe kimbusi pakut pwassin kimandra, pwen pe mahapo, ara wawu kaiki wawu tehe yukyuk pe akoro pahandra pwandrendres para kultuw imwonen mepo andre kiluwani wawu kiya kultuw haiyan. 20 Tandrohonga wawuro tehe hu ndramat para pwandrendres para pakut mwomwan, ara wawu konto pahandra pwoke para kultuw imwonen pwi. 21 Pe tesah hiyan wawu wiriy iro mwonen lang ara iyau hu melit mepo mahapo wawu kanwiri masirai para aliy? Paratesah, kiyamulan para hu melit ara, ara kimat o! 22 Hapeko mahapo ara wawu konto pahandra pwoke para pakut mwomwan pwi, pe wawu kantayah hu ndramat para pwandrendres ta Ngindrai. Pe melit hiyan para aliy andre akawiriy, ara andre kiluwani wawu kiya kultuw haiyan, pe kiyamulan andre wawu kawiri taleh mepo andre kinto-kinto. 23 Paratesah, kene pakut mwomwan, ara kimat, hapeko yukyuk ata Ngindrai ara taleh iyau kili Kristus Yesu Yapan torou.

7

Kasa mawen nongan para pwahanou pe kapai kiyapolo Kristus

1 Wawu nali, wawu kowu—tehe yo urupo wong iya kili yihu ndramat mepo hu pahas iya nongan para pwahanou—paratesah, pwoke nopwaran para nongan para pwahanou, ara iya kili ndramat hamou mepo irondron mwalen. 2 Paratesah, nimnim para aliy ara iya nongan para pwahanou ara, pihin hamou kiyesou, pe nambuyun kiro mwalen, ara ita pahandra nambuyun. Hapeko kapa nambuyun kimat, nongan para pwahanou para yesowai, ara kinkaituwe yiy pwi. 3 Pwen kapa pihin ara kiyesou kiya kili kamai hamou ma nambuyun kirondron mwalen, ara andre kapohowe yiy pihin para popilah. Hapeko kapa nambuyun kimat, ara kinto pahandra nongan para pwahanou para yesowai pwi, pe yiy pihin hamou para pilah pwi yi. Konan kapa kiyesou kiya kili kamai hamou i.

4 Pwen pe wawu nali pe pisu, wawu ara tehen aliy i, wawu mat iya pahandra pwoke para nongan para pwahanou iyau nombuwe Kristus. Pwen pe wawu andre kapai kiya kili hamou i mepo kintine kimat, pe hiyan para aliy ara andre worou kambusi kultuw hiyan kiya kili Ngindrai. 5 Paratesah, tandrohonga turondron lohongai para nombuwe tou, ara turo pahandra pwoke para pakut mwomwan. Nongan para pwahanou ara irakelehani nombuwe rou para namiliwai para pakut mwomwan. Pwen hu kultuw mwomwan ara andre kiyki kimat kisa kiltou. 6 Hapeko mahapo, Ngindrai kinmbusi worou topo mwoimwoi pe tukonto pahandra nongan para pwahanou pwi. Pwen pe worou kambulyani mbulya Ngindrai kiya sai howen ta Mwoiwan Haiyan, pe mbuna kiya sai saken para nongan para pwahanou mepo kanratuluwiy.

Nongan para pwahanou pe pakut mwomwan

7 Pe andre tukapa tesah ara? Nongan para pwahanou ara pakut mwomwan, ndre? Pwi yoh! Nongan para pwahanou, ara imbusiy pe usa yirowe pakut mwomwan ara tesah. Paratesah, kapa nongan para pwahanou kinpa, &lt;&lt;Mbuna kalimiriy.&gt;&gt; Ara andre kunsa yirowe kultuw para limiriy pwi. 8 Hapeko pakut mwomwan isuhuhuri yo iya kultuw handra-handra, iyau nongan para pwahanou pe iyki hingorou para kulimiriy. Paratesah, kapa nongan para pwahanou pwi, pakut mwomwan ara tehe melit kinmat. 9 Nongan para pwahanou kinsa mapu, ara urum uro mwalen. Hapeko tandrohonga nongan para pwahanou isa, ara pakut mwomwan irayah pe yo umat. 10 Pe usa pahas tehe nongan para pwahanou mepo isa para kiyki taleh, ara isa pe iyki kimat.

11 Paratesah, pakut mwomwan ipakarawani yo iyau nongan para pwahanou, pe nongan para pwahanou, ara iyki kimat isa kili yo. 12 Pwen pe nongan para pwahanou, ara haiyan, pe nongan para pwahanou handra-handra, ara haiyan, pe kultuw imwonen pe melit hiyan. 13 Pe tesah hiyan umbusiy ara iyki kimat isa kili yo, ndre? Pwi yoh! Hapeko usa yirowei tehe pakut mwomwan ara iyki kimat isa kili yo, ara iyau melit hiyan, pwen pe iyau nongan para pwahanou ta Ngindrai, pakut mwomwan ara ipwaingani kultuw pwalan masih.

14 Worou pahasaniy tehe nongan para pwahanou, ara para mwoiwarou, hapeko yo urupo nombuwe, pe yo urayah tehe ndramat hamou para pwandrendres para pakut mwomwan. 15 Pe lohongo kinileu kinna tesah uropo mbusiy, ara pwi. Paratesah, tesah wele iso para kumbusiy, ara kunmbusiy pwi. Hapeko tesah wele imai aliy, ara ngara kumbusiy. 16 Pe kapa kumbusi tesah wele imai para kumbusiy, yo usomwiy tehe nongan para pwahanou ara hiyan. 17 Pwen yo mbukeno kunmbusi hu melit aro, ara pwi. Hapeko pakut mwomwan iripo kili isuhuhuri yo. 18 Upahasani hapesah hiyan kinto kili yo pwi. Kultuw pwalan masih ara iripo nombuwe. Paratesah, hingorou iripo kili yo para kumbusi melit hiyan, hapeko ukose para kumbusiy. 19 Paratesah, melit mepo kunnamiliy para kunmbusiy pwi, ara umbusiy, pe kultuw mwomwan mepo wele imai para kumbusiy—melit aro, ara urupo mbusiy waiye. 20 Hapeko kapa kumbusiy tesah mepo wele imai para kumbusiy, pwen ariya yo kunmbusiy pwi, hapeko ara pakut mwomwan mepo iripo mwalen kili yo imbusiy.

21 Pwen usa yirowei tehe nongan para pwahanou iye ara ngara kiro pombulen kili yo: Konan kiro mwonen wele kiso para kumbusi kultuw hiyan, kultuw pwassin ara ngara kiro sura yo. 22 Paratesah, ndriyo masih ara ngara kipwes kiya nongan para pwahanou ta Ngindrai. 23 Hapeko unime nongan para pwahanou handra yi ara iripo pombulen kili yo, pe iripo popahun iya nongan para pwahanou para lohongo, pe imbusi yo urayah ndramat hamou urupo nondriya kou para nongan para pwahanou para pakut mwomwan mepo iripo pombulen kili yo. 24 O, makaltu yo yeh! Hiyeh andre kisopwat yo para kusa mawen nombuwe iye mepo andre kiyki yo kiya kimat? 25 Yo urawuloh iyata Ngindrai! Iyau kili Yesu Kristus Yapan torou ara iwiri yo usa mawen!

Pwen pe iripo nondriya lohongo mbukeno ara yo urayah ndramat hamou para pwandrendres para nongan para pwahanou ta Ngindrai, hapeko kultuw pwalan masih iripo nombuwe imbusi yo urayah ndramat hamou para pwandrendres para nongan para pwahanou para pakut mwomwan.

8

Taleh ara iyau kili Mwoiwan Haiyan

1 Pwen tehen tora ko, hu mepo huppai sura Kristus Yesu, ara andre hu kanwiri korahu pwi. 2 Paratesah, iyau kili Kristus Yesu, ara nongan para pwahanou ta Mwoiwan Haiyan mepo ngara kiyki taleh, ara imbusi yo urupo mwoimwoi mawen kili nongan para pwahanou para pakut mwomwan pe para kimat. 3 Nongan para pwahanou, ara pwoke para aliy pwi, paratesah, pakut pwalan masih imbusi pwoke torou iya pwi. Pe Ngindrai ipwandrisa Norun mbukenan tehe ndramat hamou mepo pakut tan mwomwan para kirayah tehe yukyuk sih para pakut mwomwan. Pwen yiy irapiyani kora pakut mwomwan iyau nombuwen. 4 Pwen pe Ngindrai imbusiy para kultuw imwonen para nongan para pwahanou kisahamanan kisa kiltou. Worou tukonto ndruwa namiliwai para nombuwe rou, ara pwi, hapeko turo ndruwa Mwoiwan Haiyan.

5 Pe yihu mepo hu ngara koro ndruwa namiliwai para nombuwe hu, ara lohonga hu ngara kiro hu melit para nombuwehu, hapeko yihu mepo ngara koho ndruwa Mwoiwan Haiyan, ara hu ngara kaiki lohongahu kiya tesah Mwoiwan Haiyan ngara kinamiliy. 6 Pe lohonga ndramat iyki iya kultuw para nombuwe ndramat ara iyki kimat, hapeko lohonga ndramat iyki iya kili Mwoiwan Haiyan ara iyki taleh pe ndriya wayis. 7 Pe lohonga ndramat mepo iyki iya kultuw para nombuwe ndramat, ara kultuw pwassin iya kili Ngindrai. Pe kinto pahandra pwahanou ta Ngindrai pwi, pe kinto ndruwan pwi yi. 8 Pe hu mepo hu ngara koho ndruwa kultuwayi hu para nombuwehu, ara hu kanlahiy para kapwesani Ngindrai pwi.

9 Pe wawu ara konto ndruwa kultuw para nombuwe wawu pwi, hapeko ta Mwoiwan Haiyan, pe kapa ndrokonan tehe Mwoiwan Haiyan ta Ngindrai ara ita kili wawu. Pe kapa hamou tawawu mepo Mwoiwan Haiyan ta Kristus kinto kili yiy pwi, ara yiy ata Kristus pwi. 10 Hapeko kapa Kristus kinto nondriya wawu pwi, ara nombuwe wawu kinmat, paratesah, iya pakut mwomwan. Hapeko mwoiwam ara ita mwalen, paratesah, iya kultuw imwonen. 11 Pe kapa Mwoiwan Haiyan ta Ngindrai mepo ihingini Yesu itine kimat, ara ita mwalen nondriyam, pwen yiy mepo ihingini Kristus itine kimat, ara andre kiyki taleh kiya nombuwem iyau Mwoiwan Haiyan atan, mepo ita nondriyam.

12 Pwen tehen tora ko, wawu nali pe pisu, worou ara ma nongan para pwahanou torou—hapeko andre tukanmbusi kultuwaye nombuwerou mepo inamiliy para kambusiy pwi. 13 Paratesah, kapa akoro tokuyani kultuw para nombuwe wawu, ara andre wawu kamat; hapeko kapa kiyau pwoke ta Mwoiwan Haiyan, ara andre wawu kapa pwi kiya namiliwai para nombuwe wawu, pwen andre wawu karo mwalen. 14 Paratesah, yihu mepo Mwoiwan Haiyan ta Ngindrai ngara kiluwani hu, ara yihu noru Ngindrai. 15 Paratesah, wawu kanwiri Mwoiwan Haiyan para kimbusi wawu pe wawu karayah ndramat para pwandrendres pe wawu kanoh, ara pwi. Hapeko wawu wiri Mwoiwan Haiyan, ara para wawu karayah norun. Pe iyau kili yiy opu, worou tuyoh, &lt;&lt;O, Tomo, Tomo.&gt;&gt; 16 Pe Mwoiwan Haiyan mbukenan ngara kipwokeyani nongan kiyapolo mwoiwa rou, tehe worou ara noru Ngindrai. 17 Pwen kapa worou topo noru Ngindrai, pwen worou ara andre karayah mbukena hu menmenan, pe karayah mbukena hu melit kiyapolo Kristus. Pe kapa ndrokonan worou ngara kawiri ngandran tehe yiy ikuniy, ara andre tukawiri ngana pwoke tan sura yiy.

Nopwaran para mahapo ara kinhisoule kinna ngana pwoke para kamulan pwi

18 Yo uyirowei tehe nopwaran mahapo tutopo kuniy, ara kinhisoule kinna ngana pwoke mepo Ngindrai andre kipwainganiy kisa kiltou pwi. 19 Paratesah, hu melit masih mepo Ngindrai imangsani hu, ara lohongahu inamiliy pwokeyan pe hutora longani para Ngindrai kipwaingani hu. 20 Paratesah, melit masih mepo Ngindrai imangsani hu, ara hutora mwomwan, pe kinyau namiliwai para aliy mbukenan pwi, hapeko iyau namiliwai pwokeyan ata yiy mepo iyki para kiro mwomwan, pe kiro sohoni melit itapo isa. 21 Pe hu melit masih mbukenan mepo Ngindrai imangsani hu, ara andre hukoro mwoimwoi pe hu konto kou para hu andre kanna mwomwan pwi, pe andre hu kuro hiyan kiya ngana pwoke ta Ngindrai ata hu noru Ngindrai.

22 Pe worou tupahasaniy tehe melit masih Ngindrai imangsani hu, ara hutora wiri ngandran tehe pihin mepo ita hingotou iyata norun, ipoo isa matnen mahapo. 23 Pe ariya ko, ara pwi, hapeko worou mbukenarou i mepo tuwiri hu yukyuk kili Mwoiwan Haiyan, tuhingoruwe ngandran pe turopo longe para kihingini rou tehe norun pe kirakonuhi nombuwe rou kiro mwoimwoi. 24 Paratesah, iyau melit iye mepo itapo isa, Ngindrai kinsopwat rou, hapeko melit itapo isa mepo tutopo nimei ara melit itapo isa ara, ara pwi yoh. Paratesah, tukanlahiy para lohongarou kiya melit itapo isa kapa melit ara iripo, ara pwi. 25 Hapeko, kapa lohongarou kiya tesah tesah mepo tukanwiri mapu, ara worou kawayis o pe koro longe.

26 Pwen tehen tora ko, Mwoiwan Haiyan, ara ngara kisopwat rou ndramat mepo tukose. Worou ara tukowu para katohun kiya sehe melit. Hapeko Mwoiwan Haiyan mbukenan, ara ngara kitohun para kisopwat rou kiya tesah tuyarut para tukapwai. 27 Pe Ngindrai, ara ngara kinime ndriya rou ndramat, pe yiy ipahasani lohonga Mwoiwan Haiyan. Paratesah, Mwoiwan Haiyan ngara kisopwat hu yau ta Ngindrai mepo hu katohun kiho ndruwa namiliwai pwokeyan ta Ngindrai.

28 Pe worou tupahasaniy tehe iho nondriya hu melit masih, ara Ngindrai ngara kipombulen para hiyan ta hu mepo ndriya hu imbuluhi yiy. Yihu mepo Ngindrai kiniyoh hu para hu kambusi melit kiho ndruwa namiliwan. 29 Paratesah, yihu mepo Ngindrai kinpahasani hu pwen koluw kinna, ara kinrakinima hu pwen para hu karayah tehe kaipisa Norun Kamai. Pwen pe yiy ara andre kirayah ndrohan mwalinga hu nalin pe pisun soyon. 30 Pe hu ndramat mepo kintakinima hu koluw kinna, ara kiniyoh hu yi. Pe hu ndramat mepo kiniyoh hu, ara imbusi hu rayah ndramat imwonen, pe isap ngalahu yi.

Hu ndramat mepo hu ngara karamwaitini pahun

31 Pwen pe, worou andre kapa tesah kiya melit aro? Kapa Ngindrai ara torou, pwen hiyeh andre kihingasirou? 32 Pe Ngindrai ara neren kinnata Norun pwi, hapeko iyki yiy masih isa kili rou—pe neren kinna tan pwi. Pe iyau kili yiy opu, iyki hu melit masih ara ipopo ko isa kili tou. 33 Yihu mepo Ngindrai kintakinima hu, ara hiyeh ilahiy para kiyki hu kaya nongan? Pwi, Ngindrai opu ara imbusi worou turayah ndramat imwonen. 34 Pe hiyeh ilahi kiyki kora kultuw mwomwan? Hamou pwi. Kristus Yesu kinmat—pe ariya ko pwi, yiy ara kintine pe ita mwalen—pe ita kili Ngindrai iyapwen te niman mot, pe yiy i ngara kiro sopwat rou pe kitohun. 35 Pe hiyeh ilahiy para kiwiri worou kaya mawen namiliwai ta Kristus? Nopwaran, ndre ngandran, ndre mundruwai, ndre melit tundroisiy, ndre mwomwan, ndre kimat ara kinlahiy pwi. Hiyeh andre kiyki nopwaran, ndre tukaya nondriya ngandran, ndre kultuw para karandroyani rou, ndre song, ndre koiwe rou pwi, ndre mwomwan kisa puhunani rou, ndre kimat? Ara pwi masih. 36 Tehe pwayan kinpwai pwen toro:

&lt;&lt;Paratesah, isatam opu, yowu topo puhunani kimat lang masih,

pe worou rayah tehe sipsip para kaya tingundru hu.&gt;&gt;

37 Pwi yoh, hu melit masih kene aro, ara worou kantamwaitiniy pwen, iyau kili yiy mepo ndriyan imbuluhi worou. 38 Paratesah, yo ulohonganiy tisingiy tehe kimat ndre taleh, ndre angelou, ndre payit, ndre tesah mahapo, ndre tesah itapo isa, ndre pwoke handra-handra, 39 ndre tesah ita paingan, ndre tesah ita mbulu pwan, pe melit masih kene mepo Ngindrai imangsaniy, ara andre kanlahiy para kasopwat rou kasa mawen namiliwai ta Ngindrai mepo ita kili Kristus Yesu Yapan torou, ara pwi.

9

Pol ndriyan irangsi hu para Yisrayel

1 Pe tesah upwai iyau kili Kristus, ara ndrokonan—pe kunpwasoyou pwi, pe Mwoiwan Haiyan andre kipwokeyani hingorowo. 2 Pe ndriyo, ara iporu namandran iya, pe lang masih ndriyo ngara kirang. 3 Paratesah, ulohonganiy para Ngindrai kiten ano mbukeno pe kuro mawen kili Kristus, tunan ara hu ndramiro, yihu mepo hu ndraye imwonen, 4 mepo yihu ndramira Yisrayel. Pe Ngindrai andre kihang hu tehe hu norun kamai, pe pwoke mangannganan ara tahu, pe hu tapaniu, pe andre hu kawiri nongan para pwahanou, pe andre hu katotohun kiya yumwa totohun namandran, pe andre kipwatisingi nongan kiya kili hu. 5 Pe iyau kili yihu tumbu hu ara kahi tehe yihu ara ndraye Kristus, mepo yiy Ngindrai yapane melit masih. Pe andre kahari ngalan lang masih! Ndrokonan.

Pwoke nopwaran ta Ngindrai para kirakinima ndramat

6 Pe nongna Ngindrai, ara kinoho potiriyis pwi. Paratesah, yihu masih ara mepo hu ndraye Yisrayel, ara hu Yisrayel pwi. 7 Paratesah, yihu masih huyau ndraye Apraham, hapeko hu masih, ara hu noru Apraham, ara pwi. Pe susuran i, ara &lt;&lt;Iyau kili Yisaak opu, andre kipwaingani ndrayem hu aleheh.&gt;&gt; 8 Ndroiyi nongan iye ara, hu mbunah mepo tinahu imwalahiy iyata hu pe manombuwe hu, ara yihu noru Ngindrai pwi, hapeko hu mbunah mepo Ngindrai irandrangan opu, ara hu ara ko, hu ndraye Apraham imwonen. 9 Paratesah, Ngindrai itandrangan iya hu nongan aro ipa: &lt;&lt;Kirahihini lang imwonen, andre kumui kusa, pe Sarah andre kipo norun hamou kamai.&gt;&gt;

10 Pe ariya ko pwi, hapeko noru Rapekah mwan malmou, tama hilu, ara hamou opu, mepo tumbu rou Yisak. 11 Hapeko tina hilu kinmwalahiy kinna ta hilu mapu, ndre hilu kanmbusi handra kultuw hiyan ndre mwomwan, pwi—pe tesah Ngindrai kintakiniman para kirayah, ara andre kisahamanan: 12 Pe kinyau kultuw o pwi, hapeko iyau kili yiy mepo Ngindrai irakiniman—pe Ngindrai kinpwai pwen kinna kili Rapekah toro: &lt;&lt;Yiy mepo ndrohan andre kirayah pwandrendres ta yiy mendreheh.&gt;&gt; 13 Tehe pwayan kinpwai pwen toro: &lt;&lt;Ndriyo imbuluhi Yakop, hapeko Esau ara umwisnani yiy.&gt;&gt;

14 Pe worou andre kapa tesah? Ngindrai imbusi melit kinmwonen pwi, ndre? Pwi masih! 15 Paratesah, Ngindrai ipwai iya kili Mose ipa, &lt;&lt;Andre kupwaingani koisirai to kiya kili yiy mepo koyu isikirani yiy, pe ndriyo andre kimbulihi yiy mepo ndriyo imbuluhi yiy.&gt;&gt;

16 Pwen pe kinrayah kinyau namiliwa ndramat ndre kinyau melit imbusiy, ara pwi, hapeko irayah iyau koisirai ta Ngindrai. 17 Paratesah, Nongan Haiyan ta Ngindrai ipwai iya kili Paroh ipa, &lt;&lt;Yo umbusi wou arayah king, ara ndroiyin aro, para andre kupwaingani pwoke to kiyau kili wou pe ngolo andre hu ndramat kapohowei kiya kol pwan masih.&gt;&gt; 18 Pwen pe tehen tora ko, Ngindrai ipwaingani koisirai iya kili yiy mepo inamiliy para kiyki koisirai kiya kili yiy, pe imbusi paya ndramat iya pwokeyan iya kili yiy mepo inamiliy para kimbusi payan kiya pwokeyan.

19 Hamou ta wawu andre kipwai kisa kili yo toro: &lt;&lt;Paratapeh pe Ngindrai iripo iyki konna rou manau? Pe hiyeh ilahiy para kihindrisani namiliwai pwokeyan ta Ngindrai?&gt;&gt; 20 Hapeko wou ndramat wou tesah, pwen pe apa rakokowani Ngindrai? &lt;&lt;Pe ilahiy kohoi penei iya pwan kiwong kiya kili yiy mepo ipene yiy kipa, &lt;Paratapeh pe apene yo toro, ndre pwi?&gt;&gt; &gt; 21 Pe tehen tapeh, ndramat para peneya kohoi ara ilahiy para kiwiri pwan hapwah ara ko, pe kipene hayah pe kihaiyani hu, pe hayah, ara para salpwore ko mwaihei, ndre pwi?

22 Pwen kapa Ngindrai kinamiliy para kiyingani ndrinalokuh tan pe kimbusi pwoke tan kisa yelan ngawan, ara andre kiyinganiy tehe ikaituwe ndriyan iho nondriya ndrinalokuh tan—hapeko hu melit mepo kanmwoimwoi para Ngindrai kipwalngani hu, ara andre kipwalngani hu. 23 Pwen kapa kimbusiy tehen tora para kiyingani ngana pwoke tan namandran kiya kili hu melit mepo koisirai tan iro kili hu, hu melit mepo kanmwoimwoi ita para hukawiri ngana pwoke tan— 24 pe worou i, worou mepo Ngindrai kinyoh rou pwen, worou para Yutah ko, ara pwi, hapeko yihu Ndramira Lah i. 25 Tehe Ngindrai kinpwai ita puk para Hoseya ipa,

&lt;&lt;Hu mepo hu ndramiro pwi, ara andre kuyoh hu ndramiro,

Pe hu mepo ndriyo kinho mbuluhi hu pwi, ara andre ndriyo kimbuluhi hu.&gt;&gt;

26 Pe andre kirayah manan kiro kol mepo Ngindrai ipwai iya kili hu ipa,

&lt;&lt;Wawu ara ndramiro pwi,

hapeko kiro kol ara, andre kayoh hu noru Ngindrai mwalen kamai.&gt; &gt;&gt;

27 Pe Yisayah iwong pwokeyan iya kili hu Yisrayel toro,

&lt;&lt;Konan ndromwoya hu Yisrayel ara tehe kalayeng para poho leng,

hapeko hu mepo masahayeh o andre Ngindrai kisopwat hu.

28 Paratesah, kindrou pwi ko,

Yapan andre kiramwanye hu ndramat para kol pwan kihileh pe porosih o.&gt;&gt;

29 Pwen tehe Yisayah kinpwai mamu pwen kinna ipa,

&lt;&lt;Kapa Yapan Pwokeyan kitali hu ndraye rou hayah,

ara matisan worou karayah tehe hu ndraye kol Sotom,

pe matisan worou karayah pwen tehe yihu para kol Komorrah.&gt;&gt;

Yihu Yisrayel kanpwotisingi lohongahu pwi

30 Worou andre kapa tesah? Yihu Ndramira Lah mepo hu konho ten kultuw imwonen pwi, ara hurayah ndramat kultuwayi hu imwonen mepo iyau lohongai ndrisiyon; 31 hapeko yihu Yisrayel mepo hu ten nongan para pwahanou sahin para kultuw imwonen, ara hu kantayah ndramat imwonen pwi. 32 Paratapeh, kintayah tora kinna kili hu pwi? Paratesah, yihu kaniten kinyau lohongahu ndrisiyon pwi, hapeko irayah iya hu mbulen hu mbulyaniy. Pe huyos huya ndrita &lt;&lt;pat mepo ngara kimbusi hu ndramat kayos.&gt;&gt; 33 Pwayan kinpwai toro,

&lt;&lt;Akanimei, yo usondritiyani pat sih ita ngondron Sayon para kimbusi hu ndramat kayos,

pe pat sih mepo andre kimbusi hu kayos,

Pe yiy mepo kipwotisingi lohongan kiya kili yiy, ara andre kinwiri masirai pwi.&gt;&gt;

10

1 Wawu nali pe pisu, yo ngara kutohun kiya kili Ngindrai kiyata hu Yisrayel pe namiliwo, ara para Ngindrai kisopwat hu. 2 Paratesah, ulahiy para kutiyani titiye tahu tehe yihu namiliy imwonen para hu kambusi melit kiho ndruwa namiliwa Ngindrai, hapeko tesah humbusiy, ara kinto lohongai iman pwi. 3 Pe yihu kanpahasani kultuw imwonen mepo iyau kili Ngindrai, ara pwi, pe huho ndruwa kultuw imwonen ta hu mbukenan, pe hu konto pahandra kultuw imwonen ta Ngindrai pwi. 4 Paratesah, nongan para pwahanou masih ara iyahapwen iya kili Kristus, pwen pe andre kultuw imwonen kiro kili hu masih mepo hupwotisingi lohongahu.

5 Pe Mose uratuluwi kultuw imwonen ita nongan para pwahanou, ara toro: &lt;&lt;Ndramat mepo imbusi hu kultuw iye, ara mipwan tan ita hu kultuw ara.&gt;&gt; 6 Hapeko nongan iwong iya kultuw imwonen iyau lohongai ndrisiyon ara ipa, &lt;&lt;Ndriyam mbuna kipa, &lt;Hiyeh andre kirip kiya kol paingan yang?&gt; &gt;&gt; (Nongan aro ara ipwai para karapiyani Kristus kisa mawen ndrohonokun), 7 &lt;&lt;ndre &lt;Hiyeh andre kituh kiya ndrohonoku suw?&gt; &gt;&gt; (Nongan aro ara ipwai para kihingini Kristus kitine kimat). 8 Hapeko nongan ara ipa tesah? &lt;&lt;Nongan ara ita ndrahasam; pe ita pohom pe ita ndriyam,&gt;&gt; Nongan para lohongai ndrisiyon yowu topo pohowei, ara ariyo ko: 9 Pe kapa apohopoh kiya pohom tehe &lt;&lt;Yesu ara yiy Yapan,&gt;&gt; pe apwotisingi ndriyam tehe Ngindrai ihingini yiy itine kimat, pwen Ngindrai andre kisopwat wou. 10 Paratesah, iyau ndriya ndramat hamou, pe ipwotisingi lohongan, pwen irayah ndramat imwonen. Pe iyau pohon mepo ipohopoh iya lohongai ndrisiyon tam, pwen Ngindrai isopwat wou. 11 Tehe Nongan Haiyan ipa, &lt;&lt;Yiy mepo kipwotisingi lohongan kiya kili Ngindrai ara andre kinwiri masirai pwi.&gt;&gt; 12 Paratesah, Yapan ara ko, ara yiy Yapan ta hu ndramat masih pe ngara kipo hiyan o kiya kili hu masih mepo ngara hu katohun kiya kili yiy—pe kinoho hire hu para Yutah pe hu Ndramira Lah, ara pwi. 13 Paratesah, &lt;&lt;Hu ndramat masih mepo hu kayoh kiya ngala Yapan, ara andre kisopwat hu.&gt;&gt;

14 Pe andre hu katohun kiya kili yiy mepo yihu kanpwotisingi lohongahu kinna kili yiy pwi, tapeh? Pe andre hu kapwotisingi lohongahu kiya kili yiy mepo hu konho hilingi yiy pwi, tapeh? Pe kapa hamou kinpohowe nongan kinna kili hu pwi, pwen andre hu kahalingi tapeh? 15 Pe andre hu kapohowe nongan tapeh, kapa kanpwandrisa hu pwi? Tehe pwayan kinpwai, &lt;&lt;Hu mepo huwiri nongan hiyan isa, ara ndrikahu lahayan!&gt;&gt;

16 Hapeko hu Yisrayel masih hu kanwiri nongan hiyan, ara pwi. Paratesah, Yisayah ipwai ipa, &lt;&lt;Yapan, hiyeh lohongan ipwotisingi nongna yowu?&gt;&gt; 17 Pe iro mwonen huhilingi nongan pwen huwiri lohongai ndrisiyon. Pe nongan huhilingi ara iyau nongna Kristus. 18 Hapeko usok upa: Yihu andre kanhilong pwi, ndre? Pwi, huhulong:

&lt;&lt;Mbulu koyu hu kinna kene kol pwan masih,

Pe nongna hu, ara kinna kene mbusungo kol pwan.&gt;&gt;

19 Pe usok paiwe upa: Andre lohongahu Yisrayel kinileu pwi, ndre? Ngindrai ipwai mamu iya kili Mose ipa,

&lt;&lt;Yo andre kumbusi wawu kamaimai kiya kili hu ndramat hapat mepo yihu ndramat hapat pwi;

pe yo andre kumbusi ndriya wawu kilokuh kiya kili hu ndramat hapat mepo lohongahu kinileu pwi.&gt;&gt;

20 Pe Yisayah ipwokeyani nongan ipa,

&lt;&lt;Ngindrai ipa, &lt;Yo uyarayah ngawan uya kili hu mepo hu kaniten yo pwi,

pe yo uya pwaingani yo mbukeno uya kili hu mepo hu kansok yo pwi.&gt;&gt; &gt;

21 Hapeko Ngindrai ipwai iya kili hu Yisrayel, ara ipa,

&lt;&lt;Lang masih nimo ngara kiyah kiya kili hu ndramat,

mepo hu konho hilingi yo pwi pe paya hu pwokeyan.&gt;&gt;

11

Hu Yisrayel hayah hurondron

1 Pe usok upa: Ngindrai imwisnani ndramiran hu ndre? Pwi masih! Yo mbukeno ara yo ndramira Yisrayel hamou, pe yo tumbu Apraham hamou, pe uyau kamaye Penyamin. 2 Pe Ngindrai kinmwisnani ndramiran hu mepo kintakinima hu mamu pwen, ara pwi. Wawu pahasani Nongan Haiyan sahin ititiye iyata Eliyah—yiy ikokou iya kili Ngindrai iyatahu Yisrayel ipa toro: 3 &lt;&lt;Yapan, hu kanitingundru hu poropet pe hurahasa hu pere tuntun tam; yo hamou opu urupo ndron, pe hu topo hinonou para hu katingundru.&gt;&gt; 4 Pe Ngindrai isomwi yiy tapeh? &lt;&lt;Hu ndramiro manandrtipou, ara hutopo, pe hu kantukuruhu kinna kili Paal pwi.&gt;&gt; 5 Pwen pe Ngindrai irakinima ndromwa ndramat hayah opu hutopo lang mahapo iyau pahas tan. 6 Pe kapa kiyau pahas, pwen kinyau mbulen o pwi; kapa tehen tora, ara pahas ara, ara pahas o mwaihei.

7 Pwen tesah i? Melit mepo yihu Yisrayel hu nohonou para hu kawiri, ara hu kanwiriy pwi, hapeko yihu mepo Ngindrai irakinima hu ko, ara huwiriy. Pe hu hayah ara paya hu pwokeyan. 8 Pe tehe pwayan kinpwai ipa:

&lt;&lt;Pe Ngindrai imbusi hu humakokowu,

hayah mamarahu hapeko hu kannimnim pwi

hayah tahu mandraingahu hapeko hu konho tahilong pwi,

hutora tehen tora ko ipoo isa matne lang nepo.&gt;&gt;

9 Pe Tepit ipa:

&lt;&lt;Pe nondriya hu yon tahu Ngindrai andre kisingori hu, pe kipwalngani hu,

pe andre hu karayah pat para katuwani ndrika ndramat, pe andre hu kakuni kora mwomwan ta hu.

10 Pe mara hu andre kilokuh, pwen pe andre hu kanimnim pwi,

pe lang masih ndruwi hu ngara kiput kiya hu nopwaran tahu, paratesah, iya hu kultuw mwomwan tahu.&gt;&gt;

Hu ndrandra kei rapairaniy huyappai

11 Pe usok paiwe upa: Yihu yos pe hu pwokasiyani hu masih, ndre pwi? Pwi yoh! Pe hu Yutah huyos ara hu kanpwalngani hu kanna mwomwan masih, ara pwi. Paratesah, yihu mbusi pakut mwomwan, pe sopwat ta Ngindrai ara kinsa kili hu Ndramira Lah, para kimbusi hu para Yisrayel hu kamaimai. 12 Hapeko kapa mwomwan ta hu Yutah ara para hiyan para kol pwan, pe hundroisi hu melit hiyan para mwoiwahu, ara para hiyan ata hu Ndramira Lah, pwen lomwes mwayih mepo andre kimui kiya kili hu ara andre kihon o!

13 Yo urupo wong isa kili wawu Ndramira Lah. Yo ara aposel Ngindrai ipwandrisa yo, pe yo usikiye yo iya mbulyo isa kili wawu Ndramira Lah 14 pe andre kumbusi ndramiro hu imwonen para hu kandrangis kiya sopwat itapo isa, pe andre kusopwat hayah tahu. 15 Paratesah, kapa hurasisingat anna Ngindrai, pwen imbusi Ngindrai irakonuhi hu ndramat para kol pwan. Pwen kapa hu kamui kaya kili Ngindrai, ara tehe hu kanmat pe husa mwalen paiwe. 16 Pe kapa ndrinanohun hambut ara kaikiy tehe yukyuk iho mu pe haiyan kiya kili Ngindrai, pwen ndrinanohun mwamwayin masih ara, ara haiyan. Pe kapa ngondro kei hakou haiyan, ara hu ndrandran, ara haiyan i.

17 Pe kapa hu ndrandra kei hayah hu kaput, pe wou ara tehe sino holip hakou para yangiy, mepo wou tehe holip hayah mepo rapairaniy iyappai iya mwalinga hu holip hayah hiyan, pwen mahapo ye ndrunun kintayah hiyan tehe ngondro holip opu, 18 pe mbuna asikiye wou kihohin kili hu ndrandran hayah. Kapa ambusiy tora, pwen ayirowei nokulaniy hiyan. Wou onho sotini ngondron pwi, hapeko ngondron isotini wou. 19 Pe andre wawu kapa, &lt;&lt;Hu ndrandran huput huyau, para yo andre kuya rapairani yo kuyappai kiya aliy.&gt;&gt; 20 Ndrokonan. Huput husa mawen, paratesah, hu kanpwotisingi lohonga hu pwi, hapeko wou, ara aro tine kiya lohongai ndrisiyon. Pe mbuna asikiye wou, hapeko anoh. 21 Paratesah, kapa Ngindrai kiniyki hu ndrandran ara para hu karo pe kalek pwi, pwen andre wou anto pwi yi.

22 Ayirowei, Ngindrai ngara kipo hiyan, pe kultuwayin ngandrahan i. Kultuwayin ngandrahan ara ngara kiya kili hu mepo humbusi pakut mwomwan, hapeko ipo hiyan isa kili wou. Pe Ngindrai ipoo hiyan isa kili wou para wou oro manau nondriya hiyan tan. Kapa pwi, wou ara andre Ngindrai kisondriti wou yi. 23 Pe kapa yihu kanhitohai para kapwotisingi lohongahu pwi, pwen andre Ngindrai kirapairani hu kamui yi. Paratesah, Ngindrai ilahiy para kirapairani hu kamui paiwe. 24 Hipwen para aliy, kapa Ngindrai kisondriti wou iya kultuwayim tehe holip hakou para yangiy mepo hiyan pwi, pe kamulan wou arayah hiyan pe kirapairani wou kiyapolo holip hiyan, ara hiyan masih para Ngindrai kirapairani hu ndrandra holip hiyan hu kamui kaya mbulpara holip imwonen!

Ngindrai andre kisopwat hu masih para Yisrayel

25 Wawu nali pe pisu, unamiliy para lohonga wawu kileu kiya nongan kokohe iye, pwen pe andre wawu kanpa lohongai waison iripo kili yowu, ara pwi. Ndriya hu para Yisrayel andre kiro pwoke manau, kipoo hu Ndramira Lah, ara ndromwoya hu kisahatek topwei hu kasa nondriyan kili Ngindrai. 26 Pwen pe Ngindrai andre kisopwat yihu para Yisrayel masih, tehe pwayan kinpwai ipa:

&lt;&lt;Sopwat ta Ngindrai andre kiyau te Sayon;

yiy andre kirapiyani kultuw pwassin kiya mawen kili hu ndraye Yakop.

27 Pe aro ara tapaniu to itapolo hu

kiro mwonen kurapiyani hu pakut mwomwan tahu.&gt;&gt;

28 Yihu ndrihisani nongan hiyan, pe yihu mwisnani Ngindrai, hapeko Ngindrai kintakinima hu, paratesah, kintandrangan pwen kinna kili hu tumbu hu, 29 paratesah, yoholai ta Ngindrai pe yukyuk tan iya kili hu ndramat, ara andre kintapaiwani lohongan kinna aliy pwi. 30 Koluw wawu Ndramira Lah wawu ndrihisani nongna Ngindrai, pe mahapo wawu kanwiri koisirai, paratesah, yihu para Yisrayel hu ndrihisani nongna Ngindrai, 31 pwen pe yihu yi ara yihu ndrihisani nongna Ngindrai, pwen andre yihu mahapo andre kawiri koisirai tehe wawu wiriy yi. 32 Paratesah, Ngindrai imbusiy para hu ndramat masih hu ndramat masih kandrihisani nongan, pwen pe yihu yi, ara Ngindrai andre kipwaingani koisirai tan kiya kili hu masih.

Waliy para kahari ngala Ngindrai.

33 O wawu, ndrohonga lohongai waison pe lohongai iman ta Ngindrai pe menmenan ara soyon iya!

Kinlahiy para karatiyani tamwanye tan pwi, ndre kapahasani lohongan pwi!

Pe kultuwayin, ara kanlahiy para kayirowei pwi!

34 &lt;&lt;Hiyeh kinpahasani lohonga Yapan?

Ndre hiyeh kinpwahanou yiy?

35 Pe hiyeh kinhang Ngindrai melit,

pwen pe Ngindrai andre kipo soiwin kimui kiya kili yiy yi?&gt;&gt;

36 Paratesah, melit masih iro kili yiy, pe melit masih ara iyau kili yiy, pe yiy opu ara mbukena melit masih.

Pe koro hari ngalan lang masih! Ndrokonan.

12

Tukaiki tou masih tehe yukyuk para katimwiy kiya kili Ngindrai

1 Tehen tora ko, wawu nali pe pisu, urakamam isa kili wawu nondriya koisirai ta Ngindrai, para akaiki wawu tehe yukyuk sih mepo mwalen, pe tehe yukyuk haiyan para mwan andre kitimwiy pe andre kiyki pwesai kiya kili Ngindrai—aro ara kultuw ndrokonan tawawu para totohun iya kili Ngindrai. 2 Pe wawu mbuna akatokuyani kultuw ta hu ndramat para kol pwan aro, hapeko wawu kapa hiyan kiya kili Ngindrai para kirapaiwani lohonga wawu kirayah howen. Pwen andre wawu kapahasani namiliwa Ngindrai ara tesah—namiliwan mepo hiyan, namiliwan pwokeyan mepo mwayih, pe andre kiyki pwesai kiya kili yiy.

Kaiki rou kaya pwan kiya mbuliya Kristus

3 Paratesah, iyau pahas ta Ngindrai opu mepo kiniykiy pwen kinsa kili yo, yo upwai isa kili wawu masih: Wawu mbuna kasap ngala wawu mbukenan kiya hin, hapeko akanim mwaniyani lohonga wawu mbukenan, kiro ndruwa ndrohonga lohongai ndrisiyon tawawu mepo Ngindrai kinhang wawu. 4 Pwen tehe nombuwe rou hakai-hakai iripo nombuwe rou hamou opu, pe hu nombuwe rou hakai-hakai aro, ara mbulya hu handra ko pwi, 5 pwen pe tehen tora ko, worou soyon, hapeko nondriya Kristus, ara nombuwe worou ara hamou o. Pe worou hamou-hamou, ara para sura hu masih hayah i. 6 Pe Ngindrai iyki hu yukyuk handra-handra iyau pahas tan isa kiltou. Pe kapa ndramat hamou yukyuk tan para kiwong nongna poropet, ara kiwong kiho ndruwa lohongai ndrisiyon tan ara. 7 Pe kapa hamou para kisopwat poho mbulen, pwen kimbulyaniy, pe kapa hamou mbulyan para kihinuwani hu ndramat, pwen kihinuwani hu. 8 Kapa hamou atan para kipwokeyani lohonga hu ndramat, pwen kipwokeyani lohonga hu ndramat. Pe hamou atan para pomene hu ndramat, ara kipomene hu kiya ndriyan masih; pe kapa hamou atan mbulyan ara poh, pwen kimbusiy kiyapolo ndriyan, pe kapa hamou atan para kipwaingani koisirai, pwen kipwainganiy kiyapolo pwesai.

Kultuw para namiliwai ara kambulyaniy

9 Ndriya wawu kimbulihi hu ndramat ndrokonan. Pe wawu kamwisnani kultuw pwassin, pe kapwahatini kultuw hiyan. 10 Pe wawu kaiki ndriya wawu masih kiya kiyata hamou-hamou kiyapolo kultuw para namiliwai. Pe wawu kahaiyani hu hayah kihohin kiya ata wawu mbukenan. 11 Pe wawu mbuna kakose kiya mbulya wawu, hapeko wawu kaiki wawu masih kiya mbulya Yapan, pe karo pwokeyani mwoiwa wawu. 12 Pe wawu kapwes kiya melit itapo isa, pe wawu kawayis nondriya hu nopwaran, pe wawu katohun lang masih. 13 Pe wawu kataingani hu menmena wawu kiyapolo hu ndramira Yapan mepo hu ndroisiy, pe wawu korombusi kultuw para pwokere hu ndramat.

14 Pe wawu katoholi hu mepo huhingasi wawu; wawu katoholi hu pe mbuna katen anna hu. 15 Pe wawu kapwes kiyasura hu mepo hu pwes, pe karang maliwawu kiyapolo yihu mepo hurang malihu. 16 Akapo hiyan kihisoule ko kiya kili hamou-hamou, pe mbuna kasikiye wawu, hapeko wawu kasusuye kiyapolo hu ndramat mepo ngala hu pwi. Pe mbuna wawu kapa ndre wawu pahasani melit masih.

17 Pe wawu mbuna kapo soiwi kultuw mwomwan ta ndramat imbusi kultuw mwomwan isa kili wawu. Pe wawu kanohonou para kambusi kultuw imwonen kiro mbulmara hu ndramat masih. 18 Kapa ara waison pe hiyan isa kili wawu, pwen ara ita kili wawu ko, wawu koro polo ndriya wayis kiya kili hu ndramat masih. 19 Pwen wawu kowase mepo nere imwonen, wawu mbuna kapo soiwi mwomwan tahu ndramat, hapeko wawu katali kiya kili Ngindrai para ndrinan kilokuh kiyata hu, paratesah, pwayan kinpwai pwen toro: Yapan ipa, &lt;&lt;Kultuw para kapo soiwi mwomwan, ara to, yo ko andre kupo soiwi mwomwan kimui.&gt;&gt;

20 Hapeko tehe nongan haiyan kinpwai:

&lt;&lt;Kapa ndramat imwisnani wou ara kimundrui, ara ahang yiy anandrinai;

pe kapa koyun kisapak, ara ahang yiy hapesah para kiyin.

Kapa ambusiy toro, andre aiki masirai kimui kiya kili yiy.&gt;&gt;

21 Pe kultuw pwassin mbuna kiramwaitini wawu, hapeko kultuw hiyan tawawu ara kiramwaitini kultuw pwassin.

13

Worou tukoro pahandra hu pohon para kapman torou

1 Hu ndramat masih kaiki hu mbukena hu koro pahandra hu poh para kapman, paratesah, Ngindrai opu ngara kiyki pwoke nopwaran iya kili hu poh para hu koro ndrohonoku hu pe hu koro nimnim. Pe pohon para kapman mepo hutopo mahapo, ara Ngindrai iykiy. 2 Pwen yiy mepo kindrihisani pwoke nopwaran para kapman, ara ihindrisani nongan para pwahanou ta Ngindrai. Pe yiy mepo kimbusiy tehen tora, ara yihu mbukena hu andre hu kakuni kora hu. 3 Paratesah, hu poh para kapman, ara hu topo para kapanohowani hu mepo humbusi kultuw imwonen, ara pwi, hapeko yihu topo, ara iyata hu mepo hu mbusi mwomwan. Wou anamiliy para aro mwoimwoi kiya nohowai ta yiy mepo ita poho kapman, ndre pwi? Pwen wawu kambusi kultuw imwonen, pwen andre kihari ngala wawu. 4 Yiy imbusi hiyan isatam, paratesah, yiy ara ndramat para poya mbulya Ngindrai. Hapeko kapa ambusi kultuw mwomwan, ara anoh kiya aliy, paratesah, hu poh ara hu kanmbultuwe semela pahun o mwaihei pwi. Yihu ara ndramat para poya mbulya Ngindrai, mepo pwoke ita kili yiy para kiyki kora ndramat para tandroindroi. 5 Pwen tehen tora ko, hiyan para worou tukoro pahandra poh para kapman. Pe wawu mbuna kanoh kiya kora melit mwomwan, hapeko hingorowa wawu kipahasani tesah hiyan para wawu kambusiy. 6 Pe tehen tora ko, wawu ngara kayuk takis, paratesah, hu poh para kapman ara hu ndramat para poya mbulya Ngindrai mepo ngara hu kaiki hu masih kiya mbulya kapman. 7 Pe akarapaya nahanah para takis tawawu handra-handra kiya kili kapman: Kapa nahanah para takis ita kili wawu, ara wawu karapayan; pe kapa para wawu kaiki takis kiya kili kapman, ara wawu kaikiy, pe kapa para kahaiye, ara wawu kahaiye, pe kapa para karanuhuyani hu pwen wawu karanuhuyani hu.

Ndriyam kimbuluhi ndramat hamou ara imbusi nongan para pwahanou isahamanan

8 Pe nahanah tam mbuna kiho ndron kili hamou, hapeko nahanah para ndriyam kimbulihi hamou-hamou opu kiro, paratesah, yiy mepo ngara ndriyan kimbulihi yiy mepo para pakeh kili yiy, ara imbusi nongan para pwahanou isahamanan. 9 Hu nongan para pwahanou ara mepo hupa, &lt;&lt;Mbuna apo pilah,&gt;&gt; &lt;&lt;Pe mbuna arut ngundru ndramat,&gt;&gt; &lt;&lt;Pe mbuna apahana,&gt;&gt; &lt;Pe maram mbuna kilimiriy menmena hamou,&gt;&gt; pe sehe nongan para pwahanou hirandron, ara masih husa pahandra nongan sahin opu aro: &lt;&lt;Ndriyam kimbulihi hamou tehe ndriyam imbuluhi wou mbukenam.&gt;&gt; 10 Ndramat ndriyan ngara kimbulihi hamou, ara andre kinhingasi ndramat hamou para pakeh kili yiy pwi. Pwen tehen tora ko, kultuw para ndriya ndramat kimbulihi hamou, ara imbusi nongan para pwahanou isahamanan.

Lang kinsa pakeh

11 Pe wawu kambusiy toro, lohonga wawu kileu kiya lang mahapo. Lenge wawu kinsa para wawu katali matiliu pe kapoyoi, paratesah, Kristus Yesu ndramat hiyan para sopwat rou, mepo lohonga rou ipwotisingi yiy mamu, ara kinsa pakeh. 12 Ping pakeh nakihipwen, pe lang nakileu ara. Pwen pe worou ara karapiyani hu kultuw para lokuhan kaya mawen pe kasohonge rou kiya menmena pahun mepo manganan para mipwan hiyan. 13 Pe tokuyarou ara kiro mwonen o tehe hu ndramat ngara karikai lang, pe worou mbuna kambusi kultuw handra-handra pe mbuna kayin ndran tunguyan, pe kambusi kultuw para pilah mepo pwassin handra-handra, pe worou mbuna karakokowai, pe worou mbuna kamaimai. 14 Pe wawu kawiri kultuwayi Yapan Yesu Kristus, hapeko wawu mbuna kalohonganiy para koho ndruwa hu namiliwai para hu kultuw pwassin para nombuwe wawu.

14

Ndramat ma pwoke tan, pe ndramat pwoke tan pwi

1 Ndramat mepo lohongai ndrisiyon tan kinpwoke pwi, ara arawuloh kiya tan, pe wawu karakokowai sura hu kiya tesah mepo imwonen pe kinmwonen pwi. 2 Ndramat hamou ara lohongai ndrisiyon tan, ara iya hiyan para kiyan melit masih, hapeko ndramat hamou mepo lohongai ndrisiyon tan kinpwoke pwi, ara iyan hu mbuwakei para piyang o. 3 Pe ndramat mepo ngara kiyan melit masih, ara mbuna kilohonge mwomwan kiya kili yiy mepo kinho yan pwi. Pe ndramat mepo kinho yan melit masih pwi, ara mbuna kirasusut nongan kiya kili yiy mepo ngara kiyan, paratesah, Ngindrai ipa hiyan iyata yihu masih. 4 Wou hiyeh pe parasusut nongan kiya kili ndramat para poya mbulya ndramat hamou? Ndramat para poya mbulen ara yiy mbukenan andre irahatini yiy kiya kili namandran tan, ndre kiyos. Paratesah, Yapan opu ilahiy para kisotini yiy.

5 Ndramat hamou inime lang sih ara haiyan iya kili hu hayah, pe ndramat hamou, ara inime lang masih iyawule ko. Hamou-hamou ta hu ara kiro tine kiya lohongan mbukenan. 6 Ndramat mepo inime lang sih ara lang mwayih, ara imbusiy para kihaiyani Yapan. Pe ndramat mepo ngara kiyan yohou, ara ihaiyani Yapan pe iyan, paratesah, irawuloh iya kili Ngindrai. Pe ndramat mepo iyindronge yiy, ara ihaiyani Yapan pe kinyan pwi, pe irawuloh iya kili Ngindrai i. 7 Paratesah, ndramat hamou, ara kinto mwalen kinnatan mbukenan o, ara pwi, pe worou mbukena tou ara worou kanmu kinna kimat torou pwi. 8 Kapa tukoro mwalen, ara tukoro mwalen kiya kili Yapan, pe kapa tukamat, ara tukamat kiro kili Yapan. Pwen pe tukoro mwalen ndre tukamat, ara worou ta Yapan.

9 Paratesah tunan iye ko, pe Kristus imat pe isa mwalen paiwe, para yiy kirayah Yapane hu ndramat kanmat, pe topo mwalen kene yi. 10 Pwen paratapeh pe apire mwomwan ta nalim pe pisum pe arasusut anan? Ndre paratapeh pe anime nalim tehe yiy mwaihei o? Paratesah, worou masih andre koro tine nongan kiro mbulmara ndrohonoku pwanpwan para tamwanye ta Ngindrai. 11 Pwayan kinpwai toro:

&lt;&lt;Yapan ipa, &lt;Yo urupo mwalen ndrokonan pe urandrangan,

tehe hu ndramat masih andre hu katukuruhu kisa kili yo;

pe hu ndramat masih andre kapohopoh pe kahari ngala Ngindrai.&gt; &gt;&gt;

12 Pwen pe tehen tora ko, hamou-hamou torou mbukenan andre kiratiyani tesah imbusiy kiya kili Ngindrai.

13 Pwen tehen tora ko tukahatohai para karasusut nongan kiya kili hamou-hamou. Lohongam mbukenan mbuna kirakokowi nalim ndre pisum pe kisingori sayan. 14 Pe yo, ara lohongo ileu iya kili Yapan Yesu, pe upahasaniy tehe anandrinai handra ara pwalan pwi. Hapeko kapa hamou kipa anandrinai handra ara pwalan, pwen iya kili yiy, ara pwalan. 15 Pe kapa nalim ndre pisum ndriyan kimwa, paratesah, iya tesah mepo ayan, pwen kultuw para namiliwai ara kinto kili wou pwi. Pe tesah ngara ayan, ara mbuna kipwalngani lohonga hamou mepo Kristus imat iyatan. 16 Pwen tehen tora ko tesah hiyan ngara ambusiy, ara mbuna kimbusi hu ndramat kawong nongan pwassin kisa kili wawu. 17 Paratesah, kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara para kayan anandrinai pe kayin ndran, ara pwi, hapeko para kultuw imwonen, ndriya wayis, pe pwesai kiro nondriya Mwoiwan Haiyan, 18 paratesah, yiy mepo kipo mbulya Kristus kiyau sai iye, ara iyki pwesai iya kili Ngindrai, pe imbusi hu ndramat hu haiyani wou.

19 Pwen tehen tora ko, tukanohonou para kambusi tesah mepo andre kisopwat hu ndramat para hu koro tine pwokeyan, pe kiluwani hu hamou-hamou kiya kultuw para ndriya wayis. 20 Pe anandrinai mbuna kimbusi wawu kapwalngani mbulya Ngindrai. Anandrinai masih ara mwayih o, hapeko mwomwan para ndramat hamou kiyan anandrinai handra mepo andre kimbusi ndramat hamou kiyos. 21 Pe hiyan para mbuna kayan yohou, ndre kayin wain ndre kambusi sehe melit para kimbusi nalim pe pisum kiyos.

22 Pwen pe tesah apwotisingi lohongam iya aliy, ara kiro mwalinga walu Ngindrai opu. Pwesai iya kili ndramat mepo ihimbunan mbukenan iya tesah ipahasaniy imbusiy ara hiyan. 23 Hapeko ndramat mepo ihundrundru ara andre kiwiri koran kapa kiyan, paratesah, kinyan kinyau lohongai ndrisiyon tan pwi; pe melit masih mepo kinyau lohongai ndrisiyon pwi, ara pakut mwomwan.

15

1 Pe worou mepo tupwoke iya lohongai ndrisiyon torou, ara worou kasopwat pe kasotini hu ndramat mepo hu kanpwoke pwi iya lohongai ndrisiyon tahu, pe kakuni hu nopwaran tahu, pe worou mbuna kambusi melit para kiyki pwesai kisa kiltou mbukenan. 2 Worou hamou-hamou ara para hiyan ta ndramat para pakeh kiltou, pwen worou kambusi melit para kipwesani yiy, pe kipwokeyani lohongai ndrisiyon tan. 3 Paratesah, Kristus ara kinmbusi melit para kipwesani yiy mbukenan, ara pwi, hapeko pwayan kinpwai toro: &lt;&lt;Hu nongan hu pwasisiman ana wawu iya aliy, ara hu pwasisiman ano yi.&gt;&gt; 4 Paratesah, hu nongan mepo kantatuluwiy mamu kinna, ara ratuluwiy para kiyki hinonou kisa kili tou, para kipwokeyani worou para tukoro tine pwokeyan, pe pwahanou para Nongan Haiyan, ara andre kimbusiy para worou kapwotisingi lohongatou kiya melit itapo isa.

5 Ngindrai mepo imbusi wawuho ndruwa Kristus Yesu, ara iyki kultuw para wawu kasusuye kiya harong, pe irahatini wawu pe ipwahanou wawu para akoro tine pwokeyan, 6 pwen pe ndriya rou pe nongna rou, ara andre kiya wule handra ko para worou kahari ngala Ngindrai pe Tamarou Yapan Yesu Kristus.

7 Pwen tehen tora ko, wawu karawulohani hamou-hamou tawawu tehe Kristus irawulohani wawu, pwen andre hu ndramat kahari ngala Ngindrai. 8 Paratesah, iya nongan ndrokonan ta Ngindrai yo upwai isa kili wawu, tehe Kristus ara irayah ndramat hamou para poya mbulya hu Yutah. Pe nongan mepo Ngindrai ipwatisingiy iya kili hu tumbu hu, ara andre kisahamanan. 9 Pwen andre hu Ndramira Lah kahari ngala Ngindrai kiya koisirai tan. Pe tehe pwayan kinpwai pwen toro:

&lt;&lt;Yo andre kuhari ngalam kiro mwalingahu Ndramira Lah;

Yo andre kupa waliy kiya hu waliy para kuhari ngalam.&gt;&gt;

10 Pe nongan ipwai paiwe yi toro:

&lt;&lt;Kiya wawu Ndramira Lah, ara wawu kapwes kiyapolo ndramiran hu.&gt;&gt;

11 Pe nongan ipwai paiwe yiy toro:

&lt;&lt;Wawu Ndramira Lah masih kahari ngala Yapan,

Pe wawu ndramat masih kapowaliy kiya hu waliy kiya kili yiy.&gt;&gt;

12 Pe Yisayah ipwai paiwe yi toro:

&lt;&lt; Ndraye Yessi hamou andre kisarayah,

pe yiy andre kiro mu kiyata hu ndraye ndramat masih,

pe hu Ndramira Lah andre hu kapwotisingi lohonga hu kiya kili yiy kiya melit itapo isa.&gt;&gt;

13 Pe Ngindrai mepo ngara kipwotisingi lohonga wawu iya melit itapo isa, ara kiyki pwesai kipep pe ndriya wayis kisa kili wawu para wawu kapwotisingi lohonga wawu kiya kili yiy. Pwen pe andre wawu kapep kiya pwoke ta Mwoiwan Haiyan kiya melit itapo isa.

Mbulya Pol iya kili hu Ndramira Lah

14 Wawu nali pe pisu, yo mbukeno upahasaniy tehe wawu mbukena wawu, ara wawu pep iya kultuw hiyan, pe wawu pahas iya lohongai iman, pe wawu lahiy para wawu kayuk pwahanou kiya kili hamou-hamou tawawu. 15 Hapeko nongan hayah kunratuluwiy kinsa kili wawu, ara urahatini lohongo iya nongno para wawu kalohonganiy paiwe y, paratesah, iya pahas Ngindrai kiniykiy pwen kinsa kili yo. 16 Pe para kurayah ndramat hamou para poya mbulya Kristus Yesu kiya kili hu Ndramira Lah. Pe iyki mbulen para pris para pohoweya nongan hiyan ta Ngindrai. Pwen andre Mwoiwan Haiyan kimbusi hu Ndramira Lah karayah haiyan tehe yukyuk handra mepo andre kiyki pwesai kiya kili Ngindrai.

17 Pwen tunan ara ko, yo usikiye yo iya kili Kristus Yesu iya mbulyo iya kili Ngindrai. 18 Pe andre kunkose para kuwong kiya tesah Kristus kinmbusiy kinsarayah iyau kili yo, ara pwi. Yiy ipwokeyani yo pe uluwani hu Ndramira Lah para hu koho ndruwa Ngindrai, iya tesah upwai pe umbusiy— 19 pe iyki pwoke para kumbusi hu kaipisa pwoke pe hu kinima pwoke iyau pwoke ta Mwoiwan Haiyan ta Ngindrai. Pwen pe nongan hiyan ta Kristus, ara kunpohowei topwei, uro Yerusalem ipoo uya tusuye uya kol Ilirikum pe urakayaniy. 20 Hu kol mepo nongna Kristus kinna han kinna aliy mapu, ara namiliwai para pohoweya nongan hiyan, ara irayah kono para kuya pohowe nongan kiya kili hu. Pwen pe mbuna kumbulyani mbulya hamou mepo kintandroiyin ita. 21 Hapeko pwayan kinpwai pwen ipa toro:

&lt;&lt;Hu ndramat mepo kanpohowe nongan kinna kili hu pwi, ara andre hu kanimei,

pe hu ndramat mepo hu konho hilingi nongan pwi, ara andre lohonga hu kileu.&gt;&gt;

22 Pwen ndroiyin ara ko pe Ngindrai ipenani yo para kusa kili wawu.

Pol ilolohonge para kiya saisai kiya Rom

23 Hapeko mahapo lohongo iti wawu hayou soyon iya para kusa nime wawu, hapeko hakol kol kinto nondriya kol namandran hape iye para kuyapo mbulen kiya aliy, ara pwi. 24 Pe yo ulolohonge para kumbusiy tehen aliy kiro mwonen kuya kol Spen. Pe ulohonganiy para kusa nime wawu kiro mwonen kusayau, pwen upwes para kurosura wawu, pe andre wawu kasopwat yo para tokuyo para nakuya kol ara. 25 Hapeko mahapo urupopo uya Yerusalem para kuya pombulen ata hu ndramat haiyan ata Yapan hutora aliy. 26 Paratesah, hu para kol Masetoniya pe Akaya ara hupwes para hu kayuk yukyuk kiya kili hu yau haiyan ta Ngindrai mepo hu ndroisiy hutora Yerusalem. 27 Pe hu pwes para hu kambusiy tehen aliy, pe ara ndrokonan nahanah ata hu iya kili hu Yutah. Paratesah, kapa hu Ndramira Lah hu kawiri lomwes tahu Yutah, ara nahanah tahu Ndramira Lah, para hu kaposoiwin kiya kili hu ara lomwes para nombuwe ndramat. 28 Pe kiyamulan para kunmbusi mbulen aro kihipwen, pe kunimei tehe hu kanwiri hu yukyuk iye, pwen kiyamulan andre kuya kol Spen, pe nakusayau ara andre kusa saisai kusa kili wawu. 29 Pe upahasaniy tehe kiro mwonen kusa kili wawu, ara andre kuiki lomwes ta Kristus kipopo ko kisa kili wawu.

30 Pwen wawu nali pe pisu, urakamam isa kili wawu, iya ngala Yapan Yesu Kristus torou, pe iya namiliwa Mwoiwan Haiyan para akorotine pwokeyan kisa polo yo pe wawu katohun kisato kiya kili Ngindrai kiya nopwaran to. 31 Pe akatohun para Ngindrai kisopwat yo kiyata hu ndramat mepo hu kanpwotisingi lohonga hu pwi hutora Yutiyah, pwen yukyuk mepo para kiya Yerusalem ara andre hu ndramira Yapan hutora ariya, ara andre hu kawiriy kiyapolo pwesai. 32 Pwen pe iya namiliwai pwokeyan ta Ngindrai opu, andre kusa kili wawu kiyapolo pwesai, pe andre worou masih kawiri pwoke. 33 Pe Ngindrai para ndriya wayis kiropolo wawu masih. Ndrokonan.

16

Tawuloh to mbukeno

1 Pe yo nakupwai kisa kili wawu tehe* pisu tou Poupe, ara yiy pihin hamou para poya mbulen pe ngara kisopwat ekklesiya ita kol ngawan Senkriya. 2 Pe usok wawu para wawu karawulohani yiy kiya ngala Yapan kisa kili wawu tehe yiy ara hamou yau haiyan, pe sehe melit kindroisiy pe ita kili wawu, ara wawu kasopwat yiy kiya aliy, paratesah, sopwat tan ara namandran isa kili yo pe hu ndramat soyon i.

3 Pe wawu karawulohani Prisilla pe Akwila, hilu mepo hilpo mbulen sura yo iya mbulya Yesu Kristus. 4 Pe hiluiki mwoiwa hilu para hilu kamat kiya mbulya Ngindrai sura yo. Yo ko kuntawulohani hilu pwi, hapeko hu ekklesiya masih ta hu Ndramira Lah, ara hu rawuloh iyata hilu i.

5 Pe wawu karawuloh i kiya kili ekklesiya mepo ngara hu karawure hu koro suwe hilu.

Pe wawu karawulohani kowase imwonen Epenetus, yiy irapaiwani ndriyan imu iya kili Kristus iro kol namandran iya Esiya.

6 Pe wawu karawulohani Meri, yiy mepo ipo mbulya wawu pwokeyan.

7 Pe wawu karawulohani Antronikus pe Yuniyas, mepo yowu hapat pe yowuro nondriya kou iya wule. Pe hu aposel, ara hu kanpakeh kili hilu pwi, pe hilusa pahasani Kristus ara iho mu kili yo.

8 Pe wawu karawulohani Ampliyatus, yiy mepo kowase pe nere para pakeh kili yo, pe ngara kippai kiyapolo Yapan.

9 Pe wawu karawulohani Urpanus, yiy mepo ipo mbulen sura tou iya mbulya Kristus, pe kowase pe nere imwonen Stakis.

10 Pe wawu karawulohani Apelles, mepo iro tine pwokeyan iya nondriya hu nohonou handra-handra pe irahatini yiy iya mbulya Kristus.

Pe wawu karawulohani hu ndrai sih ta Aristopulus.

11 Pe wawu karawulohani Herotiyon, youlu ara hapat.

Pe wawu karawulohani hu ndrai sih ta Narkisus kiya ngala Yapan.

12 Pe wawu karawulohani Trayepena pe Trayeposa, hu pihin ara, ara humbulyani mbulya Yapan pwokeyan.

Pe wawu karawulohani kowase pe nere Persis, pihin hamou i mepo ngara kimbulyani mbulya Yapan pwokeyan.

13 Pe wawu karawulohani Rupus, Yapan irakinima hilu tinan, pe tinan, ara irayah tino yi.

14 Pe wawu karawulohani Asinkritus, pe Pilekon, pe Hermes, pe Patropas, pe Hermas, pe hu nali hu hayah i para ekklesiya hutora sura hu.

15 Pe wawu karawulohani Pilolokus, Yuliya, Nereyus pe pisun, pe Olimpas pe hu yau haiyan hutora sura hu.

16 Pe wawu karawulohani hamou-hamou tawawu kiyapolo tahunghung haiyan.

Yihu ekklesiya masih ta Kristus, ara hurawulohani wawu.

17 Wawu nali, urakamam isa kili wawu, para akoro hinehes kiyata hu mepo ngara hu kambusi sopat, pe ngara kasingori saya wawu pe andre kimbusi wele hu ndramat kimai kiya hinonou mepo wawu kanwiriy pe hu kandrih. Akoro mawen kili hu. 18 Paratesah, hu ndramat tehen tora, ara hu konho mbusi mbulya Yapan Kristus torou pwi, hapeko lohongahu, ara purahu ko. Nongna hu andre kirang waison pe lahin para kipakarawani lohongahu ndramat mepo humakokowu. 19 Wawu ngara koho ndruwa nongna Ngindrai pe hu ndramat masih, ara hu kanhilong wawu pwen. Pwen pe upwesani wawu namandran iya; hapeko unamiliy para lohongai waison kiro kili wawu kiya melit hiyan, pe akoro mawen kili kultuw mwomwan.

20 Pe Ngindrai para ndriyan wayis, ara andre kindrou pwi kiraluluwi pwoke ta Sinai, pe kiyki yiy kisa pahandra wawu. Pahas ta Yapan Yesu torou kiro sura wawu.

21 Pe ndramat para susuyo Timoti ara irawulohani wawu, pe Lusiyus, pe Yason, pe Sosipata yi, yowu ara hapat para Yutah.

22 Yo Tertiyus, uratuluwi nongna Pol sahin isa kili wawu, para kirawulohani wawu iya ngala Yapan.

23-24 Pe Kayus mepo ipwokere yo, pe suwen ara yo pe hu para ekklesiya aripo ngara kapwes pe kambultere koro aliy, ara yowu rawulohani wou.

Erastus, yiy ara ndramat ngara kiro nimnim kiya sombule pat para kol namandran, pe nali tou Kuyartus ara hilu rawulohani wawu yi.

25 Wawu kahari ngala Ngindrai, para koro tine pwokeyan kiya lohongai ndrisiyon tawawu iya nongan hiyan pe iya pohoweya nongan ta Yesu Kristus, iya nongan ndrokonan kokohe mepo ikohon kili hu ndramat hasap iyau hasap kanna, ara isa yelan ngawan. 26 Hapeko mahapo hu nongan ndrokonan kokohe mepo Ngindrai kinto-kinto ipwandrandrahani hu poropet para hu karatuluwiy, ara kinsa yelan ngawan. Pwen andre hu ndraye ndramat para kol pwan masih andre lohongai ndrisiyon tahu masih kiya kili yiy pe hu koho ndruwan— 27 pe Yesu Kristus mepo yiy Ngindrai pe lohongan waison, ara andre kahari ngalan lang masih! Ndrokonan.

* 16:1: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

Kalasiya

1

2

3

4

5

6

Kalasiya

1

1 Yo Pol, aposel hamou—hu ndramat kanpwandrisa yo pwi, pe ndramat hamou kiniyki yo kunna mbulen pwi, hapeko Yesu Kristus pe Tamarou Ngindrai mepo kinhingini Yesu kintine kimat, ara ipwandrisa yo— 2 yo iyasura nalihu pe pisuhu masih hutopo sura yo,

ara yowu ratuluwi nongan aro isa kili wawu hu ekklesiya* para kol namandran iya Kalatiya:

3 Pahas pe ndriya wayis iyau kili Tamarou Ngindrai, pe Yapan Yesu Kristus isa kili wawu, 4 yiy mepo iyki yiy mbukenan para kimat kiya hu pakut mwomwan torou, pe isopwat worou tusa mawen kultuw pwassin para lang mahapo. Yiy ara iho ndruwa namiliwa pwokeyan ta Ngindrai pe Tamarou,

5 yiy mepo andre kahari ngalan kinto pe kinto. Ndrokonan.

Nongan hiyan handra kinto pwi

6 Pe mwoiwo ihin tawawu tehe wawu hileh opu pe akantali Ngindrai mepo iyoh wawu iyau pahas ta Kristus, pe wawu tora ndruwa nongan hiyan handra masih— 7 nongan hiyan mepo kinmwonen pwi masih. Ndrokonan para aliy, ara hu ndramat hu pakarawani wawu pe hu pakanohonou para kasuluyani nongan hiyan ta Kristus. 8 Hapeko konan kapa yowu ndre angelou hamou para kol paingan yang kipohowe nongan hiyan handra yi, pe kinna wule pwi tehe yowu kanpohowei pwen kinsa kili wawu, pwen yiy andre kikuni koran mepo andre kinto-kinto! 9 Pe tehe yowu kanpwai pwen, pe mahapo nakupwai paiwe yi: Kapa ndramat hamou kipohowe nongan hiyan mepo handra masih, pe kinna wule pwi tehe nongan hiyan mepo wawu kanwiriy pwen, pwen ndramat ara, ara andre Ngindrai kiten annan!

10 Yo mahapo urupo nohonou para kuluwi lohongahu ndramat, ndre Ngindrai? Ndre urupo nohonou para hu ndramat kasomwani yo? Kapa urupo nohonou para kupwesani hu ndramat manau, pwen yo andre kuntayah ndramat hamou para poya mbulya Kristus pwi.

Ngindrai iyoh Pol

11 Pwen wawu nali pe pisu, yo unamiliy para wawu kapahasaniy tehe nongan hiyan urupo pohowei, ara kinyau ndruwa lohonga ndramat, ara pwi. 12 Yo kunwiriy kinyau kili ndramat hamou pwi, pe hamou kinhinuwani yo kinna aliy, ara pwi yi. Uwiri nongan kokohon iye, ara iyau kili Yesu Kristus.

13 Paratesah, wawu kanhilong hu kultuwayi para mipwan to mepo mamu para kowase hu Yutah, mepo uiki nopwaran namandran iya kili ekklesiya ta Ngindrai, pe uro nohonou para kupwalnganiy. 14 Pe yo ara ngara kuhondruwa hu kowase hu Yutah hiyan iya. Pe uramwaitini hu hasap para mahapo. Pe lohongo ara iman iya hu kultuwayi hu kowase hu tumbu. 15 Hapeko tino kinmwalahiy isato mapu, ara Ngindrai ipwes isato pe iyoh yo, pe kintakinimo iyau pahas tan 16 pe kipwaingani Norun Kamai iripo kili yo, para kupohowe nongnan kiya kili hu Ndramira Lah. Pe kunwiri pwahanou kinyau kili ndramat pwi. 17 Pe yo uya paingan Yerusalem para kuya nime hu aposel mepo huho mu kili yo, ara pwi yi. Hapeko uya kol Arapiya, pe iyamulan umui uya kol ngawan Tamaskus.

18 Pe hayou marayoh ihipwen, pwen uya paingan Yerusalem para kuya wong kiyapolo Pita, pe uro sura yiy hu lang songui pe yimah. 19 Pe kunnime hamou ta hu aposel pwi—unime Yamis opu, yiy mepo nali Yapan. 20 Pwen upwai ndrokonan isa kili wawu iya mbulmara Ngindrai, tehe tesah urupo ratuluwiy isa kili wawu, ara pwasoyou pwi. 21 Pe iyamulan uya kol namandran iya Siriya pe uya kol Silisiya. 22 Pe hu ekklesiya hutora Yutiyah mepo hutora kili Kristus, ara hu mbukenahu hukowu to. 23 Pe huhilingi titiye to ko toro: &lt;&lt;Ndramat mepo iro iyki nopwaran isa kiltou, ara mahapo ita pohowe nongan hiyan para lohongai ndrisiyon mepo mamu iro nohonou para kipwalnganiy.&gt;&gt; 24 Pwen huhuri ngala Ngindrai, paratesah, iya sehe melit Ngindrai kinmbusiy iyau kili yo.

2

Hu aposel hupa hiyan ta Pol

1 Pwen hayou songui pe haahiu ihipwen, yo uya paingan paiwe uya Yerusalem iyapolo Parnapas. Pe uwiri Titus iyapolo yo yi. 2 Paratesah, Ngindrai ipwaingani nongan kokohe handra para kuya. Pe upwai iya kili hu iya nongan hiyan mepo upohowei iya kili hu Ndramira Lah. Hapeko umbusiy kokohon o iya kili hu mepo hu pohon para hu kanimei, paratesah, unoh pe mbuwali para mbulyo para mamu pe para nahapo, ara kiya mwaihei o. 3 Pe konan Titus mepo yiy ndramira Krik hamou iropolo yo, hapeko hu kantakekei para kasondriti sangin pwi. 4 Lohongai aro irayah, paratesah, hu nalirou hayah ara hurapihiye hu tehe hu pwotisingi lohongahu, hapeko hu kanpwotisingi lohongahu pwi, ara husa kondrimi rou para tutopo mwoimwoi tapeh kili Kristus Yesu. Pwen andre hu kambusi worou karayah hu ndramat para pwandrendres. 5 Hapeko yowu kanyos kanna nima hu pwi, pwen nongan ndrokonan para nongan hiyan ara andre kiro ndron sura wawu.

6 Pe hu mepo hunime hu tehe hu mangalahu—sehe melit hu mbusiy, ara kiniyki handra nimnim kinsa kili yo pwi. Ngindrai kinho pire tehe ndramat ngara kipire—pe hu ndramat ara, ara sehe melit humbusiy, ara kinlahiy para kiposura nongno pwi. 7 Hapeko uposusura nongno, ara yihu yirowei tehe Ngindrai welen iso sato pe iyki mbulen para pohoweya nongan hiyan isa kili yo, para kupohowe nongan hiyan kiya kili hu Ndramira Lah, pwen tehe Pita kinpohowei kinna kili hu para Yutah. 8 Paratesah, Ngindrai mepo iyki pwoke iya mbulya Pita tehe aposel hamou iya kili hu para Yutah, ara ipwokeyani mbulyo yi, tehe aposel hamou iya kili hu Ndramira Lah. 9 Pe Yamis, Pita pe Yohanes, ara yihu tehe pahut para ekklesiya, pe yihupa hiyan isa kili youlu Parnapas para youlu kasusuye kiya wule, pe kasotini ekklesiya iro mwonen hu yirowe pahas ta Ngindrai kiniykiy kinsa kili yo. Pe hupa hiyan para youlu kaya kili hu Ndramira Lah, pe yihu kaya kili hu para Yutah. 10 Pe nongan handra ko mepo hu sok para yowu koro mbusiy mannau, ara youlu kalohongani hu ndramat mepo hu ndroisiy, lohongai ara ko, ara uro lohonganiy pwokeyan para kumbusiy i.

Pol ipwatahani mwomwan ta Pita

11 Pe iro mwonen Pita isa Antiyok, yo upwatahaniy mwomwan iya mbulmaran, paratesah, kultuw imbusiy ara mwowmwan masih. 12 Paratesah, hu ndramat hayah huro kili Yamis mapu hu kansa, ara mamu Pita ngara kiro namnam iyapolo hu Ndramira Lah. Hapeko iro mwonen hu ndramat ara husarayah, yiy itali hu pe indrih iya mawen kili hu Ndramira Lah, paratesah, inoh tahu ndramat mepo hu ngara kapa kasosondrih sangi ndramat. 13 Pe hu Yutah hayah, ara hu rapihiye hu pe hususuye iya kultuw mwomwan ta Pita iro mbusiy, pwen kultuw mwomwan tahu ara, ara imbusi Parnapas irapihiye yiy i, pe iluwani yiy iya mawen iro ndruwa kultuw mwomwan tahu.

14 Pe iro mwonen uyirowei tehe kultuwayi hu kinto ndruwa nongan ndrokonan para nongan hiyan pwi, pwen upwai iya kili Pita iro mbulmara hu masih upa, &lt;&lt;Wou ara ndramira Yutah hamou, hapeko mipwan tam, ara pwen tehe Ndramira Lah hamou, pe oho ndruwa kultuwayi hu, pe anmbusi wou tehe hamou Yutah pwi. Pwen pe paratapeh pe arakekeyani hu Ndramira Lah para hukoro ndruwa hu kowase hu Yutah?

15 Pe worou, ara worou ndraye Yutah, pe tukanyau ndraye hu Ndramira Lah mepo pakut ta hu mwomwan, ara pwi. 16 Pe akapahasaniy tehe ndramat hamou andre kinto mwonen kapa kiro ndruwa nongan para pwahanou o, ara pwi, hapeko iya lohongai ndrisiyon iya kili Yesu Kristus. Pwen pe yowu ara tehen aliy i, yowuiki lohonga yowu ndrisiyon iya kili Kristus Yesu, pe imbusi yowu irayah ndramat imwonen iya lohongai ndrisiyon towu iya kili Kristus, pe yowu konto ndruwa nongan para pwahanou pwi. Paratesah, kapa yowu koro ndruwa nongan para pwahanou, ara andre kinmbusi ndramat hamou kinto mwonen pwi.

17 Pe kapa tukanohonou para tukarayah ndramat imwonen, kapa tukoro mwonen kili Kristus, ara ipwainganiy tehe worou Yutah mbukenan, ara pakut torou mwomwan i. Pwen ara ipwai tehe Kristus ipwes iya pakut mwomwan? Pwi yoh! 18 Pe kapa tesah kunpwalnganiy ara andre kupwiliy paiwe, pwen ara iyinganiy tehe yo ara ndramat ngara kundrihisani nongan para pwahanou. 19 Paratesah, iyau ndruwa nongan para pwahanou, ara kunmat iya nongan para pwahanou, pwen iyau ara ko, urupo mwalen kili Ngindrai. 20 Pe kantapaingi yo kunna kei tondrih iya polo Kristus, pwen kunto mwalen pwi, hapeko taleh ta Kristus iripo kili yo imbusi yo urupo mwalen. Pe lohongai ndrisiyon to iya kili Noru Ngindrai Kamai mepo ndriyan imbuluhi yo pe iyki yiy masih para kimat isato, ara iyki taleh isa nombuwe. 21 Pe kunho lowani pahas ta Ngindrai pwi, paratesah, kapa nongan para pwahanou kinmwaniyani rou karayah ndramat imwonen, pwen kimat ta Kristus ara mwaihei opu!

3

Lohongai ndrisiyon pe lohongai para koro ndruwa Nongan para Pwahanou

1 Wawu ndramira Kalatiya, ara lohonga wawu pwi! Hiyeh kinpakarawani lohonga wawu? Yesu Kristus, ara rapaingi yiy iya ngawan iho kei tondrih iro mbulmara wawu. 2 Unamiliy para akasomwi soksok handra iye na: Wawu ndra wawu wiri Mwoiwan Haiyan ara wawu ho ndruwa nongan para pwahanou, ndre, wawu pwotisingi lohonga wawu iya nongan wawu hilingiy? 3 Lohonga wawu kinna pwi masih ara. Wawu randroyi mbulya wawu ara iyasura Mwoiwan Haiyan, pwen mahapo wawu pakanohonou para kambusi mbulya wawu kiya hapwen kiya pwoke tawawu mbukenan, ndre? 4 Hu nopwaran wawu kanna nondriyan ara, ara wawu pa ndre para mwaihei o, ndre—pe kapa ndrokonan tehe nopwaran ara mwaihei o? 5 Pwen pe Ngindrai iyki Mwoiwan Haiyan tan isa kili wawu, pe hu ndraikiya pwoke imangsaniy mwalinga wawu, ara paratesah, wawu ro ndruwa hu nongan para pwahanou, ndre wawu pwotisingi lohonga wawu iya tesah wawu hilingiy?

6 Pwen pe akanimnim kiya nongan iwong iyata Apraham toro: &lt;&lt;Yiy ipwotisingi lohongan iya kili Ngindrai, pwen Ngindrai ipohowe yiy ara ndramat imwonen.&gt;&gt; 7 Pwen pe lohonga wawu kileu tehe yihu mepo hu lohongai ndrisiyon iro kili hu, ara hu ndraye Apraham imwonen. 8 Koluw kinna nongan haiyan ta Ngindrai kinpwai pwen toro, imbusi hu Ndramira Lah hu rayah ndramat imwonen, ara iya lohongai ndrisiyon tahu. Pe Ngindrai ipohowei imu iya kili Apraham toro: &lt;&lt;Hu ndraye ndramat masih para kol pwan andre kawiri lomwes kiyau kili wou.&gt;&gt; 9 Pwen pe hu mepo lohongahu ndrisiyon ita kili hu, ara andre hu kawiri lomwes kiyapolo Apraham mepo ndramat para lohongai ndrisiyon.

10 Paratesah, pwayan kinpwai pwen iya kili hu ndramat masih toro: &lt;&lt;Ngindrai andre kiten ana hu masih mepo hu konho ndruwa hu nongan masih kantatuluwiy ita nondriya Puk para Nongan Para Pwahanou.&gt;&gt; Pe hu masih mepo hu ngara koro ndruwa nongan para pwahanou, ara andre Ngindrai kiten ana hu. 11 Pe ileu masih tehe yiy mepo iro ndruwa nongan para pwahanou ara yiy imwonen iya mbulmara Ngindrai, paratesah, &lt;&lt;hu mepo kultuwayi hu imwonen, ara andre huikoro mwalen kiya lohongahu ndrisiyon tahu.&gt;&gt; 12 Hapeko nongan para pwahanou ara kinto ndruwa lohongai ndrisiyon pwi. Nongan ipwai toro: &lt;&lt;Ndramat mepo iho ndruwa hu nongan para pwahanou, ara kitokuyani hu.&gt;&gt; 13 Paratesah, pwayan kinpwai pwen toro: &lt;&lt; Kristus ara kinwiri korarou pe irakonuh rou tusa mawen kora nongan para pwahanou. Pe yihu masih mepo rapaingi hu koho kei tondrih sih, ara Ngindrai andre kiten ana hu.&gt;&gt; 14 Kristus irakonuh rou, ara para lomwes mepo Ngindrai kiniykiy kinna kili Apraham, ara andre kisa kili hu Ndramira Lah kiyau kili Kristus Yesu. Pwen pe Mwoiwan Haiyan mepo Ngindrai kintandrangan kinnatan, ara andre tukawiriy kiyau lohongai ndrisiyon.

Nongan Ngindrai itandrangan pe nongan para pwahanou

15 Pwen wawu nali pe pisu, andre kupwainganiy kiya kultuw lang masih ndramat ngara kimbusiy. Pwen tehen aliy o, tehe hamou kinlahiy para kirapiyani tapaniu ta ndramat hamou kinmbusiy ndre kiposura tapaniu tan mepo kinmbusiy pwen kintayah, ara pwi. 16 Pwen pe Ngindrai ara irandranga hu nongan ara iya kili Apraham pe ndrayen hamou. Nongan haiyan kinpwai kinpa, &lt;&lt;pe iya kili ndrayem hu,&gt;&gt; ara pwi, ndroyi nongan ara, ara kinna kili hu ndramat soyon pwi, hapeko iya kili&lt;&lt;ndrayem hamou opu&gt;&gt; ndroiyi nongan ara ndramat hamou opu mepo yiy Kristus. 17 Pwen ndroiyi nongno ara toro: nongan para pwahanou mepo Ngindrai andre kipwainganiy nondriya hayou haangat pe tingui kamulan, ara andre kintapiyani tapaniu ara pwi. Pe melit Ngindrai kintandrangan pe kinmbusiy pwen kinna, ara andre kantapaiwaniy pwi. 18 Paratesah, kapa hu yukyuk tuwiriy, ara iyau nongan para pwahanou, pwen kinyau ndruwa nongan mepo Ngindrai itandrangan iya aliy, ara pwi; hapeko Ngindrai iykiy iyau pahas tan, tehe tapaniu handra kiniykiy kinna kili Apraham.

19 Paratapeh pe Ngindrai iyki nongan para pwahanou? Ngindrai iposura nongan para pwahanou ara kiyingani pakut mwomwan kipoo ndrayen mepo Ngindrai kintandrangan kinnatan, ara kisarayah. Pe nongan para pwahanou ara Ngindrai iyki iya kili hu angelou, pe ndramat hamou ara irayah moyut.* 20 Pe moyut hamou ara kinho wiri poho ndramat hamou o, ara pwi. Hapeko Ngindrai ara, ara yiy, hamou opu.†

21 Pwen tapeh, nongan para pwahanou ara ngara kimwisnani hu nongan para tapaniu ta Ngindrai, ndre pwi? Pokone masih! Paratesah, kapa nongan para pwahanou sahin kaniykiy, pe iyki taleh, pwen kultuw imwonen, ara isa iyau nongan para pwahanou. 22 Hapeko Nongan Haiyan ta Ngindrai kinpwai tehe hu ndramat masih para kol pwan, ara hu tora pahandra pwoke para pakut mwomwan. Pwen pe tesah Ngindrai kintandrangan kinna aliy, ara kaniykiy iyau lohongai ndrisiyon iyau kili Yesu Kristus. Pe andre kaikiy kiya kili hu mepo hu pwotisingi lohongahu.

23 Pe lohongai ndrisiyon aro kinsa mapu, pwen turo kou pahandra pwoke para nongan para pwahanou, pe ipwahatini rou, ipoo isarahihini lang mepo Ngindrai ipwaingani lohongai ndrisiyon. 24 Pwen tehen tora ko, nongan para pwahanou, ara irayah lohowarou para kiluwani rou kaya kili Kristus, pwen lohongai ndrisiyon torou kimbusi worou karayah hu ndramat imwonen. 25 Pwen mahapo lohongai ndrisiyon aro, ara kinsarayah, pwen tukonto pahandra lohowa nongan para pwahanou pwi.

26 Paratesah, wawu masih mepo wawuiki lohongai ndrisiyon tawawu iya kili Kristus Yesu, ara wawu noru Ngindrai, 27 paratesah, wawu masih wawu wiri paptais pe wawu pai iya kili Kristus, ara tehe wawu kohi wawu mbukena wawu iya koyau tan. 28 Pe Kristus Yesu kinho hire pwi, konan wou para Yutah, ndre Krik, ndre wou para pwandrendres, ndre ata mwoimwoi, ndre kamai ndre pihin, paratesah, wawu masih, ara wawu hapat o. 29 Pwen kapa wawu ata Kristus, ara wawu ndraye Apraham, pe wawu andre kawiri hu lomwes mepo Ngindrai kintandrangan pwen kinna kili yiy.

4

1 Pe yo uwong tehe ndramat hamou mepo kiwiri noku taman pe kiwiri menmenan, ara yiy iyaharong o tehe ndramat hamou para pwandrendres o, konan kapa kiwiri topwei menmena taman kiya mbukenan yiy. 2 Pe yiy ara andre kiro pahandra hu ndramat para pwokereyan pe hu ndramat mepo huro nimnim iya menmenan, kipoo kiya rahihini lang mepo taman kinsan nowen. 3 Pwen tehen tora ko, ma turondron mbunah, ara turayah ndramat pwandrendres pe turo pahandra pwoke ta hu payit para kol pwan. 4 Hapeko isa rahihini lang imwonen mepo Ngindrai ipwandrisa Norun Kamai, pihin hamou imwalahiy iya atan, iro pahandra nongan para pwahanou, 5 para kirakonuh hu mepo huro pahandra nongan para pwahanou, para worou karayah hu noru Ngindrai kamai imwonen. 6 Paratesah, wawu ara norun hu kamai, pe Ngindrai ipwandrisa Mwoiwa Norun Kamai isa ndriyarou. Pe Mwoiwan mepo iripo ndriya rou, ara iyoh ipa, &lt;&lt;Tomo, Tomo.&gt;&gt; 7 Pwen pe wawu ara ndramat hamou para pwandrendres pwi, hapeko wawu, ara noru Ngindrai kamai, pe kapa wawu norun kamai, pwen tehen tora ko menmena Ngindrai masih andre kiykiy kisa kili wawu tehe wawu norun.

Pol lohongan ita hu para Kalatiya

8 Pe iro mwonen wawu kanpahasani Ngindrai pwi, pe wawuro tehe pwandrendres o mwaihei ta hu ngindrai mepo ndrokonan pwi. 9 Hapeko mahapo wawu kanpahasani Ngindrai—ndre Ngindrai kinpahasani wawu—pwen paratapeh pe wawu pakarapaiwani wawu kamui kaya hu pwoke tahu payit mepo pwoke tahu pwi? Wawu namiliy para karayah pwandrendres tahu payit paiwe yi, ndre? 10 Pe wawu ngara kaiki lohonga wawu topwei pe kahaiyani hu lang, pe hu walah, pe hu nowe melit pe hu hayou! 11 Yo unoh hape isata wawu; matisan mbulyo mepo kunmbusiy kinsa kili wawu, ara andre kiya mwaihei o.

12 Wawu nali pe pisu, yo urakamam isa kili wawu para wawu karayah tehe yo, paratesah, yo urayah tehe wawu. Wawu kanmbusiy mwomwan kinsa kili yo pwi. 13 Pe wawu pahasaniy tehe mamu kinna ara umwa pwen usa pohowe nongan hiyan imu isa kili wawu. 14 Pe mwamwa uya aliy, ara iyki nopwaran isa kili wawu, hapeko wawu wele wawu kinimai to pwi, ndre wawu kanrasses. Hapeko wawu rawulohani yo pwen tehe angelou hamou ta Ngindrai, pe wawu rawulohani yo tehe Kristus Yesu o. 15 Pe lomwes para pwesai masih tawawu, ara aleheh? Pe ulahiy para kuratiyani nongan kisa kili wawu tehe kapa wawu kalahiy, ara wawu kaniyki mara wawu pwen kinsa kili yo. 16 Pwen tehen tapeh, upohowe nongan ndrokonan isa kili wawu pe wawu mwisnani yo iya aliy, ndre?

17 Pe yihu ndramat ara, ara hu pakapakarawani lohonga wawu ko, hapeko lohonga hu, ara hiyan pwi. Tesah hunamiliy para kambusiy, ara para hu kasingori wawu para akoro mawen kili yowu, pe lohonga wawu andre kiropolo hu ko. 18 Pe kapa hingorowa wawu para akasopwat hu hayah ara hiyan, pwen akoro mbusiy tehen tora, konan kapa kunto polo wawu pwi. 19 Wawu noru mepo nere imwonen, uhungorowe hu ngandran paiwe yi tehe ngandran para pihin hamou nakimwalahiy kata mbunah, kipoo Kristus kiwiri nokun kiro kili wawu. 20 Pe unamiliy para kuro sura wawu mahapo pe andre kalihingi ngasa mbulukoyu, paratesah, lohongo iti wawu para andre kusopwat wawu tehen tapeh!

Hakar hilu Sarah

21 Pwen kiya akapwai sato, wawu mepo wawu namiliy para akoro pahandra nongan para pwahanou, wawu pahasani tesah nongan para pwahanou ita wong iya aliy, ndre pwi? 22 Pwayan kinpwai toro, Apraham ara norun kamai malmou. Norun hamou ara iyau pihin para poya mbulen, pe norun hamou ara iyau kili nambuyun imwonen. 23 Pe norun kamai mepo pihin para poya mbulen imwalahiy iya atan, ara irayah iya namiliwa nombuwe ndramat, hapeko norun kamai mepo nambuyun imwonen mepo imwalahiy iya atan, ara Ngindrai irandrangan iya atan, pe isa mannan.

24 Pwen pe hu melit aro, ara irayah tehe nongan pwandritiye, paratesah, hilu pihin malmou ara, ara hilpwaingani tapaniu malndra. Pe tapaniu handra, ara iyau Ngondron Sainai. Pe ipwaingani hu noru Hakar mepo hurayah hu ndramat para pwandrendres. 25 Pwen Hakar ara iyingani Ngondron Sainai, ita nondriya kol namandran masih Arapiya, pe iyawule tehe kol namandran Yerusalem mepo mahapo ita , paratesah, kol namandran Yerusalem ita nondriya pwandrendres iyapolo norun hu. 26 Hapeko Yerusalem mepo ita kol paingan yang, ara ita mwoimwoi, pe Yerusalem ara, ara tinarou. 27 Paratesah, pwayan kinpwai toro:

&lt;&lt;Wou pihin mepo ahikamai, ara apwes,

wou anpo norum pwi;

awayeh pe arang kiyapolo pwesai,

wou mepo anhingorowe ngandran para amwalahiy ta mbunah pwi;

paratesah, pihin mepo ihikamai,

ara norun hu kaya soyon kiramwaitini pihin mepo manambuyun.&gt;&gt;

28 Pwen wawu nali pe pisu, wawu ara tehe Yisaak; wawu noru Ngindrai mepo kintandrangan. 29 Pe iro lang ara, ara mbunah kamai mepo mwalahiy iya tan iyau namiliwa nombuwe ndramat, ara ngara kihingasi mbunah mepo mwalahiy iya tan iyau pwoke ta Mwoiwan Haiyan. Pe iyawule tehe mahapo. 30 Hapeko Nongan Haiyan ipa tesah? &lt;&lt;Akarasses pihin para pwandrendres kiyapolo norun kamai, paratesah, noru pihin kamai para pwandrendres, ara andre kinpo hape menmena taman kiyapolo mbunah kamai noru pihin mepo iro mwoimwoi, ara pwi.&gt;&gt; 31 Pwen tehen torako wawu nali pe pisu, worou ara noru pihin para pwandrendres pwi, hapeko worou ara noru pihin mepo ita mwoimwoi.

5

Koro mwoimwoi kili Kristus

1 Pwen worou tutopo mwoimwoi, paratesah, Kristus imbusi worou topo mwoimwoi. Pwen akoro tine pwokeyan, pe wawu mbuna koro pahandra nopwaran para nongan pwahanou para pwandrendres paiwe yi.

2 Akahilingi tesah yo Pol upwai isa kili wawu. Kapa wawu kasondriti sangi wawu, pwen tesah Kristus imbusiy isa kili wawu masih, ara andre kiya mwaihei opu. 3 Pwen uwong ngawan porosih i isa kili wawu kamai masih, tehe sehe ndramat kisondriti sangin, ara yiy kiho ndruwa nongan para pwahanou masih. 4 Pe wawu mepo wawu nohonou para akambusi wawu koro mwonen ndruwa nongan para pwahanou, ara wawu kaniyki ndranga wawu polo Kristus, pe akanna mawen kili pahas ta Ngindrai. 5 Paratesah, iyau pwoke ta Mwoiwan Haiyan tukapwotisingi lohongai ndrisiyon pe tukoro sohoni kultuw imwonen itapo isa. 6 Paratesah, hiyeh kiro kili Kristus Yesu, ara lohongai para sosondrih sangi ndramat, ndre lohongai para sosondrih sangi ndramat pwi, ara mwaihei opu. Melit handra kopu, ara lohongai ndrisiyon mepo ipwaingani kultuw para kambuluhi hamou.

7 Pe wawuro mbusi melit hiyan iya. Pe hiyeh iyki songot para wawu mbuna akoro ndruwa nongan ndrokonan? 8 Pe lohongai para suhuri hu ndramat tehen tora, ara kinyau kili Ngindrai mepo iyoh wawu, ara pwi. 9 Pe yis hape ko kiya ndrinanohun, ara andre masih kisama topwei. 10 Pe upwotisingi lohongo iya kili Yapan tehe andre wawu kanho ndruwa lohongai handra pwi. Pe ndramat mepo ita nohonou para kipakarawani lohonga wawu, sehe ndramat ndrokonan, ara yiy andre kiwiri kene koran. 11 Pwen wawu nali pe pisu, kapa urupo pohowe nongan para sondriti sangi ndramat manau, pwen paratapeh pe urupo kuni nopwaran manau? Kapa tora, pwen nongan para kei tondrih, ara melit mwaihei o. 12 Pe hu ndramat mepo hu pakarawani lohonga wawu, ara hu kansondriti sangi hu mbukenan, pe ulohonganiy tehe hu kara mbuwa hu kiyau.

Taleh iyau kili Mwoiwan Haiyan

13 Pwen wawu nali pe pisu, Ngindrai kiniyoh wawu para akoro mwoimwoi. Pe namiliwai para nombuwe wawu ara mbuna kipakarawani lohonga wawu, hapeko wawu kaiki wawu kaya pwan pe akapo mbulya hamou-hamou kiyapolo kultuw para namiliwai. 14 Paratesah, pe nongan para pwahanou masih, ara andre kinsa mannan kiro pahandra nongan para pwahanou sahin o iye: &lt;&lt;Ndriyam kimbuluhi yiy mepo para pakeh kili wou tehe ndriyam imbuluhi wou mbukenan.&gt;&gt; 15 Hapeko kapa wawu koro hingasi hamou-hamou tawawu pe wawu kapwokasiyani wawu, pwen wawu koro hinehes, matisan akapwalngani wawu hamou-hamou.

16 Pwen upa, akatali Mwoiwan Haiyan kiluwani wawu, pwen hu kultuw mwomwan para nombuwe ndramat, ara andre akanmbusiy pwi. 17 Paratesah, namiliwai para nombuwe ndramat mepo ndramat inamiliy, ara Mwoiwan Haiyan kinamiliy pwi. Pe Mwoiwan Haiyan kinnamili hu kultuw para nombuwe ndramat pwi. Hilu ngara kahangas, pwen pe wawu konho mbusi tesah wawu namiliy para kambusiy, ara pwi. 18 Hapeko kapa Mwoiwan Haiyan kiluwani wawu, ara wawu konto pahandra nongan para pwahanou pwi.

19 Pe hu kultuw mwomwan para nombuwe ndramat, ara toro: kultuw para pilah, kultuw pwalan, pe para ndriyam kitine kileh para ambusi kultuw mwomwan, 20 kultuw para atohun kiya kili hu kerewek, kultuw para paira memelit para katten ana hamou, pe hingasi ndramat hamou, ndrinalokuh, maimai, koyum iti wou mbukenan, pwakaiye pe karasumbuwani ndramat, 21 kultuw para maram kilimiri menmena hamou, kuimwa ndran tunguyan, pe tandroindroi handra-handra, hu kultuw masih toro. Pwen upwandrandrahani wawu tehe mamu kunmbusiy, tehe hu mepo hu katokuyani hu kultuw aro kene, ara andre hu kanna nondriya kolo king ta Ngindrai mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara pwi.

22 Hapeko kultuwayi Mwoiwan Haiyan, ara namiliwai, pwesai, ndriya wayis, lohongai ikuw, pahalan, kultuw hiyan, lohongai ndrisiyon, 23 kultuw para awayis o, kultuw para akakaituwe wawu. Pe handra nongan para pwahanou ara andre kindrihisaniy pwi. 24 Pwen hu mepo ata Kristus Yesu, ara hu kantapaingi hu kultuw mwomwan para nombuwe ndramat handra-handra kinna kei tondrih. 25 Pe Mwoiwan Haiyan iyki taleh isa kiltou, pwen tukatokuyani namiliwa Mwoiwan Haiyan. 26 Pe mbuna tukasikiye rou, pe kasuhuri hu ndramat para hu kambusi mwomwan, pe maram mbuna kilimiri menmena ndramat hamou.

6

Kambusi kultuw hiyan kiya kili hu masih

1 Pwen wawu nali pe pisu, kapa hamou tawawu kimbusi pakut handra mwomwan, pwen wawu mepo wawu tora ndruwa Mwoiwan Haiyan, ara wawu kasopwat yiy para akawiri yiy nokule ko kimui. Hapeko wawu koro hinehes, matisan wawu kaya nondriya nohonou i. 2 Pe akasopwat para akakun hu nopwaran tawawu hamou-hamou, pwen tehen tora ko, andre wawu kambusi nongan para pwahanou ta Kristus kirayah mannan. 3 Pe kapa hamou kilohonganiy tehe yiy mangalan, hapeko yiy ara mwaihei opu, yiy mbukenan ara ipwasike yiy. 4 Pe ndramat hamou-hamou kimwaniyani kultuwayin mbukenan na, pwen kamulan kisikiye yiy mbukenan, pe mbuna kihire yiy kiyasura hamou. 5 Paratesah, ndramat hamou-hamou ara kikun konan mbukenan.

6 Pe ndramat mepo iwiri hinonou iya nongan, ara kitaingani hu menmenan hiyan masih kiya kili ndramat mepo ngara kihinuwani yiy.

7 Wawu mbuna akapakarawani wawu mbukenan: Kinlahiy para akapwasimiri Ngindrai pwi. Ndramat hamou ara tesah ihisiy, ara ngara kiwiri annandrinai para aliy. 8 Pe yihu ndramat mepo hukahasi kultuw mwomwan mepo ipwesani namiliwai para nombuwe hu, ara anandrinai para aliy andre hu kawiriy, ara andre kipwalngani hu. Pe yihu mepo hu kahasi kultuw hiyan mepo ipwesani Mwoiwan Haiyan, ara andre hu kawiri anandrinai para aliy kili Mwoiwan Haiyan, ara taleh mepo andre kinto-kinto. 9 Pwen mbuna tuka kose para kambusi kultuw hiyan, paratesah, kirahihini lang para aliy imwonen, pwen andre tukapo anandrinai para melit hiyan kapa wele tou kinimai pwi. 10 Pwen tehen tora ko, ma pohosai hiyan iripo ndron, worou kambusi hiyan kiya kili hu ndramat masih. Pe tukambusi kultuw hiyan, ara kiya kili hu ndrai sih torou mepo hupwotisingi lohongahu.

Kultuw para sosondrih pwi, hapeko kultuw para karayah howen

11 Akanime hu nongan namandran yo ngara kuratuluwiy kisa kili wawu iya nimo mbukeno!

12 Pe hu mepo hu pwesani hu iya mbulmara hu ndramat iya kultuw para nombuwehu, ara hu pwoke para wawu kasondriti sangi wawu yi. Pe ndroiyin para hu mbusi toro, ara para kipenani hu, pe hu ndramat andre kanpwalngani hu pwi kiya nongan para kei tondrih ta Kristus pwi. 13 Pe yihu mepo hu kansondriti sangihu pwen, ara hu konto ndruwa nongan para pwahanou pwi yi, hapeko hu namiliy para akasondriti sangi wawu manau, pwen andre hu kasikiye hu kiya aliy. 14 Pe mbuna kusikiye yo komwaihei, hapeko kusikiye yo kiya kei tondrih ta Yapan Yesu Kristus, pe upwes tehe kultuw para kol pwan iro kili yo, ara kantapaingiy kinna kei tondrih, pe andre kunto ndruwa kultuw para kol pwan pwi. 15 Pwen kultuw para sondriti sangi ndramat, ndre kansondriti sangi ndramat pwi, ara melit mwaihei opu; melit ndrokonan, ara karayah ndramat howen. 16 Pe ndriya wayis pe koisirai kiya kili hu masih mepo hukoro ndruwa lohongai aro—pe hu ndramira Yisrayel mepo hu ata Ngindrai i.

17 Pe kiro mahapo kiya, andre hamou kiniyki nopwaran kinsa kili yo pwi, paratesah, nombuwe ara kinima hu neken ta Yesu iripo aliy.

18 Pe wawu nali pe pisu, pahas ta Yapan Yesu Kristus kiro polo mwoiwa wawu. Ndrokonan.

* 1:2: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

* 3:19: Mose ara irayah moyut mwalinga ndramat pe Ngindrai

† 3:20: Pe Mose irayah moyut para nongan para pwahanou, hapeko Ngindrai imbusi tapaniu iya kili Apraham, ara hamou kintayah moyut pwi, iykiy iya mwomnen iya kili Apraham

EPESUS

1

2

3

4

5

6

Epesus

1

1 Yo ara Pol, pe iyau namiliwai pwokeyan ta Ngindrai opu, yo urayah aposel hamou ata Kristus Yesu.

Yo uratuluwi nongan iye iya kili wawu yau haiyan ta Ngindrai tora kol ngawan Epesus, mepo wawuiki lohonga wawu ndrisiyon iya kili Kristus Yesu.

2 Pahas pe ndriya wayis iyau kili Tamarou Ngindrai pe Yapan Yesu Kristus isa kili wawu.

Kahari ngala Ngindrai iya hu lomwes iyau kili Mwoiwan Haiyan

3 Worou kahari ngala Ngindrai Tamarou Yapan Yesu Kristus, yiy mepo itoholi worou iya hu lomwes haiyan para kol paingan yang para mwoiwa ndramat iyau kili Kristus. 4 Paratesah, Ngindrai kinmangsani kol pwan mapu, kintakinima rou pwen pwen atan, yiy para koro haiyan pe koro mwonen mbulmaran. 5 Pe iyau kultuw para namiliwai tan, yiy kintakinima rou pwen tehe norun kamai iyau kili Yesu Kristus, iyau namiliwai pwokeyan tan pe kultuw hiyan— 6 pwen tukahari ngala Ngindrai iya nonowa pwoke para pahas tan, mepo kiniykiy pwen o mwaihei, kinsa kiltou iyau kili Norun Kamai mepo ndriyan imbuluhi yiy pe neren imwonen. 7 Pe iyau ndreye Norun Kamai opu, yiy irokonuhi worou tu mui, pe irapiyani hu pakut mwomwan torou. Pe iyapolo pahas ta Ngindrai mepo namandran iya, 8 mepo niman ipopo ko pe kiniykiy pwen kinsa kiltou, iyapolo lohongai waison masih pe lohongai ileu. 9 Pe Ngindrai kinmbusi namiliwan pwokeyan ita kohon lohongan isa yelan ngawan isa kiltou iyau hiyan tan, pe imbusiy iyau kili Kristus. 10 Pe lohongai kokohon mepo Ngindrai andre kimbusiy kiya hapwen kiro mwonen lengen imwonen—ara andre kirawurani hu melit masih mepo imangsani hu kasa harong, melit masih para kol paingan yang, pe melit masih para kol pwan. Pe Kristus andre kihohin kiya ata hu melit masih.

11 Pe melit masih hurayah, ara iyau namiliwai pwokeyan ta Ngindrai mepo kinlohonganiy pwen iro; pe Ngindrai kintakinima rou para karayah yowen imwonen, pe tukapai kiyapolo Kristus, paratesah, iyau lohongan imwonen mepo kinmwaniyaniy pwen koluw kinna. 12 Pwen pe worou mepo tuho mu para kaiki lohongarou iya melit itapo isa iyau kili Kristus, ara tukahari ngala Ngindrai kiya pwoke tan. 13 Pe wawu yi wawu rayah yowe Ngindrai iro mwonen wawu hilingi nongan ndrokonan, Nongan Hiyan mepo iyki sopwat hiyan isa kili wawu. Pe wawu pwotisingi lohonga wawu iya kili Kristus pe wawu rayah hamou, pwen Ngindrai irakinima wawu tehe atan mbukenan, ara iyau kili Mwoiwan Haiyan mepo kintandrangan kinsa kili wawu. 14 Pe Mwoiwan Haiyan ara ipa hiyan iya hu memelit mwayih torou kipoo Ngindrai kikonuhi hu kamui, hu mepo andre karayah tan mbukenan–pe tukahari ngalan kiya pwoke tan.

Pol irawuloh pe itohun

15 Paratesah, iya hu melit masih mepo Ngindrai kinmbusiy iro mwonen uhilingi lohongai ndrisiyon tawawu iyata Yapan Yesu pe namiliwa wawu iya kili hu yowe Ngindrai, 16 ara kunho tohai para kurawuloh kiya kili Ngindrai kisatawawu pwi, pe ngara kulohongani wawu kiro mwonen ngara kutohun 17 Pe ngara kuro wayaniy para kusok Ngindrai Yapan torou Yesu Kristus pe Tamarou mepo mangana pwoke tan para kiyki lohongai waison, pe nongan kokohon kisa kili wawu, pwen andre akapahasani yiy hiyan. 18 Yo utohun tehe lohonga wawu andre kileu pe akanime nganan, pwen andre akapahasani melit mepo itapo isa, mepo yiy kiniyoh wawu kinna aliy, pe hu lomwes pe melit hiyan soyon atan mwayih mepo kintandrangan kinna kili yowen hu haiyan. 19 Pe iya pwoke namandran atan mepo iripo pombulen kiltou mepo tupwotisingi lohongarou iya kili yiy. Pe pwoke ara ihisoule ko tehe pwoke pwokeyan atan, 20 mepo iyau pwoke tan aro ko, yiy ihingini Kristus itine kimat, pe kiniyki yiy ita mipwan nima Ngindrai mot ita kol paingan yang. 21 Pe Kristus ara ihohin iyata hu pohon masih para kol paingan yang, pe hu pwoke nopwaran masih, pe hu mwomwoyou masih para hu pwoke nopwaran handra-handra, pe ngala hu melit masih mangalahu, para hu lang mahapo ko, ara pwi, hapeko para lang itapo isa yi. 22 Pe Ngindrai iyki hu melit masih huya pahandra pwoke ta Kristus, pe irakiniman para yiy kiro paya melit masih para ekklesiya*. 23 Pe ekklesiya ara nombuwe Kristus, pe Kristus ara isilihi melit masih para ekklesiya, pe isilihi melit masih iya sai masih kene.

2

Worou tusamwalen ara iyau kili Kristus

1 Wawu ara kanmat, paratesah, iya hu kultuw handra-handra mwomwan pe hu pakut mwomwan tawawu, 2 mepo wawu ngara koro nondriya hu kultuw mwomwan para kol pwan, pe wawuho ndruwa payit mepo pohon para kolo king mepo ngara kiro mu para kol paingan yang. Pe mwomwoyou ara, ara ita pombulen mahapo kili hu ndramat mepo hu konho hilingi nongan pwi. 3 Mamu worou masih turo nondriya hu namiliwai para kultuw pwassin para nombuwe tou pe tumbusi hu kultuw ara, pe tuho ndruwa hu lohongatou pe hu namiliwa tou. Pe worou turayah turo iyapolo kultuw para nombuwe tou, pe worou ara lahiy para kawiri kora tou kiya hu kultuw torou tehe hu ndramat masih i. 4 Hapeko koisirai ta Ngindrai isa kili tou, ara namandran iya, paratesah, iya namiliwai tan isa kili tou, 5 hu kultuw handra-handra mwomwan torou, ara imbusiy pe turayah tehe hu ndramat kanmat, hapeko iya pahas ta Ngindrai, kinsopwat tou pe imbusi tou tuwiri taleh tehe Kristus kinwiriy. 6 Ngindrai ihingini Kristus iyapolo rou tusatine kimat, pe iyki rou tuyera mipwan sura yiy, pe iyki rou tuyera mipwan iyapolo Kristus Yesu para tukoro mu kiyapolo yiy kiro kol paingan yang, 7 pe tehen tora ko, nondriya lang kamulan, andre kiyingani pahas namandran, pe namiliwai tan mepo kanlahi para kanyirowei pwi kisa kiltou kiyau kili Kristus Yesu. 8 Paratesah, iyau pahas ta Ngindrai opu, kinsopwat wawu, pe iyau lohongai ndrisiyon tawawu iya kili yiy–pwen wawu mbukena wawu kanmbusiy aro pwi, hapeko ara yukyuk iyau kili Ngindrai— 9 pe kinyau hu mbulen wawu mbusiy, ara pwi, pwen pe wawu mbuna akapo ngala wawu kiya aliy. 10 Paratesah, Ngindrai imangsani turayah mahapo turopo, pe yiy imangsanirou iyau kili Kristus Yesu para worou kambusi hu mbulen hiyan, mepo Ngindrai kinmwaniyaniy pwen mamu ita, para tukambusiy.

Yihu Yutah pe hu Ndramira Lah, ara Kristus opu isowani rou tusa wule

11 Pwen akalohonganiy tehe wawu ara wawu Ndramira Lah iro mwonen tina wawu imwalahiy tawawu, pe hu pohowe wawu tehe hu ndramat &lt;kansondriti sangi hu pwi.&gt; Pe yihu mbukenahu, huyoh hu tehe hu ndramat hu &lt;kasondriti sangi hu.&gt; (iwong iya sosondrih nombuwehu iyau nima ndramat). 12 Pe akalohonganiy tehe tandrohongan ara, ara wawuro mawen kili Kristus, wawu ara hu ndraye Yisrayel pwi, pe wawu ndramat para mawen mepo Ngindrai irandrangan iyapolo tapaniu, pe wawuro kol pwan ara tehe wawu kanpahasani Ngindrai pwi, pe wawu kowu tesah itapo isa. 13 Hapeko mahapo iyau kili Kristus Yesu opu, pwen iyau ndreyen imbusi wawu mepo wawuro mawen masih, ara wawu kansa pakeh kili Kristus.

14 Paratesah, Kristus mbukenan, ara yiy kultuw para ndriya wayis torou, mepo imbusi hu malpat mepo hu Yutah pe hu Ndramira Lah husawule hapat, pe ipwalngani kou para hingas para mbuna kirayah songot, pe para mbuna kamasilpat. 15 Pe iyau nombuwe Kristus opu, irapiyani nongan para pwahanou ta hu Yutah iyapolo hu nongan para pwahanou sahin-sahin para aliy, pe iyki hu nongan para koro ndruwan. Pe lohonga Kristus ara para kimbusi hu ndramat malpat ara hukarayah hapat, pe imangsani ndramat howen iyau kili yiy pe iyki ndriya wayis iya mwalinga hilu. 16 Pe iyau kei tondrih opu, Ngindrai isowani hilu malpat kene para karayah hapat o. Pe kultuw para rasisingat mwalinga hilu, ara kinitingundrun kinmat. 17 Yiy isa pe ipohowe nongan para ndriya wayis iya kili wawu mepo wawuro mawen, pe iyki ndriya wayis i iya kili yihu mepo huro pakeh. 18 Paratesah, iyau kili yiy opu, worou malpat kene tulahiy para kaya kili Tamarou iyau kili Mwoiwan Haiyan hamou o. 19 Pwen mahapo, ara wawu konto tehe hu ndramat para mawen pe hu ndramat yowe hu pwi, ara pwi, hapeko tukantayah hu ndraye Ngindrai, pe hu ndramiran para suwen hawum, 20 mepo hu aposel pe hu poropet ara hurayah mbulndroiyi wum iyapolo Kristus Yesu mbukenan yiy tehe pahut para sotina seu. 21 Pe iyau kili Kristus opu, hu keye seu hawum mwanye ara husawule, pe iya namandran tehe yumwa totohun hawum haiyan namandran ta Yapan. 22 Pwen iyau kili Kristus opu, wawu masih wawusa harong i, para wawu karayah yumwa Ngindrai, mepo iripo kiltou iyau kili Mwoiwan Haiyan.

v.1- Eng: transgressions–T/P: melit handra-handra mwomwanv 5–T/P: Laip: T/P mwalen, ndre hiyan

3

Lohongai hiyan masih ta Ngindrai iya kili hu Ndramira Lah

1 Paratesah, tunan wawu Ndramira Lah opu, yo Pol urupo kou, ara iya pohoweya nongan hiyan ta Kristus Yesu–

2 Wawu kanhilingiy ndrokonan tehe urupo mu iya poho mbulen para pahas ta Ngindrai mepo kiniykiy iripo kili yo para kuikiy kisa kili wawu. 3 Pe nongan mepo iro kohon, ara Ngindrai kinpwainganiy kinsa ngawan kili yo iyau lohongai kokohon tehe kunratuluwiy hape kinsa kili wawu. 4 Kapa akanime nongan iye, pwen andre lohonga wawu kileu, pe andre akayirowe lohongai kokohon to kili Kristus Yesu. 5 Pe nongan kokohon iye, ara Ngindrai kinpwainganiy kinna kili hu ndraye hasap kanna pwi, hapeko mahapo kinpwainganiy iyau kili Mwoiwan Haiyan iya kili hu aposel haiyan ta Ngindrai pe hu poropet. 6 Lohongai kokohon ara, ara iye, iyau nongan hiyan opu, hu Ndramira Lah andre kapo melit kihisoule ko kiyapolo hu Yisrayel, pe andre tukayawule pe karayah hapat o. Pe andre tukawiri lomwes kiyawule ko kili Ngindrai mepo itandrangan iyau kili Kristus Yesu .

7 Yo urayah ndramat para poya mbulya Ngindrai, ara iyau nongan hiyan iye, pe iyau yukyuk para pahas ta Ngindrai mepo iykiy isa kili yo iyapolo mbuliya pwoke tan. 8 Pe konan yo ara ngolo pwi iyata hu mepo ngala hu pwi masih, ta hu ndramira Yapan, hapeko iyau pahas ta Ngindrai opu mepo kiniyki kinsa kili yo para kupohowe nongan kiya kili hu Ndramira Lah. Pe hu melit hiyan mepo andre kinhipwen pwi ata Kristus, 9 pe para kupwaingani lohongai kokohon ta Ngindrai kiya ngawan, mepo hu lang mamu ara iro kohon kili Ngindrai, yiy mepo imangsani hu melit masih. 10 Lohongai iro ndriya Ngindrai, ara lang mahapo, para lohongai waison tan, ara andre kipwainganiy kiyau kili hu ekklesiya, pwen andre hu pohon pe hu pwoke nopwaran ta hu mwomwoyou mepo hu hora kol paingan yang para andre hu kapahasaniy. 11 Pe lohongai pwokeyan atan mepo ita kili Ngindrai mepo andre kinto-kinto, ara kinpwainganiy kinsa kiltou iyau kili Kristus Yesu Yapan torou. 12 Pe iyau kili yiy opu, pe iyau lohongai ndrisiyon torou iya kili yiy, pwen andre tukarahatini rou pe koro mwoimwoi para tukaya mbulmara Ngindrai. 13 Pwen tehen torako usok wawu para ndriya wawu mbuna kimwa kiya hu nopwaran mepo urupo kuniy, paratesah, ara para hiyan tawawu.

Pol itohun iyata hu para Epesus

14 Paratesah, tunan aro ko, pwen urupo tukuruhu pe utohun iya mbulmara Ngindrai, 15 pe iya ngala Ngindrai opu, hu ndrai sih masih para kol paingan yang pe para kol pwan ara hutopo. 16 Pe utohun tehe kiyau hu melit hiyan pe lahayan atan, andre kipwokeyani wawu kiyapolo pwoke ta Mwoiwan Haiyan ita mbulkura ndriya wawu.

17 Pwen pe Kristus ara andre kiro ndriya wawu kiyau lohongai ndrisiyon. Pe utohun tehe andre kimbusi wawu karahatini wawu, pe andre akarayah tehe kei hakou mepo ngondron kinsin iya kultuw para namiliwai ta Ngindrai. 18 Pwen wawu yi, andre akawiri pwoke kiyawule polo hu ndramira Yapan haiyan masih, pe andre kapahasani namiliwa Kristus isa kiltou, ara ndrohongan maihan, pe ndrohongan niwen, pe ndrohongan iya paingan, pe ndrohongan iya mbulun. 19 Pe kapa wawu nakapahasani namiliwai tan iye mepo ngara kiyki lohongai iman mepo ihohin iya–pwen andre wawu kapep kiya hu melit masih mepo Ngindrai ipep iya aliy.

20 Pwen yiy mepo ilahiy para kimbusi melit ihohin masih mepo iramwaitini tesah tusok pe tulohonganiy mepo iyapolo pwoke tan iripo pombulen iya nondriya rou, 21 ara tukahari ngalan kiro ekklesiya, pe kiyau kili hu hasap kiyau hasap, ara andre hu masih kahari ngala Kristus Yesu kinto pe kinto! Ndrokonan.

4

Hu ndramat hupwotisingi lohongahu iya kili Kristus ara hu kapahas pe hu koro harong

1 Pe iyata Yapan opu, urupo kou, pwen tehen torako urakamam tehe wawu kahaiyani wawu kiya yoholai mepo Ngindrai kiniyoh wawu kinna aliy. 2 Pe melit masih wawu nakambusiy, ara akaiki wawu kaya pwan masih, pe akawayis, pe lohongai ikuw, pe akasopwat hamou-hamou kiya kultuw para namiliwai. 3 Mwoiwan Haiyan kinmbusi worou tukantayah ndriya sih, pwen tukapwokeyani worou para tukoro ndriya sih kiya kultuw para ndriya wayis. 4 Pe worou masih ara worou hapat o, pe Mwoiwan Haiyan ara hamou opu, pwen tehe Ngindrai kiniyoh wawu para lohonga wawu kiro handra ko kiya melit mepo itapo isa. 5 Yapan ara hamou opu, pe lohongai ndrisiyon ara handra ko, pe kultuw para paptais tuwiriy, ara handra ko; 6 Ngindrai ara hamou opu, pe yiy Tama worou ndramat masih, pe yiy iho hin isa kili worou masih, pe ipombulen kiya kili hu masih, pe iropo nondriyarou masih.

7 Hapeko worou hamou-hamou, ara Kristus kintaingani yukyuk mwayih masih para pahas ta Ngindrai kinsa kiltou. 8 Pwen tunan ara ko, Nongan Haiyan ipa toro,

&lt;&lt;Iro mwonen yiy iya paingan kol paingan masih,

ara iluwani hu ndramat soyon iya para kou huho ndruwan, pe itaingani hu yukyuk iya kili ndramiran hu.*

9 Pe nongan mepo ipa, &lt;&lt;Yiy iyau iya paingan kol paingan masih,&gt;&gt; ara ipa tesah? Nongan iye ara ipwainganiy isa kiltou ipa, Kristus mepo iya paingan masih, ara kinsa kol pwan pwen, pe iya pwan masih. 10 Yiy mepo isa pwan kol pwan, ara Yesu ara ko, andre kiya paingan, kol paingan masih. Yiy imbusiy toro, ara para andre kisilihi kol pwan masih. 11 Kristus opu iyki hu yukyuk, pe irakinima ndramat hayah para karayah hu aposel, pe hayah para karayah hu poropet, pe hayah para hu kapohowe nongan hiyan, pe hayah para pwokere hu ndramat, pe hu pwotisingi lohongahu, pe hu hayah para hu kahinuwani hu ndramat. 12 Ngindrai imbusiy toro para kimwaniyani hu ndramat masih para hu kambusi mbulyan, pwen pe hu ndramira Kristus masih, ara andre hu kamandra.

13 Kultuw aro andre kiro manau kipoo worou masih karayah hapat kiya lohongai ndrisiyon, pe tukoro nondriya lohongai iman ata Noru Ngindrai Kamai pe andre lohongarou kiman pe kultuw ta Kristus ara andre kipep kiro kiltou. 14 Pwen andre tukonto tehe hu mbunah mepo hu kantahatinihu pwi, pe tehe ndroi hakou mendreheh nowei iro mbuiwaniy, pe nohai imum pe iho pit iya isa. Pe mbuna tukoro pahandra kultuw tahu ndramat mepo ngara hu kasuhuhuri hu ndramat, pe hu mepo lohongahu ileu para hu kapakarawani hu ndramat para hu kasongsin. 15 Hapeko tukoro nondriya kultuw para namiliwai pe tukawong ndrokonan, pwen andre tukamandra pe kiyau hu pohosai masih lohongarou kiman kiro kili Kristus tehe yiy paya melit masih. 16 Pe worou masih mepo tupwotisingi lohongarou iya kili yiy, ara worou tehe nombuwen, pwen tehe ngondroweye ndramat hamou hupai iyawule, ara hususuye hiyan pe hupo mbulen hiyan. Pe nombuwen imandra pe irayah mwayih pe ipep iya kultuw namiliwai.

Pwahanou iya kili hu ndramat hupwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai

17 Pe upa toro pe upwai tisingiy isa kili wawu iya ngala Yapan, tehe mipwan tawawu ara mbuna kiro tehe tahu Ndramira Lah ngara kambusiy. Hu melit hu ngara kalohonge kiya aliy, ara mwaihei o. 18 Pe lohongai ileu tahu ara tehe kinlokuh, pe hutora mawen masih kili taleh ta Ngindrai, paratesah, hu mbuwali hu para kapahasani nongan ndrokonan, pwen imbusi ndriyahu ara ipwoke. 19 Pe hingorou para masirai para kambusi kultuw mwomwan, ara kinto kili hu pwi, pe hu melit mwomwan masih ara huya nondriyan topwei. Pe hu kultuw pwassin handra-handra ara ngara hu kanimangan pe hu koro mbusiy manau.

20 Pe hu kultuw aro, ara kinto ndruwa hu kultuw para taleh ta Kristus mepo wawu kanwiri hinonou kinna aliy, ara pwi. 21 Pe wawu kanhilingi nongna Kristus pe akanwiri hinonou tan, pe nongan ndrokonan ara, ara iyau kili Yesu. 22 Pwen hu kultuwayi wawu para mamu, ara hu hinuwani wawu para akarapiyaniy, pe hu kultuw pwassin ara, ara ipwasike wawu para kipwalngani wawu. 23 Pe hu ndramat hu hinuwani wawu, ara para kirapaiwani lohonga wawu kirayah howen 24 Pe hinonou ara, ara para kimbusi wawu akarayah howen tehe Ngindrai imangsani wawu para akoro nondriya kultuw imwonen ndrokonan, pe haiyan.

25 Pe tehen tora ko, hamou-hamou tawawu kihitohai kultuw para pwasoyou pe kiwong ndrokonan kiya kili hu para pakeh kili wawu, paratesah, worou masih ara tuyau kili nombuwe Yesu hamou opu. 26 Kapa ndriyam kilokuh, ara mbuna mbusi pakut mwomwan, ndriyam mbuna kiro lokuh manau kipoo paramwandrai kiya lai. 27 Pe mbuna arasaya sinai para kipakarawani wou para ambusi pakut mwomwan. 28 Ndramat mepo ita pahana ara mbuna kipahana, hapeko kipo mbulen hiyan kiya niman mbukenan. Pwen andre ma anandrinan pe kiyukyuk kiya kili ndramat mepo indroisiy.

29 Pe nongan sahin mwomwan mbuna kiyau poho wawu, hapeko nongan hiyan mepo ilahiy para kisopwat hu ndramat hayah para hu kamandra kiya tesah hu ndroisiy, ara ko akawong kiya aliy. Pe hu mepo huhilingi nongna wawu, ara andre hu kawiri hiyan kiyau aliy. 30 Pe mbuna akambusi Mwoiwan Haiyan ata Ngindrai ndriyan kiporu, yiy mepo kiro mwonen lang kamulan andre kiyki kiniman para wawu karayah mbukenan pe kirakonuhi wawu. 31 Pe wawu karapiyani kultuw para ndrangisai, pe tambumbuwat, pe ndrinalokuh, pe takokowai kiya kili hu ndramat, pe kultuw para pwasimiri hu ndramat, pe kiyapolo hu kultuw pwassin handra-handra. 32 Hapeko akapo hiyan kiya kili hamou-hamou, pe koyu wawu kisikirani hamou-hamou, pe akatali pakut mwomwan ta hamou-hamou tawawu, pwen tehe iyau kili Kristus opu, Ngindrai kintali pakut mwomwan tawawu.

5

1 Pe akoho ndruwa kultuwayi Ngindrai, paratesah, wawu ara norun hu mepo ndriyan imbuluhi wawu neren imwonen. 2 Akarikai kiya kultuw para namiliwai, pwen tehe Kristus inamili worou pe iyki mwoiwan tehe yukyuk sih ngonohon layin iya, iya kili Ngindrai tehe yukyuk.

3 Hapeko wawu mbuna akambusi kultuw handra para pilah kiro mwalinga wawu, ndre hu kultuw handra-handra mepo andre kiyki masirai kisa kili wawu, ndre wawu mbuna akamolou, paratesah, hu kultuw aro, ara mwomwan para hu yau haiyan ta Ngindrai hu kambusiy. 4 Pe mbuna akawong nongan para kiyki masirai, pe mbuna akapwasosohou o mwaihei, pe mbuna akapwasemit mepo kinyau sai pwi, hapeko akarawuloh kiya kili Ngindrai kiya tesah imbusiy isa kili wawu. 5 Paratesah, andre akapahasaniy toro: ndramat mepo ngara kipopilah, pe ndramat mepo kultuwayin kinmwonen pwi ndre ndramat ngara kimolou – ndramat tehe tora, ara ngara kitotohun kiya kili hu kultuwayin tehe ngindrai tan – pe handra memelit para kolo king ta Ngindrai pe ta Kristus mepo ngara kiro mu kiya aliy, ara andre kinpo pwi. 6 Pe ndramat hamou mbuna kipwasike wawu kiya hu nongan para pwasosohou, paratesah, hu ndramat mepo hukonho hilingi nongna Ngindrai pwi pe hu humbusiy tehen tora, ara andre hukawiri korahu. 7 Pwen tehen tora ko, wawu mbuna akasusuye sura hu.

8 Paratesah, mamu wawu ro lokuhan, hapeko mahapo akansa nondriya ngana Yapan, pe kultuwayi wawu ara kiro tehe hu ndramat hu ngara koro nondriya ngana Yapan. 9 Paratesah, kultuwayi ngana Ngindrai iripo kili worou, ara ngara kipwaingani hu melit hiyan masih, hu kultuw imwonen masih, pe hu nongan ndrokonan masih. 10 Pwen akakahi tesah mepo Yapan kipwes kiya aliy. 11 Pe wawu mbuna akasusuye kiya kultuw para lokuhan, hapeko akarehe hu. 12 Paratesah, hu ndramat hukonho hilingi nongan pwi, pe hu mbusi melit kokohe, ara kahamasirai para katiyani hu. 13 Hapeko ngana Ngindrai andre kirehe melit masih kisa ngawan - pe melit masih isa yelan ara tehe ngana melit sih. 14 Pwen tehen tora ko nongan kinpa toro:

&lt;&lt;Akapoyoi, wawu mepo wawu tora matin, aka tine kimat,

pwen ngana Kristus andre kilengani wawu.&gt;&gt;

15 Pe wawu kaponokulani mipwan tawawu – mbuna akarikai tehe hu ndramat lohongahu waison pwi, hapeko tehe hu ndramat lohongahu waison. 16 Paratesah, hu lang mahapo ara iripopo iya mwomwan, pwen nondriya hu sai masih ara akambusi hu melit hiyan opu. 17 Pwen tora ko mbuna akoro makokowu, hapeko lohonga wawu kileu kiya namiliwai pwokeyan ta Yapan. 18 Pe mbuna akayin wain mepo andre kimbuiwani wawu akaya kultuw mwomwan, hapeko akapep kiya Mwoiwan Haiyan. 19 Pe akapowaliy kiya hu waliya Tepit kiya kili wawu hamou-hamou, pe akapowaliy, pe akapowaliy kiya hu waliy haiyan, pe akapowaliy ta Mwoiwan Haiyan. Pe akara kuwah pe akapowaliy kiya kili Yapan kiyau ndriya wawu masih. 20 Lang masih akarawuloh kiya kili Ngindrai mepo Tama hu melit masih, pe kiya ngala Yapan torou Yesu Kristus.

Pwahanou iya kili hu wum hawum mepo hupwotisingi lohongahu

21 Pe akaiki wawu akaya pwan kili hamou-hamou tawawu kiro pahandra nohowai ta Kristus .

22 Wawu pihin ara akaiki wawu kaya pwan pahandra hu nambuyu wawuhu, pwen tehe wawu ngara kambusiy iya kili Yapan. 23 Paratesah, kamai ara ihohin iyata nambuyun, pwen tehe Kristus ara ihohin iya ekklesiya, pe ekklesiya ara nombuwen, pe yiy ara Ndramat Hiyan Para Sopwat. 24 Pwen tehe ekklesiya iyki yiy iya pwan pahandra Kristus, pwen tora ko, hu pihin i hu kaiki hu kaya pwan pahandra hu kamai tahu kiya melit masih.

25 Pe wawu kamai, ara akanamili nambuyu wawu hu, pwen tehe Kristus inamili ekklesiya pe iyki yiy mbukenan para kimat para kisopwat ekklesiya. 26 Pe iyau nongnan, yiy isungani ekklesiya iya ndran pe imbusi irayah howen pe haiyan. 27 Pe iyki ekklesiya iya kili yiy mbukenan tehe ekklesiya sih lahayan, pe kas ndre konkon, ndre handra mwomwan mbuna kiro aliy, hapeko kiro imwonen pe kiro haiyan. 28 Pwen tehen tora ko hu kamai hu kanamili hu pihin tahu tehe hu namili nombuwe hu mbukenan. Pe kamai mepo inamili nambuyun ara tehe inamili yiy mbukenan. 29 Ndramat hamou kinho mwisnani nombuwen mbukenan pwi, hapeko ngara kihang nombuwen anandrinai pe kipwokere nombuwen. Pwen Kristus ngara kimbusi tehe tora ko kiya kili ekklesiya – 30 paratesah, worou ara nombuwe Kristus hakai-hakai. 31 &lt;&lt;Pwen ndroiyin aro ko, kamai hamou andre kitali taman hilu tinan pe kippai sura nambuyun, pe nombuwe hilu andre kirayah hamou opu. &gt;&gt; 32 Iye ara mbulndroiyi nongan kokohon—hapeko urupo wong, ara iya ta Kristus pe ekklesiya. 33 Pwen tora ko, hamou-hamou tawawu kinamili nambuyun tehe inamili yiy mbukenan, pe pihin ara kihaiyani nambuyun.

6

1 Pe wawu mbunah ara akahalingi nongna tama wawu pe tina wawu hu kiya ngala Yapan. Paratesah, kultuw aro ara imwonen para kambusiy. 2 Nongan para pwahanou iho mu mepo Ngindrai itandrangan iya aliy, ara toro—&lt;&lt;Akahaiyani tama wawuhu pe tina wawuhu. 3 Akambusi toro pe melit masih andre kirayah hiyan kisa kili wawu, pe lenge wawu nakiro kol pwan ara andre akapwesaniy ndrangan niwen.&gt;&gt; 4 Wawu tamahu mbunah, ara wawu mbuna kasuhuhuri ndriya noru wawu hu para ndriya hu kilokuh, hapeko akapomene hu pe akapwahanou hu kiya hu hinonou para nongna Yapan.

5 Wawu ndramat para pwandrendres, ara akahalingi nongna hu namandran tawawu para kol pwan kiya tesah hukapwai para akambusiy, akahaiyani hu kiya hiyan pe akoro pahandra nohowai, pe akambusiy kiyapolo ndriya wawu masih. Akambusi tehen tora ko tehe wawu ngara kahilingi Kristus. 6 Wawu mbuna kahilingi hu para kaluwi lohongahu kiro mwonen hu koro nimnim kisata wawu, hapeko akahilingi nongna hu tehe wawu ndramat para pwandrendres ata Kristus, pe wawu kambusiy kiyapolo namiliwai pwokeyan ta Ngindrai iyau ndriya wawu imwonen. 7 Pe akambusi mbulya wawu kiyapolo ndriya wawu masih, pe akambusi mbulya wawu tehe wawu ndramat para pwandrendres ta Yapan, pe ta ndramat pwi. 8 Paratesah, akapahasaniy tehe konan wawu tora mwoimwoi ndre wawu ndramat para pwandrendres, hapeko sehe melit hiyan wawu mbusiy, ara Ngindrai andre kiyki kene wawu.

9 Pe wawu namandran ara akambusiy tehen aliy i kiya kili hu ndramat para pwandrendres tawawu, pe akapo hiyan kiya kili hu, pe ndriya wawu mbuna kilokuh pe akapanohowani hu, paratesah, akapahasaniy tehe yiy mepo Namandran tawawu pe ta hu ara iyera kol paingan yang. Pe yiy, ara kinho namili hamou o pwi.

Wawu ndramira Yapan ara akasohongani melit para pahun ta Ngindrai

10 Nongno nakisahapwen ara toro; Akarahatini wawu kiya kili Yapan, pe akawiri pwoke pwokeyan atan. 11 Pe akasohongani hu melit masih para pahun ta Ngindrai, pwen andre akoro tine pwokeyan kapa sinai kipakarawani wawu kiya hu pwasoyou tan. 12 Paratesah, pahun torou ara kinna polo hu ndramat para kol pwan pwi, hapeko iyapolo hu pohon tahu payit, hu pwoke nopwaran ta sinai, pe hu ndrokotina payit para lokuhan mepo hutopo mu iya kol pwan. Pe pahun torou i, ara iyapolo hu payit pwokeyan handra-handra pe sinai mepo hutora yang. 13 Pwen tehen torako, pwen akasohongani hu melit para pahun mepo Ngindrai iykiy isa kili wawu, paratesah, hu payit mwomwan hukasa para kapopahun sura wawu, ara wawu kanrahatini wawu pwen para akaramwaitini hu. Pe kapa akanmwanyani wawu pwen para pahun, ara andre wawu koro tine pwokeyan. 14 Pwen akoro tine pwokeyan, pe akaiki nongan ndrokonan kirakayani ndrokolo wawu tehe kondrei, pe akaiki kultuw imwonen tehe pwelekei haiyen kiro wiyinere wawu, 15 pe akasohongani hatna pweleka wawu, mepo iyau nongan hiyan para ndriya wayis, mepo andre kimbusi wawu koro hinehes para akapohowe nongan. 16 Pe melit handra iye i, ara wawu kapwotisingi lohongai ndrisiyon tawawu tehe sil wawu kasap kiro nima wawu para kipenani wawu. Sil aro ara andre kiyki songot kapa sinai kisorowe wawu kiya hu nah ngandrahan masih atan. 17 Pe akaiki ndrutuha paya wawu para sopwat hiyan ta Ngindrai, pe akasap nongna Yapan mepo Mwoiwan Haiyan iykiy isa kili wawu tehe semela pahun. 18 Pe akasok Ngindrai lang masih, pe akatohun kiya melit masih handra-handra, kiya pwoke ta Mwoiwan Haiyan. Pe kapa wawu nakatohun, ara wele wawu mbuna kimai, pe akatohun kiya kili hu ndramira Yapan masih.

19 Pe akatohun sato yi, kiro mwonen nakuwong nongna Kristus, ara Ngindrai kiyki hu nongan para kupwai, pe mbuna kunoh, hapeko kuwong hu nongan kokohon para nongan hiyan kileu kiya kili hu ndramat. 20 Paratesah, yo uwiri poho Ngindrai pe upohowe nongnan pwen urupo nondriya kou. Pwen pe akatohun kiya kili Ngindrai sato tehe mbuna kuwong kiyapolo nohowai.

Nongan iyahapwen

21 Pe Tikikus ara nali mepo nere imwonen, pe ipwotisingi lohongan pe ngara kipo mbulya Yapan, yiy andre kisa pe kitiyani melit masih kisa kili wawu, pwen andre akapahasani urupo tapeh pe urupo mbusi tesah. 22 Pe tunan lohongai aro ko, pe andre kupwandrisa yiy kisa kili wawu, pwen andre akapahasani yowu topo tapeh, pe andre kipwokeyani lohonga wawu i.

23 Ndriya wayis, namiliwai, pe lohongai ndrisiyon iyau kili Ngindrai Tamarou pe Yesu Kristus kiya kili nali hu pe pisu hu. 24 Pahas pe namiliwai mepo kinho hipwen pwi, ara kiya kili hu masih mepo namiliwai ta hu kinho hipwen pwi, iya kili Yapan Yesu Kristus.

* 1:22: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

* 4:8: Psalm 68:18

PILIPAI

1

2

3

4

Pol iratuluwi nongan iya kili hu

Pilipai

1

1 Yo Pol iyasura Timoti youlu ndramat para poya mbulya Kristus Yesu, youlu ratuluwi nongan iye isa kili wawu ndramira Yapan masih tora Pilipai, iyasura hu pohon pe hu ndramat para sopwat mbulen para ekklesiya*.

2 Pahas pe ndriya wayis iyau kili Ngindrai Tama worou pe Yapan Yesu Kristus isa kili wawu.

Pol irawuloh pe itohun iya kili Ngindrai

3 Lang masih ngara kulohongani wawu, pe ngara kurawuloh kiya kili Ngindrai. 4 Pe lang masih ngara kutohun kisata wawu masih, ara ngara kutohun kiyapolo pwesai, 5 paratesah, iro mwonen lang wawu susuye isasura yo iya mbulen para pohoweya nongan hiyan, ipoo isa matnen mahapo. 6 Pwen pe upwotisingi lohongo iya melit aro, tehe Ngindrai mepo irandroiyi mbulen hiyan iro ndriya wawu, ara andre kiro pombulen manau kipoo kimbusiy kiyahapwen kiya matne lang Kristus Yesu kimui.

7 Pe lang masih ndriyo ita kili wawu, pwen hiyan para kuhingorowe wawu masih toro, paratesah, wawu masih susuye sura yo iya pahas ta Ngindrai. Pe konan urupo nondriya kou, ndre kupenani nongan hiyan pe kupwokeyaniy. 8 Ngindrai opu ilahiy para kipwokeyani nongno tehe upwai ndrokonan, hingorowo isa kili wawu, ara iyau ndriya Kristus Yesu mbukenan. 9 Pwen toro ko, utohun tehe kultuw para namiliwai tawawu andre kihon kiro kili wawu, pe andre lohongai iman pe lohongai ileu masih, ara kiro kili wawu.

10 Pwen pe utohun i tehe andre akahire tesah mwayih opu, pe andre akoro mwonen, pe akoro mwoimwoi kipoo lang para Kristus kimui. 11 Pe akapep kiya kultuw imwonen mepo iyau kili Yesu Kristus—pwen andre hu ndramat kahaiyani Ngindrai pe kahari ngalan.

Pol iya nondriya kou ara para nongan hiyan kingau

12 Pe wawu nali pe pisu, unamiliy para wawu kapahasaniy tehe tesah irayah kili yo, ara isopwat para kimbusi nongan hiyan kingau. 13 Pwen pe hu ndramat masih para memere topo suwe king, pe hu masih hayah i, ara hu pahasaniy tehe tunan Kristus opu pwen urupo nondriya kou. 14 Pe tunan urupo nondriya kou, pwen nalihu pe pisuhu, ara hu wiri pwoke iro kili Yapan. Pe hu rahatini hu pe hu pohowe nongan hiyan pe hu kannoh pwi.

15 Pe ndrokonan hu hayah ara hupohowe nongna Kristus, paratesah, hu maimai ano pe hu kokou ano. Pe hu hayah ara hupohowe nongan hiyan iyau namiliwai pwokeyan mwayih. 16 Hu ndramat aro, ara hutora pohowe nongan iyau namiliwai, paratesah, hu pahasaniy tehe urupo nondriya kou ara tunan para kupenani nongan hiyan. 17 Pe hu ndramat hayah hu kanpohowe nongna Kristus kinyau ndriyai hiyan pwi. Hapeko nere hu iya nongan, hupa ndre urupo nondriya kou pe andre hu koroiki nopwaran kisa kili yo manau. 18 Hapeko kiniyki nopwaran kinsa kili yo pwi, upwes iya aliy. Pe hiyan para aliy, ara nongna Kristus hu pohowei, konan hu pohowei hupohowe nongnan iyau lohongai ndrokonan ndre pwasoyou ndre mwomwan, melit hiyan ara tehe nongna Kristus, ara topo pohowei. Pwen tunan aro ko, pwen upwes, pe andre kuro pwes manau. 19 Paratesah, upahasaniy tehe wawu sopwat pe wawu tohun iya kili Ngindrai pe iyki Mwoiwan Haiyan ta Yesu Kristus, pe tesah kintayah kinsa kili yo, ara andre kimbusi yo kuro mwoimwoi. 20 Pe lohongo pwokeyan iya melit itapo isa, ara andre kunmasi kinna mbulyo pwi, hapeko kiro mahapo kiya pe lang masih, ara andre kurahatini yo. Pwen pe melit masih kumbusiy, konan kumat ndre kuro mwalen, ara andre kuhari ngala Kristus. 21 Paratesah, lohongo toro, kuro mwalen, ara yo ata Kristus. Pe kapa kumat, ara andre kuwiri hiyan kiyau aliy. 22 Pe kapa kuro ndron mwalen kiya nombuwe, ara andre kuro mbusi mbulen ta Kristus manau. Hapeko ukowu namiliwo, para kuro ndron mwalen, ndre kumat. 23 Pe yo urupo nondriya lohongai malndra ara: Unamiliy para kumat pe kuro mwalen kili Kristus kiro kol paingan yang, mepo andre kiya hiyan masih.

24 Hapeko iya hiyan tawawu, pwen urupo ndron mwalen. 25 Pwen aro ko, ulohonganiy tisingiy tehe andre kuro ndron mwalen sura wawu para kusopwat wawu, para akapwotisingi lohonga wawu, pe andre kupwes kiyapolo lohongai ndrisiyon. 26 Pwen pe kapa kumindron sura wawu yi, pwen tunan yo ko, pwen andre wawu kahari ngala Kristus Yesu.

Akaranuhuyani mipwan tawawu kiyapolo nongan hiyan

27 Pe melit hiyan masih, ara kultuwayi wawu mbukenan ara kiro mwonen pe kiho ndruwa nongan hiyan ta Kristus. Pwen konan kusa nime wawu ndre kuro mawen ndre, pe kuhulong wawu, ara andre kupahasaniy tehe wawu tora tine pwokeyan, pe andre akoro hamou kiya mwoiwa wawu, pe tukapo pahun tehe worou hamou opu, kiya lohongai ndrisiyon para nongan hiyan.† 28 Pe wawu mbuna akanoh kata hu mepo hu mwisnani wawu. Akoro tine pwokeyan, pwen kapa wawu kambusi toro, ara andre kirayah kinima melit kiya kili tehe Ngindrai andre kipwalngani hu. Paratesah, Ngindrai opu imbusi hu melit masih irayah toro. 29 Upwai toro paratesah, iyata Kristus opu, pwen andre wawu kapwotisingi lohonga wawu kiya kili yiy o, ara pwi, hapeko wawu kuni nopwaran iya ngalan. 30 Pe wawuya nondriya nopwaran ara iya harong o, tehe wawu kannime yo kunkuniy pwen, pe wawu hilingiy tehe urupo kuni nopwaran manau.

2

Akaiki wawu kaya pwan pe akoro ndruwa kultuw ta Kristus

1 Pe tehen torako, wawuppai iyapolo Kristus ara imbusi wawu tora tine pwokeyan, pe ndriyan imbuluhi wawu pe ipwokere wawu. Pe wawu ngara katotohun kiyapolo Mwoiwan Haiyan, pwen Kristus ipwaingani kultuw hiyan pe koyun isikirani wawu. 2 Pe akoro ndruwa lohongai aro, pwen andre akambusi yo kupwesai, pe namiliwa wawu kiro handra ko, pe wawu karayah hamou o kiya mwoiwa wawu, pe lohonga wawu kiro handra ko 3 Pe wawu mbuna akambusi wawu tehe wawu hiyan iya, iya kili hu hayah, pe mbuna akambusi handra melit para akahari ngala wawu kiya aliy, hapeko akaiki wawu kaya pwan, pe akanime hu hayah ara tehe hu hin isata wawu mbukenan. 4 Pe wawu mbuna kanimnim para hiyan tawawu mbukenan, hapeko kanimnim kiya tesah hiyan ta hamou-hamou tawawu yi.

5 Pe susuye tawawu kiya kili hamou-hamou tawawu, ara lohonga wawu kiro handra ko tehe ta Kristus Yesu.

6 Pe Kristus ara kultuw tan iya harong o tehe ta Ngindrai, hapeko kinlohonganiy pe kinkekei tehe pwoke masih iro kili yiy iya harong o tehe ta Ngindrai, ara pwi.

7 Hapeko yiy imbusi yiy mbukenan irayah mwaihei o, pe iwiri kultuwayin ndrokonan, tehe ndramat hamou para poya mbulen,

pe iwiri kaipisa ndramat pe irayah tehe ndramat.

8 Pe iya mulan para irayah tehe ndramat,

iyki yiy iya pwan, pe ihilingi nongna Ngindrai para kimat, pe rapaingi yiy iya kei tondrih tehe ndramat hamou para tandroindroi.

9 Pe tehen tora ko, pwen Ngindrai isoli yiy iya kol paingan masih,

pe ngalan iykiy, ara ihohin masih iya hu ngalahu melit masih.

10 Pe iya ngala Yesu opu, hu ndramat masih kene, ara andre katukuruhu, hu melit para kol paingan yang, pe hu melit topo ndrita kol pwan, pe hu melit para pahandra pwan,

11 pe andre hu ndramat masih, ara andre kapohowei tehe Yesu Kristus ara yiy Yapan.

pe andre hu kahari ngala Tamarou Ngindrai.

Melit masih wawu nakambusiy, ara wawu mbuna akawong soyon

12 Pwen tora ko wawu kowase mepo nere imwonen, wawu ngara kahalong nongna Ngindrai—pe konan kuro sura wawu ndre kuro mawen, hapeko iromwonen kunto pwi—wawu koro pahandra nohowai namandran ta Ngindrai para akawiri sopwat hiyan atawawu. 13 Paratesah, Ngindrai mbukenan, ara ita pombulen kili wawu, pe iyki namiliwan pwokeyan para akambusiy, pe yiy mbukenan ipwokeyani wawu para akoho ndruwa namiliwan hiyan.

14 Pe melit masih wawu kambusiy, ara mbuna akapanguluwaniy ndre akapepet, 15 pwen pe andre akoro mwonen pe akoro howen, pe hamou kinlahiy kipa mwomwan ita kili wawu, ara pwi. Pwen tehe hu noru Ngindrai, tokuya wawu, ara hape mwomwan mbuna kiro aliy mwalinga hu hasap mepo kultuwaye hu kimwonen pwi. Pwen andre wawu kalenganiy mwalinga hu tehe hu piriy huhora yang. 16 Pe akapwahatini wawu kiya nongan para taleh. Pwen kapa akambusiy tehen toro, pwen kiro mwonen lenge Kristus kimui kisa, ara andre kusikiye yo kiya aliy. Paratesah, andre kileu tehe mbulyo masih umbusiy mwalinga wawu, ara kinna mwaihei o pwi. 17 Hapeko konan kapa ndreye kimuw tehe wain hutilingiy tehe yukyuk sih, iya ndrita yukyuk, pwen ara tehe lohongai ndrisiyon tawawu, mepo wawuikiy tehe yukyuk iya kili Ngindrai. Pwen upwes isasura wawu masih. 18 Pwen wawu yi, ara akapwes kisa sura yo.

Timoti hilu Epaprotitus

19 Pe kapa namiliwai pwokeyan ta Yapan Yesu, pwen ulohonganiy tehe andre kindrou pwi ko, andre kupwandrisa Timoti kisa kili wawu, pe andre kiyki pwesai kisa kili yo kapa kuhulong titiye tawawu. 20 Pe hamou kinto iye ara tehe yiy pwi, mepo andre kipwaingani ndriyan hiyan para pwokere tawawu kiya sehe melit kapa kirayah. 21 Pe hu ndramat masih ara hu ngara kannimnim kiya namiliwahu mbukenan, pe hukanlohongani hiyan ta Yesu Kristus pwi. 22 Hapeko wawu pahasaniy tehe Timoti ara kinpwaingani yiy mbukenan, paratesah, ipo mbulen sura yo iya mbulya nongan hiyan, tehe mbunah kamai hamou ngara kisopwat taman. 23 Pe tehen torako, ulohonganiy para kindrou pwi ko andre kupwandrisa yiy kisa kili wawu para kisa nime wawu kiya tesah iripo rayah kili yo tapeh. 24 Pe lohongo ipwoke iya kili Yapan tehe kindrou pwi ko andre yo mbukeno kusa kili wawu.

25 Pe ulohonganiy i tehe hiyan para kupwandrisa Epaprotitus kimui kisa kili wawu, yiy mepo nali pe ndramat ngara kipombulen sura yo, pe yiy ndram hamou. Pe yiy i, ara ndramat hamou para sapiya nongan tawawu mepo wawu pwandrisa yiy para kiro sopwat yo kiya tesah undroisiy iya aliy. 26 Pe lohongan ara itti wawu masih pe inamiliy para kinime wawu paiwe yi, pe lohongan ara kinikuw pwi, paratesah, wawu kanhilong yiy tehe imwa. 27 Pe yiy ara imwa ndrokonan, pe pakeh kimat. Hapeko Ngindrai ara koyun isikirani yiy, pe koyu Ngindrai kinsikirani yiy o pwi, hapeko koyun isikirani yo yi, pe andre kisopwat yo pe andre kunkuni nopwaran kiropo kiya manau pwi. 28 Pwen tehen tora ko, ndriyo itine para kupwandrisa yiy kisa, pwen kiro mwonen akanime yiy, ara andre wawu kapwes, pe ndriyo andre kinpworu pwi. 29 Pwen pe akarawulohani yiy kiyapolo pwesai namandran ta Yapan, pe hu ndramat tehe yiy, ara akahaiyani hu. 30 Paratesah, sopwat mepo wawu mbukenan kanlahiy para akasopwat yo kinna aliy pwi, ara iwiri noku pe iyki mwoiwan para kisopwat yo kiya aliy, pe pakeh kimat kiya mbulya Kristus.

3

Wawu mbuna akaiki lohonga wawu pwokeyan kiya namiliwa wawu para nombuwe wawu

1 Wawu nali pe wawu pisu nongno iyahapwen, ara akapwes kiya kili Yapan! Pe kinmbusi ndriyo kiporu para kuratuluwi hu nongan kiya harong o kisa kili wawu paiwe yi, ara pwi. Pe hu nongan ara, ara para kiro penani wawu.

2 Pe wawu koro hinehes kiyata hu ndramat ngara hu kambusi hu kultuw pwassin tehe hu mwiy puyap, mepo hu ngara kasosondrih sangi ndramat. 3 Paratesah, yihu mepo hu kanwiri sosondrih ndrokonan, mepo yowu ngara katotohun kiya kili Ngindrai iyau kili Mwoiwan Haiyan isopwat tou. Pe yo usikiye yo iro kili Kristus Yesu, pe yowu konho rahatini lohonga yowu kinna tahu ndramat sosondrih iya sangi hu, ara pwi. 4 Pe yo mbukeno ara urahatini lohongo, ara ma ndroiyin. Pe kapa hamou kipa yiy ma ndroiyi lohongan, pe kirahatini lohongan i kiya hu melit para nombuwe ndramat, pwen yo, ara lohongo soyon iya. 5 Yo ara sosondrih iya sangi iro mwonen lang mandrolwoh, pe yo ara ndramira Yisrayel hamou, pe uyau ndraye Penyamin, pe yo ara hamou Hipuruw, pe yo ara ndraye Hipuruw imwonen iho ndruwa nongan para pwahanou, pe yo ara hamou Parisiy, 6 pe lohongo ipwoke imwonen para kupwalngani ekklesiya; pe iho ndruwa nongan para pwahanou, tesah umbusiy ara kultuw imwonen, pe mwomwan handra kinto aliy pwi.

7 Hapeko hu melit mepo ngara kuwiri hiyan kiyau aliy, ara mahapo unimei tehe iya mwaihei o tunan iya tesah Kristus kinmbusiy kinsa to. 8 Pe tesah i, unimei tehe hiyan kinyau aliy pwi ko, iro mwonen unime pwoke pe usa pahasani Kristus Yesu Yapan to. Pe tunan yiy opu, melit masih ara, ara hu tali yo. Pe unimei tehe melit masih, ara iya mwaihei o isa kili yo, pe andre kuwiri hiyan ara kiyau kili Kristus opu. 9 Pe andre kuppai sura yiy, pe kunto ndruwa Nongan Para Pwahanou pe urayah mbukena kultuw imwonen ara pwi, hapeko uiki lohongai ndrisiyon to iya kili Kristus—pwen uwiri kultuw imwonen mepo iyau kili Ngindrai iyau lohongai ndrisiyon. 10 Pe yo unamiliy para kupahasani Kristus—pe kupahasani pwoke para kimat pe titine tan, pe kususuye sura yiy kiya nondriya hu nopwaran tan mepo ikuniy, pe kurayah tehe yiy, iya kimat tan. 11 Pwen pe tehen aliy o, lohongo ara kiro mwonen lang para kumat pe kusa tine.

12 Pe kunpwai tehe mbulyo masih kinsa hapwen, ara pwi, ndre Ngindrai kinmbusi yo kunsa rayah imwonen, ara pwi, hapeko urupo nohonou para kupwokeyani yo para kuwiri kene, paratesah, Kristus Yesu kinwiri yo, para kurayah atan. 13 Pwen wawu nali pe pisu, mbulyo para kumbusiy, ara kupa kunmbusiy kinsa hapwen, ara pwi. Hapeko melit handra hiyan masih, ara koyu kimayit tesah kinna, pe lohongo kiya tesah itapo isa. 14 Pe upwokeyani yo iya tesah kantakiniman ita para kuwiri kene mepo Ngindrai kintakinimo pwen iyau kili Kristus Yesu para kuya kol paingan yang.

Akoho ndruwa kultuwayi Pol

15 Pe worou masih mepo lohongarou iman, ara tukawiri lohongai para hu melit iye. Pe kapa akanlohonganiy kinna aharong tehe yo pwi, pe wawu lohonganiy handra, ara Ngindrai andre kimbusiy kileu kisa kili wawu yi. 16 Pe akapwokeyani kultuw hiyan, mepo worou kanwiriy pwen.

17 Wawu nali pe wawu pisu, akoropolo yo pe akoro ndruwa kultuwayi, pe akoho ndruwa kultuw tehe towu, pe mara wawu kiro ta hu mepo humbusi hu tehe yowu yi. 18 Paratesah, tehe lang masih mamu kinna ngara kupwai kisa kili wawu, pe mahapo upwai paiwe yi iyapolo ndruimoro, pe hu ndramat soyon, ara kultuwayihu ngara kimwisnani kei tondrih ta Kristus. 19 Hu ndramat tora, ara kamulan tahu ara andre kapohonani mwomwan, pe ngindrai tahu ara purahu, pe huhuri ngalahu iya tesah mepo andre kiyki masirai kiya kili hu. Pe lohongahu ara ngara kiro hu melit para kol pwan. 20 Hapeko worou ara kolo rou kol paingan yang. Pe lang masih ngara tukalonge Ndramat para Sopwat tou kiyau ara, mepo Yapan Yesu Kristus, 21 yiy mepo pwoke imira kili yiy para melit masih kiro pahandra pwoke tan, pe andre kisuluyani nombuwe worou para kol pwan kirayah tehe nombuwen mepo nganan iya.

4

Nongan iyahapwen para karahatini ndramat pe koro ndriya sih

1 Pwen tehen torako wawu nali pe pisu mepo ndriyo ngara kimbulihi wawu, pe lohongo ita kili wawu, wawuiki pwesai isa kili yo, pe wawu ara kasapai to. Pwen wawu koro tine pwokeyan kiya kili Yapan kiya sai aro. Pe wawu ara kowase pe nere imwonen.

2 Pe yo urakamam iya kili Yuwotiya pe urakamam iya kili Sintaike para lohonga hilu, ara kiyawule handra ko kiya kili Yapan. 3 Pe usok wawu yi, susuyo imownen, tehe wawu kasopwat hilu pihin iye mepo hilu susuye isa sura yo iya nongan hiyan. Pe iyapolo Kelement, pe hu nali masih mepo hu pwotisingi lohongahu pe ngala hu, ara ita puk para taleh.

Nongan iyahapwen

4 Pe akapwes kiya kili Yapan lang masih. Pe nakupwai paiwe yi tehe: Akapwes! 5 Pe kultuwayi wawu waison ara, ara akapwainganiy kiya kili hu ndramat masih. Yapan pakeh andre kisa. 6 Pe wawu mbuna akalohonge soyon kiya melit handra, hapeko kiho nondriya hu nopwaran masih, ara akatohun pe akarawuloh, pe akaiki soksok tawawu kiya kili Ngindrai. 7 Pe ndriya wayis ata Ngindrai mepo iyki lohongai ileu masih, ara andre kiro penani ndriya wawu pe lohonga wawu kiya kili Kristus Yesu.

8 Pwen wawu nali pe pisu, nongno isahapwen toro, tesah ndrokonan, tesah hiyan, tesah imwonen, tesah howen, tesah wawu namiliy, tesah mepo lohonga wawu inamiliy tisingiy—pe kapa tesah hiyan masih pe andre kihari ngala wawu—ara akalohongani hu melit aro kene. 9 Pwen akatokuyani tesah mepo akanwiri hinonou para aliy, ndre tesah akanwiriy, ndre akanhilingiy—ndre akannimei kili yo. Pe Ngindrai para ndriya wayis andre kiro sura wawu.

Pol irawuloh iya hu yukyuk

10 Pe upwes namandran iya, iya kili Yapan tehe mahapo lohonga wawu ara itti yo paiwe yi, pe lohonga wawu ara iripo kili yo. Pe ndrokonan ara lohonga wawu itti yo, hapeko sai para akapwainganiy, ara pwi. 11 Pe yo kunpa toro paratesah, undroisi melit, ara pwi, tunan ara kunpahas pwen iya kultuw para kuwayis o kuro, konan tesah mwomwan kirayah kili yo. 12 Pe upahasaniy andre kuro tapeh konan undroisiy, pe upahasaniy andre kuro tapeh kapa sohoyo soyon. Pe kunwiri hinonou pwen tehe kuya nondriya nopwaran masih ara, ara hiyan o isa kili yo, konan anandrino soyon, ndre soyon pwi, ndre sohoyo hape ko. 13 Pe ulahi para kumbusi melit masih kene aro kiyau pwoke ta Kristus mepo iykiy isa kili yo.

14 Hapeko hiyan para wawu kasusuye kisa sura yo kiya hu nopwaran to. 15 Pe wawu para Pilipai ara wawu pahasaniy tehe hu lang kanna, wawu sopwat mbulya nongan hiyan, iro mwonen uyau uya kol namandran iya Masetoniya, ara ekklesiya sih kinhang handra melit pwi iya lohongai para yukyuk, pe lohongai para akapo, ara wawu ko, 16 paratesah, iro mwonen uro kol ngawan Tesalonaika, ara wawu rapeye melit ken iho ken isa kili yo iro mwonen undroisiy. 17 Pe mbuna akapandre unamili hu yukyuk tawawu, ara pwi, tesah unamiliy, ara para Ngindrai kipo hiyan kisa kili wawu. 18 Pe kunwiri kene topwei pe melit ara ipep masih, pe hu yukyuk mepo wawu pwandrisa Epaprotitus pe iwiriy isa, ara kunwiriy. Hu yukyuk tawawu, ara tehe yukyuk ngonohon layin mepo hiyan masih, pe Ngindrai ipwes iya yukyuk ara. 19 Pe Ngindrai to ara menmenan soyon iya, iyau kili Kristus Yesu, yiy andre kiyki melit masih mepo wawu ndroisiy.

20 Pe andre tukahari ngala Ngindrai Tamarou, mepo andre kinto pe kinto. Ndrokonan.

Nongna Pol iyahapwen

21 Pe akapa ndrokololang kiya kili hu yau ta Ngindrai haiyan kili Kristus Yesu. Pe nali hu pe pisu hu mepo hutopo sura yo, ara hupwanos ndrokololang isa kili wawu. 22 Pe hu yau ta Ngindrai haiyan masih hutopo iye, ara hupwanos ndrokololang isa kili wawu, hapeko yihu ndramat mepo hupwotisingi lohongahu mepo hu ngara kapo mbulen kiro suwe Sisar opu.

23 Pe pahas ta Yapan Yesu Kristus, ara kiro sura mwoiwa wawu. Ndrokonan.

* 1:1: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

† 1:27: v.13. T/P: Sisar–T/P: ndramat pohon para kol pwan

TITUS

1

2

3

Titus

Nongan Pol Iratuluwiy Iya Kili Titus

English: Titus

Tok Pisin: Taitus

Nongan Imu

Titus ara yiy hamou ndramira Yutah pwi. Hapeko iro mwonen irapaiwani ndriyan pe irayah Kristen hamou, pwen isopwat Pol iya mbulyan. Inimnim tehe Pol ara itali Titus iro ndron mbuson Krit, para maran kiro mbulya ekklesiya kiro ariya.

Nongnan mamu ara ipa toro: kultuwayi hu ndramat para mbuson Krit, ara hiyan pwi. Pwen pe kapa ndramat hamou pakirayah yapane ekklesiya, ara kiho ndruwa hu kultuw hiyan opu. Pwen Pol iratuluwi nongan iye iya kili Titus iya kultuw para kahanuwani hu ndramat hamou-hamou: tehe hu parangoloh pe hu pihi parangoloh, pe hu wihou, pe hu ndramat para pwandrendres.

Nongan nakiyahapwen ara ipa toro, Titus kihinuwani hu ndramat para hu koro ndriya sih pe kambusi kultuw hiyan kiya kili hu hayah i, pe hu mbuna kahangas pe karasisingat.

1

1 Yo Pol, ndramat hamou para poya mbulya Ngindrai. Pe urayah aposel hamou ata Yesu Kristus para kapwokeyani lohongai ndrisiyon mepo Ngindrai kinpirani hu, para kupwokeyani lohongahu iman, pe hu kapahasani nongan ndrokonan mepo andre kiluwani worou kiya kultuw haiyan. 2 Yo nakusopwat hu para hu kapwotisingi lohongahu, pe hu kawiri lohongai ndrokonan kiya sehe melit itapo isa, pe kalonge Ngindrai kiyki taleh andre kinto-kinto kiya kili hu. Ndrukoluw kinna, tandrohonga Ngindrai kinmangsani melit handra-handra kintayah mapu, ara yiy kintandrangan para kiyki taleh ara, kisa kili worou. Pe yiy kinho pwasoyou pwi. 3 Pwen isarahihini lengen imwonen, yiy ipwaingani nongnan isa leu iyau pohoweya nongan. Ngindrai ara ndramat para sopwat tou, pe welen iso isa kili yo pe iyki nongnan isa kili yo para kupohowe nongnan.

4 Titus, yo uratuluwi nongan iye isa kili wou. Wou noru ndrokonan, pe lohongarou ndrisiyon ara iyawule ko. Pahas pe ndriya wayis ta tamarou Ngindrai pe Yesu Kristus, ndramat para sopwat tou, ara kiro polo wou.

Mbulya Titus iro mbuson Krit

5 Ndroiyi lohongai para utali wou aro ndron mbuson Krit, ara para wou amwaniyani hu payapaya mbulen hutora masusuwat ndron ara, pe para arakinima hu pohon para ekklesiya kiro hu kol ngawan masih, tehe mepo kunpwai kinsa kili wou mamu kinnaliy. 6 Pe pohon hamou para ekklesiya, ara kultuwayin kiro mwonen kiya mbulmara hu ndramat, pe nambuyun ara pihin hamou opu. Pe norun hu, ara hu koro pwotisingi lohongahu, pe hu mbuna karandroindroi pe kandrihisani nongan. 7 Ndramat ihohin para kiro nimnim kiya ekklesiya, ara yiy ngara kiro pwokere mbulya Ngindrai kiro mwonen, kiya mbulmara hu ndramat. Pwen mbuna kisikiye yiy, pe ndrinan mbuna kilokuh kileh, pe mbuna kiro wayani kuimwa ndran ngahan, pe mbuna kirahatai, pe mbuna kihimolou pe kiyingurani hu ndramat para kiwiri memelit tahu. 8 Hapeko yiy tehe ndramat para pwokereya hu ndramat ngara hu kasa suwen, pe ndramat para kinamili hu kultuw hiyan, pe yiy ngara kirahatini yiy mbukenan, pe kultuwayin imwonen pe haiyan, pe ngara kihaiye yiy mbukenan. 9 Pe yiy ngara kipwotisingi nongan ndrokonan mepo hu kanhinuwani yiy kinnaliy. Pwen pe yiy ilahiy para kipwokeyani lohonga hu ndramat kiya hinonou imwonen ta Ngindrai, pe ilahiy para kirakokowai kiya kili hu ndramat mepo ngara hu karasisingat kiya hinonou imwonen ara.

10 Upwai tehen toro, paratesah, hu ndramat soyon tora ekklesiya para Krit, ngara hu kandrihisani nongan, pe ngara hu kapwasohowani nongan pe kapakarawani lohonga hu ndramat. Hu ndramira Yutah hayah, ara tehen aliy–hu mepo ngara hu kapwokeyani lohongai para sosondrih. 11 Yihu ndramat tehen tora, ara ngara hu kayungurani hu ndramat para kawiri hu memelit tahu tehe singayai, pwen pe ngara hu kahanuwani hu ndramat kiya kultuw kinmwonen pwi. Pe iya kultuw tehen tora ko, ngara hu kapakarawani lohonga hu ndraisih mwanye. Pwen pe akasiyi pohohu para hu mbuna kambusiy tehen tora. 12 Ara tehe poropet hamou tahu mbukenahu para mbuson Krit kinpwai, kinpa, &lt;&lt;Hu ndramat masih para Krit, ara lang masih ngara hu kapwasoyou, pe hu ara tehe hu puyap pwassin, pe tehe hu komkom ndrinamerehu soyon.&gt;&gt; 13 Pe nongnan ara, ara ndrokonan. Pwen pe apomate hu tisingiy, para lohongahu koro ndrisiyon. 14 Pe hu mbuna kahilingi hu pweheriya hu Yutah, pe nongan pwandrendrehe tahu ndramat opu, mepo ngara hu kandrihisani nongan ndrokonan. 15 Pe melit masih kene, ara howen iya kili hu hiyeh mepo hu howen iya mbulmara Ngindrai. Hapeko iya kili hu hiyeh kultuwayihu pwassin iya mbulmara Ngindrai, pe hu kanpwotisingi lohongahu kinna kili yiy pwi, ara handra melit howen kili hu pwi. Paratesah, lohongahu pe hingorowa mwoiwahu kene ara pwassin. 16 Pohohu ngara hu kapwai tehe hupahasani Ngindrai, hapeko kultuwayihu, ara kinpwainganiy pwi. Yihu ara kahamondrokarai, pe hu ngara kandrihisani nongan pe hu kanlahiy para hu kambusi kultuw handra hiyan pwi masih.

2

Hinonou para hu ndrokoyirayi sih-sih kawiriy

1 Titus, wou ara ahanuwani hu ndramat kiya hu hinonou koho ndruwa lohongai imwonen ta Ngindrai. 2 Pe ahanuwani hu parangoloh para hu mbuna kayin wain kiya soyon, pe para hu karayah hu ndramat mepo kultuwayihu ngara kimbusi hu ndramat kahaiyani hu, pe para hu karahatini hu mbukenahu, pe para hu koro tine imwonen kiya lohongai ndrisiyon, pe kiya namiliwai, pe kiya ndriya pwoke nondriya hu nopwaran.

3 Pe tehen aliy opu, ahanuwani hu pihi parangoloh para tokuyahu koho ndruwa kultuwayi Ngindrai. Pe hu mbuna kapwasoyou para kapwasimiri ngala hu ndramat, pe mbuna hu kanimhinganiy para kayin wain soyon. Hapeko hu kahanuwani hu ndramat kiya lohongai hiyan. 4 Pe hu kahanuwani hu pihindrahin para ndriyahu kambuluhi kamai tahu pe noruhu, 5 pe hu karahatini lohongahu pe hu koro howen kiya mbulmara Ngindrai, pe hu koro ponokulani nondriya seu, pe hu koro pwaingani kultuw hiyan kiya kili hu ndramat, pe hu koro pahandra nambuyuhu. Pwen kapa hu kambusiy tehen tora, andre hu ndramat kanlahiy para kapwasimiri nongna Ngindrai pwi.

6 Tehen aliy opu, apwahanou hu wihou para hu karahatini lohongahu. 7 Pe melit masih nambusiy, ara aro pwaingani kultuw hiyan opu kiya mbulmarahu. Nondriya hinonou tam, kaipisam kipwaingani kultuw howen pe hiyan, pe tokuyam kiho ndruwa kultuwayi Ngindrai. 8 Pe nongnam ara kiro mwonen o, pwen andre hu ndramat kankahi mwomwan kiro aliy pwi. Pwen pe hu ndramat hiyeh pakalowani nongnam, ara andre hu kamasi, paratesah, hapesah mwomwan para hu karatuni worou kiya aliy, ara pwi.

9 Pe ahanuwani hu ndramat para pwandrendres o mwaihei, para hu koro pahandra hu namandran tahu kiya melit masih, pe para kapwesani hu, pe mbuna hu karapaiwani nongnahu. 10 Pe yihu mbuna kapokoiwani hu melit ata hu namandran tahu, hapeko hu kapwainganiy tehe hu namandran tahu, kalahiy para marahu kapahan katahu. Pwen pe kiya meresai masih, hu ndramat para pwandrendres o mwaihei ara, ara andre hu kanowi nongna Ngindrai, yiy hiyeh ngara kisopwat worou kaya lahayan, pe kiluwi lohonga hu ndramat.

11 Paratesah, pahas ta Ngindrai mepo ngara kiyki sopwat kisa kili worou, ara kinsa leu kinsa ngawan kinna kili hu ndramat masih. 12 Pe pahas ta Ngindrai, ara ihinuwani rou para tukapa pwi kiya kultuw mepo ata Ngindrai pwi, pe para tukapa pwi kiya namiliwai pwokeyan para mararou kilimiri hu melit para kol pwan. Pe ihinuwani rou para tokuyarou kiho ndruwa kultuwayi Ngindrai, pe kiro mwonen, pe kimbusiy para tukarahatini lohongarou, kiho nondriya lang hasap para mahapo, 13 kiro mwonen tukoro longe sehe lomwes hiyan ndrokonan itapo isa–lang mepo Yesu Kristus nakisarayah. Yesu ara Ngindrai namandran torou, pe Ndramat Para Sopwat, pe andre kisa yelan ngawan kiyapolo nonowa nganngana pwoke tan. 14 Yesu iyki yiy mbukenan isa torou para kirakonihi rou kasa mawen hu kultuw pwassin, para kisungani hu ndramat hasap mepo yiy ihaiye hu para hu karayah howen, pe karayah ndramiran mbukenan, mepo andre hu kasumwakmwak para kambusi kultuw hiyan. 15 Pwen hu melit aro kene, ara ahanuwani hu ndramat kaliy. Pe apwokeyani lohongahu pe apomate hu kiyapolo hu pwoke nopwaran masih. Ambusi tesah alahiy para ambusiy, para hu ndramat mbuna kanime wou tehe wou ndramat o mwaihei.

3

Akambusi tesah hiyan

1 Arakalahani lohonga hu ndramat masih para hu koro pahandra hu yapane kol pe hu poho kol, pe para koro hilingi nongnahu, pe koro hinehes para kambusi tesah hiyan, 2 pe para hu mbuna kapwasoyou para kapwasimiri ngala ndramat hamou, pe para hu mbuna karakokowai, hapeko para hu koro mbusi kultuw pahalan, pe para hu kapwaingani kultuw waison o kiya kili hu ndramat masih.

3 Apahasaniy tehe mamu kinna, lohongarou, ara waison pwi, pe tukonho hilingi nongan pwi. Pe Sinai ngara kipakarawani worou, pe ngara tukarayah pwandrendres o mwaihei para kultuw handra-handra para nombuwe ndramat pe pwesai mwomwan handra-handra para kol pwan. Pe ngara tukatokuyani kultuw pwassin, pe ngara tukamaimai kiyata hamou, pe ngara tukamwisnani hu ndramat, pe hu ndramat ngara kamwisnani rou i. 4 Hapeko iro mwonen Ngindrai, ndramat para sopwat worou, ipwaingani kultuw hiyan tan isa ngawan kiltou pe ndriyan imbuluhi worou, 5 pwen isopwat worou; pe ndroiyi sopwat tan, ara iyau koisirai tan opu, pe kinyau hu kultuw imwonen mepo tumbusiy, ara pwi. Pe isungani worou pe tukantayah tehe hu mbunah malaman, pe worou kantayah howen kinna Mwoiwan Haiyan. Pe tehen tora ko isopwat worou. 6 Ngindrai itilingi Mwoiwan Haiyan isa ndrita worou ara ipopo ko, iyau mbulya Yesu Kristus, ndramat para sopwat worou. 7 Pahas tan imbusi worou tukantayah imwonen iya mbulmara Ngindrai, pwen pe worou topo longe para kawiri taleh andre kinto-kinto, mepo Ngindrai kintandrangan kinsa kiltou kinna aliy. 8 Nongan masih ara, ara tulahiy para kapwotisingi lohongarou kaliy.

Pe yo unamiliy para wou apohowe waiyani tisingi hu nongan aro, pwen pe yihu hiyeh mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai, ara hu kaiki hu masih para hu koro mbusi tesah hiyan. Hu melit aro, ara mwayih iya pe andre kipo hiyan kiya kili hu ndramat masih.

9 Hapeko wawu koro mawen pepet nongan o mwaihei, pe takokowai pe takekei iya nongan para pwahanou ta Mose, pe iya nongan para titiye ta ndraye hu tumbu hu ndramat. Paratesah, hu melit masih kene aro, ara andre kinpo hiyan kinnata ndramat pwi; hu melit tehen tora, ara mwaihei opu. 10 Apwandrandrahani ndramat para tasumbuwani hu ndramat. Apwandrandrahani yiy porosih, ndre poroluwoh, para kihitohai. Pe kiyamulan kapa kinhilingi wou pwi, ara andrihisani wou aro mawen kili yiy. 11 Wou apahasaniy ndramat tehen tora, ara lohongan kinmeu pe ita mbusi pakut pwassin, pe kultuwayin mbukenan, ara kinyingani yiy.

Nongna Pol isahapwen

12 Yo nakupwandrisa hamou tahilu ndramat malmou aro, Artemas ndre Tikikus, para kisa kili wou. Pwen apwokeyani tisingi wou para asa kili yo koro kol ngawan Nikapolis, paratesah, kunmwaniyani lohongo pwen para kuro ariya kiho nondriya lang para nohai pe nowou. 13 Wou ambusi melit masih alahiy para ambusiy para asopwat Senas, ndramat para kimwaniyani nongan para tamwanye, pe kiyapolo Apolos, para andre hilu kandroisi hapesah pwi, kiro mwonen hilkoro tokai sai. 14 Pe hu ndramira tou ara hu kawiri hinonou para hu kaiki hu mbukenahu, para kambusi mbulen kileh para kasopwat hu ndramat hundroisiy hu melit nondriya lang sih-sih. Matisan hu koro ko mwaihei, pe hu kanmbusi hapesah hiyan pwi.

15 Yihu masih hiyeh hu topo sura yo, ara hurawulohani wou. Pe arawulohani hu mepo ndriyahu imbuluhi yowu iya lohongai ndrisiyon. Pahas ta Ngindrai kiro kili wawu masih.

PHILEMON

Pilemon

Nongan Pol Iratuluwiy Iya Kili Pilemon

English: Philemon

Tok Pisin: Filemon

Nongan Imu

Pilemon ara yiy ndramat hamou namandran. Yiy ara Kristen hamou para kol ngawan Kolossi. Ndramat para pwandrendres tan hamou, ngalan Onesimus, ara itali namandran tan pe iwop iya kol hakol. Pe Onesimus iro kol ara, pe ipohonani Pol pe irapaiwani ndriyan, pe ipwotisingi lohongan iya kili Yesu Kristus.

Pe lang ara, ara Pol iro nondriya kou, pe yiy kinlahiy para kiya nime Pilemon pwi. Pwen pe yiy iratuluwi nongnan sahin iye, para kiya kili Pilemon, pe iykiy iya kili Onesimus, pe ipwandrisa Onesimus iya kili namandran tan, Pilemon. Pe iripo nondriya nongan aro, ara Pol iwong iya kili Pilemon tehe mbuna kihingas ana Onesimus, ndramiran para pwandrendres. Ndramat para pwandrendres ara, ara kintayah Kristen hamou pwen, pe Pol ipwai para Pilemon kiwiri yiy kimui tehe nalin imwonen.

1

1 Yo Pol, yo ndramat mepo Kristus Yesu kinmbultuwe tahatini yo pe urupo kowan, pe urupo polo nalirou Timoti. Youlu ratuluwi nongan iye isa kili wou, Pilemon, kowase youlu ndrokonan, pe mbulyarou iyawule ko. 2 Pe youlu ratuluwi nongan iye iya kili pisurou Appiya yi, pe iya kili Arkippus mepo ndram hamou ngara kipo pahun surarou kiya mbulya Ngindrai ara, pe iya kili hu ndramira ekklesiya* mepo ngara hu karawurehu koro suwem. 3 Pahas pe ndriya wayis ta Tamarou Ngindrai pe Yapan Yesu Kristus, ara kiro sura wawu.

Pol irawuloh pe itohun

4 Pe lang masih ngara kutohun kiya kili Ngindrai to, ngara kulohongani wou pe kurawuloh kiya kili Ngindrai, 5 paratesah, uhulong ndriyam ngara kimbuluhi hu ndramat haiyan ata Ngindrai masih. Pe lohongai ndrisiyon iya kili Yapan Yesu. 6 Pe utohun tehe susuye tawawu isapolo yowu iya lohongai ndrisiyon, ara andre kimbusi worou kayirowe nokulani hu lomwes masih hiyan, mepo ngara tukawiriy kiyau kili Kristus. 7 Nali, namiliwam, ara iyki pwesai namandran isa kili yo, pe ipwokeyani yo, paratesah, wou ara ngara aiki pwesai kiya ndriya hu ndramira Ngindrai masih.

Koyu Pol iti Onesimus pe iratuluwi nongan iya kili Pilemon

8 Pwen tehen tora ko, yo ulahiy para kupwandrandrahani wou kiya ngala Kristus, para ambusi sehe lohongai mepo kinna konam para andre ambusiy. 9 Hapeko nakusok wou nokule kiyau lohongai para namiliwai mwalinga talu, pe mbuwali para kuiki nongan pwokeyan kisa kili wou. Yo Pol, urupo nondriya kowa Kristus Yesu, pe ndroiyin ara ko, urupo kou. 10 Pe usok wulaniy isa kili wou para ambusi kultuw hiyan kiyata noru, Onesimus. Iro mwonen uro nondriya kou, yo usopwat yiy para kipwotisingi lohongan kiya kili Kristus, pwen pe ndroyin ara ko upohowe yiy tehe noru. 11 Mamu kinna, ara imakokowu iya mbulen para kisopwat wou. Hapeko mahapo, kintapapahan hiyan kinna mbulen† para kisopwat talu malmou kene.

12 Pwen urupo pwandrisa yiy mahapo nakimui kisa kili wou—yiy ara tehe nere imwonen. 13 Yo upwes kapa kukaituwe yiy kiro ndron sura yo, pwen pe kiwiri nokum para kiro sopwat yo, ma urupo ndron nondriya kou para pohoweya nongan hiyan. 14 Hapeko mbuwali para kumbusi handra lohongai, kapa mamu anpa hiyan kinna aliy pwi; pwen pe kunkaituwe yiy pwi. Paratesah, unamiliy para sehe lohongai nakirayah, ara andre kiyau ndriyam imwonen, pwen pe andre kuntamwalahani wou pwi. 15 Onesimus ara itali wou hape mendreheh. Matisan tunan ara ko, pwen andre awiri yiy kimui paiwe, pe kiro polo wou masih. 16 Pe mbuna alohonganiy tehe yiy ndramat hamou para pwandrendres o mwaihei, ara pwi. Hapeko yiy andre kiramwaitini ndramat para pwandrendres, pe kirayah tehe nalim mepo ndriyam imbuluhi yiy. Ndriyo ara imbuluhi yiy namandran iya, hapeko ndriyam andre kimbuluhi yiy kihohin kili yo, tehe ndramat hamou para pwandrendres, pe tehe nalim hamou nondriya Yapan kene.

17 Pwen kapa anime yo tehe susuyam imwonen iya mbulya Kristus, pwen arawulohani yiy tehe ngara arawulohani yo. 18 Pe kapa kinmbusi kultuw handra mwomwan, ndre hape nahanah tan imira ndron kili wou, ara aikiy kiya pahandra ngolo. 19 Yo Pol, uratuluwi nongan aro iya nimo mbukeno, pe andre kupo soiwi nahanah ara. Pe nahanah tam iripo kili yo yi, ara nahanah para mwoiwam mbukenam. Hapeko mbuwali para kuwong kaliy. 20 Ehe, nali. Iya ngala Yapan, unamiliy para ambusi kultuw hiyan iye kisa kili yo. Talu ro tehe ndramira Kristus, pe kapa ambusi kultuw aro ko, pwen andre kiyki pwesai kisa ndriyo. 21 Pe upahasaniy ndrokonan tehe andre aro ndruwa nongno masih, pwen pe uratuluwi nongan aro isa kili wou. Pe upahasaniy tehe kultuw hiyan nambusiy kiya kili Onesimus, ara andre kiramwaitini kultuw hiyan mahapo urupo sok wou para ambusiy.

22 Pe nongan sahin i, ara upwotisingi lohongo tehe Ngindrai andre kihilingi totohun tawawu, para andre kitali yo kumui kusa kili wawu. Pwen aramwaniyani seu sahin atam kiro mwoimwoi, para andre kusa kuye matin aliy.

23 Epapras iripo nondriya kou ata Kristus Yesu sura yo, ara ipwanos nongan para kirawulohani wou. 24 Pe hu susuro para poya mbulen, Mak, Aristarkus, Temas, pe Luk, ara hupwai tehen aliy yi.

25 Pwen pahas ata Yapan Yesu Kristus, ara kiro sura mwoiwa wawu.

* 1:2: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

† 1:11: Ndroiyi ngalan, &lt;&lt;Onesimus,&gt;&gt; ara ipa, &lt;&lt;ngara kimbusi mbulen hiyan&gt;&gt;; ENG: &lt;&lt;Onesimus&gt;&gt; means &lt;&lt;useful.&gt;&gt;

Hipuruw

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Hipuruw

1

Noru Ngindrai Kamai ara ihohin iya iyata hu angelou

1 Koluw kinna, Ngindrai kinwong pwen lang soyon iya kinna kili tumburouhu iyau kili hu poropet, ara iyau hu sai handra-handra. 2 Hapeko nondriya hu lang mahapo nakiyahapwen, Ngindrai kinwong pwen kinsa kiltou kinyau kili Norun Kamai mepo kintakiniman, para kirayah mbukena hu melit masih. Pe iyau kili yiy opu Ngindrai imangsani kol pwan pe kol paingan yang masih. 3 Norun Kamai, ara yiy mbukena nganngana nonowa Ngindrai, pe iwiri kaipisa Ngindrai imwonen, pe melit masih irayah ara ngara kipwahatiniy kiyau pwoke pwokeyan para nongnan. Iyamulan para kintali hu pakut mwomwan ta hu ndramat masih kinhipwen, pwen iya imirampwan nima Ngindrai mot mepo Yiy Pwokeyan Masih ita kol paingan yang. 4 Pwen pe Norun Kamai ara, ara yiy ihohin iyata hu angelou, pe ngalan mepo Ngindrai iykiy, ara ihohin masih i iyata hu angelou.

Norun Kamai ara yiy iho hin masih iyatahu angelou

5 Paratesah, Ngindrai kinho pwai kinna ta hu angelou kipa,

&lt;&lt;Wou ara Noru Kamai;

pe mahapo kuntayah Tamam&gt;&gt;

Ndre kipa,

&lt;&lt;Yo andre kurayah Taman,

pe yiy andre kirayah noru Kamai&gt;&gt;

Ara pwi.

6 Pwen tehen tora ko, iro mwonen Ngindrai ipwandrisa norun ndrohan kamai isa kol pwan, ara yiy ipa,

&lt;&lt;Hu angelou masih ta Ngindrai, ara hu katotohun kiya kili yiy.&gt;&gt;

7 Pe Ngindrai iwong iyata hu angelou ipa,

&lt;&lt;Yiy imbusi hu angelou tan hurayah mwomwoyou,

Pe ndramiran hu para poya mbulyan, ara imbusi hu rayah ngana mwan.&gt;&gt;

8 Hapeko iwong iya kili norun Kamai, ara ipa,

&lt;&lt;O Ngindrai, ndrohonoku mipwan para king tam ara andre kinto pe kinto,

pe kultuw imwonen tam ara andre kiro mu tehe nes para kolo king tam. 9 Wou ndriyam imbuluhi kultuw imwonen pe amwisnani kultuw pwassin,

pwen tehen tora ko Ngindrai mepo Ngindrai tam, ara itumwi ndraikei para pwesai isa kili wou, pe iyki wou ahohin iyata hu susuyam masih.&gt;&gt;

10 Ngindrai iwong toro yi ipa,

&lt;&lt;O Yapan, koluw kinna wou amangsani ndroiyi kol pwan,

pe hu kol paingan yang ara mbulya nimam.

11 Pe yihu andre kahapwen, hapeko wou andre anto;

pe yihu andre kamwiyih tehe koyau hamou saken.

12 Wou andre akuimwani hu tehe koyau hamou para tamburah;

pe andre asuluyani hu tehe koyau hamou.

Hapeko wou andre aro tehen tora ko,

pe hu hayou tam andre kinhipwen pwi.&gt;&gt;

13 Pe Ngindrai kinho pwai kinna ta hu angelou kipa,

&lt;&lt;Ampwan kiyapwen nimo mot,

kipoo kuiki hu ndramat hu mwisnani wou

kaya pahandra pwelekam.&gt;&gt;

14 Hu angelou masih, ara hu mwomwoyou para poya mbulen Ngindrai, pe ipwandrisa hu, para hu karayah pwandrendres ta hu mepo Ngindrai andre kisopwat hu.

2

Nongan pwahanou para koro hinehes

1 Pwen tunan iye ko, worou kaponokulani tisingi nongan mepo kanhilingiy pwen, pwen andre tukanyos kanna mawen aliy pwi. 2 Nongan mepo Ngindrai iykiy iya kili hu angelou ara ndrokonan, pe kapa hu ndramat kandrihisani nongan para pwahanou pe kanto ndruwan pwi, ara andre hu kawiri korahu. 3 Kapa tukandrihisani ndramat mepo sopwat tan namandran, ara kinlahiy para kawop kora mwomwan pwi. Sopwat iye ara Yapan kinpohowei mamu, pe hu mepo hu kanhilingiy iyau kili Yapan, ara hupohowei imwonen o isa kili tou. 4 Pe Ngindrai ipwokeyani nongnan i, iyau hu kaipisa pwoke, hu kinima pwoke, pe hu ndraikiya pwoke handra-handra, pe hu yukyuk Mwoiwan Haiyan iyki, ara iho ndruwa namiliwan pwokeyan mbukenan.

Yesu irayah tehe ndramat imwonen

5 Ngindrai kinrakinima hu angelou para hu koro mu kiya kol pwan howen mepo itapo isa, ara pwi, kol pwan howen mepo yowu topo wong iya aliy. 6 Paratesah, nongan haiyan iye, ara hamou kintiyaniy pwen ita nongan sahin ipa toro:

&lt;&lt;Hu ndramat ara yihu hiyeh mepo lohongam ngara kiti hu,

pe noru ndramat kamai hamou, ara yiy hiyeh mepo ngara aro pwokere yiy?

7 Wou ambusi hu ndramat huya pahandra hu angelou ara ndrangan niwen pwi,

pe ahari ngalahu pe ahaiyani hu.

8 pe irakinima hu ndramat para melit masih koro pahandra pwoke nopwaran tahu.&gt;&gt;

Pe Ngindrai andre kiyki hu melit masih kiya pahandra pwokere tahu, hapeko lang mahapo ara tukanimei tehe melit masih kinna pahandra pwoke nopwaran tahu masih, ara mapu.

9 Hapeko tukanime Yesu. Ngindrai iyki yiy isa pahandran hape kili hu angelou, pe kinto ndrangan niwen pwi. Pe iya pahas ta Ngindrai, imat para kikonuh hu ndramat masih, paratesah, nopwaran para kimat iya nondriyan, ara mahapo Ngindrai kinsikiye yiy, pe kiniyki pwoke nopwaran kinna kili yiy.

10 Ngindrai ara ndroiyi melit masih mepo kintayah pwen hutopo, pe inimei tehe hiyan para Yesu kiya nondriya nopwaran para kimat, pe kimat tan ara, ara imwonen masih, paratesah, ihomu pe iluwani hu ndramat soyon hu wiri sopwat ta Ngindrai. 11 Pe Yesu imbusi hu huya howen para hu karayah haiyan, pwen yiy pe yihu mepo hurayah haiyan, ara andre hu karayah hapat. Pe Yesu kinho masi para kipohowe nali hu pe pisun hu pwi. 12 Yiy ipwai iya kili Ngindrai ipa,

&lt;&lt;Yo andre kupohowe ngalam kiya kili yowe hu,

pe kiro mwalinga hu ndramat huro mbultere hu, andre kupowaliy pe kuhari ngalam.&gt;&gt;

13 Pe ipwai paiwe yi ipa,

&lt;&lt;Andre kupwotisingi lohongo kiya kili yiy.&gt;&gt;

Pe ipwai paiwe ipa,

&lt;&lt;Yo iye, pe iyasura hu noru Ngindrai mepo kiniyki kinsa kili yo.&gt;&gt;

14 Pe norun hu ara hu ndramat manombuwehu, pe Yesu yi, ara irayah ndramat iyawule tehe yihu ko. Pe iyau kimat tan, ara ipwalngani Sinai mepo pwoke para kimat iro kili yiy — 15 pe kimat tan, ara isopwat yihu pe husa mawen kou para nohowai para kimat, pe para hukoro mwoimwoi. 16 Paratesah, ileu masih tehe Yesu kinsa para kisopwat hu angelou pwi, hapeko para kisopwat hu ndraye Apraham. 17 Pwen ndroiyin ara ko, yiy irayah tehe yihu imwonen, kultuwayin masih, ara iyawule ko tehe ndramat. Pe ilahiy para kipombulen tehe pris ihohin iya kili Ngindrai, pwen lohongai ndrisiyon tan, pe koisirai tan, ara imbusi yiy irandropwoye hu pakut mwomwan ta hu ndramat. 18 Paratesah, yiy mbukenan iya nondriya nohonou, pe ikuni nopwaran, pwen ilahiy para kisopwat hu mepo andre hu kaya nondriya nohonou.

3

Yesu ara ihohin kili Mose

1 Pwen tehen tora ko, wawu nali mepo wawu pwotisingi lohonga wawu, Ngindrai ara iyoh wawu iya yoholai tan haiyan. Pe lohonga wawu kippai kiro kili Yesu, yiy ara Aposel pe Pris Ihohin Ta Hu Pris Masih, mepo worou ngara kapohowe ngalan pe kaiki lohongai ndrisiyon torou kiya kili yiy. 2 Yesu iyki lohongan ndrisiyon iya kili Ngindrai, yiy ara Ngindrai irakiniman, pwen tehen tora ko Mose iyki lohongan ndrisiyon iya mbulen masih para yumwa Ngindrai. 3 Yesu ara kahaiyani yiy kihohin ta Mose, pwen tehe ndramat hamou ipuli seu hawum, ara andre kahaiyani ndramat ipuli seu, pe andre kanhaiyani seu pwi. 4 Paratesah, seu masih puli hu, ara ndramat hamou-hamou ipuli hu, hapeko ndramat ipuli melit masih ara, ara Ngindrai. 5 Mose ipwotisingi lohongan ndrisiyon tehe ndramat para poya mbulen iya mbulen masih para yumwa Ngindrai, pe iratiyani hu melit mepo Ngindrai kinpwai para andre kirayah kamulan. 6 Hapeko Kristus ara iyki lohongan ndrisiyon tehe noru Ngindrai Kamai, pe yiy ara yapane yumwa Ngindrai. Pe kapa worou ara suwen, pwen tukarahatinirou kiya melit itapo isa mepo lohongarou ipwoke iya aliy.

Pwahanou iya kili hu ndramat mepo hu kanpwotisingi lohongahu pwi

7 Pwen tehen tora ko, Mwoiwan Haiyan ipa,

&lt;&lt;Kapa nepo ahalingi mbulukoyu Ngindrai,

8 ara ndriyam mbuna kipwoke, pwen tehe hu tumbu wawu hu, mepo hu ndrihisani Ngindrai, pe hu nohonou Ngindrai tandrohonga huro kol ndrohoyin.

9 Ngindrai ipa, konan hu tumbu wawu hu kannime sehe melit kunmbusiy nondriya hayou mahaangui, hapeko hu pakahinonou para pakanohonou pwoke to.

10 Pwen tunan ara ko, ndrino ilokuh ta hu ndraye hasap para lang ara, pe upa;

&lt;Hu ndrihisani hu, pe mbuwalihu para hukoro ndruwa hu nongan para pwahanou to.&gt;

11 Pwen pe nondriya ndrina lokuh to, urandrangan pwokeyan isa kili yo mbukeno tehe andre hu kanna nondriya ngohongoh to pwi.&gt;&gt;

12 Pwen wawu nali, mara wawu kiro tawawu, tehe hamou tawawu mbuna kitali lohongan ndrisiyon pe kimbusi pakut mwomwan, pe kitali Ngindrai mwalen pe kiya mawen. 13 Tehe Nongan Haiyan kinpwai pwen ipa, &lt;&lt;Nepo&gt;&gt; wawu koro pwokeyani wawu hamou-hamou lang masih, pwen pe pwasoyou para pakut mwomwan mbuna kimbusi wawu akakaituwe ndriya wawu. 14 Paratesah, worou kansusuye kansa polo Kristus, pwen tukarahatinirou kiya lohongai ndrisiyon torou, tehe tukanmbusiy mamu kinna kipoo lang kiyahapwen. 15 Tehe Nongan Haiyan kinpwai kinpa;

&lt;&lt;Nepo, kapa wawu kahilingi mbulukoyun,

ara wawu mbuna kakaituwe ndriya wawu tehe mamu wawu ndrihisani yo.&gt;&gt;

16 Yihu ndramat ara ko, ara huhilingi yo, pe hu ndrihisani yo. Pe yihu ara ko yi, ara Mose iluwani hu masih, husa mawen Yisip. 17 Pe yihu ariya kopu, nondriya hayou mahaangui, Ngindrai ndrinan ilokuh tahu. Ndrinan ilokuh ta hu ndramat mepo hu mbusi pakut mwomwan, pe humat nombuwehu hu kene kol ndrohoyin. 18 Pe yihu ara ko, ara Ngindrai irandrangan pwokeyan iya kili yiy mbukenan para yihu andre kanna nondriya ngohongoh tan pwi, yihu mepo hukonho hilingi nongan pwi. 19 Pwen tukanimei, yihu kanna nondriya kol para ngohongoh pwi, paratesah, hu kanpwotisingi lohongahu pwi.

4

Lang Sapat para ngohongoh ta hu yowe Ngindrai

1 Pe tesah Ngindrai kintandrangan pwokeyan kinna aliy para kaya nondriya ngohongoh ara iripo manau. Pwen worou koro hinehes tehe Ngindrai mbuna kikahi hamou tawawu kiyos pe kinna nondriya ngohongoh pwi. 2 Nongan hiyan mepo tukanwiriy iripo kiltou, ara ihisoule ko tehe mamu hu Yisrayel kanwiriy. Hapeko nongan hu hilingiy ara, ara iya mwaihei o iya kili hu, paratesah, nongan hu wiriy, ara hu kanwiriy kinnapolo lohongai ndrisiyon pwi. 3 Pwen worou mepo tupwotisingi lohongarou ara andre tukaya nondriya ngohongoh mepo Ngindrai kintandrangan pwokeyan pwen kinpa;

&lt;&lt;Ndrino ara ilokuh pe urandrangan pwokeyan isa kili yo mbukeno toro;

&lt;Yihu andre kanlahiy para kanna nondriya ngohongoh to pwi&gt; &gt;&gt;

Nongan iye, ara ipwandrohonge iya lenge Mose, hapeko Ngindrai ara mbulyan para kimangsani kol pwan ara kinhipwen, pe kiningoh. 4 Paratesah, nongan sahin Nongan Haiyan iwong toro iya lang andrtoyoh para ngohongoh, &lt;&lt;Iro lang andrtoyoh imwonen Ngindrai ingoh iya hu mbulyan masih.&gt;&gt; 5 Pe ita nondriya nongan kinna ara ko, ara ipa toro, &lt;&lt;Yihu andre kanna nondriya ngohongoh to pwi.&gt;&gt;

6 Pwen nongan ara, ara iripo ndron tehe hu hayah o andre hu kaya nondriya ngohongoh. Pe hu para mamu nongan hiyan pohowei iya kili hu, hapeko hu kanna nondriyan pwi. Paratesah, hu ndrihisani nongan. 7 Pwen pe Ngindrai irakinima lang sih paiwe yi, ipohowei, &lt;&lt;Nepo.&gt;&gt; Hayou soyon iyamulan, Ngindrai iwong iyau kili Tepit tehe mamu kinpwai:

&lt;&lt;Nepo kapa akahilingi mbulu koyun,

ara mbuna akakaituwe ndriya wawu.&gt;&gt;

8 Yosuwa kinlahi para kiwiri hu ndramat kaya nondriya ngohongoh mepo Ngindrai irandrangan pwokeyan iya aliy, ara pwi. Pwen tehen tora ko Ngindrai iwong iya lang sih hirandron. 9 Pwen lang Sapat para ngohongoh sih ta hu yowe Ngindrai ara itandron. 10 Paratesah, yiy mepo iya nondriya ngohongoh ta Ngindrai, ara yiy i andre kingoh kiya mbulyan mbukenan, tehe Ngindrai yi ingoh iya mbulyan. 11 Pe worou ara tukapombulen tisingiy para tukaya nondriya ngohongoh ara, pwen pe andre tukansongsin tehe hu para mamu hundrihisani nongan pwi.

12 Paratesah, nongna Ngindrai ara iripo mwalen pe iripopo mbulen pwokeyan manau. Maramaran iya iramwaitini semela pahun maran malsai. Nongnan ngara kissi ndrokomatne namiliwa ndramat pe mwoiwa ndramat, kombura ndruwi ndramat pe mwoheyenga ndruwi ndramat, pe ngara kimwaniyani lohonga ndramat pe kultuwayi ndramat ita ndriyan kisa yelan ngawan. 13 Handra melit Ngindrai imangsaniy, ara andre kinkohon mbulmaran pwi. Melit masih andre karehei pe kiro yelan ngawan mbulmara yiy mepo andre tukaramwanye nongan kiya kili yiy.

Yesus ara yiy Pris Ihohin Iyata hu Pris Masih

14 Pwen tehen tora ko, worou ara ma pris torou hamou ihohin tahu pris masih mepo kinna toton kinna kol paingan yang, Yiy ara Yesu noru Ngindrai Kamai. Pwen lohongai ndrisiyon torou ngara tukawong kiya aliy, ara tukapwotisingiy. 15 Paratesah, pris ihohin iyata hu pris torou, ara ilahi koyun kisirani rou kiya hu mwomwan torou. Pe yiy ara iya nondriya nohonou handra-handra tehe worou tuya nondriyan—hapeko handra pakut mwomwan kinto kili yiy pwi. 16 Pwen worou karahatinirou para kaya pakeh ndrohonoku pwanpwan ta king para pahas ta Ngindrai, pwen pe kiro mwonen tukandroisiy, andre tukawiri koisirai pe kakahi pahas tan.

5

1 Hu pris masih huhohin ara Ngindrai ngara kipirani hu huro mwalingahu ndramat, pe irakinimahu para hu karayah ndramat para mbulyan para hu kaya poho hu ndramat kaya kili Ngindrai. Pe mbulyahu ara para hu kambusi hu yukyuk para mwan kitimwiy para kirapiyani hu pakut mwomwan. 2 Yiy mbukenan ara ikose iya hu melit soyon, pe yiy ara kultuwayin waison kiya kili hu mepo husongsin. 3 Pwen tehen tora ko yiy mbukenan ara, andre kitimwi yukyuk para pakut mwomwan tan mbukenan, pe andre kitimwi yukyuk para kirapiyani hu pakut mwomwan tahu ndramat i.

4 Ndramat hamou kinlahiy para kiyki yiy mbukenan kiya yokyok tehe pris ihohin, ara pwi. Hapeko Ngindrai mbukenan andre kiyoh yiy, tehe kiniyoh Aaron. 5 Pwen pe Kristus i, ara yiy mbukenan, kiniyki yiy kinna yokyok tehe pris hamou ihohin, ara pwi. Hapeko Ngindrai ipwai iyatan ipa,

&lt;&lt;Wou ara noru Kamai;

nepo yo kuntayah Tamam.&gt;&gt;

6 Pe ita nongan haiyan sahin i, ara ipa;

&lt;&lt;Wou ara andre aro pris hamou kinto-kinto,

iyawule ko tehe Melkisetek.&gt;&gt;

7 Tandrohonga Yesu iro kol pwan tehe ndramat, ara itohun pe isoksok, pe irang mali yiy mandruimaran para Ngindrai kisopwat yiy para mbuna kimat. Pe Ngindrai ihilingi yiy paratesah, iro pahandra nohowai ta Ngindrai. 8 Konan yiy noru Ngindrai Kamai, hapeko ihilingi nongan opu, pe iya nondriya nopwaran. 9 Pe nopwaran iya aliy, ara imbusi yiy ilahiy para kipo ngalan kiya aliy. Pwen tora ko, yiy irayah ndramat para sopwat, pe iyki taleh iya kili hu masih mepo huhilingi yiy. 10 Pe Ngindrai irakiniman pe irayah pris ihohin iyawule ko tehe Melkisetek.

Nongan para koro rapapahan pe mbuna akasongsin

11 Nongan soyon ata Kristus tehe pris hamou ihohin tehe Melkisetek, ara iripo ndron para yowu pakapwai isa kili wawu, hapeko lohonga wawu ara ikairut. Pwen pe kinlahiy para karatiyaniy kisa kili wawu pwi. 12 Ndrokonan para aliy, ara wawu andre kantayah pwen tehe hu ndramat para hinonou, hapeko pwi, ndramat hamou andre kisa pe kihinuwani wawu paiwe yi kiya hu melit mendreheh-mendreheh ndrokonan para nongna Ngindrai. Wawu tora manau sus, mapu akanwiri anandrinai pwokeyan. 13 Yihu mepo hutora ndron sus, ara hu tehe hu mbunah malaman, pe nongan para kultuw imwonen, ara hu kowu iya aliy. 14 Hapeko anandrinai pwokeyan, ara atahu mepo hu kanpwoke, hu mepo hu rahatinihu, pe hu mbukenahu hu lahiy para kayirowe hiyan pe mwomwan.

6

1 Pwen tehen tora ko tukatali hu hinonou para melit mendreheh-mendreheh ta Kristus, pe tukarahatinirou pe tukaya hangoh kiya hinonou pwokeyan. Lohongai ndrisiyon tawawu para mamu iro kili Ngindrai, pe hu kultuw para karapaiwani ndriya wawu mepo ngara kiluwani wawu kiya kimat, ara wawu mbuna kamui kaya aliy. 2 Hu hinonou para kasumuluwani hu ndramat, pe hu hinonou para nima ndramat iyah iya paya ndramat, pe hinonou para kimat pe katine, pe para tamwanye mepo andre kinto-kinto, ara akataliy. 3 Kapa Ngindrai kipa hiyan kiya aliy, ara andre tukoro palte manau.

4 Ingandrah iya kapa hu mepo hu kanwiri pwoke iyau kili Mwoiwan Haiyan, pe hu kanwiri yukyuk para kol paingan yang, pe hu kanime ngana Ngindrai, 5 pe hu kanhingorowe hiyan para nongna Ngindrai, pe hu kanhingorowe pwoke para lang mepo Ngindrai andre kirayah yapane hu melit, 6 pe kapa hu kaiki ndruwahu kiya kili Ngindrai, pe hu kamui kaya kultuw para karapaiwani ndriya ndramat paiwe, pwen kultuw para huyos ara, ara tehe hurapaingi Noru Ngindrai Kamai paiwe yi, pe huiki masirai iya kili yiy iya mbulmara hu yau.

7 Pwan ara mbulou ngara kindrut kiya aliy lang masih, pe yihu mepo hu ngara kapombulen kiya pwan ara, ara pwan ara ihingini hu mbuwakei mwayih, pe huwiri lomwes kili Ngindrai. 8 Hapeko pwan mepo ngara kihingini ndromndriu pe malkei maporon, ara pwan ara, kinna mwomwan, pe Ngindrai kiniten anan. Lang kamulan, mwan andre kitimwiy.

9 Pwen wawu kowase yowu, konan yowu wong tehen toro, hapeko melit mwayih wawu mbusiy, ara imbusi lohonga yowu ipwoke—Ngindrai andre kisopwat wawu kamui 10 Ngindrai ara hiyan para tamwanye, pe koyun ara kinmayit iya mbulya wawu pwi, pe namiliwai mepo wawu pwainganiy iya kili yiy, tehe wawu sopwat yowen hu, tehe lang masih wawu yera sopwat hu. 11 Pe yowu namili tehe wawu hamou-hamou, ara namiliwai pwokeyan tawawu ara kiro manau kipoo lang kiya hapwen, pe akapwotisingi lohonga wawu kiya melit itapo isa. 12 Mbuwali yowu para ndrina mere wawu kimat, hapeko akoho ndruwa hu mepo lohongahu ndrisiyon pe welehu kinho mai pwi, pe andre hu karayah mbukena tesah mepo Ngindrai kintandrangan kinna aliy.

Melit mepo Ngindrai ipwatisingiy iya aliy

13 Iro mwonen Ngindrai ipwatisingiy iya kili Apraham, ara hamou kinhohin kili yiy para kirandrangan pwokeyan iya kili yiy, ara pwi, pwen yiy mbukenan irandrangan pwokeyan iyatan mbukenan. 14 Yiy ipwai ipa, &lt;&lt;Pe andre kutoholi wou ndrokonan, pe andre kumbusi ndrayem hu karayah soyon.&gt;&gt; 15 Pe Apraham ara iye longe ndranga niwen iya, hapeko welen kinimai pwi, ipoo tesah Ngindrai irandrangan iya kili yiy, ara iwiriy.

16 Pwen hu ndramat, ara hu ngara karandrangan pwokeyan iya ngala hiyeh mepo ihohin kili hu, pe tesah hurandrangan pwokeyan iya aliy iya kili ndramat ihohin ara, ara nongan huro pepet iya aliy, andre nongan tandrangan pwokeyan ara, ara andre kiramate topwe nongan. 17 Pwen Ngindrai inamiliy para kimbusi namiliwan kisa yelan pe kirayah manan, pe andre kinrapaiwani lohongan pwi iya kili hu ndramat mepo kintandrangan kinna kili hu. Pwen tesah ipwai, ara irandrangan pwokeyan iya kili yiy mbukenan. 18 Ngindrai imbusiy toro, ara iho ndruwa melit malndra mepo kinho rapaiwani lohongan kinna aliy pwi, pe ingandrah iyatan para kipwasoyou. Pwen worou mepo tuwop tuya lohowa Ngindrai para tukawiri sopwat mepo lohongarou ipwotisingiy itapo isa, ara tukarahatinirou pwokeyan. 19 Pwen pe sopwat mepo lohongarou ipwotisingi itapo isa, ara kipwokeyani namiliwa rou, pe kirahatinirou, pe kirahakowarou. Pe namiliwarou pwokeyan ara, ara iya nondriya yumwa totohun pe iya ndruwa koyau, pe iya toton iya nondriya kaput haiyan. 20 Pe Yesu ara isopwatrou pe kinimu kiltou pe kinna nondriyan. Pe yiy ara kintayah pris ihohin mepo andre kinto-kinto, pe iho ndruwa kultuw tehe ta Melkisetek opu.

7

Melkisetek mepo yiy Pris

1 Melkisetek ara yiy king para Salem pe yiy pris ta Ngindrai iyera Paingan Masih. Yiy ipohonani Apraham iya popahun pe iramwaitini hu king pe iro mui, pwen itoholi yiy. 2 Pe Apraham iyki melit sih iyau melit masongui para melit masih mepo iwiri iyau pahun pe iyki iya kili Melkisetek. Ndroiyi ngala Melkisetek imu, ara ipa &lt;&lt;king para kultuw imwonen,&gt;&gt; pe ipa toro yi &lt;&lt;king para Salem&gt;&gt; ndroiyi ngala Salem, ara ipa, &lt;&lt;king para ndriya wayis.&gt;&gt; 3 Pe Melkisetek ara taman pwi pe tinan pwi, pe ndrayen pwi, pe lang para tinan imwalahiy iyatan, ndre lang para kimat kiya aliy, ara pwi yi. Pe yiy ara irayah tehe Noru Ngindrai Kamai, pe yiy ara ita manau tehe pris hamou mepo andre kinto-kinto.

4 Wawu kalohonganiy tehe Melkisetek, ara yiy ndramat hamou mangalan. Tumbu rou Apraham ara iwiri melit sih para melit masongui mepo iwiriy iro mwonen iya popahun pe ihang Melkisetek. 5 Nongan para pwahanou ara ipa ndraye Lipai hu, ara hu mepo hurayah hu pris para hu kapo melit sih iyau melit masongui iyau kili hu nali hu mbukenan hu ndramira Yisrayel—pe konan yihu ara ndraye Apraham. 6 Hapeko Melkisetek, ara yiy kinyau ndraye Lipai pwi, pe yiy ipo melit sih para melit masongui iyau kili Apraham, pe Melkisetek itoholi Apraham mepo Ngindrai kintandrangan pwen kinna kili yiy. 7 Pe andre akanhindrundru pwi, tehe ndramat ngalan pwi, ara andre kiwiri lomwes kili ndramat mangalan. 8 Lohongai handra aro, melit sih para melit masongui ara ngara kapo kiyau kili hu ndramat mepo ngara hu kamat. Pe lohongai handra yi, ara ngara kapo melit kiyau kili yiy mepo pohowe yiy, yiy mwalen. 9 Pwen hamou matisan kipwai tehe Lipai ipo melit sih iyau melit masongui, ara yiy opu kiwiri melit sih kiyau melit masongui ara kiyau kili Apraham, 10 paratesah, iro mwonen Melkisetek iya pohonani Apraham, ara Lipai ara mapu kintayah kili tumbun Apraham.

Yesu ara tehe Melkisetek

11 Kapa mbulya pris ta Lipai ara imwonen masih, pe nongan para pwahanou huikiy iya kili hu ndramat, ara ipa hiyan iya mbulya pris ara—paratapeh pe andre tukawiri pris hamou kisa, yiy mepo iyawule ko tehe Melkisetek, pe kinawule tehe Aaron pwi. 12 Paratesah, kiro mwonen mbulya pris karapihiyaniy, pwen nongan para pwahanou ara karapihiyaniy i. 13 Yiy mepo hu melit aripo iwong iyatan, ara yiy iyau wum hawum handra masih, pe hamou ndramat kinyau wum tan kinpo mbulen tehe pris kiro pere tuntun, ara pwi. 14 Paratesah, tukanpahasaniy tehe Yapan torou ara iyau ndraye Yutah, hapeko Mose, ara kinpa handra melit pwi iya kili hu pris huyau wum iye, ara pwi. 15 Pe lohongai aro ara ileu masih, tehe kapa pris hamou kitine mwensen tehe Melkisetek, 16 yiy mepo andre kinrayah pris hamou kiho ndruwa kultuw para kowase tumbun hu, ara pwi, hapeko andre kitine kiya pwoke para taleh mepo andre kanpwalnganiy pwi. 17 Ngindrai ipwai iyatan toro:

&lt;&lt;Wou aro pris lang masih

iya harong tehe Melkisetek.&gt;&gt;

18 Nongan para pwahanou saken, ara Ngindrai kintapiyaniy kinna mawen, paratesah, pwoke para aliy pwi pe kinna mwaihei o. 19 Nongan para pwahanou ara kinmbusi handra melit kinna mwonen pwi, hapeko melit handra mwayih kanpwainganiy itapo isa, ara andre kiluwanirou kaya pakeh kili Ngindrai.

20 Nongan para pwahanou howen iye, ara Ngindrai irandrangan tisingiy pe ipwainganiy. Hu ndraye Aaron mepo hu pombulen tehe pris, ara Ngindrai kintandrangan tisingiy kinna kili hu pwi. 21 Hapeko Ngindrai irandrangan tisingiy iya kili Yesu, pe ipwai iya kili yiy toro:

&lt;&lt;Yapan kintandrangan tisingiy, pe andre kinrapaiwani lohongan pwi,

tehe wou, ara andre aro pris hamou kinto-kinto.&gt;&gt;

22 Iyau tandrangan tisingiy aro ko, Yesu ara irayah tehe tapaniu mwayih.

23 Hu pris soyon ara, ara huro pahandra nongan para pwahanou saken, pe hu konto manau mbulya hu tehe pris pwi, paratesah, humat. 24 Hapeko Yesu ara andre kiro mwalen kinto-kinto, pe mbulyan tehe pris, ara andre hamou kinwiri nokun pwi, pe andre kinto-kinto. 25 Pwen pe sopwat tan iya kili hu ndramat husa kili Ngindrai iyau kili yiy, ara andre kimbusiy porosih o, pe andre kinto-kinto. Pe yiy andre kinto-kinto, pe andre kiwiri yoku hu ndramat para kiro tohun kiya kili Ngindrai.

26 Yesu ara pris ndrokonan ihohin ta hu pris masih mepo ilahiy kihang tesah tundroisiy. Pe yiy ara haiyan, hape mwomwan kili yiy pwi, imwonen, pakut mwomwan kili yiy pwi, pe iyki ndrohonokun iyera paingan masih, kol paingan yang. 27 Yiy ara kinna harong tehe hu pris huhohin ta hu pris masih hayah, ara pwi. Pe yiy ara andre kinho mbusi yukyuk ken kiho ken lang sih kiyau sih, ara pwi yi, tehe pris hamou ngara kimbusi yukyuk para pakut mwomwan tan kimu, pwen kamulan kimbusi yukyuk para hu pakut mwomwan ta hu ndramat. Yesu ara imbusi yukyuk para hu pakut mwomwan ta hu ndramat ara porosih o iro mwonen iyki yiy mbukenan tehe yukyuk. 28 Paratesah, nongan para pwahanou ara irakinima hu ndramat mepo hukose pe hurayah tehe hu pris huhohin. Hapeko Ngindrai itandrangan iho ndruwa nongan para pwahanou, pe irakinima Norun Kamai pe imbusi yiy imwonen masih tehe Pris haiyan Ihohin kinto-kinto.

8

Pris ihohin para tapaniu howen

1 Pe mbulndroiyi nongan mepo yowu pwai iye, ara ipa toro: Worou ara ma pris torou hamou ihohin ta hu pris masih mepo imira mipwan ndrohonoku pwanpwan ta king iya pwen te mot kili Ngindrai pwokeyan masih ita kol paingan yang. 2 Yesu ita pombulen ita kol haiyan mepo yopai ndrokonan ndramat kinpuliy kinna niman pwi, hapeko Ngindrai ipuliy.

3 Hu pris masih huhohin ara rakinimahu para hu kayuk hu yukyuk pe hu kambusi yukyuk para mwan kitimwiy masih, pwen Yesu mepo pris ihohin ta hu pris masih torou, ara yiy andre kimbusi yukyuk tehen aliy i. 4 Pe kapa kiro kol pwan, ara andre kintayah pris hamou pwi, paratesah, hu pris hutopo pwen para hu kayuk hu yukyuk kiho ndruwa nongan para pwahanou. 5 Hu pris ara, ara hu pombulen iro yopai hawum mepo mwensen pe sumwoiwan ara tehe yopai ndrokonan ita kol paingan yang. Ndroiyin iye ko, pe Ngindrai ipwandrandrahani Mose iro mwonen pakipuli yopai, ipa toro: &lt;&lt;Oro pahas, tehe melit masih kunpwaingani kinsa kili wou iro ngondron, ara oho ndruwa nimnim ara ko.&gt;&gt; 6 Hapeko mahapo, Yesu mepo pris ihohin ta hu pris masih torou, ara mbulen imbusiy tehe pris, ara ihohin masih pe iramwaitini mbulya hu pris para mamu. Paratesah, irayah moyut para tapaniu ihohin iya. Pe Ngindrai irandrangan hiyan iya, pe ipwaingani tapaniu mwayih ara.

7 Kapa tapaniu ihomu ara hape mwomwan kinto aliy pwi, pwen kinlahi Ngindrai kiyki tapaniu iho mulan para kiwiri soiwin, ara pwi. 8 Hapeko iro mwonen Ngindrai inime mwomwan iro kili hu ndramat, pwen ipa,

&lt;&lt;Yapan ipa,

Lang itapo isa,

ara andre kumbusi tapaniu howen kiya kili hu ndramira Yisrayel,

pe hu ndramira Yutah.

9 Yapan ipa toro yi,

Tapaniu iye, ara andre kinna wule tehe para mamu, ara pwi,

mepo umbusiy iya kili hu tumbuhu para mamu,

yihu mepo iro mwonen umbultuwehu iya nimo pe uluwani hu husa mawen Yisip.

Yihu kaniyki lohongahu ndrisiyon iya tapaniu to pwi,

pwen uiki ndruwo iya kili hu.

10 Yapan ipa toro yi;

Kiro mwonen lang ara, andre kumbusiy tapaniu howen iye kiya kili hu para Yisrayel,

andre kuiki nongan para pwahanou ato kiya lohongahu,

pe kuratuluwiy kiya ndriyahu.

Yo andre kurayah Ngindrai tahu,

pe yihu andre hu karayah ndramiro.

11 Pe andre hu kanpwai kinna kili hamou-hamou tahu hu kapa,

&lt;Wawu akanpahasani Yapan,' ara pwi.

Pe kinlahiy para hukoro hinuwani hu tahu para pakeh kili hu, ara pwi yi,

ndre hu kahinuwani hu yowe hu, ara pwi yi.

Paratesah, hu masih andre kapahasani hu mepo ngalahu pwi,

pe hu mepo ma ngalahu.

12 Paratesah, andre kurapiyani hu kultuw pwassin tahu,

pe andre kunlohongani hu pakut mwomwan tahu pwi yoh.&gt;&gt;

13 Pe iro mwonen Ngindrai ipa tapaniu ara &lt;&lt;howen,&gt;&gt; ara tapaniu iho mu, ara kinmbusiy kinna mwomwan, pe tesah mepo mwomwan, ara lengen pwen, pe kindrou pwi ko, andre kimun.

9

Totohun iro nondriya yopai para kol pwan

1 Tapaniu iho mu, ara ma nongan para pwahanou para aliy, pe ngara katotohun kiro kol mepo ngara kahaiyaniy kiro yopai para kol pwan. 2 Yopai hawum hu puliy, ara kaput para aliy ihomu. Pwen kaput isayau maran, ara sui sih ma kakan, pe keyeu, pe hu ndrina nohun kanhaiyaniy pwen huro ndrita keyau huro aliy. Pe pohowe hape ariya, ara Kol Haiyan. 3 Pe ndruwa koyau iho mulan, ara kaput sih pohowei hape ariya, ara Kol Haiyan Masih, 4 pe kaput ara, ara pere tuntun kolt para timwiya melit ngonohon layin, pe kokou penei iya kolt para tapaniu iro aliy. Kokou para tapaniu aro, ara kolowai para manna, nes ta Aaron mepo iyki nonowen, pe pat malhin para tapaniu iro aliy. 5 Pe iro ndrita kokou para tapaniu ara, ara sumwoiwa angelou malmou ma nganngana hilu pe kapene hilu iyah iramburuhi noku randropwei. Pe andre tukanratiyani hu titiye para aliy mahapo, ara pwi.

6 Pe iro mwonen hu melit masih aro kanramwaniyaniy iro mwoimwoi toro, pwen hu pris husong iya kaput isa maran ara ken iho ken para hu kambusi hu mbulyahu tehe pris. 7 Hapeko pris ihohin opu, ara ngara kiya nondriya kaput mepo ita nondriyan masih, pe ngara kiya nondriyan, kiho nondriya hayou sih, ara porosih o. Pe lang masih ngara kiya nondriyan, ara ngara kimbusi yukyuk kiyapolo ndrai para pakut mwomwan tan mbukenan, pe para hu pakut mwomwan tahu ndramat mepo hu ndrihisani Ngindrai, pe yihu kanyirowei pwi yi. 8 Iyau lohongai aro, pwen Mwoiwan Haiyan ipwainganiy tehe sai iya hape mepo Kol Haiyan Masih, ara kinileu mapu, paratesah, kultuw para Yopai iho mu, ara iro ndron. 9 Melit iye ara iranonoye iya lang para mahapo. Paratesah, hu yukyuk pe hu yukyuk para mwan kitimwiy masih mepo pris hamou ngara kiyuk, ara kinoho mbusi lohonga ndramat mepo ngara kitotohun, ara kileu pwi. 10 Paratesah, nongan para pwahanou saken, ara iwong iya kultuw para namnam, pe para kayin ndran, kultuw para nuhuya ndramat karayah howen—pe nongan para pwahanou para nombuwe tou, ara pwoke para aliy iro hape ko, kipoo kirahihini lang Ngindrai kinpwaingani kultuw howen.

Ndreye Kristus

11 Hapeko iro mwonen Kristus isa tehe pris ihohin ta hu pris masih para hu melit hiyan mahapo hutopo, ara yiy iya nondriya yopai mepo ihohin iya pe imwonen masih mepo kanmbusiy kinyau nima ndramat pwi. Ngindrai imangsani melit masih, hapeko yopai aro, ara kintosura melit imangsani hu pwi. 12 Pe Kristus kiniwiri ndreye hu meme pe ndreye hu noru mbulmwakau para kiya nondriya hape mepo Kol Haiyan Masih, ara pwi. Hapeko yiy mbukenan iyki ndreyen tehe yukyuk para kikonuh rou kinto-kinto ara porosih o. 13 Pe ndreye hu meme pe hu mbulmwakau kamai pe lohulohu mbulmwakau pihin ara ngara karahun kiya ndritahu ndramat mepo hu kanmwonen pwi, para kimbusi koro mwonen pe hu katotohun kiya kili Ngindrai, pe andre kimbusi nimiya ngawan tahu kirayah howen. 14 Hapeko Kristus ara pakut mwomwan kinto kili yiy pwi, pe iyki yiy mbukenan tehe yukyuk iya kili Ngindrai iyau Mwoiwan Haiyan mepo andre kinto-kinto. Pwen tehen toro ko, ndreyen ara pwokeyan iya, ilahiy para kimbusi lohongarou kileu. Pwen mahapo tulahiy para katohun kiya kili Ngindrai kinto-kinto pe andre tukanmbusi hu melit mepo andre kiluwani worou kinna kimat pwi.

15 Paratesah, tunan aro ko, pwen Kristus ara irayah moyut para tapaniu howen, pwen melit hiyan andre kinto-kinto mepo Ngindrai kintandrangan kinna aliy, ara andre kiyki kiya kili hu mepo iyoh hu. Yiy imat, ara para kisopwat hu pe kirapiyani hu pakut mwomwan mepo humbusiy huro pahandra tapaniu ihomu.

16 Pe tapaniu ara tehe namiliwai pwokeyan ndramat hamou kiyinganiy kiya kimat tan, pe namiliwai pwokeyan ara, ara andre kinpwoke pwi kapa ndramat ara kinmat pwi. 17 Paratesah, namiliwai pwokeyan ara andre kipwoke kopu kapa ndramat ara kimat. Pe kapa ndramat ara kiro mwalen, namiliwai pwokeyan ara, ara pwoke para aliy pwi.* 18 Pe kapa ndreye hu kan pwi, pwen tapaniu ihomu ara pwoke para aliy pwi. 19 Mamu Mose ipohowe nongan para pwahanou iya kili hu ndramat masih, ara ngara kiwiri kapuk laman mepo wasiy iho hu ndrandra hisop, pwen isekerani ndreye noru hu mbulmwakau pe meme iyapolo ndran, iya ndrita hu ndramat masih pe ndrita puk maiye. 20 Pe ipa, &lt;&lt;Iye ara ndrai para tapaniu mepo Ngindrai imbusiy isapolo wawu pe ipwandrandrahani wawu para akoho ndruwan.&gt;&gt; 21 Pwen Mose imbusiy tehen aliy i, isekerani ndrai iya yopai pe iya ndrita hu melit masih para totohun. 22 Nongan para pwahanou ipa, melit masih ara andre kirayah howen kiya ndrai, pe kapa ndrai kinimuw pwi, pwen Ngindrai andre kinrapiyani hu pakut mwomwan pwi.

23 Pe hu melit aro ara sumwoiwa hu melit para kol paingan yang, pwen andre kambusi yukyuk para hukarayah howen. Hapeko hu melit para kol paingan yang mbukenan, ara ndrokonan pe iramwaitini hu yukyuk mepo mwayih iya, iya iye. 24 Paratesah, Kristus ara kinna nondriya yopai mepo mbusiy iya nima ndramat mepo sumwoiwa melit ndrokonan, ara pwi, hapeko iya kol paingan yang ndrokonan, pe iya ita mbulmara Ngindrai pe ita sopwatrou. 25 Pe kinhopo kinna kol paingan yang ken iho ken, para kiyki yiy tehe yukyuk tehe pris ihohin ngara kimbusiy para kiya nondriya hape mepo Haiyan Masih hayou sih iyau sih, kiyapolo ndrai mepo ndreyen mbukenan pwi, ara pwi. 26 Matisan iro matne Ngindrai imangsani kol pwan isa, ara Kristus andre kiro kuni nopwaran lang masih. Hapeko pakeh lang nakisahapwen, ara isarayah porosih o, pe iyki yiy mbukenan tehe yukyuk para kirapiyani hu pakut mwomwan. 27 Pwen tehe hu ndramat ngara kamat, ara ngara kamat porosih o, pe kiya mulan andre hukoro tine nongan, 28 pwen Kristus ara imat porosih o para kirapiyani hu pakut mwomwan ta hu ndramat soyon; pe andre kimui paiwe yi. Yiy andre kinsa para kirapiyani pakut mwomwan pwi, hapeko andre kiyki sopwat kiya kili hu mepo huro longe yiy.

10

Kristus iyki yiy tehe Yukyuk porosih o

1 Pe nongan para pwahanou, ara sumwoiwa hu melit hiyan mepo itapo isa—pe andre kiniyki hu melit ndrokonan pwi. Paratesah, tunan aro ko, pwen kinlahiy para koro mbusi yukyuk ara ko hayou sih kiyau sih ken kiho ken, ara pwi. Pe hu mepo huya pakeh para katotohun, ara kinlahiy para kimbusi hu konto mwonen pwi yi. 2 Kapa hu kambusiy tehen tora, pwen andre hu kahatohai para hu koro yuk hu yukyuk. Paratesah, hu ndramat mepo ngara katotohun, ara andre hukarayah howen porosih o, pe andre hu kanhingorowe mwomwan kiya hu pakut mwomwan tahu pwi. 3 Hapeko hu yukyuk ara, ara ngara kimbusi hu koro lohongani hu pakut mwomwan tahu hayou sih iyau sih. 4 Pe ndreye hu mbulmwakau kamai pe ndreye hu meme, ara kinlahiy para kinrapiyani hu pakut mwomwan pwi.

5 Pwen iro mwonen Kristus isa kol pwan, ara ipwai iya kili Ngindrai toro:

&lt;&lt;Hu yukyuk pe hu yukyuk para mwan kitimwiy masih, ara annamiliy pwi,

hapeko anmwaniyani nombuwe ndramat hamou tehe yukyuk kisa kili yo;

6 hu yukyuk para mwan kitimwiy pe hu yukyuk para kirapiyani pakut mwomwan, ara anpwes kinna aliy pwi.

7 Pwen upwai upa, &lt;Yo aripo—pwayan kinpwai pwen isato ita puk maiye toro: Ngindrai to, yo usa ara para kumbusi namiliwam pwokeyan.&gt; &gt;&gt;

8 Mamu Kristus kinpa, konan iya hu yukyuk mepo mbusiy iho ndruwa nongan para pwahanou tehe kinpa konan iya aliy, &lt;&lt;Hu yukyuk, hu hanghang, pe hu yukyuk para mwan kitimwiy masih, pe hu hanghang para kirapiyani pakut mwomwan, ara annamiliy pwi, pe hu kaniyki pwesai kinsa kili wou pwi.&gt;&gt; 9 Pe ipwai ipa, &lt;&lt;Yo aripo, usa para kumbusi namiliwam pwokeyan.&gt;&gt; Pwen irapiyani hu yukyuk pe hu hanghang saken iyau pe Kristus mbukenan irayah yukyuk pe hanghang howen. 10 Pe iya namiliwai pwokeyan ara ko, turayah haiyan iya nombuwe Yesu Kristus mepo iyki yiy tehe yukyuk porosih o.

11 Lang sih iyau sih hu pris masih ngara hu koro tine pe hu kambusi mbulya hu tehe pris. Pe hu ngara kayuk hu yukyuk iyawule ko ken iho ken, mepo kinlahiy para kirapiyani hu pakut mwomwan pwi. 12 Pe iro mwonen Kristus iyki yiy tehe yukyuk sih mepo andre kinto-kinto para kirapiyani hu pakut mwomwan, pwen mahapo imira mipwan iyapwen te nima Ngindrai mot. 13 Pe tandrohonga lang ara isa, ara ita longe kipoo Ngindrai kimbusi hu ndramat para mwisnani yiy kaya pahandra pwelekan. 14 Paratesah, hu mepo imbusi hu hurayah haiyan pe imwonen masih, ara imbusi yukyuk sih opu, pe andre kinto-kinto.

15 Pe Mwoiwan Haiyan i itiyani titiye iye isa kiltou. Pe ipwai imu ipa Yapan ipa toro;

16 &lt;&lt;Andre kumbusi tapaniu iye kiya kili hu kiro mwonen lang ara. Andre kuiki nongan para pwahanou to kiya ndriyahu,

pe kuratuluwiy kiya lohongahu.&gt;&gt;

17 Pe iposura nongnan i, ipa:

&lt;&lt;Hu pakut mwomwan tahu pe hu kultuw pwassin tahu, ara andre kunlohonganiy pwi yoh.&gt;&gt;

18 Pe kapa Ngindrai kintali hu pakut mwomwan pwen, pwen kinlahiy para kambusi yukyuk paiwe, ara pwi.

Tukoro tine pwokeyan kiya lohongai ndrisiyon torou

19 Pwen tehen tora ko wawu nali pe wawu pisu, ndreye Yesu kinmbusirou tukanrahatinirou para tukasong kiya hape mepo Kol Haiyan Masih, 20 pe iyki sai howen isa kiltou pe iluwani worou iya taleh. Pe sai ara, ara itepei isa kiltou para tukaya pwen te koyau, pe koyau ara, ara tehe nombuwe Yesu mbukenan. 21 Pe worou ara ma pris torou hamou namandran pe ihohin masih, pe yiy ita nimnim iya suwe Ngindrai, 22 pwen tukaya pakeh kili Ngindrai kiyapolo ndriyai imwonen, pe kiyapolo lohongai ndrisiyon mepo pwokeyan. Pe ndriya worou kiro mwonen, pe lohongarou kiro mawen kultuw pwassin, pe tukanu kiya ndran lewen. 23 Pe tukapwotisingi lohongarou kiya melit mepo lohongarou ipwotisingiy itapo isa, pe tukawong kiya aliy, paratesah, yiy mepo kintandrangan, ara lohongan ndrisiyon pe andre kimbusiy. 24 Pe tukoro lohonganiy para kapwokeyani hamou-hamou kiya kultuw para namiliwai, pe para hukoro mbusi hu kultuw hiyan. 25 Pe mbuna tukaitohai kultuw para tukarawurerou, tehe yihu ndramat hayah ngara hu kambusiy, hapeko tukapwokeyani hamou-hamou tehen tora ko kiropo kiya—paratesah, Lenge Yesu para nakisa ara kinpakeh.

26 Pe kapa lohongarou kiman kiya nongan ndrokonan, pe tukoro waiyaniy para kambusi pakut mwomwan manau, pwen yukyuk para kiro ndron para kambusiy pe kirapiyani pakut mwomwan, ara pwi. 27 Hapeko hu mepo humwisnani Ngindrai, ara andre hukawiri korahu kiya mwan namandran masih pe andre pe andre kipwalnganihu pe andre hukaro pahandra nohowai namandran. 28 Pe sehe ndramat mepo indrihisani nongan para pwahanou ta Mose, ara titiye ta hilu ndramat malmou, ndre matimou imbusiy, pwen koyuhu kinsikirani yiy pwi, pe hutingundrun. 29 Pe kapa hamou kinngastoro kandrita Noru Ngindrai Kamai pe kinmbusi ndrai para tapaniu tehe haiyan pwi, ndrai mepo imbusi tou tuya howen, pe ipwasimiri Mwoiwan Haiyan mepo iyki pahas, pwen akalohonganiy tehe kora mwomwan namandran nakiwiriy, ara mwomwan masih, ndre pwi? 30 Paratesah, tupahasani Ngindrai kinpwai kinpa, &lt;&lt;Andre kuiki kora mwomwan tahu; pe andre kuposoiwi mwomwan tahu yi,&gt;&gt; pe paiwe yi, &lt;&lt;Yapan andre kiyki ndramiran hu koro tine nongan.&gt;&gt; 31 Pe kapa Ngindrai mwalen kimbultuwe tahatini wou, ara kahanohowai, andre awiri koran.

32 Pe akalohongani hu lang mamu hu kanna mepo wawu wiri ngana Ngindrai, pe wawuro tine pwokeyan tandrohonga wawuya nondriya hu nopwaran namandran pe wawu ramwaitinihu. 33 Lang hayah ara hu pwasimiri wawu iya ngawan iro mbulmarahu ndramat pe hu pwalngani wawu, pe hu lang hayah i, ara wawu sopwat nopwaran ta hu hayah mepo huya nondriya hu nopwaran. 34 Hu mepo huro nondriya nopwaran ara, ara tehe mepo huro nondriya kou. Pe wawu ro pwes pe wawu ropa hiyan o, iya hu menmena wawu iro mwonen hu ndramat husa po. Paratesah, wawu mbukenan wawu kanpahasaniy tehe hu menmena wawu mwayih, mepo andre kinto-kinto, ara hutora pwen.

35 Pe wawu mbuna akakose para akarahatini wawu. Pwen kene wawu namandran, ara andre akawiriy. 36 Wawu koro tine pwokeyan, pwen kiro mwonen akambusi namiliwai pwokeyan ta Ngindrai, pwen tesah mepo kintandrangan kinna aliy, ara andre akawiriy. 37 Paratesah,

&lt;&lt;Ndrangan niwen pwi,

Yiy mepo nakisa, ara andre kisa,

pe kindrou pwi ko andre kisa.&gt;&gt;

38 Pe

&lt;&lt;hu ndramat to kultuwayihu imwonen, ara lohongahu ndrisiyon andre kimbusi hu koro mwalen.

Pe yiy mepo kises kimui,

ara andre Ngindrai kinpwes kinna tan pwi.&gt;&gt;

39 Pe worou ara andre tukonto surahu mepo hutali lohongai ndrisiyon tahu pe Ngindrai andre kipwalnganihu, ara pwi, hapeko worou, ara para surahu mepo hupwotisingi lohongai ndrisiyon tahu, pe Ngindrai andre kisopwat tou.

11

Lohongai ndrisiyon ara mambulen para aliy

1 Pe lohongai ndrisiyon ara imbusi worou pe lohonga rou ipwoke para kawiri melit mepo lohongarou ipwotisingiy itapo isa, pe imbusi worou tupahasaniy tehe tesah tukanimei pwi, ara ndrokonan. 2 Paratesah, hu tumburouhu, ara lohongai ndrisiyon tahu imbusiy, pe Ngindrai ara ipwes iyata hu.

3 Pe iyau lohongai ndrisiyon, pwen lohongarou ileu pe tuya pahasaniy tehe kol pwan masih, ara Ngindrai ipwandrandrahaniy pe irayah. Pwen tehen tora ko, melit turopo nimei, ara mangsaniy iyau melit konoho nimei pwi. 4 Pe iyau lohongai ndrisiyon ta Apel iyki yukyuk sih mwayih iya, iya kili Ngindrai, iramwaitiniy ta Kain mepo imbusiy. Pe iyau lohongai ndrisiyon tan i, Ngindrai ipa kultuwayin imwonen. Pe Ngindrai iwong mwanye iyata Apel pe irapasan tehe yukyuk tan hiyan. Pe iyau lohongai ndrisiyon ta Apel, konan kinmat, hapeko itawong manau.

5 Pe iyau lohongai ndrisiyon, pwen Ngindrai iwiri Enok mamwalen iya kol paingan yang, pe kinmat pwi. &lt;&lt;Pe kinlahiy para kakahi yiy pwi, paratesah, Ngindrai kiniwiri yiy kinyau.&gt;&gt; Paratesah, makinyau mapu Ngindrai ipwes iyatan, pe irapasan, pwen kinwiri yiy. 6 Pe kapa lohongai ndrisiyon pwi, ara kinlahiy para kimbusi Ngindrai kipwes, ara pwi. Paratesah, ndramat mepo nakisa kili Ngindrai, ara kipahasaniy tehe yiy ara mwalen, pe Ngindrai andre kiyki kene hu mepo huten yiy.

7 Pe iyau lohongai ndrisiyon, pwen Ngindrai ipwatisingi nongan iya kili Nowah iya hu melit mepo mapu kinnimei. Pe Nowah ihilingi Ngindrai pe iro nondriya nohowai haiyan, pe imbusi ndroi hakou namandran para kisopwat hu ndrai sih tan. Pe iyau lohongai ndrisiyon tan ipwainganiy tehe hu ndramat para kol pwan ara kultuwayi hu pwassin, pe iyau lohongai ndrisiyon tan i, Ngindrai ipohowe yiy tehe yiy mbukena kultuw imwonen.

8 Pe iyau lohongai ndrisiyon, pwen Ngindrai iyoh Apraham para kiya kol mepo kamulan andre kiwiriy kiya mbukenan yiy. Pe konan ikowu hape aleheh para kiya aliy, hapeko ihilingi nongna Ngindrai pe iya. 9 Pe iyau lohongai ndrisiyon, pwen Apraham imbusi kalsuwan, pe irayah tehe ndramat hamou mawen, pe ipuli yopeyen pe imin aliy iro pwan mepo Ngindrai kintandrangan kinna atan kinna aliy. Pe Ngindrai itandrangan tehen aliy o iya kili Yisak hilu Yakop pe hilrayah mbukena kol ara. 10 Paratesah, Apraham iro longani kol namandran mepo andre kinto-kinto, pe Ngindrai mbukenan andre kimu pe kirandroiyin, pe yiy mbukenan ara yiy ndramat para puliyan.

11 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Sarah kinna pihi parangoloh pe lengen para kipo mbunah ara kinramwaitiniy, hapeko iyki lohongai ndrisiyon tan iya tesah Ngindrai itandrangan iya aliy, pwen iwenei para kipo mbunah. 12 Pwen iyau kili ndramat hamou opu Apraham, mepo pakeh nakimat, hapeko iyau kili yiy opu, irayah tumbuhu ndramat soyon mepo ndromwoyahu tehe hu piriy hora yang pe kalayeng para poholeng.

13 Hu ndramat masih kene aro, ara hurondron nondriya lohongai ndrisiyon tahu pe hu mat. Hu melit mepo Ngindrai kintandrangan kina aliy, ara hu kanwiriy pwi. Hu nime hu melit ara huho mwanan hape pe hu rawulohaniy, pe hupwai ngawan tehe yihu ara hu ndramat para mawen pe kol pwan ara kolo hu pwi. 14 Hu ndramat huwong toro, ara ipwainganiy tehe hutora nimnim iya kolo yihu mbukenan hakol namandran masih hirandron. 15 Pwen kapa hu koro lohongani kol namandran masih mepo hu kantaliy, ara hulahiy para hu kamui kaya aliy. 16 Hapeko hu lohonganiy para kaya kol namandran masih hakol mwayih—mepo kol hakol para kol paingan yang. Pwen tehen tora ko Ngindrai kinmasi para hu kayoh yiy tehe Ngindrai tahu, ara pwi, paratesah, kinmwaniyani kol namandran hakol tahu.

17 Pe iyau lohongai ndrisiyon, iro mwonen Ngindrai inohonou Apraham, para kiyki Yisak tehe yukyuk sih kiya kili yiy. Yiy mepo Ngindrai itandrangan iya kili yiy, ara pakiyki norun hamou opu mepo ndriyan imbuluhi yiy tehe yukyuk kiya kili Ngindrai. 18 Konan Ngindrai kinpwai kinna tan toro, &lt;&lt;Ndrayem hu kamulan, ara andre yihu kayau kili Yisak.&gt;&gt; 19 Paratesah, Apraham tanan tehe Ngindrai ilahiy para kihingini ndramat kitine kimat. Pwen iyau nongan ara ko iwiri Yisak imui isa mawen kimat.

20 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Yisak itoholi Yakop hilu Esau iya lomwes ta hilu para lang mulan.

21 Pe iyau lohongai ndrisiyon, iro pakeh Yakop nakimat, pwen itoholi noru Yosep hilu kamai malmou, pe iroh iya ndrita nesen pe itotohun.

22 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Yosep, lengen para nakimat kinsa pakeh, pwen ipwai tehe Ngindrai andre kiluwani hu Yisrayel kaya mawen Yisip, pe ipwatisingi nongan iya kili hu iya tesah para hu kambusiy kiya ndruwin.

23 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Mose tinan imwalahiy iyatan, pe tinan hilu taman hilro kulani yiy ipoo walehen iya maroyoh, paratesah, yiy mbunah hamou lahayan. Pe hilu kanoh kinna pwandrendrehe ta king pwi.

24 Pe iyau lohongai ndrisiyon, iro mwonen Mose imandra irahatini yiy, pwen yiy mbuwalin para kayoh yiy ara tehe tinan ara noru king Paroh. 25 Yiy mbukenan inamiliy para kikuni nopwaran kiyapolo hu ndramira Ngindrai, pe mbuwalin para kiro nondriya pwesai para pakut mwomwan mepo andre kinto ndrangan niwen pwi. 26 Inimei tehe kapa kiwiri masirai kiya nondriya Kristus, ara hiyan pe iramwaitini hu melit hiyan pe lahayan para Yisip. Paratesah, ita nimnim iya kenen mepo itapo isa. 27 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Mose itali Yisip, pe kinnoh kinna ndrinalokuh ta king, ara pwi. Pe iro tine pwokeyan, paratesah, inime Ngindrai mepo konho nime yiy pwi. 28 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Mose ipwesani Pasopa pe itumwi ndreye hu kan iya hu ndruw para karam, pwen angelou mepo andre kipwalngani hu ndrohan kamai, ara andre kinitingundruhu ndrohan kamai para Yisrayel pwi.

29 Pe iyau lohongai ndrisiyon, yihu ndramira Yisrayel husingondriti Ndras Laman pwen tehe ngara hukoro rikai ndrita pwan posowen. Hapeko iro mwonen hu Yisip pakanohonou para koho ndruwahu, pwen humut ndran.

30 Pe iyau lohongai ndrisiyon, hu ndramira Yisrayel hurakaiyani Yeriko lang manandrtoyoh, pwen kowa Yeriko ara ilon iya pwan pe imaloiwe.

31 Pe iyau lohongai ndrisiyon, Rahap pihin para pilah, ara kindrihisani nongna Ngindrai pwi pe kinmat pwi, paratesah, irawulohani hilu ndramat malmou para tandrihindrih.

32 Pe andre kupa tesah i? Yo kunlahiy para kutiyani titiye ta Kitiyon, Parak, Samson hilu Yepta, pe titiye ta Tepit hilu Samuwel pe hu poropet, ara pwi, 33 yihu ara lohongahu ndrisiyon ara hupo pahun pe huramwaitini hu kolo hu king, pe hu ndramat huya mu poho tamwanye, pe huwiri tesah mepo Ngindrai itandrangan iya aliy, pe husiyi pohohu layon, 34 pe husumate pwoke para mwan namandran, pe huwop kili hu ndramat mepo hu pakatingundruhu kiya semela pahun. Pe pwoke kili hu pwi, hapeko hu pwokeyan iya, pe nondriya pahun, ara hurayah hu ndram pwokeyan iya, pe huramwaitini hu ndram para mawen. 35 Pe hu pihin hayah ara huiki lohongai ndrisiyon ta hu iya kili Ngindrai, pwen huwiri yowe hu imui isa tine kinmat paiwe yi. Pe hu ndramat hayah ara, ara mbuwali hu para hu kapa hu kowu ta Ngindrai, pwen hu ndramat hu ramate hu ipoo huya mat. Paratesah, huiki lohongahu iya melit itapo isa mepo andre kiyki taleh mwayih kiro mwonen Ngindrai kihingini hu ndramat kasa tine kimat. 36 Pe hayah tahu hupwasimirihu pe humwiriyanihu, pe huwasi hu malkei hayen, pe huiki hu iya nondriya kou. 37 Hayah tahu, ara hu ndramat hu solpwahu iya pat pe hu mat; pe hayah tahu sondritihu iya so iya malhin; pe hayah tahu hu tingundruhu iya semela pahun. Pe hayah tahu, ara husuluyehu iya kapilohu sipsip pe hu meme, pe hayah tahu ara hundroisiy pe tandroyani hu, pe hayah tahu, ara hu pwalnganihu. 38 Pe hu ndramat para kol pwan mepo hu kanpwotisingi lohongahu pwi, ara hu pakarawani hu ndramat mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai iro nondriya nopwaran, ara hu kanlahiy para koro kol pwan pwi. Pe hurakohoyou hu huya kol ndrohoyin, pe hu ngondron para hukoro ngara sou pe hu ngara pwan.

39 Hu ndramat masih aro, ara lohongai ndrisiyon tahu imbusi Ngindrai irapasa hu. Pe hu masih humat, pe hamou tahu kiniwiri tesah mepo Ngindrai itandrangan iya aliy, ara pwi. 40 Paratesah, Ngindrai kinmwaniyani melit mwayih torou ita pwen, pwen iyau kiltou opu, andre kimbusihu koro mwonen masih.

12

1 Pe hu ndramat soyon lohongahu ndrisiyon, ara hurahakowarou pe hutopo surarou, pe hutopo pwokeyani titiye torou. Pe tukarapiyani hu melit masih mepo ngara kiyki ndrangarou, pe pakut mwomwan mepo ngara tukonoho taliy kileh pwi, pe tukoro tine pwokeyan pe tukangap kiya ngapilai mepo Ngindrai kinmwaniyaniy torou pwen ita. 2 Pe tukoro nimnim kiya kili Yesu, mepo yiy ndroiyin pe ndramat imwonen masih para lohongai ndrisiyon torou. Pe Yesu kinkose pwi pe ipwokeyani yiy para kiho ndrungak kei tondrih, pe hupwasimiri yiy, hapeko ipwes, paratesah, kinimpwan pwen ita nima Ngindrai mot ita ndrohonoku pwanpwan ta king. 3 Pwen wawu kalohonganiy nokulani yiy mepo iro tine pwokeyan pe iramwaitini hu ndramat mepo pakut tahu mwomwan mepo humwisnani yiy, pwen andre aro tine pwokeyan pe andre ankose pwi.

Ngindrai ngara kipwahanou norun hu

4 Pe nondriya rambumbungas tawawu para akoro mawen pakut mwomwan, ara wawu kansa nondriya kimat mepo ndreye wawu andre kimuw kiya aliy, pe akaramwaitiniy, ara mapu. 5 Pe nongan mepo ipwokeyani wawu pe ipwainganiy tehe wawu norunhu kamai, ara lohonga wawu mbuna kimayit kiya aliy. Ngindrai ipwai ipa,

&lt;&lt;Pwen noru, pwahanou ta Yapan, ara mbuna wiriy kiho mwak o. Pe mbuna ambusi wou tehe akose kiro mwonen kipomate wou,

6 Paratesah, Yapan ngara kipwahanou hu mepo ndriyan imbulihihu, pe iyki konahu masih mepo isomwihu tehe hu norun.&gt;&gt;*

7 Sehe mbunah kamai andre taman kinpwahanou yiy pwi? Ngindrai iwiri wawu pe wawu rayah norun hu kamai, pe kapa kipwahanou wawu kiho nondriya nopwaran, ara akoro tine pwokeyan. 8 Pe kapa ndramat masih kaya nondriya pwahanou pe wawu kanpwes para akaya nondriya pwahanou pwi, pwen wawu, ara noru sai pe wawu noru Ngindrai kamai ndrokonan pwi. 9 Pe worou masih para kol pwan, ara matamarou hu mepo ngara hu kapwahanou rou pe worou ngara kahaiyanihu. Pwen Tamarou para mwoiwarou tukaikirou kaya pahandran. Pwen andre tukoro mwalen. 10 Pe tamarou hu ara hupwahanourou weneyan o, pe hupa ndre mwayih masih, hapeko Ngindrai ipwahanourou, ara para hiyan torou. Pwen andre tukasusuye kiyapolo yiy kiya kultuw haiyan tan. 11 Pe pwahanou ngara tukaya nondriyan, ara kinohoiki hiyan o kisa kiltou, ara pwi, hapeko ngara kiyki ngandran i. Pwen hu mepo hu kankose pwi, pe huya nondriya pwahanou, ara kamulan andre hu kawiri kultuw imwonen pe ndriya wayis.

12 Pwen, pe akapwokeyani nima wawu mepo imbuyei pe ngundru wawu mepo nomnomwun pwi. 13 &lt;&lt;Pe akaramwaniyani saya wawu kiro mwonen para tokuyai,&gt;&gt;† pwen pe hu mepo ndrika hu imat, ara andre kinto mbuyei tora ko pwi, hapeko andre hu kaya hiyan.

Mara wawu kiro tawawu kapa kandrihisani nongna Ngindrai

14 Pe akanohonou pwokeyan para akoro nondriya ndriya wayis pe kultuw haiyan kiya kili hu ndramat masih. Pe kapa kultuw haiyan kinto kili wawu pwi, pwen kinlahi hamou kinime Yapan pwi. 15 Mara wawu kiro tawawu, matisan hamou tawawu kirayah tehe mbuwakei tunguyan isahambunet, pe kiringi wawu pe kimbusi wawu akayos akaya kultuw mwomwan, pe akanwiri pahas ta Ngindrai. 16 Pwen mara wawu kirotawawu, matisan hamou kiyos kiya kultuw para pilah, ndre tehe Esau kinpwotisingi lohongan pwi, pwen anandrinai sih o, ipopehei iya aliy, iya hu menmenan hiyan mepo andre kiwiriy tehe yiy ndrohan. 17 Wawu pahasaniy tehe iyamulan pakiwiri hu lomwes, ara Ngindrai ipa pwi iyatan. Konan irang mali yiy para kiwiri lomwes ara, hapeko kinlahi Ngindrai kirapaiwani lohongan pwi.

Ngondron para nohowai pe ngondron para pwesai

18 Pe wawu mapu akansa ngondron sih mepo akanaliy mapu, pe ilahiy para akahangoruwe ngandraha mwan ita yat, pe lokuhan, pe sinon namandran, pe nohai namandran imum, ara pwi, 19 pe tukanhilingi ngasa ndrah sahin namandran, ndre ngasa mbulukoyu hamou iwong pe hu mepo huhilingiy, ara hurakamam para Ngindrai mbuna kiro wong manau kiya kili hu. 20 Paratesah, hu kanlahiy para karahatini hu para hukawiri nongan para pwandrendrehe mepo Ngindrai iro pwai iya kili hu, ara pwi; pe ipa, &lt;&lt;Kapa kan hamou kiyahatek kiya ngondron ara, ara andre kasolpwa yiy kiya pat pe kimat.&gt;&gt; 21 Pe hu melit hu nimei, ara imbusi hu hunoh turuwehu, pwen Mose ipwai ipa, &lt;&lt;Yo unoh turuweyo yi.&gt;&gt;

22 Hapeko wawu kansa Ngondron Sayon, Yerusalem para kol paingan yang, mepo kol namandran ta Ngindrai mwalen. Wawu kansa pwen kili hu angelou pusongui-iyau pusongui mepo huro rokum iyapolo pwesai, 23 pe wawu kansa ekklesiya ta hu noru ‡Ngindrai ndrohan, mepo ngala wawu kantatuluwiy pwen ita kol paingan yang. Wawu kansa kili Ngindrai mepo yiy Ndramira Tamwanye hu ndramat masih, pe akansa kili hu mwoiwahu ndramat mepo Ngindrai ipohowe hu ndramat kultuwayi hu imwonen, pe hu kantayah imwonen masih. 24 Pe wawu kansa kili Yesu mepo yiy moyut para tapaniu sih howen, pe wawu kansa kili ndreyen mepo isekeraniy, pe ndrai ara, ara iwong mwayih iya, pe iramwaitini ndreye Apel.

25 Mara wawu kirotawawu, pe wawu mbuna kandrihisani Ngindrai mepo ita wong. Mamu hu ndramat huro kol pwan, ara Ngindrai ipwandrandrahani hu pwokeyan, hapeko hundrihisani nongnan, pe kinlahiy para hu kawop korahu pwi. Pwen pe worou po hiyeh, mepo tulahiy para kandrihisani yiy mepo ita pwandrandrahani rou iyau kol paingan yang. 26 Iro mwonen lang ara, ara mbulukoyun inunuwani kol pwan, hapeko itandrangan toro, &lt;&lt;Porosih i andre kununuwani kol pwan o ara pwi, hapeko andre kununuwani hu kol paingan yang i.&gt;&gt; 27 Pe nongan &lt;&lt;porosih i&gt;&gt; ara iwong iya hu melit mepo imangsani hu—pe andre kinunuwaniy pe kirapiyani hu kaya mawen. Pwen tesah mepo kinlahiy para nunuw kinunuwaniy pwi, ara andre hu koro manau.

28 Pwen tukarawuloh kiya kili Ngindrai, paratesah, andre tukawiri kolo king Ngindrai mepo andre nunuw kinlahiy para kinunuwaniy pwi. Pwen tehen tora ko tukoro pahandra nohowai ta Ngindrai pe tukatotohun kiya kili yiy kiyapolo nohowai. 29 Paratesah, Ngindrai torou, ara mwensen tehe mwan sih mepo ngara itimwi melit masih.

13

Pwahanou isahapwen

1 Pe akoro namili hu nali wawu hamou-hamou mepo hupwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai. 2 Kapa ndramat hamou yowen pwi kisa kili wawu, ara akarawulohani yiy, paratesah, hu ndramat hayah humbusiy tora, pe hukowu tehe hurawulohani hu angelou. 3 Pe hu mepo hutora nondriya kou, ara koyu wawu mbuna kirut tahu, pe akahangoruwei tehe wawu tora nondriya kou tehe yihu yi. Pe hu mepo huya nondriya nopwaran, ara ngandran hu hungoruwei, ara wawu hungoruwei i.

4 Wawu masih kahaiyani kultuw para yesowai, pe akapwotisingi lohongai para yesowai kiro mwonen, paratesah, ndramat mepo ipo pilah, pe hu ndramat masih mepo ngara hu kambusi kultuw para pilah, ara Ngindrai andre kiyki korahu. 5 Pe akoro mawen namiliwai para singayai, pe tesah ita kili wawu ara ilahi wawu. Paratesah, Ngindrai kinpwai kinpa,

&lt;&lt;Andre kuropolo wawu kunto-kunto,

pe andre kunpiyani wawu pwi. &gt;&gt;

6 Pwen tukarahatinirou pe tukapa,

&lt;&lt;Yapan ara sopwat to; yo andre kunnoh pwi. Hu ndramat andre kapo tesah sato?&gt;&gt;

7 Pe koyu wawu mbuna kirut ta hu pohon tawawu mepo ngara hu kapohowe nongna Ngindrai kisa kili wawu. Akayirowe kultuwayi hu tapeh, pe akoro ndruwa lohongai ndrisiyon tahu. 8 Yesu Kristus ara ita tehen tora ko pihe, pe andre kiro tehen tora ko nepo, pe andre kinto-kinto tehen tora ko.

9 Pe hu hinonou handra-handra para mawen, ara mbuna kipakarawani lohonga wawu. Pwoke tam ara iyau pahas ta Ngindrai, pe mbuna tukahondruwa haiye para anandrinai para pwesai, mepo andre kiniyki hapesah hiyan pwi kiya kili hu mepo huiniy. 10 Pe hu pris para Yutah mepo ngara hu kapo mbulyahu tehe pris hu koro yopai, ara kinlahiy para hukayan yukyuk handra kiyau pere tuntun torou, ara pwi.

11 Pe pris ihohin tahu pris ngara kisap ndreye hu kan kiya hape mepo Kol Haiyan Masih tehe yukyuk sih para pakut mwomwan. Pe nombuwe hu kan, ara ngara katimwi hu koro ngawan para ndrohonoku ngohongoh tahu ndramat. 12 Pwen tehen tora ko Yesu yi, ara ikuni nopwaran iro ngawan para karam namandran para kol namandran, pwen andre ndreyen andre kimbusi hu ndramat karayah haiyan. 13 Pwen pe worou i, tukaya ngawan ndrohonoku ngohongoh pe kaya kili Yesu, pe tukawiri masirai tehe yiy iwiriy. 14 Paratesah, worou turopo kol namandran sih iripo kol pwan mepo andre kinto ndrangan niwen pwi, hapeko worou tora nimnim iya kol namandran hakol i mepo itapo isa.

15 Pwen iyau kili Yesu opu, tukoro waiyaniy para kambusi yukyuk sih para kihari ngala Ngindrai—tehe yukyuk iyau pohorou para tukahari ngalan. 16 Pe koyu wawu mbuna kirut para akambusi kultuw hiyan para akasopwat hu hayah, paratesah, hu yukyuk tora ara ngara kimbusi Ngindrai kipwes. 17 Pe akahilingi hu pohon tawawu mepo hutora nimnim iya mwoiwa wawu pe akaro pahandra tesah hupwai. Pe hutora mu torou tehe hu ndramat para pwokereya mwoiwa tou. Pe andre hu kaiki tiyeyahu kiro mbulmara Ngindrai. Kapa akahilingi nongnahu, pwen andre hu kambusi mbulyahu kiyapolo pwesai, pe kapa ndriyahu kimwa, pwen andre hu kansopwat wawu pwi.

18 Pwen akatohun kisa towu. Pe yowu pahasaniy ndrokonan tehe lohonga yowu, ara ileu, pe yowu namiliy para koro mwonen kiya hu meresai masih. 19 Pe urakamam isa kili wawu para akatohun, pwen andre Ngindrai kitali yo kusa kili wawu kileh.

Totohun pe nongan iyahapwen

20 Pe Ngindrai para ndriya wayis mepo iyau ndreyen para tapaniu mepo andre kinto-kinto, yiy iwiri Yapane rou Yesu mepo Ndramat namandran Para Pwokereya Sipsip isa mawen kimat. 21 Pe Ngindrai andre kimwanye wawu kiya melit masih hiyan mepo wawu namiliy para akambusiy kiyau namiliwan pwokeyan. Pwen andre akambusi namiliwan pwokeyan, pe andre kipwokeyani worou kiya hu melit masih hiyan. Pe Yesu Kristus andre kipo mbulen kiyau kili tou, pe andre kiyki pwesai kiya kili Ngindrai, pe akahari ngala Ngindrai kinto pe kinto. Ndrokonan.

22 Wawu nali mepo wawu pwotisingi lohonga wawu, akahilingi wulani nongno mepo andre kipwokeyani wawu, paratesah, nongan uratuluwiy, ara mulai opu.

23 Yo unamiliy para akapahasaniy tehe nalirou Timoti, ara kintali kou. Pe kapa kisa kileh, ara andre youlu kasa nime wawu.

24 Ndrokolang toulu kiya kili hu pohon masih tawawu pe hu ndramira Yapan masih. Pe hu para Yitaliy hupa ndrokololang tahu isa kili wawu yi.

25 Pahas ta Ngindrai kiro sura wawu masih.

* 9:17: A will is a legal document that gives instructions about what a person wants to happen to his possessions when he dies.

* 12:6: Proverbs 3:11-12

† 12:13: Proverbs 4:26

‡ 12:23: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

Yamis

1

2

3

4

5

Yamis

1

1 Yo Yamis, ndramat hamou para poya mbulya Ngindrai pe ta Yapan Yesu Kristus,

Yo uratuluwi nongan iya kili wawu kamaye Yisrayel songui pe luwum mepo wawu kanmasumbuwe kanna kene kol pwan masih:

Ndrokololang hiyan tawawu.

Hu nopwaran pe hu nohonou

2 Pwen wawu nali, akalohongani nokulani hu nopwaran handra-handra nakaya nondriya hu, ara kirayah pwesai imwonen kisa kili wawu. 3 Paratesah, akapahasaniy tehe nohonou para lohongai ndrisiyon tawawu, ara andre kimbusi wawu koro tine pwokeyan. 4 Pwen akoro tine pwokeyan nondriya hu nopwaran, pe andre kimbusi wawu akapahas pe akamandra, pe kultuwayi wawu andre kimbusi wawu akandroisi hapesah pwi. 5 Pe kapa hamou tawawu kinamili lohongai waison, ara akasok Ngindrai pe andre kiykiy kipopo ko kisa kili wawu pe andre kinpomate wawu pwi, pwen andre kiykiy kisa kili wawu. 6 Hapeko kapa hiyeh kitohun kiya kili Ngindrai, ara kipwotisingi lohongan pe mbuna kihindrundru, paratesah, yiy mepo ihindrundru, ara tehe nowei sih para ndras mepo nohai iro mbuiwaniy iya isa. 7 Pwen ndramat tehen tora, ara mbuna kilohonganiy para kipo hapesah kiyau kili Yapan. 8 Pe ndramat tora, lohongan ara malndra, pe lohongan kinoho kuw iya melit imbusiy, ara pwi.

9 Pe hu ndramat hupwotisingi lohongahu pe menmenahu pwi masih, ara hu kapwes, paratesah, Ngindrai ihaiyani hu. 10 Hapeko yiy mepo menmenan soyon, pe isikiye yiy, ara Ngindrai andre kimbusi ngalan kiya pwi, paratesah, yiy andre kiwayuw tehe nonou sih para yangiy. 11 Paratesah, mwandrai ara ingas iyapolo ngandrahan para aliy pe ngara kitimwi ndromndriu pe kimang. Pe nonou mepo isahambunet pe lahayan iya, ara andre kihipwen o mwaihei. Pwen tehen tora ko, ndramat mepo menmenan soyon, ara andre kihipwen o mwaihei, konan kiro mbusi mbulyan kiya.

12 Ndramat mepo iya nondriya nopwaran pe iro tine pwokeyan, ara kipwes, paratesah, kapa kiro tine pwokeyan nondriya nohonou, ara andre kiwiri kasapai para taleh mepo Ngindrai kintandrangan kinna kili hu mepo ndriyahu imbuluhi yiy.

13 Pe kiro mwonen wawu kaya nondriya hu hinonou, ara wawu mbuna akapa, &lt;&lt;Ngindrai ipakarawani yo pe umbusi pakut mwomwan.&gt;&gt; Paratesah, tukapahasaniy tehe kultuw mwomwan ara kinlahiy para kipakarawani Ngindrai para kimbusi pakut mwomwan pwi. Pe Ngindrai yi, ara kinho pakarawani hamou kiya hu kultuw para pakut mwomwan pwi. 14 Hapeko ndramat hamou-hamou ngara kiya nondriya nohonou, ara kiyau ndruwa namiliwa mwomwan tan mbukenan, pe namiliwan ngara kiluwani yiy pe kimbusi pakut mwomwan. 15 Pe namiliwai para nombuwe ndramat ara tehe pihin hamou mapundriyan pe imwalahiy iyata pakut mwomwan, pe kiro mwonen pakut mwomwan kimandra tisingiy, ara andre kiyki kimat.

16 Pwen wawu nali mepo nere imwonen, lohonga wawu mbuna kipakarawani wawu. 17 Pe tesah masih mepo hiyan, pe yukyuk imwonen, ara iyau paingan pe isa pwan, iyau kili Tamarou mepo imangsani hu nganan para kol paingan yang. Pe yiy kinho rapaiwani yiy tehe sumwoiwa melit ngara kirapaiwaniy kiya kisa, ara pwi. 18 Pe iyau namiliwan opu, mwoiwa rou iwiri taleh iyau nongan ndrokonan. Pwen andre worou karayah tehe anandrinai imu iyau melit masih mepo imangsani hu.

Akahilingiy pe akambusiy

19 Wawu nali mepo nere imwonen, akapahasani melit aro: Wawu masih akahilingiy kileh, hapeko wawu mbuna akahambuh para akawong pe ndriya wawu mbuna kilokuh kileh. 20 Paratesah, ndrinalokuh ta ndramat, ara kinhoiki kultuw imwonen para taleh mepo Ngindrai inamiliy, ara pwi. 21 Pwen pe akatali hu kultuw masih pwassin, pe akaiki wawu kaya pwan, pe akoho ndruwa nongan mepo Ngindrai kiniykiy kinhan pwen ita nondriya wawu mepo andre kisopwat wawu.

22 Pe wawu mbuna akahalingi nongna Ngindrai o, hapeko akambusi tesah ipwai. Pwen andre akanpwaske wawu mbukenan pwi. 23 Pe yiy mepo ihilong nongan hapeko kintokuyani tesah nongan ipwai pwi, ara tehe ndramat hamou inime mbulmaran iya kemet sih, 24 pe inime yiy mbukenan ihipwen, pe iyau, pwen indrou pwi ko koyun kinmayit mbulmaran inimnim tapeh. 25 Hapeko ndramat mepo inime nokulani nondriya nongan para pwahanou imwonen masih mepo iyki worou topo mwoimwoi, pe iro mbusiy toro manau, pe koyun kinmayit tesah ihilingiy pwi, hapeko iro mbusiy—ara andre kiwiri lomwes kiya tesah imbusiy.

26 Kapa ndramat hamou kipa yiy ndramat para totohun iya kili Ngindrai, hapeko kinoho ponokulani pohon pwi, ara ipakarawani yiy mbukenan, pe totohun tan ara mwaihei o. 27 Kultuw para totohun mepo Tamarou Ngindrai inamiliy mepo imwonen masih, pe mwomwan kinto aliy pwi ara aro: Akapwokere hu noru tapo, pe hu pihinau kiya nopwaran tahu, pe akoro mawen kultuw mwomwan para kol pwan mepo andre kimangani wawu kaya mwomwan.

2

Mbuna akahire

1 Wawu nali, worou ara tehe hu ndramat mepo tupwotisingi lohongarou iya kili Yapan Yesu Kristus, mepo yiy namandran pe manonowan, pwen mbuna tukahire. 2 Kapa ndramat hamou kisuluye yiy kiya koyau lahayan pe kiyki mbunahai mbusiy iya pat kolt pe kisa nondriya numwa totohun tawawu, pe ndramat hamou indroisiy pe isuluye yiy iya koiwen ndramurin pe kisa nondriyan i, 3 pe kapa ahaiyani ndramat isuluye yiy iya koyau lahayan pe apa, &lt;&lt;Pwapwai tam sih hiyan iye,&gt;&gt; hapeko apwai kiya kili ndramat indroisiy ara apa, &lt;&lt;Wou, ara aro tine ara, ndre ampwan pwan ngilse ndriko,&gt;&gt; 4 pwen wawu kanmbusi hu ndramat kanmasilpat, wawu mbusi hiyan iya kili hamou, pe hamou ara pwi, pe tamwanye tawawu ara iyau lohongai ta payit.

5 Wawu nali para nere imwonen, akahilingiy: Ngindrai kintakinima hu mepo hu ndroisiy iya mara hu ndramat para kol pwan, para menmena mwoiwa hu andre kiya soyon, paratesah, iya lohongahu ndrisiyon. Pe hu mepo ndriyahu imbuluhi yiy, ara andre hu kaya kolo king mepo kintandrangan pwen kinna kili hu. 6 Hapeko wawu ngara kapwasimiri ngala hu ndramat mepo hu ndroisiy. Hu ndramat menmena hu soyon ara, ara ngara hu kaiki nopwaran kisa kili wawu, ndre pwi? Pe hu ngara kaluwani wawu pe akoro tine nongan, ndre pwi? 7 Yihu ara, ara ngara kapwasisiman ana Yesu Kristus mepo ngalan hiyan, pe wawu ara atan, ndre pwi? 8 Kapa wawu kambultuwe tisingi nongan para pwahanou ata king ita Nongan Haiyan ipa, &lt;&lt;Ndriyam kimbuluhi yiy para pakeh kili wou tehe wou mbukenam,&gt;&gt; pwen wawu tora mbusi kultuw hiyan. 9 Hapeko kapa wawu kahire hamou kiya hiyan kiyata hamou, ara wawu mbusi pakut mwomwan, pe nongan para pwahanou isuhuhuri wawu tehe wawu kandrihisani nongan para pwahanou. 10 Paratesah, sehe ndramat kiho ndruwa nongan para pwahanou masih, hapeko kapa kindrihisani sahin para aliy, ara kinwiri mwomwan, pe indrihisani nongan para pwahanou masih. 11 Paratesah, Ngindrai mepo kinpa, &lt;&lt;Mbuna apo pilah,&gt;&gt; pe ipwai i ipa, &lt;&lt;Mbuna atingundru ndramat.&gt;&gt; Pwen kapa anpo pilah pwi, hapeko atingundru ndramat, ara wou ndramat hamou para ndrihisani nongan para pwahanou.

12 Pwen akawong pe akambusi melit tehe hu ndramat mepo Ngindrai andre kiyki worou koro tine nongan kiya nongan para pwahanou mepo imbusi worou topo mwoimwoi iya hu pakut mwomwan. 13 Paratesah, kiro mwonen lang para Ngindrai kiramwanye, ara andre kinpwaingani koisirai kinna kili hamou mepo koisirai kinto kili yiy pwi. Koisirai ta Ngindrai ara iramwaitini tamwanye tan!

Lohongai ndrisiyon pe hu kultuw

14 Wawu nali, sehe melit hiyan kapa ndramat hamou kipa lohongai ndrisiyon kiro kili yiy, hapeko kinmbusi hu kultuw hiyan pwi. Ilahi lohongai ndrisiyon tan kisopwat yiy, ndre pwi? 15 Kapa nalim hamou ndre pisum hamou ara koiwen pwi, pe anandrinan para lang sih-sih pwi, 16 pe kapa hamou tawawu kipwai kiya kili yiy kipa, &lt;&lt;Ayau ayapolo ndriya wayis; pe aro ngandrah pe anamnam hiyan.&gt;&gt; Hapeko anhang yiy hapesah para namiliwan para nombuwen pwi, pwen tesah hiyan andre awiriy kiyau aliy? 17 Pe tehen aliy o, kapa lohongai ndrisiyon kinpwaingani kultuwayin pwi, pwen lohongai ndrisiyon ara, ara meren.

18 Hapeko hamou andre kipa, &lt;&lt;Lohongai ndrisiyon ita kili wou; yo ngara kumbusi hu kultuw hiyan.&gt;&gt;

Lohongai ndrisiyon tam mepo anoho mbusi handra melit kinyau aliy pwi, ara apwainganiy kisa kili yo. Pwen andre kupwaingani lohongai ndrisiyon to mepo ngara kumbusi melit kiyau aliy.

19 Pe apwotisingi lohongam tehe Ngindrai ara hamou opu. Ara hiyan! Hu payit i, ara hu pwotisingi lohongahu pe hu lelen iyapolo nohowai.

20 Lohongam kinna pwi! Andre kupwainganiy kisa kili wou tehe lohongai ndrisiyon mepo hu kultuw hiyan kinto aliy pwi, ara melit mwaihei o? 21 Tumburou Apraham kultuwayin imwonen iya kili Ngindrai, ara iya tesah imbusiy iro mwonen iyki norun Yisak tehe yukyuk iro ndrita pere tuntun. 22 Apahasaniy, tehe lohongai ndrisiyon ta Apraham pe hu kultuwayin hiyan ara imbusiy iyawule. Pe lohongai ndrisiyon tan ara imbusiy iyahapwen pe hiyan o iya tesah kinmbusiy pwen. 23 Pe Nongan Haiyan, ara irayah mannan ipa, &lt;&lt;Apraham ara iyki lohongan ndrisiyon iya kili Ngindrai, pe pohowe yiy ara ndramat kultuwayin imwonen,&gt;&gt; pe Ngindrai ngara kiyoh yiy, ara kowasen. 24 Pwen akapahasaniy tehe, ndramat hamou irayah ndramat imwonen ara iyau tesah imbusiy, pe kinyau lohongai ndrisiyon o, ara pwi.

25 Pe iyawule ko tehe Rahap pihin para pilah, ara pohowe yiy pihin imwonen iya tesah imbusiy iya kili ndramira tandrihindrih malmou iro mwonen ipwokere hilu iro suwen, pe ipwandrisa hilu hilyau hilya pwen sai hasai i. 26 Tora ko, kapa ndramat manombuwen, pe kunuwen pwi, ara ndramat ara kinmat. Pe kapa lohongai ndrisiyon kanmbusiy hu kultuw hiyan pwi, ara meren.

3

Aranuhuyani kalamem

1 Wawu nali, wawu masih andre akantayah ndramat para hinuwani hu ndramat o, ara pwi, paratesah, wawu pahasaniy tehe worou mepo tuhinuwani hu ndramat, ara kiro mwonen tukoro tine nongan, andre tukakuni nopwaran kiho hin iya. 2 Worou masih ara tupotiriyis iya kultuwayi rou. Pe kapa hamou kinmbusi mwomwan kinna tesah ipwai pwi, ara yiy ndramat hamou ita mwonen masih, pe ilahiy kikaituwe nombuwen masih.

3 Pwen kapa tukaiki hu hayen kiya hu poho hu hos para tukambusi hu kahilingi rou, ara tulahiy para tukarapaiwani hos hamou mwanye ara. 4 Pe tukalohongani hu ndroi para ndras. Konan hu ara namandran masih pe hu nowei pwokeyan hu koro sumbuiwani hu, hapeko parakei hamwat mendreheh, ara ngara ndramat para ngaplani ndroi kiro suwani hu ndroi para hape aleheh hu kaya aliy. 5 Tehen tora ko, kalame ndramat ara melit sih mendreheh opu para nombuwe ndramat, hapeko yiy mbukenan ara ngara kisiye yiy iya. Akalohonganiy, yangiy sih namandran iya, ara mwan hape ko andre kitimwiy topwei. 6 Kalame ndramat ara tehe mwan sih i pe tehe kol pwan para kultuw mwomwan ita mwalinga hu nombuwe ndramat. Pe ngara kiyki mwomwan kiya nombuwe ndramat masih. Pe ngara kimbusi kultuwaye ndramat hamou kiya mwomwan tehe ngandraha mwan. Pe mwan ara mbukenan, ara mwan mepo para ngat mbulun pwi.

7 Hu kan handra-handra masih, hu norukan para wohowoh, hu kan para seselek, pe hu kan mwalen masih para ndras, ara hu lahiy para kassop mara hu, pe ndramat ngara kassop mara hu. 8 Hapeko ndramat hamou kinlahi para kissop kalamen pwi. Kalame ndramat ara kinho ngoh para kimbusi mwomwan pwi, pe tehe melit tunguyan ta mwat hamou ngara kitingundru hu ndramat, pwen tesah tupwai, ara ngara kiyki ngandran kiya kili hu ndramat.

9 Worou ngara kahari ngalan Yapan torou pe Tamarou kiya kalamerou, pe iyau kalamerou opu, ara tuten ana hu ndramat mepo Ngindrai imangsani hu mwensehu tehe yiy mbukenan. 10 Pe iyau poho ndramat ara ko, ngara kihari ngala Ngindrai, pe ngara kiten ana ndramat. Wawu nali, mbuna kirayah tehen tora. 11 Ilahiy para ndran nowin pe ndran ngahan kirah kiyau ndramwiying handrang o, ndre pwi? 12 Wawu nali, kei pik hakou ilahi kippwai pe mbuwan kiya hu holip, ndre mwisi wain ilahi kippwai pe mbuwan kiya hu pik, ndre pwi? Pwen kinlahiy para ndras hakah kirayah ndran nowin, ara pwi.

Lohongai waison malndra

13 Hiyeh lohongan waison pe ileu ita mwalinga wawu? Kipwaingani lohonga waison tan ara pe kultuwayin hiyan ara, pe ara iyau kultuw para aiki wou aya pwan iyau lohongai waison. 14 Hapeko kapa akakaituwe maimai pe mwolou kiro ndriya wawu, ara wawu mbuna akasikiye wawu, pe mbuna akapwasoyou kiya nongan ndrokonan. 15 &lt;&lt;Lohongai waison&gt;&gt; tora, ara kinyau kol paingan yang kisa pwan pwi, hapeko para kol pwan, lohongai para kol pwan pe ata sinai. 16 Paratesah, hu ndramat mepo ngara ndriyahu kimaimai pe kamwolou, ara andre anime tokuya ndramat ara kinto sai pwi, pe iyau kultuw masih handra-handra pwassin.

17 Hapeko lohongai waison mepo iyau kol paingan yang, ara ihomu pe imwonen masih; pe namiliwai para ndriya wayis, pe karo wayis o, pe kambusi worou koro pwan, pe kapep kiya koisirai pe kapwaingani tokuyai hiyan, pe kultuw kihisoule ko pe kiya ndrokonan. 18 Hu ndramat mepo ngara hu kambusi ndriya wayis, ara andre hu kahasi ndriya wayis, pe andre hu kapo anandrinai para aliy ara kultuw imwonen.

4

Kaiki wawu akaya pwan kiya kili Ngindrai

1 Pe tesah ngara kimbusiy pe wawu ngara kahangas pe akarahatai mwalinga wawu? Hu hingorou mwomwan mepo hutora posisiwe nondriya wawu, ndre? 2 Wawu ngara kanamili melit hapeko wawu konoho wiriy pwi, pwen pe wawu tingundru hu ndramat. Wawu namili melit iro kili hu ndramat hayah, hapeko akanlahiy para akawiriy pwi. Pwen pe tehen tora ko, wawu ngara kahangas pe karahatai. Wawu konoho wiriy pwi, ara paratesah, wawu konoho sok Ngindrai pwi. 3 Pe iro mwonen wawu sok, ara akanwiriy pwi, paratesah, wawu sok iyapolo lohongai mwomwan, pe tesah wawu wiriy pe wawu rasumbuwaniy, ara iya namiliwa wawu mbukenan.

4 Wawu ara tehe pihin para pilah, wawu pahasaniy tehe hu ndramat mepo ngara hu kambusi kultuw pwassin tehe hu ndramat para kol pwan ngara kambusiy, ara hu ndrihisani Ngindrai. Pwen sehe ndramat kimbusi hu kultuw para kol pwan, ara hu mwisnani Ngindrai. 5 Akalohongani tehe Ngindrai ipwai isa kiltou ita Nongan Haiyan tehe inamiliy masih para Mwoiwan Haiyan mepo iyki iripo kiltou, ara andre kisopwat rou para andre tukoro namili Ngindrai opu. 6 Hapeko Ngindrai ara iyki koisirai tan ara soyon iya isa kiltou. Tehen tora ko, Nongan Haiyan ipa,

&lt;&lt;Ngindrai ngara kirasisingat ana hu ndramat hu sikiye hu,

pe iyki koisirai tan iya kili hu mepo huiki hu huya pwan.&gt;&gt;

7 Pwen pe akaiki wawu akaya pwan kili Ngindrai. Pe akarasses sinai, pe andre sinai kitali wawu. 8 Pe akasa pakeh kili Ngindrai, pe andre kisa pakeh kili wawu. Pe akasungani nima wawu, wawu hu ndramat mepo pakut tawawu mwomwan, pe ndriya wawu kirayah howen, wawu mepo lohonga wawu malndra. 9 Ndriya wawu kiporu, pe akamangaliye, pe akarang memesun. Haisa wawu ara akarapaiwaniy kiya mangaliye, pe pwesai kirayah ndriya poru. 10 Pe akaiki wawu akaya pwan mbulmara Yapan, pe andre kisoli wawu.

11 Wawu nali, hamou mbuna kiwong nongan mwomwan ana hamou. Sehe ndramat kiwong mwomwan ana nalin hamou ara indrihisani nongan para pwahanou, pe imbusiy iya mwaihei o. Kapa awong mwomwan kiya nongan para pwahanou, ara anto ndruwan pwi, hapeko arayah tehe ndramat hamou para tamwanye. 12 Ngindrai hamou opu ara ngara kiyki nongan para pwahanou, pe Yiy ndramat para tamwanye, yiy mepo ilahiy para kisopwat pe ilahiy para kipwalngani ndramat. Pe wou ara hiyeh, pwen apa rasusut nongan kiya kili ndramat para pakeh kili wou?

Mbuna akasap ngala wawu kiya lang moh

13 Pwen mahapo akahilingiy na, wawu mepo wawu pa, &lt;&lt;Nepo ndre moh, ara andre yowu kaya kol namandran iye ndre yoro, pe hayou sih andre yowu koro ara, pe kapo melit para sousou pe kapo singayai.&gt;&gt; 14 Wawu kanpahasani tesah nakirayah moh, ara pwi. Pe mwoiwa wawu tesah? Wawu ara tehe koh isarayah o pe ihipwen i. 15 Hapeko, hiyan para akapa, &lt;&lt;Kapa kiya namiliwai pwokeyan ta Yapan, ara andre yowu kamin pe kambusi melit iye ndre yoro.&gt;&gt; 16 Wawu pwes pe wawu sap ngala wawu tehen tora, pwen sapiya ngala wawu, ara kultuw mwomwan masih. 17 Pwen kapa sehe ndramat mepo ipahasaniy para kimbusi melit hiyan pe kinmbusiy pwi, ara imbusi pakut mwomwan.

5

Nongan pwandrendrehe iya kili hu mepo menmenahu soyon

1 Wawu mepo menmena wawu soyon, ara akahilingiy na, akarang pe akamangaliye kiya hu nopwaran mepo itapo isa kili wawu. 2 Menmena wawu soyon ara, ara hu kanpwala, pe hu yih kaniyni hu koiwe wawu. 3 Pat kolt pe pat siliwa tawawu, ara andre hu karapen. Pe andre hu koro tapen pe kirehe mwomwan tawawu pe kitimwi nombuwe wawu tehe mwan. Pe hu menmena wawu mepo wawu lokuhuyanihu, ara andre kiyki wawu koro tine nongan kiro mwonen lang kiya hapwen. 4 Akanimei! Hu ndramat kene mepo hu pombulen iya hu pinge wawu, ara akansowani hu pwi, pwen ita rang iya kili Ngindrai, para Ngindrai kiyki kora wawu kisa kili wawu. Ndringe hu ndramat para poya anandrinai iman, ara kinna rayah kinna ndrainga Yapan Pwokeyan masih. 5 Mipwan tawawu iripo kol pwan ara wawu ro ndrita melit lahayahu ko, pe wawu kansongsin kinna melit lahaya huya ara. Hapeko mahapo wawu kanmandra turuwe wawu pe lang para katingundru wawu kinsa. 6 Wawu rasusut nongan iya kili hu ndramat, pe wawu tingundru hu ndramat mepo hu kanmbusi mwomwan pwi, hu ndramat mepo hu kantakekei polo wawu pwi.

Akoro pwoke nondriya nopwaran

7 Pwen tora ko wawu nali, akoro tine pwokeyan pe akoro longe kipoo Yapan kimui kisa. Akanime hu ndramat para hasiya anandrinai ngara hu koro longe pingehu kisiy, pe kiyki anandrinai mwayih. Pe hupwokeyani lohongahu ipoo mbulou indrut pe mwandrai ising. 8 Wawu yi, ara akoro pwokeyani lohonga wawu pe akarahatini wawu, paratesah, lenge Yapan, ara kinsa pakeh. 9 Wawu nali, wawu mbuna akakokou ana hamou-hamou tawawu, matisan akoro tine nongan. Ndramira Tamwanye, ara ita tine papai!

10 Wawu nali, pwen tehe hu poropet mepo hu wong iya ngala Yapan, ara huro pwokeyani lohongahu nondriya nopwaran. Pwen wawu yi, ara akoho ndruwa kultuw ara. 11 Pe worou kapwes pe kahaiyani hu mepo huro tine pwokeyan iro mwonen huya nondriya nopwaran. Paratesah, tupahasani titiye ta Yop mepo ngara kipwokeyani yiy. Yapan ara ipep namiliwai pe koisirai.

12 Hapeko wawu nali, namandran para aliy, ara wawu mbuna akarandranga kol paingan yang ndre akarandranga kol pwan, ndre kiya handra melit. Waison o, akapa, &lt;&lt;Ehe&gt;&gt; ara ehe, pe &lt;&lt;Pwi&gt;&gt; ara pwi, matisan Nginarai kiyki wawu koro tine nongan.

Totohun ta ndramat lohongan ndrisiyon

13 Hamou tawawu matisan ita nondriya nopwaran, ndre pwi? Pwen kitohun. Pe hamou tawawu ita pwes, ndre pwi? Pwen kipowaliy pe kihari ngala Ngindrai. 14 Pe hamou tawawu matisan kimwa, ndre pwi? Pwen kipwanos hu pohon para ekklesiya para hu katohun kiya ndritan, pe katumwi ndraikei kiya kili yiy kiya ngala Yapan. 15 Pe katohun kiya kili Yapan kiya polo lohongai ndrisiyon, ara andre kirapiyani mwamwa ta ndramat, pe Yapan andre kisoli yiy kitine. Pe kapa kinmbusi pakut mwomwan, ara Ngindrai andre kitali pakut mwomwan tan. 16 Pwen pe tehen tora ko, wawu kapohopoh kiya hu pakut mwomwan tawawu kiya kili wawu hamou-hamou, pe akatohun kata hamou-hamou, pwen andre Ngindrai kisopwoyani wawu. Totohun ta ndramat imwonen, ara pwokeyan iya pe ilahi kisopwat ndramat.

17 Eliyah, ara ndramat hamou tehe worou o. Hapeko itohun pwokeyan iya tehe mbulou mbuna kindrut, pe mbulou kinndrut kol pwan pwi, ipoo iya hayou toyoh pe sahin. 18 Pe itohun paiwe yi pe mbulou indrut kol paingan yang, pe hu anandrinai para pwan, ara huiki sangihu.

19 Wawu nali, kapa hamou tawawu kitali nongan ndrokonan, pwen hamou kiwiri yiy kimui, 20 ara akalohongani nongan aro: Sehe ndramat kimbusi ndramat hamou kitali pakut mwomwan tan, ara andre kisopwat ndramat ara kisa mawen kimat, pe Ngindrai andre kitali pakut mwomwan tan soyon mepo ita kili yiy.

1 Yohanes

1

2

3

4

5

1 Yohanes

1

Nongan para taleh

1 Nongan para taleh ara para koluw-koluw mamu kinna ma melit masih mapu kantayah, pe yowu kanhilingiy, pe yowu kannimei kinna mara yowu, pe mara yowu kinnime yiy, pe nima yowu kinnahatek kinna kili yiy—Nongan para taleh ara ko, yowu topo pohowei. 2 Pe taleh ara, ara kinsa yelan, pe yowu kannimei, pe yowu topo tiyaniy, pe yowu pohowe nongan para taleh mepo andre kinto-kinto, kisa kili wawu mepo iro kili Tamarou pe kinsa yelan kinsa kili worou. 3 Pe yowu, ara yowu pohowe tesah mepo yowu kannimei pe kanhilingiy, pwen pe andre wawu yi kambultere wawu kasa sura yowu. Pe mbultere torou, ara iyapolo Tamarou, pe iyapolo Norun Yesu Kristus. 4 Pwen yowu ratuluwi nongan aro, ara para kimbusi worou kapep kiya pwesai.

Karikai nondriya nganan

5 Pwen nongan aro, ara yowu kanhilingiy iyau kili Yesu Kristus, pe yowu pohowei isa kili wawu: Pe Ngindrai, ara nganan, pe lokuhan kinto kili yiy pwi masih. 6 Pwen kapa tukapa worou ngara kambultere para totohun kiya kili Ngindrai, hapeko ngara koro tokuyani kultuw para lokuhan manau, pwen ara tupwasoyou pe tukantokuyani nongan ndrokonan pwi. 7 Hapeko kapa tukarikai kiya nganan, tehe yiy, ara ita nondriya nganan, ara tumbultere iyawule sura hamou-hamou, pe ndreye Norun Yesu, ara imbusi worou turayah howen iya hu pakut mwomwan torou masih.

8 Pe kapa tukapa pakut mwomwan kinto kili tou pwi, ara tupwaske rou mbukenan, pwen nongan ndrokonan, ara kinto kili tou pwi. 9 Pe kapa tukapohopoh kiya hu pakut mwomwan torou kiya kii Ngindrai, pwen Ngindrai, ara lohongan ndrisiyon pe kultuw tan para tamwanye, ara imwonen, pe ilahiy kitali hu pakut mwomwan torou, pe kimbusi worou karayah howen kiya hu kultuw kanmwonen pwi. 10 Pe kapa tukapwai kapa, tukonho mbusi pakut mwomwan pwi, pwen tumbusi Ngindrai irayah tehe ndramat hamou para pwasoyou, pe nongnan, ara kinto kiltou pwi.

2

1 Wawu noru, uratuluwi nongan aro isa kili wawu para wawu mbuna akambusi pakut mwomwan. Hapeko kapa hamou kimbusi pakut mwomwan, pwen ndramat hamou para sopwat iripo para kiwong kiya kili Tamarou para kipenanirou—yiy ara Yesu Kristus, Ndramat Imwonen. 2 Yiy, ara iyki yiy mbukenan tehe yukyuk para kirapiyani hu pakut mwomwan torou, pe andre kinrapiyani hu pakut mwomwan torou o, ara pwi, hapeko andre kirapiyani hu pakut mwomwan ta hu ndramat masih kenne para kol pwan.

3 Pe tupahasaniy tehe worou kansapahasani yiy kapa tukaro ndruwa hu nongan para pwahanou tan. 4 Pe ndramat mepo ipa, &lt;&lt;Upahasani yiy,&gt;&gt; hapeko kinto ndruwa hu nongan para pwahanou pwi, ara yiy ndramat hamou para pwasoyou, pe nongan ndrokonan ta Ngindrai, ara kinto kili yiy pwi. 5 Hapeko kapa ndramat hamou kiho ndruwa nongnan, pwen namiliwa Ngindrai, ara ipep ita kili yiy. Kultuw mepo andre kimbusi worou tukapahasaniy tutora kili yiy, ara tehen toro: 6 kapa ndramat hamou kippai sura Ngindrai, pwen kitokuyani tesah Yesu ngara kimbusiy.

7 Pwen wawu kowase, kuntatuluwi nongan handra para pwahanou howen kinsa kili wawu pwi, hapeko nongan para pwahanou saken mepo akanwiriy koluw kinna. Nongan para pwahanou saken iye, ara nongan ara ko mepo akanhilingiy pwen. 8 Pe tehen tora ko urupo ratuluwi nongan para pwahanou howen handra isa kili wawu, pe nongan ndrokonan para aliy, ara akannimei iro kili Kristus pe wawu yi. Paratesah, lokuhan, ara itapo iyau, pe ngana nongan ndrokonan, ara kinlenganiy.

9 Pwen ndramat mepo ipa ita nondriya ngana Yesu Kristus, hapeko kimwisnani nalin hamou, ara ita ndron nondriya lokuhan. 10 Pwen ndramat mepo ndriyan kimbulihi nalin hu, ara ita nondriya nganan, pe hapesah para kimbusi hu kayos, ara pwi. 11 Hapeko yiy mepo ihingasi nalin, ara ita nondriya lokuhan, pe ita rikai nondriya lokuhan, pe ikowu hape aleheh itapo iya aliy. Paratesah, lokuhan kinyohi maran.

12 Wawu noru, uratuluwi nongan iye isa kili wawu,

paratesah, iya ngala Yesu opu, kintapiyani hu pakut mwomwan tawawu.

13 Yo uratuluwi nongan aro isa kili wawu mepo wawu kanpahas kinna lohongai ndrisiyon tawawu ndrangan niwen kinna kili Ngindrai,

paratesah, wawu kanpahasani yiy koluw kinna.

Yo uratuluwi nongan aro isa kili wawu mepo mahapo ko wawu pwotisingi lohonga wawu iya kili Ngindrai,

paratesah, akantamwaitini Sinai.

14 Uratuluwi nongan aro yi isa kili wawu mepo tehe hu mbunah,

paratesah, akanpahasani Tamarou. Yo uratuluwi nongan aro isa kili wawu mepo wawu kanpahas pwen kinna ata Ngindrai mepo yiy para koluw kinna.

Yo uratuluwi nongan aro isa kili wawu mepo mahapo ko wawu pwotisingi lohonga wawu iya kili Ngindrai,

paratesah, wawu pwokeya wawu,

pe nongna Ngindrai, ara ita lohonga wawu lang masih,

pe akantamwaitini pwoke ta Sinai pwen.

Ndriya wawu mbuna kimbuluhi melit para kol pwan

15 Ndriya wawu mbuna kimbuluhi kultuw mwomwan ta hu ndramat para kol pwan, ndre sehe kultuw mwomwan para kol pwan. Kapa ndramat hamou ndriyan kimbuluhi kultuw mwomwan ta hu ndramat para kol pwan, ara namiliwai ta Tamarou kinto kili yiy pwi. 16 Paratesah, hu kultuw mwomwan masih ta hu ndramat para kol pwan— tehe hu namiliwai para nombuwe ndramat, pe namiliwai para mara ndramat kilimiri melit pe kinamiliy, pe kultuw para kasikiye ndramat kiya melit soyon—hu kultuw mwomwan masih aro, ara kinyau kili Tamarou pwi, hapeko iyau kol pwan. 17 Pe hu kultuw mwomwan ta hu ndramat para kol pwan, pe hu namiliwai para aliy, ara andre kimmun o mwaihei, hapeko ndramat mepo imbusi namiliwai pwokeyan ta Ngindrai, ara andre kinto-kinto.

Hu mepo hupa hukowu ta noru Ngindrai kamai, ara marahu kiro

18 Wawu noru, lang kinsa komulmun, pe akanhilingiy tehe kristus pwasoyou, ara itapo isa. Pe mahapo yi, ara hu kristus pwasoyou soyon, ara hu kansa. Pwen tehen aro ko tukapahasaniy tehe lang kinsa komulmun. 19 Yihu kantali rou kanna mawen, hapeko yihu ara para surarou imwonen pwi. Paratesah, kapa hu para sura tou, ara andre hu koro manau sura tou, hapeko yihu tali rou huyau, ara ipwainganiy tehe yihu para sura tou pwi.

20 Wawu kanwiri lomwes iyau kili Mwoiwan Haiyan ta Ngindrai, pe wawu masih wawu pahasani nongan ndrokonan ta Ngindrai*. 21 Wawu kankowu nongan ndrokonan pe uratuluwi nongan isa kili wawu, ara pwi, hapeko wawu pahasaniy, paratesah, pwasoyou kinyau nongan ndrokonan pwi. 22 Ndramat para pwasoyou, ara hiyeh? Ndramat mepo ipa ikowu tehe Yesu, ara Kristus. Ndramat tehen tora, ara yiy kristus para pwakekeriu—yiy ipa ikowu ta Noru Ngindrai Kamai pe Taman. 23 Ndramat ipa ikowu ta Noru Ngindrai Kamai, ara Taman kinto kili yiy pwi, pe yiy mepo ipohowe Noru Ngindrai Kamai iya ngawan, ara Taman ita kili yiy.

24 Pwen tesah akanhilingiy koluw kinna, ara ita manau kili wawu. Kapa tesah akanhilingiy ara itandron kili wawu, pwen wawu tora ndron kili Noru Ngindrai Kamai pe Taman i. 25 Pe tesah kintandranga rou kinna aliy, ara iye—ara taleh andre kinto-kinto.

26 Yo urupo ratuluwi hu nongan aro isa kili wawu, ara iyata hu mepo hu pakanohonou para kaluwani wawu kayasongsin. 27 Hapeko lomwes mepo wawu kanwiriy iyau kili yiy, ara ita manau kili wawu, pe kinlahi hamou kisa pe kihinuwani wawu, ara pwi. Hapeko Mwoiwan Haiyan kinhinuwani wawu kinna melit masih, pe lomwes ara, ara ndrokonan, pe pwasoyou pwi—pwen kinhinuwani wawu pe akoro manau kili yiy.

Hu noru Ngindrai pe pakut mwomwan

28 Pwen mahapo, wawu noru, akoro pai manau kili Kristus, pwen kapa kiro mwonen nakimui kisa, ara andre tukoro tine pwokeyan, pe andre tukanmasi kiro mbulmaran kiro mwonen kisa, ara pwi.

29 Kapa wawu pahasaniy tehe kultuwayin ara imwonen, pwen wawu pahasaniy tehe hu ndramat masih mepo hukambusi tesah imwonen, ara yihu noru Ngindrai.

3

1 Akahalingiy, Tama rou ndriyan imbuluhi rou namandran iya, pe iyki ndriyan isa kili tou, para kapohowe rou noru Ngindrai! Pe worou, ara tehen tora! Pwen ndroiyin ara pe hu ndramat para kol pwan kanpahasani worou pwi, paratesah, yihu kanpahasani yiy pwi. 2 Wawu kowase, mahapo worou noru Ngindrai, pe worou nakasarayah tesah kamulan, ara kinileu mapu. Hapeko tupahasaniy tehe kiro mwonen Kristus kisarayah, ara andre tukarayah tehe yiy, pe andre tukanime yiy, ara tehe yiy imwonen. 3 Hu ndramat masih mepo hutora longani melit itapo isa iyau kili yiy, ara andre hu mbukenahu kambusihu karayah howen tehe yiy mbukenan ara yiy howen.

4 Pe hu masih mepo hu mbusi pakut mwomwan, ara hu ndrihisani nongan para pwahanou ta Ngindrai, ndrokonan para aliy pakut mwomwan, ara kultuw mwomwan para ndrihisani nongan para pwahanou ta Ngindrai. 5 Wawu pahasaniy tehe Kristus kinsarayah, para kirapiyani hu pakut mwomwan torou kayau. Pe pakut mwomwan, ara kinto kili yiy pwi. 6 Pe hamou kiro kili yiy, ara andre kinto waiyaniy para kiro mbusi pakut mwomwan , ara pwi. Pe ndramat kiro mbusi pakut mwomwan manau, ara andre kinnime Kristus pwi, ndre kinpahasani yiy pwi, ara pwi.

7 Wawu noru, hamou mbuna kiluwani wawu kayasongsin. Ndramat mepo imbusi melit imwonen, ara kultuwayin imwonen tehe Kristus i, yiy kultuwayin imwonen. 8 Pe ndramat mepo ngara kimbusi pakut mwomwan, ara yiy ata sinai, paratesah, sinai ara kinmbusi pakut mwomwan koluw kinna. Pwen ndroiyin ara pe Noru Ngindrai Kamai isarayah, ara para kipwalngani mbulya sinai. 9 Yiy mepo irayah noru Ngindrai, ara andre kinro waiyaniy para kiro mbusi pakut mwomwan ndron, ara pwi, paratesah, nongna Ngindrai, ara ita ndron kili yiy, pe andre kiro mbusi pakut mwomwan manau, ara pwi. Paratesah, yiy kintayah noru Ngindrai pwen. 10 Pwen andre tukayirowe hu noru Ngindrai, pe hu noru sinai, ara tehen toro: Ndramat kinmbusi kultuw kinmwonen pwi, ndre kinnamili nalin pwi, ara yiy noru Ngindrai pwi.

Ndriyam kimbulihi hamou-hamou

11 Nongan mepo wawu kanhilingiy koluw kinna, ara iye: Ndriya rou kimbulihi hamou-hamou. 12 Wawu mbuna akarayah tehe Kain, mepo yiy ata sinai, pe itingundru nalin. Pe paratapeh pe itingundrun? Paratesah, kultuwayin ara mwomwan masih, pe kultuwayi nalin, ara imwonen. 13 Wawu nali, mwoiwa wawu mbuna kihin kapa hu ndramat para kol pwan hu kamwisnani wawu. 14 Worou tukanpahasaniy tehe tukantali kimat pe tukanwiri taleh mepo andre kinto-kinto, paratesah, ndriya rou imbuluhi nali rou hu. Pe yiy mepo ndriyan kinmbuluhi nalin pwi, ara ita ndron pahandra pwoke para kimat. 15 Ndramat kimwisnani nalin, ara yiy ndramat para tingundru ndramat, pe wawu pahasaniy tehe ndramat para tingundru ndramat, ara andre kinwiri taleh kinto-kinto pwi.

16 Pwen andre tukapahasani kultuw para namiliwai, ara tehen toro: Yesu Kristus, ara iyki mwoiwan para kisopwat rou. Pwen worou i, ara tukaiki mwoiwa rou para kasopwat nali rou hu. 17 Kapa ndramat hamou mamenmenan soyon para kol pwan pe kinime nalin iro ndroisi handra-handra, hapeko koyun kinsikirani nalin pwi, tehen tapeh pe namiliwa Ngindrai andre kiro kili yiy? 18 Pwen wawu noru, mbuna tukanamili ndramat kiya hu nongan ndre kiya poho rou opu, hapeko kiyapolo hu kultuwayi rou pe nongan ndrokonan. 19 Pwen iye ko imbusi worou tupahasaniy tehe worou ara para nongan ndrokonan, pe karahatini worou koro mwoimwoi mbulmara Ngindrai, 20 kapa ndriya rou kiporu. Paratesah, tupahasaniy tehe Ngindrai, ara ipahasani melit masih, pe lohongan ara iramwatini lohongai masih iripo ndriya rou.

21 Wawu kowase, kapa ndriya rou kinporu pwi, ara tukarahatini rou koro mbulmara Ngindrai. 22 Pe kapa tukatohun pe kasok yiy, ara andre kiykiy kisa kili worou, paratesah, ngara tukoho ndruwa hu nongan para pwahanou tan, pe ngara tukambusi kultuw mepo inamiliy. 23 Pwen nongan para pwahanou tan, ara iye: Tukapwotisingi lohonga worou kiya ngala Norun Yesu Kristus, pe ndriya rou kimbulihi hamou-hamou tehe kinpwandrandrahani worou. 24 Pe hu mepo huho ndruwa nongan para pwahanou tan, ara huppai sura yiy, pe yiy ippai sura hu. Pwen aro ipwainganiy tehe Ngindrai ippai sura tou. Pe tupahasaniy tehe Ngindrai ippai sura tou, ara iyau kili Mwoiwan Haiyan mepo Ngindrai kiniykiy iripo kiltou.

4

Wawu kanohonou hu mwomwoyou

1 Wawu kowase, wawu mbuna akapwotisingi lohonga wawu kiya kili hu ndramat mepo Mwoiwan Hiyan kinto kili hu pwi. Hapeko akanohonou pe akayirowei hiyan namu tehe hu mwomwoyou ara ata Ngindrai ndre pwi, paratesah, hu poropet para pwandrandraman, ara hu kanna kene kol pwan. 2 Pe andre tukayirowe Mwoiwa Ngindrai, ara tehen toro: Hu ndramat masih mepo huwong ngawan tehe Yesu Kristus ara irayah ndramat, ara huyau kili Ngindrai. 3 Hapeko yiy mepo kinwong ngawan pe kinhari ngala Yesu pwi, ara kinyau kili Ngindrai pwi. Aro ara mwoiwa kristus para pwandrandraman, mepo wawu kanhilingiy tehe andre kisa, pe mahapo, ara kinsa iripo kol pwan pwen.

4 Wawu noru, wawu yau kili Ngindrai, pe wawu kantamwaitini hu poropet para pwandrandraman, paratesah, yiy mepo ita nondriyam, ara pwoke tan namandran iya, iya kili yiy mepo iripo kol pwan. 5 Yihu, ara para kol pwan, pwen hu wong iya marai para kol pwan, pe hu ndramat para kol pwan, ara huhilingi hu. 6 Worou tuyau kili Ngindrai, pe yiy mepo ipahasani Ngindrai, ara ihilingi rou, hapeko hiyeh kinyau kili Ngindrai pwi, ara andre kinhilingi rou pwi. Iya lohongai aro ko, worou andre kayirowe Mwoiwa nongan ndrokonan pe mwomwoyou pwasoyou.

Namiliwa Ngindrai pe namiliwa rou

7 Wawu kowase, ndriya rou kimbuluhi hamou-hamou, paratesah, ndriyai para kambuluhi hamou-hamou, ara iyau kili Ngindrai. Hu masih mepo ndriyahu imbuluhi hu ndramat, ara hu noru Ngindrai, pe hupahasani Ngindrai. 8 Pe yiy mepo ndriyan kinmbuluhi hu hayah pwi, ara ikowu ta Ngindrai, paratesah, Ngindrai, ara ndriyan ngara kimbulihi hu ndramat. 9 Ngindrai ipwaingani namiliwan isa kili worou, ara tehen toro: Ipwandrisa Norun hamou opu isa kol pwan, pwen andre tukoro wiri taleh kiyau kili yiy. 10 Ndriya rou imbuluhi hamou, ara tehen toro: Worou tukannamili Ngindrai imu, ara pwi, hapeko yiy inamili worou pe ipwandrisa Norun isa tehe yukyuk para kirapiyani hu pakut mwomwan torou. 11 Pwen wawu kowase, kapa Ngindrai ndriyan kinmbuluhi rou, pwen ndriya rou, ara kimbulihi hamou-hamou i. 12 Ndramat hamou kinho nime Ngindrai pwi, hapeko kapa ndriya tou kimbulihi hamou-hamou, Ngindrai iripo kili worou, pe namiliwan, ara irayah ngawan isa kili worou.

13 Tehen toro ko, tupahasaniy tehe turopo mwalen, ara iyau kili yiy, pe yiy iripo kili worou, paratesah, Mwoiwan, ara kiniykiy kinsa kili worou. 14 Pe tukannimei pe tukantiyaniy tehe Taman, ara ipwandrisa Norun Kamai para kirayah Ndramat para Sopwat hu ndramat para kol pwan. 15 Kapa ndramat hamou kiwong ngawan tehe Yesu ara yiy Noru Ngindrai Kamai, pwen Ngindrai ita kili yiy, pe yi i, ara ita kili Ngindrai. 16 Pwen tupahasaniy pe tupwotisingi lohongarou tehe Ngindrai ndriyan imbuluhi rou. Ngindrai ara ndriyan ngara kimbulihi hu ndramat. Hu mepo hutora nondriya namiliwai, ara hutora kili Ngindrai, pe Ngindrai ita kili hu.

17 Iyau meresai tehen toro ko, wou kanamili ndramat hamou tisingiy, pwen andre tukarahatini rou pwokeyan kiro lenge tamwanye, paratesah, turayah tehe Yesu turopo kol pwan iye. 18 Worou andre kannoh ta Ngindrai pwi, kapa worou kanamili yiy imwonen masih. Paratesah, hamou kinoh, ara andre kiwiri koran. Pe yiy mepo inoh, ara namiliwai ndrokonan kinto kili yiy pwi.

19 Tunamili hamou-hamou, paratesah, yiy kinnamili worou imu. 20 Kapa ndramat hamou kipa, &lt;&lt;Yo unamili Ngindrai, &gt;&gt; hapeko ihingasi nalin, ara yiy ndramat hamou para pwasoyou. Paratesah, kapa ndramat hamou kinho namili nalin mepo ngara kiro nime yiy, ara kinlahi para kinamili Ngindrai mepo kinho nime yiy pwi. 21 Nongan para pwahanou iye, ara kiniykiy kinsa kiltou: Tehe ndramat mepo ndriyan kimbuluhi Ngindrai, ara ndriyan kimbuluhi nalin i.

5

Lohongai ndrisiyon iya kili Noru Ngindrai Kamai

1 Pe hu ndramat masih mepo hu pwotisingi lohongahu hu tehe Yesu ara Kristus, ara yihu noru Ngindrai. Pe yihu masih mepo ndriyahu imbuluhi taman, ara ndriyahu kimbuluhi norun i. 2 Pwen worou andre kapahasaniy tehe tunamili hu noru Ngindrai, ara tehen toro: Worou kanamili Ngindrai, pe tukoho ndruwa hu nongan para pwahanou tan. 3 Pe namiliwa Ngindrai, ara tehen toro: Tukoho ndruwa hu nongan para pwahanou tan. Pe hu nongan para pwahanou tan ara waison o para tukatokuyaniy. 4 Paratesah, hu masih mepo hu noru Ngindrai, ara hu ramwaitini hu kultuw mwomwan para kol pwan. Lohonga rou ndrisiyon aro, ara iyki pwoke namandran para karamwaitini kultuw mwomwan ta hu ndramat para kol pwan. 5 Pwen hiyeh ilahiy para kiramwaitini pwoke ta hu ndramat para kol pwan? Yihu kopu mepo hu pwotisingi lohongahu tehe Yesu, ara Noru Ngindrai Kamai.

6 Pwen yiy aro ko ara isawiri paptais iya ndran pe imat pe ndreyen imuw—yiy mepo Yesu Kristus. Yiy kinsa pe kiniwiri paptais o ara pwi, hapeko ipaptais pe ndreyen imuw. Pe Mwoiwan Haiyan ara itiyani titiye tan, paratesah, Mwoiwan Haiyan, ara yiy ndrokonan. 7 Paratesah, melit matindra ara itiyani titiye tan: 8 Mwoiwan Haiyan, ndran, pe ndrai, hu matindra kene, ara hutiyani titiye handra ko. 9 Worou tupwotisingi lohongarou iya titiye ta ndramat, hapeko titiye ta Ngindrai, ara ihohin iya, paratesah, titiye ta Ngindrai opu, ara itiyani titiye ta Norun. 10 Ndramat mepo ipwotisingi lohongan iya kili Noru Ngindrai Kamai, ara ipahasani titiye iye. Pe yiy mepo kinpwotisingi lohongan kinna kili Ngindrai pwi, ara imbusi yiy irayah ndramat hamou para pwasoyou. Paratesah, kinpwotisingi lohongan kinna titiye mepo Ngindrai kintiyaniy iyata Norun, ara pwi. 11 Pe titiye aro, ara tehen toro: Ngindrai kiniyki taleh mepo andre kinto-kinto ara kinsa kiltou, pe taleh aro, ara ita kili Norun. 12 Sehe ndramat mepo Noru Ngindrai Kamai ita kili yiy, ara taleh ita kili yiy. Pe yiy mepo Noru Ngindrai Kamai kinto kili yiy pwi, ara taleh kinto kili yiy pwi.

Nongan iyahapwen

13 Uratuluwi hu nongan aro isa kili wawu mepo wawu pwotisingi lohonga wawu iya ngala Noru Ngindrai Kamai, pwen andre akapahasaniy tehe taleh kinto-kinto, ara ita kili wawu. 14 Pe tukanrahatinirou kinna mbulmara Ngindrai, pwen tukatohun toro: Pe kapa tukasok yiy kiya hapesah kiho ndruwa namiliwan pwokeyan, ara andre kihilingi rou. 15 Pe kapa tukapahasaniy tehe ngara kihilingi worou–pwen tesah tukasok–ara tukapahasaniy tehe tukanwiriy pwen kili yiy.

16 Pe kapa akanime nali wawu hamou kimbusi pakut mwomwan handra mepo andre kinluwani yiy kinna kimat pwi, ara akatohun pe Ngindrai andre kiyki taleh kiya kili yiy. Pe uwong ara iyata hu mepo pakut mwomwan ta hu kinho luwani hu kinna kimat pwi. Pakut mwomwan handra, ara ngara kiluwani ndramat kiya kimat. Pe kunpwai para akatohun kiya aliy, ara pwi. 17 Hu kultuw mwomwan masih, ara pakut mwomwan, pe pakut mwomwan handra, ara kinho luwani ndramat kinna kimat pwi.

18 Pe tupahasaniy tehe ndramat mepo irayah noru Ngindrai, ara andre kinho mbusi pakut mwomwan manau, ara pwi. Paratesah, Noru Ngindrai Kamai, ara ipwokerani hu huro hiyan, pe kinlahiy sinai kipokasiyani hu, ara pwi. 19 Pe tupahasaniy tehe worou, ara noru Ngindrai, pe hu masih mepo hu kanpahasani Ngindrai pwi, ara hutora pahandra pwoke ta sinai. 20 Pe tupahasaniy i tehe Noru Ngindrai Kamai ara kinsa, pe kiniyki lohongai ileu kinsa kili worou, pwen andre tukapahasani yiy mepo yiy ndrokonan. Pe iyau kili Norun Yesu Kristus, pwen worou tutora kili yiy mepo yiy ndrokonan. Pe yiy, ara Ngindrai ndrokonan, pe yiy ara taleh mepo andre kinto-kinto.

21 Pwen wawu noru, akoro mawen kili hu kerewek.

* 2:20: TP: nongan ndrokonan ta Ngindrai ENG: true message

2 John

2 John

1

1 Yo pohon,

Uratuluwi nongan iye iya kili pihin mepo Ngindrai kintakiniman, pe iya kili wawu yau ta Ngindrai mepo unamili wawu iya nongan ndrokonan—pe yo ko, ara pwi, hapeko hu masih mepo hunamili wawu pe hupahasani nongan ndrokonan i— 2 pe nongan ndrokonan ara, ara iripo kiltou, paratesah, nongan ndrokonan ara, ara andre kiro sura tou kinto-kinto.

3 Pahas, koisirai pe ndriya wayis iyau kili Ngindrai Tamarou, pe iyau kili Yesu Kristus mepo Noru Taman, ara andre kiro sura tou kiyapolo nongan ndrokonan pe namiliwai. 4 Yo ara upwes namandran iya, para unime noru wawu hu hayah, ara hurikai iya nongan ndrokonan ta Ngindrai, tehe, Tamarou kinpwandrandrahani rou. 5 Pwen mahapo urakamam isa kili wou pihin, pe kuntatuluwi nongan para pwahanou sahin howen pwi, hapeko nongan para pwahanou mepo tukanwiriy koluw kinna. Pe usok para ndriya tou kimbulihi hamou-hamou. 6 Pe kultuw para namiliwai ara tehen toro: Tukarikai pe koho ndruwa hu nongan para pwahanou tan. Hu nongan ara, ara akanhilingiy pwen koluw kinna, pe nongan para pwahanou tan, ara akarikai kiya kultuw para namiliwai.

7 Upwai toro; paratesah, hu ndramat para pwandrandraman mepo hu kanwong ngawan tehe Yesu Kristus kinsa kinna nombuwe ndramat pwi, ara hu kanna kene kol pwan. Pe hu ndramat tora, ara hu ndramat para pwandrandraman, pe hu kristus para pwakeriu. 8 Pe akoro hinehes ta hu ndramat para pwandrandraman, matisan akatali tesah akanmbulyaniy. Pwen kene wawu ipep, ara andre akawiriy. 9 Pwen ndramat mepo ingap ihomu, pe kinto manau nondriya hinonou ta Kristus pwi, ara Ngindrai kinto kili yiy pwi. Pe ndramat mepo iro manau nondriya hinonou ta Kristus, ara Taman pe Norun kene hiltora kili yiy. 10 Pe kapa hu mepo husa kili wawu pe hu kanwiri hinonou iye kinsa pwi, ara wawu mbuna akawiri hu kiya suwe wawu, ndre mbuna akarawulohani hu. 11 Ndramat mepo irawulohani hu, ara isusuye iya mbulyahu para kultuw pwassin.

12 Nongan soyon iripo kili yo para kuratuluwiy kisa kili wawu, hapeko mbuwali para kuratuluwiy kiya pepa pe kalkan. Yo ara ulohonganiy para andre kusa saisai kusa kili wawu, pe tukanime tou kiya mara rou pe kuwong kisa kili wawu. Pwen andre tukapwesani rou tisingiy.

13 Hu susuya wawu para nali wawu hu ata Ngindrai mepo kintakinimahu, ara hupa ndrokololang isa kili wawu.*

* 1:13: Nongan iripo iye ara iwong iyata hu ndramira ekklesiya. Kanime nongan ita 2 Yohanes 1

3 John

3 John

1

1 Yo pohon,

Urakamam pe uratuluwi nongan iye iya kili kowase Kayis mepo ndriyo imbuluhi yiy iya nongan ndrokonan ta Ngindrai.

2 Pwen kowase, yo utohun tehe nombuwem kiro hiyan, pe melit masih kiro hiyan opu kisa kili wou. Pwen tehe mwoiwam ita kili Ngindrai, ara ita hiyan. 3 Pe iyki pwesai namandran iya isa kili yo iro mwonen nali rou hayah husa pe hutiyani titiye tam para lohongai ndrisiyon tam iya nongan ndrokonan pe ngara atokuyani nongan ndrokonan ta Ngindrai tapeh. 4 Handra pwesai kintamwaitini pwesai namandran to iye, ara pwi, iro mwonen uhulong tehe hu yowe Ngindrai hutokuyani nongan ndrokonan.

5 Pwen kowase, nalim hu mepo hupotisingi lohongahu, konan hu ndramat para mawen, hapeko sehe melit ambusiy iya kili hu, ara ambusiy iyapolo lohongai ndrisiyon tam. 6 Pe hu kantiyani namiliwam iya ekklesiya. Pe upwai tisingiy isa kili wou kiro mwonen yihu nakatali wawu nakayau, ara akapo hiyan katahu kiya sehe kultuw hiyan mepo Ngindrai inamiliy. 7 Pe tunan Kristus opu, pwen huyau, pe hu kanpo handra sopwat kinyau kili hu ndramat tanahu ta Ngindrai pwi. 8 Pe hiyan para tukapwaingani pwokere hiyan kiya kili hu ndramat toro, pwen andre tukapombulen kiya harong para nongan ndrokonan ta Ngindrai.

9 Pe kuntatuluwi nongan kinna kili hu ndramira ekklesiya, pe Taiyotrepes, ara inamiliy para kiyemu kiyata hu, hapeko kinho rawulohani yowu pwi. 10 Pwen pe kapa kusa, ara andre kurehe kultuw ita mbusiy. Yiy ngara kipwahaltani yowu kiya hu nongan mwomwan ta sinai. Pe kinho tohai pwi, pe kinho rawulohani nali rou hu kaya suwen, ara pwi yi. Yiy ngara kisingori hu ndramat mepo hu ngara kanamiliy para karawulohani hu ndramat, pe kirasse hu kaya mawen ekklesiya.

11 Pwen kowase, mbuna aho ndruwa kultuw mwomwan, hapeko aho ndruwa kultuw hiyan. Ndramat mepo kimbusi tesah hiyan, ara yiy ata Ngindrai. Pe ndramat mepo kimbusi kultuw mwomwan, ara kinnime Ngindrai pwi. 12 Yihu ndramat masih ngara hu katiyani kultuw hiyan ta Temetriyus—pe nongan ndrokonan ta Ngindrai i, ara iwong iya kultuw hiyan tan. Pe yowu yi ara yowu tiyani hiyan tan, pe apahasaniy tehe titiye towu, ara ndrokonan.

13 Nongan soyon iya iripo kili yo para kuratuluwiy kisa kili wou, hapeko mbuwali para kuratuluwiy kiya pepa ndre kalkan. 14 Yo urupo lohonge tehe pakeh andre kusa nime wou, pe tukawong kiyawule.

15 Ndriya wayis kiro kili wou, pe kowase rou hu topo iye hupwanos ndrokololang isa kili wou. Pe apa ndrokololang kiyata hu hamou-hamou hutora ara i.

Repelesen

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Repelesen

Nongan kokohon ta Yesu Kristus isa yelan ngawan

(ENG: Revelation; TP: Krais i Kamapim Tok Hait)

1

Ndroiyi Nongan

1 Nongan iye ara nongan kokohon ta Yesu Kristus, mepo Ngindrai iykiy iya kili Yesu para kipwainganiy kiya kili hu ndramat para poya mbulyan iya tesah mepo andre kindrou pwi kirayah. Pe ipwandrisa angelou tan isa pe imbusi nongan iye isa ngawan kili ndramat para poya mbulyan Yohanes. 2 Pe itiyani melit masih kinnimei, mepo nongna Ngindrai, pe titiye ta Yesu Kristus. 3 Ngindrai andre kiyki lomwes kiya kili yiy mepo kinime hu nongan utiyaniy iya nongna poropet iye. Pe lomwes kiya kili hu mepo hu hilingiy pe huwiriy iya ndriya hu tesah mepo kanratuluwiy ita aliy, paratesah, lang ara kinsa pakeh.

Yohanes iratuluwi nongan iya kili hu ekklesiya andrtoyoh

4 Yo, Yohanes, uratuluwi nongan iye iya kili hu ekklesiya* andrtoyoh ita nondriya kol namandran iya Esiya: Ngindrai para koluw, mahapo, pe andre kisa kamulan, iyasura hu mwoiwan andrtimou mepo hu tora mbulmara ndrohonoku pwanpwan para king tan, ara andre hu kaiki pahas pe ndriya wayis tahu kisa kili wawu.

5 Pe Yesu Kristus mepo malohongan ndrisiyon ara ngara kipwokeyani nongan, yiy ara ndrohan iyau kimat†, pe yiy iramwaitini hu pohon tahu king masih para kol pwan.

Pe ndriyan imbuluhi worou pe ndreyen, ara isurahi hu pakut mwomwan torou masih iyau.

6 Pe imbusi worou tuho pahandran tehe yiy king, pe imbusi worou turayah hu pris para kambulyani mbulya Taman Ngindrai. Pe andre kahari ngalan pe pwoke ara atan mepo kinto pe kinto! Ndrokonan.

7 Akanimei! Yiy itapo isa iyasura hu kokom,

pe mara ndramat masih andre kanime yiy,

hu mepo hussi yiy, ara andre hu kanime yiy i,

paratesah, tunan yiy opu, pwen hu ndramat masih para kol pwan, ara andre hu karang malihu.

Pwen andre kirayah tehen aliy! Ndrokonan.

8 Yapan Ngindrai ipa, &lt;&lt;Yo Alpa pe yo Omeka, yo para mahapo, koluw, pe andre kusa. Yo Ngindrai Pwokeyan Masih.&gt;&gt;

Hamou tehe Noru Ndramat

9 Yo, Yohanes, mepo nali wawu, pe tususuye iyawule, pe tunan Yesu ko, tukuni nopwaran, pe tuwayis pe tupwokeyani rou, pe tumbusi mbulen para kolo king Ngindrai. Pe koluw uro mbuson para Patmos, paratesah, iya nongna Ngindrai, pe iya titiye ta Yesu. 10 Iro mwonen ‡Lenge Yapan, pwoke ta Mwoiwan Haiyan ara isa ndrito, pe uhilingi mbulukoyu hamou iwayeh pwokeyan iya, iyau te ndruwo tehe ndrah sih, 11 mepo ipa toro: &lt;&lt;Aratuluwiy tesah animei kiya puk maiye, pe arapayaniy kiya kili hu Kristen mepo hutora ekklesiya manandritoyoh: Kiya Epesus, Smirna, Perkamum, Tayatira, Sartis, Pilatelpiya, pe Layotisiya.&gt;&gt;

12 Pe urapaiwani yo para kunime mbulukoyu yiy iro wong isa kili yo ara, pe iro mwonen urapaiwani yo, unime mwan makakahu andrtoyoh mbusiy iyau pat kolt. 13 Pe mwalinga mwan ma kakahu ara, ara hamou tehe Noru Ndramat, kinsuluye yiy kinna koyau niwen iya toton iya ndrikan, pe kondrei kolt irakaiyani wiyineren. 14 Payan pe kompayan ara pallen tehe§ yomwu sipsip, pe pallen tehe koh, pe maran, ara ngannganan iya tehe mwan iroholulun. 15 Ndrikan ara pipiryan iya tehe pat prons mwan iro iyat ndroho mwan namandran, pe mbulukoyun ara tehe ngasa ndran huro tah. 16 Pe iro niman mot, ara imbultuwe hu piriy anandrtoyoh huro aliy, pe iyau pohon isa ngawan ara semen hapai maran malsai. Pe mbulmaran, ara ngannganan iya tehe mwandrai ising pwokeyan iya.

17 Pwen iro mwonen unime yiy, ara uyos uya ndrikan tehe ndramat kinmat. Hapeko iyki niman mot isa ndrito pe ipa, &lt;&lt;Mbuna anoh! Yo ara Umu, pe yo ara Mulan para melit masih. 18 Yo kunmat pe kunsatine, hapeko mahapo urupo mwalen kunto pe kunto, pe urupo Mwalen Lang Masih! Pe yo ara umbultuwe hu ki para kimat, pe ta hu ndramat suw.

19 Aratuluwi tesah annimei, melit mepo andre kirayah mahapo, pe melit mepo andre kirayah kamulan. 20 Nongan kokohon para piriy manandrtoyoh annime mepo iro nimo mot, pe mwan makakahu anandrtoyoh, ara iye: Piriy manandrtoyoh, ara hu angelou manandrtimou para hu ekklesiya manandrtoyoh, pe mwan makakahu, ara hu ekklesiya manandrtoyoh.&gt;&gt;

2

Nongan iya kili ekklesiya para Epesus

1 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan *
Epesus ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili yiy mepo piriy manandrtoyoh hu tora niman mot, yiy mepo hira rikai mwalinga mwan ma kakahu mbusiy iyau pat kolt manandrtoyoh, pe ipa toro:

2 Yo upahasani kultuwayi wawu, pe mbulen pwokeyan wawu mbusiy, pe upahasaniy tehe wawu ngara karahatini wawu pwokeyan. Upahasaniy tehe wawu kanlahiy para kasusuye kiyapolo hu mepo ngara kambusi kultuw pwassin pwi. Hupa yihu ara aposel, hapeko wawu nohonou hu pe wawu yirowei tehe yihu ara ndramat para pwasoyou opu. 3 Wou apwotisingi ngolo, pwen pe aya nondriya nopwaran paraliy pe arahatini wou, pe upahasaniy tehe ndrina merem ara kinho mat pwi.

4 Hapeko lohongai sahin kunpwes kinsa atam iya aliy pwi, ara toro: Ndriyam imbuluhi yo para mamu, ara antaliy. 5 Alohongani kultuwayim para mamu ngara aro mbusiy, kultuw ara, ara antaliy pe anyos. Pwen pe arapaiwani ndriyam pe ambusi hu kultuw tehe mamu aro mbusiy. Pe kapa antapaiwani ndriyam pwi, ara andre kusa kili wou pe kuwiri mwan tam ma kakahu kisa mawen ndrohonokun. 6 Hapeko melit handra unamiliy ita kili wou, ara toro: Wou amwisnani kultuwayi hu yowe Nikolas, pe yo ara umwisnanihu yi.

7 Pwen yiy mepo mandraingan, ara kihilingi nongan Mwoiwan Haiyan iripo wong iya kili hu ekklesiya. Pe hiyeh kiramwaitini pahun, ara andre kupa hiyan kiyatan para kiyan kiyau kei para taleh, mepo ita kol nonowan ta Ngindrai.&gt;&gt;

Nongan iya ekklesiya para Smirna

8 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan Smirna ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili yiy mepo Imu, pe yiy mepo Mulan, hiyeh imat, pe isatine paiwe.

9 Upahasani hu nopwaran tam pe tesah androisiy—hapeko menmenam ara soyon. Pe upahasani hu mepo hurasusut nongan mwomwan isa kili wou, ara hupa hu para Yutah, hapeko yihu para Yutah pwi. Pe yihu ara para yumwa mbultere ata Sinai. 10 Pe wou mbuna anoh nopwaran naya nondriyan. Upwai isa kili wawu, Sinai andre kiyki hayah tawawu kaya kou para kinohonou wawu, pe andre akaya nondriya nopwaran kiho nondriya lang masongui. Pe apwotisingi lohongam kipoo ayamat, pwen yo andre kuhang wou taleh tehe kenem.

11 Yiy mepo mandraingan, ara kihilingi tesah Mwoiwan Haiyan iripo wong iya kili hu ekklesiya. Pwen yiy mepo kiramwaitini pahun, ara andre kinwiri ngandran kiho nondriya kimat lusap pwi.&gt;&gt;

Nongan iya kili ekklesiya para Perkamum

12 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan Perkamum, ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili yiy mepo masemela pahun niwen maran maltoh, pe maran iya.

13 Upahasani ndrohonokum ata aliy—mepo ndrohonoku pwanpwan ta Sinai. Hapeko wou apwahatini ngolo pwokeyan, pe anpa pwi kinna lohongai ndrisiyon tam pwi iro hu lang ta Antipas, yiy mepo ipwokeyani lohongan ndrisiyon pe ipwainganiy, pe itingundrun iro kol namandran tam—mepo ndrohonoku Sinai.

14 Hapeko lohongai hayah iripo kili yo, mepo kunpwes isatam iya aliy pwi toro: Ndramat hayah hutora kili wou, ara hu pwotisingi hinonou ta Palaam, yiy mepo ihinuwani Palak para isuhuhuri hu ndramira Yisrayel para hu kambusi pakut mwomwan para hu kayan anandrinai mepo kaniykiy tehe yukyuk iya kili hu kerewek, pe hupo pilah. 15 Tehen aliy o yi, hu ndramat hayah hutora kili wou, ara huho ndruwa hinonou ta hu yowe Nikolas. 16 Tehen tora ko akarapaiwani ndriya wawu! Matisan, kusa kili wou kileh, pe kurahatai kiyapolo hu ndramat ara kiya semela pahun iyau poho. 17 Yiy mepo ma ndraingan, ara kihilingi tesah Mwoiwan Haiyan iripo wong iya kili hu para ekklesiya. Yiy mepo iramwaitini pahun, ara andre kuhang yiy manna hayah mepo ita kohon. Pe andre kuhang yiy pat sih pallen i, iyapolo ngalan handra howen andre kuratuluwiy kiro aliy, pe yiy mepo iwiriy opu ipahasaniy.&gt;&gt;

Nongan iya ekklesiya para Tayatira

18 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan Tayatira ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili Noru Ngindrai Kamai mepo maran ara tehe mwan iroholulun, pe pwelekan ara tehe paras ma ngannganan.

19 Upahasani hu kultuwayim, lohongam ndrisiyon pe namiliwam, pe apwotisingi totohun tam, pe aro tine pwokeyan. Pe kultuwayim para mahapo, ara iramwaitiniy para mamu ngara aro mbusiy.

20 Hapeko lohongo hape mepo kunpwes pwi isatam toro: Wawu pa hiyan iya ata pihin mepo Yesepel, yiy ipohowe yiy poropet hamou. Pe hinonou tan, ara ipakarawani hu ndramat para poya mbulyo iya kultuw para pilah, pe huyan anandrinai mepo kaniykiy pwen tehe yukyuk iya kili hu kerewek. 21 Yo uiki lang iyatan para kirapaiwani ndriyan kiya kultuwayin para pilah, hapeko mbuwalin para kirapaiwani ndriyan. 22 Pwen tehen tora ko, andre kuiki Yesepel kiya nondriya ngandran handra namandran, pe andre kiro matin o, pe andre kumbusi hu mepo hu popilah iya sura yiy, ara andre hu kakuni ngandran pwokeyan iya, kipoo hu karapaiwani ndriyahu kiya hu kultuwayen. 23 Pe andre kutingundru norun hu kamat. Pwen andre hu ekklesiya masih kapahasaniy tehe yo, ara yiy mepo upahasani ndriya hu ndramat pe lohonga hu ndramat, pe andre kuiki kona hamou-hamou kiho ndruwa hu kultuw tawawu. 24 Pe nakupwai kisa kili wawu masih tora kol Tayatira mepo akanpwotisingi lohonga wawu kinna hinonou tan pwi, pe akanwiri hinonou para nondriya lohongai kokohe ta Sinai pwi. Ara andre kuniyki nopwaran handra yi kinsa ndritawawu pwi. 25 Akapwotisingi lohonga wawu pwokeyan kiya tesah ita kili wawu, kipoo kumui kusa.

26 Sehe ndramat kiramwaitini pahun pe kimbusi namiliwo pwokeyan kipoo lang kiyahapwen,

ara andre kuiki pwoke nopwaran kiya kili yiy para kiro mu kiya kili hu kol namandran masih.

27 Yiy andre kiro mu tehe ndramat para pwokereya sipsip iyapolo nes hayen sih, pe andre kiro mu kiyapolo ndrangsai, pe andre kirasumbuwanihu kiya mendremendreheh tehe kohoi mbusiy iya pwan perembun.†

28 Pwen tehe yo mbukeno ara uwiri pwoke nopwaran iyau kili Tomo, pe andre kuhang yiy pwoke mangananganan tehe piriya lang. 29 Yiy mepo mandraingan, ara kihilingi tesah Mwoiwan Haiyan iripo pwai iya kili hu ekklesiya.&gt;&gt;

3

Nongan iya ekklesiya para Sartis

1 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan Sartis ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili yiy mepo Mwoiwa Ngindrai manandrtimou pe hu piriy manandrtoyoh ita kili yiy.

Upahasani hu kultuwayim, para hu ngara kapa ata mwalen, hapeko pwi, anmat pwen. 2 Akoro hinehes! Pe akapwokeyani tesah mepo ita ndron pe pakeh nakimat. Paratesah, kunkahi hu kultuwayim imwonen iya mbulmara Ngindrai to, ara pwi. 3 Alohongani tesah anwiriy pe anhilingiy; atokuyaniy, pe arapaiwani ndriyam. Hapeko kapa anto hinehes pwi, ara andre kusa tehe ndramat para pahana, pe andre anpahasani sehe lang nakusa kili wou, ara pwi.

4 Hapeko hu ndramat hayah hutora Sartis, ara koiwehu ara kas, aliy pwi. Pwen andre hu karikai kisa sura yo, pe andre kasuluye hu kiya koyau pallen, paratesah, hu haiyani tokuyahu. 5 Yiy mepo kiramwaitini pahun tehe hu, ara andre kasuluye yiy kiya koyau pallen. Yo andre kuntapiyani ngalan kinna mawen puk para taleh, ara pwi. Hapeko andre kuhari ngalan kiro mbulmara Tomo pe hu angelou tan.

6 Pwen yiy mepo mandraingan, ara kihilingi tesah Mwoiwan Haiyan iripo pwai iya kili hu ekklesiya.&gt;&gt;

Nongan iya ekklesiya para Pilatelpiya

7 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan Pilatelpiya ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili yiy mepo haiyan pe ndrokonan, ara imbultuwe ki ta Tepit. Pwen kapa kitipe papai, ara kinlahi hamou kiwariy pwi, pe tesah kiwariy, ara hamou kinlahiy para kitipei pwi yi.

8 Upahasani hu kultuwayim. Animei, kuniyki papai kinite ita mbulmaram mepo kinlahi hamou kiwariy pwi. Upahasaniy tehe pwoke tam, ara hape ko, hapeko wou apwotisingi nongno, pe anpa akowu iya ngolo pwi. 9 Pe andre kumbusi hu mepo para yumwa mbultere ta Sinai mepo hupa ndre hu para Yutah, hapeko pwi, hu pwasoyou—ara andre kumbusi hu kasa pe hu katukuruhu kasa pwan ndrikam, pe lohongahu kileu tehe ndriyo imbuluhi wou. 10 Pwen wou apwotisingi nongan para pwahanou to, pe apwokeyani wou imwonen aya nondriya nopwaran. Pwen andre kupwokeyani wou kiro mwonen lenge nopwaran mepo andre kisa pe kiya kene kol pwan masih, mepo para kinohonou hu ndramat topo kol pwan.

11 Yo pakeh andre kusa. Apwotisingi tesah imira kili wou, pwen andre hamou kinwiri kenem pwi. 12 Yiy mepo kiramwaitini pahun, ara andre kumbusi yiy kirayah tehe pahut sih* kiro yumwa totohun namandran ata Ngindrai to. Pe andre yiy kintaliy pwi. Pe andre kuratuluwi ngala Ngindrai to pe ngala kol namandran ta Ngindrai to kiro kili yiy, ngala kol Yerusalem howen mepo andre kiyau kol paingan yang kili Ngindrai to pe kisa pwan. Pe andre kuratuluwi ngolo howen kiro kili yiy i.

13 Yiy mepo mandraingan, ara kihilingi tesah Mwoiwan Haiyan iripo pwai iya kili hu ekklesiya.&gt;&gt;

Nongan iya kili ekklesiya para Layotisiya

14 &lt;&lt;Hu nongan iya kili angelou para ekklesiya para kol ngawan Layotisiya, ara ratuluwiy toro:

Nongan iye iyau kili yiy mepo Ndrokonan, pe lohongan ndrisiyon pe ipwokeyani nongan ndrokonan, yiy mepo imu iya melit masih Ngindrai imangsaniy.

15 Yo upahasani hu kultuwayim, tehe wou ngandrahan ndre wawen pwi. Unamiliy para wou arayah sih tahilu ara. 16 Paratesah, wou ahomwak o—wou ngandrahan ndre wawen pwi— tehen tora ko, nakulomwarani wou asa ngawan poho. 17 Pe apa, &lt;Yo mamenmeno soyon, pe menmeno ara soyon iya, pwen kunamili handra melit pwi.&gt; Hapeko anyirowei tehe ata mwomwan masih, pe aiki koisariy, androisiy, maram iyoh, pe mwayem pwi. 18 Pe upwahanou wou para asou pat kolt kili yo, mepo kantimwiy kinna mwan pe kinna howen. Pwen andre menmenam kiya soyon, pe asou koyau pallen para aro suluye wou kiya aliy. Pwen andre akulani masiram pe mwayem pwi ara. Pe atumwi ndraikei kiya maram, pwen andre aro nimnim.

19 Pe hu mepo ndriyo imbuluhi hu, ara umwaniyanihu pe upomate hu. Pwen apwoke pe arapaiwani ndriyam. 20 Ahalingiy! Yo uta tine papai pe uta ralikiriy. Kapa ndramat hamou kihilingi mbulukoyu pe kitipe papai, pwen andre kusa nondriyan pe kunamnam kiyasura yiy, pe yiy andre kinamnam kisasura yo.

21 Pwen yiy mepo kiramwaitini pahun, ara andre kupa hiyan kiyatan para kimpwan sura yo kiro ndrohonoku pwanpwan to, pwen tehe kunramwaitini pahun pe urupompwan iyapolo Tomo urupo ndrohonoku pwanpwan para king tan.

22 Yiy mepo mandraingan, ara kihilingi tesah Mwoiwan Haiyan iripo pwai iya kili hu ekklesiya.&gt;&gt;

4

Ndrohonoku pwanpwan ta King Ngindrai ita kol paingan yang

1 Pe iya mulan para hu melit aro, unime papai sih isoho tine pe iro te mbulmoro nondriya kol paingan yang! Pe uhilingi mbulukoyu ndramat mepo kinwong sato iho mu tehe ndrah sih, ara ipa, &lt;&lt;Asa paingan iye, pe andre kuyingani tesah mepo andre kirayah kamulan para melit aro.&gt;&gt; 2 Pe indrou pwi ko, Mwoiwan Haiyan isa ndrito, pe unime ndrohonoku pwanpwan sih ta king iro tine kol paingan yang, pe hamou irompwan aliy. 3 Pe hamou mepo irompwan aliy, ara ngannganan iya pe kaipisan ara tehe pat yaspar pe pat karniliyan. Pe mwolou sih nimnim para aliy pakimbus tehe pat hemeral, ara irakaiyani ndrohonoku pwanpwan ara. 4 Pe hu ndrohonoku pwanpwan ta hu king lungui pe haahiu, ara hurakaiyani ndrohonoku pwanpwan ta king ara. Pe hu pohon lungui pe haamou, ara huro mipwan hu ndrohonoku pwanpwan ara. Pe hu kansuluye hu kinna hu koyau pallen ma hu kasapai kolt ta king, ara iye paya hu. 5 Pe kamit iro kamiriy iyau ndrohonoku pwanpwan ta king, ara iyapolo hu nguluwa hu melit, pe palan iro talon ihou pe ihou. Pe sui anandrtoyoh mepo mwan iroholulun aliy, ara huro tine mbulmara ndrohonoku pwanpwan ta king ara. Hu sui anandrtoyoh ara, ara hu mwoiwa Ngindrai anandrtimou.* 6 Pe iro pohomara ndrohonoku pwanpwan ta king ara, ara tehe ndras kamarai hakah iro aliy, lewen pe iyih iya.

Pe hu kan mwalen mahaamou, ara huro ndrokolon pe hurakaiyani ndrohonoku pwanpwan ta king ara, pe mara hu iramburuhiy mandrahu masih iya mu pe iyamulan i.

7 Kan mwalen iho mu, ara tehe layon hamou, pe iho mulan ara tehe mbulmwakau hamou, pe iho mulan hape, ara mbulmaran tehe ndramat hamou, pe iho mulan masih, ara tehe manuwai hamou iho woh. 8 Hu kan mwalen mahaamou ara, ara hamou-hamou tahu ma kapene hu mannopai, pe marahu ara iramburihi mandrakuyuhu masih, pe irakayaniy, pe pahandra kapenehu tehen aliy i. Lang pe ping ara ngara hu koropa toro:

&lt;&lt;Haiyan, haiyan, haiyan

ara Yapan Ngindrai Pwokeyan,

mepo para koluw, para mahapo, pe andre kimui kisa.&gt;&gt;

9 Pe kiro mwonen hu kan mwalen ara hu kahari ngala Ngindrai, pe hu kapwesani yiy, pe hu karawulohani yiy mepo itampwan ndrohonoku pwanpwan ta king mepo ita mwalen kinto pe kinto, 10 pwen hu pohon lungui pe haamou ara hutukuruhu iya mbulmara Ndramat mepo itampwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe hu totohun iya atan mepo ita mwalen kinto pe kinto. Pe huiki hu kasapai tahu huya pwan mbulmara ndrohonoku pwanpwan ta king, pe hupa,

11 &lt;&lt;Yapan pe Ngindrai towu,

wou ara haiyan

para kahari ngalam,

pe kahaiyani ngalam pe pwoke ara atam,

paratesah, amangsani hu melit masih,

pe iyau namiliwam pwokeyan opu, anmangsani hu

pe hu topo mwalen.&gt;&gt;

5

Puk Maiye pe Noru Sipsip

1 Pwen unime puk hapai maiye kantatuluwi nongan hira maltoh para aliy kene, ara iro niman mot ta yiy mepo iro mipwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe puk maiye ara, ara kanmburiy kinna andrtipai kinna hu mbura kunan manandrtoyoh. 2 Pe unime angelou hamou pwokeyan iwayeh iya mbulukoyun namandran iya ipa, &lt;&lt;Hiyeh kultuwayin mwayih pe ilahiy para kitipe puk maiye pe kirapele hu mbura kunan mepo kanmburiy ara?&gt;&gt; 3 Hapeko kinlahi hamou ita kol paingan yang, ndre iripo kol pwan, ndre mbulu pwan, ara kilahi kirehe puk maiye ndre kinimnim kiya nondriyan, ara pwi. 4 Pwen urang memesun, paratesah, hamou ara kultuwayin mwayih pwi, para kilahi kitipe puk maiye ara pe kinimnim kiya nondriyan, ara pwi. 5 Pwen hamou ta hu pohon lungui pe haamou, ara ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Ahatih! Animei, Layon para kamaye Yutah, mepo yiy iyau ndraye King Tepit, ara kintamwaitini pahun, pe andre kitepe puk maiye mepo kanmburiy kinna hu mbura kunan manandrtoyoh ara.&gt;&gt;

6 Pwen unime Noru Sipsip hamou, mwensen tehe kantingundrun pwen, ara iro tine ndrokolo ndrohonoku pwanpwan ta king, pe hu kan mwalen mahaamou iyapolo hu pohon lungui pe haamou, ara hurakayani yiy. Pe ndrosuwan ara manandrtoyoh, pe maran ara manandrtoyoh mepo mwoiwa Ngindrai manandrtimou, mepo Ngindrai ngara kipwandrisa hu kaya nondriya kol pwan masih. 7 Noru Sipsip isa pe iwiri puk maiye iro nimnan mot kili yiy mepo irompwan ndrohonoku pwanpwan ta king. 8 Pe iro mwonen kinwiriy, hu kan mwalen mahaamou iyapolo hu pohon lungui pe haamou, ara hu tukuruhu huya pwan mbulmara Noru Sipsip. Hamou-hamou tahu ara kita* sih-sih iro kili yiy, pe huro mbultuwe hu pwelekei mbusiy iyau kolt mepo yukyuk ngonohon layin ipep iro aliy, para hu ndramira Ngindrai katotohun. 9 Pe hupowaliy iya waliy handra howen hupa,

&lt;&lt;Kultuwayim mwayih pe alahi awiri puk maiye

pe arapele hu mbura kunan mepo kanmburiy,

paratesah, kantingundrum,

pe iyau ndreyem opu, arakonihi hu ndramat hu mui husa kili Ngindrai

hu ndramat para kamai hawum-hawum, pe nongna kol handra-handra, pe hu ndramat pe kol namandran masih.

10 Pe anmbusi hu para hukarayah hu king pe andre hu karayah pwandrendres ta Ngindrai torou tehe hu pris. Pe andre hu koro nimnim kata hu ndramat para kol pwan.&gt;&gt;

11 Pwen unimnim iya pe uhilingi mbulukoyu hu angelou soyon iya, ndromwoyahu, ara pwesih pe pwesih. Hu angelou ara, ara hu rakayani ndrohonoku pwanpwan ta king, iyasura hu kan mwalen, pe hu pohon lungui pe haamou. 12 Pe hu powaliy namandran iya, iyau mbulukoyu hu hupa,

&lt;&lt;Noru Sipsip mepo kultuwayin mwayih pe kanitingundrun,

ara iwiri pwoke iho hin, pe melit masih lahayan, pe lohongai waison pe pwoke,

pe haiye, pe kahari ngalam, pe pwesai.&gt;&gt;

13 Pwen uhilingi hu kan masih para kol paingan yang, pe para kol pwan, para mbulu pwan, pe para ndrita ndras, pe melit masih para aliy, ara hupowaliy hupa,

&lt;&lt;Iya kili yiy mepo ita mipwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe iya kili Noru Sipsip,

ara pwesai pe haiye pe kahari ngalan, pe pwoke ara atam, pe andre kinto pe kinto!&gt;&gt;

14 Pe hu kan mwalen mahaamou ara hupa, &lt;&lt;Ndrokonan,&gt;&gt; Pwen hu pohon lungui pe haamou, ara hu tukuruhu pe hu totohun iya kili Ngindrai pe Noru Sipsip.

6

Noru Sipsip irapele hu mbura kunan

1 Pe uro nimnim iro mwonen Noru Sipsip irapele mbura kunan ihomu para hu mbura kunan manandrtoyoh. Pwen uhilingi kan hamou tahu kan mwalen mahaamou ara iwong pe mbulukoyun tehe palan ipa, &lt;&lt;Asa!&gt;&gt; 2 Pwen moro pakiya pwi, unime hos hamou pallen iho tine mbulmoro! Pe yiy para ngaplaniy, ara imbultuwe kei tapuiwe sih. Pe huiki kasapai sih iya kili yiy, pe ingap iyau tehe ndramat hamou kintamwaitini pahun, pe iro ramwaitini pahun manau.

3 Pe iro mwonen Noru Sipsip irapele mbura kunan luwoh, ara uhilingi kan mwalen iho mulan ipa, &lt;&lt;Asa!&gt;&gt; 4 Pwen hos hamou laman i, ara isa ngawan. Pe ndramat para ngaplaniy, ara pwoke iro kili yiy para kiwiri ndriya wayis kiya mawen kol pwan, pe para kimbusi hu ndramat katingundru hamou-hamou. Pe huiki semela pahun hapai namandran iya, iya kili yiy.

5 Pe iro mwonen Noru Sipsip irapele mbura kunan toyoh, ara uhilingi kan mwalen toyoh ipa, &lt;&lt;Asa!&gt;&gt; Pwen unime hos hamou lokuran iho mbulmoro. Pe yiy mepo para ngaplaniy, ara imbultuwe sikel malwoh iho ndrungak niman. 6 Pwen uhilingi nguluwa mbulukoyu hamou iro mwele hu kan mwalen mahaamou ara, ipa, &lt;&lt;Kilo sih para wit, ara para kene mbulen para lang sih sesek, pe kilo toyoh para pali, ara para kene mbulen para lang sih sesek. Pe mbuna akapwalngani ndraikei pe wain!&gt;&gt;

7 Pe iro mwonen Noru Sipsip irapele mbura kunan haahiu, ara uhilingi mbulukoyu kan mwalen haamou, ara ipa, &lt;&lt;Asa!&gt;&gt; 8 Pwen unime hos hamou salau iho mbulmoro, pe ndramat para ngaplaniy, ara ngalan Kimat, pe Ngare Hu Suw iho pakeh ndruwan. Pe kaniyki pwoke iro kili hilu iya kili hu ndramat para kol pwan haroh para katingundru hu ndramat kiya semela pahun niwen, pe song, pe nopwaran namandran, pe hu kan puyap para yangiy para hu katingundru hu ndramat.

9 Pe iro mwonen irapele mbura kunan yimah, ara unime mwoiwa hu ndramat mepo hupwotisingi lohongahu pe kanitingundruhu, ara huro pahandra pere tuntun, paratesah, tunan huhaiyani nongna Ngindrai pe tiyeyan. 10 Mwoiwa hu ndramat ara huyoh namandran iya hupa, &lt;&lt;O Yapan, haiyan pe ndrokonan, mwalaihe andre yowu koro toro ko, pe aniyki hu ndramat para kol pwan koro tine nongan mapu ko, para hu kakuni kora ndreye yowu?&gt;&gt; 11 Pwen hamou-hamou tahu, ara Ngindrai iyki koyau pallen iya kili hu. Pe hu pwai iya kili hu para hu koro longe hape na, kipoo ndromwoya hu ndramat para poya mbulya Ngindrai tehe yihu, iyapolo nali hu mepo hu pwotisingi lohongahu, ara andre katingundruhu tehe yihu ko yi, ara kihipwen.

12 Pwen uro nimnim pe Noru Sipsip ara irapele mbura kunan annoh, pe nunuw sih namandran iya, ara irayah. Pe mwandrai ara irapaiwani ilokuh tehe koyau lokuran mbusiy iyau yomwu sipsip kamai, pe walah sih seksek irapaiwaniy irayah laman tehe ndrai. 13 Pe hu piriy para yang ara huyos husa kol pwan, tehe hu mbuwa kei pik mambulen hakou ilon iro mwonen nohai imum pwokeyan pe ilohoyani hu. 14 Pe yang ara ises tehe puk maiye sih maiyaniy, pe hu ngondron masih pe hu mbuson, ara huret huya mawen ndrohonokuhu.

15 Pwen hu king para kol pwan, hu noru king kamai, hu ndramat huhohin ta hu ndram, hu ndramat menmenahu soyon, hu ndramat pwokeyan, hu ndramat para pwandrendres pe hu ndramat huro mwoimwoi, ara hu kohoni hu huya nondriya hu ngat sou, pe mwalinga hu pat namandran para hu ngondron. 16 Pe huyoh iya kili hu ngondron pe hu pat hupa, &lt;&lt;Akayos kasa ndrita yowu pe akakulani yowu kiya mbulmara yiy mepo imira mipwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe iya ndrinalokuh ta Noru Sipsip! 17 Paratesah, lang namandran para ndrinalokuh ta hilu, ara kinsa, pe hiyeh ilahiy para kindrihisaniy eh?&gt;&gt;

7

Hu Yisrayel mapusangat, mapuhaangui pe mahaapou (144,000) huwiri kinima Ngindrai

1 Iyamulan para ara, unime hu angelou mahaamou huro tine mbusungo kol pwan mahaasai, pe humbultuwe ndroiyi hu nohai mahaahin para pwan, pe hu penaniy para mbuna kimum kiya pwan, ndre ndras, ndre hu kei pwi. 2 Pwen unime angelou hamou i isarayah iyau te kup, pe imbultuwe mbura kunan ata Ngindrai mwalen. Pe iyoh namandran iya, iya kili hu angelou mahaamou mepo pwoke kinna kili hu para hu kaiki nopwaran kiya pwan pe ndras ipa, 3 &lt;&lt;Wawu mbuna akaiki nopwaran kiya pwan, ndre ndras, ndre hu kei, kipoo yowu kaiki kinima Ngindrai kiya kene hu kombuye hu ndramat para poya mbulya Ngindrai torou.&gt;&gt; 4 Pwen uhilingi ndromwoya hu ndramat mepo kaniyki kinima Ngindrai kinna kili hu, ara: mapusangat, mapuhaangui, pe mahaapou (144,000) para hu kamaye Yisrayel masih hawum-hawum.

5 Iyau kamaye Yutah, ara hu ndramat pusongui pe lupou (12,000) hu kantakinimahu,

pe iyau kamaye Rupen, ara hu kantakinimahu ndramat pusongui pe lupou,

pe iyau kamaye Kat, ara hu ndramat pusongui pe lupou,

6 pe iyau kamaye Aser, ara hu ndramat pusongui pe lupou,

pe iyau kamaye Naptali, ara hu ndramat pusongui pe lupou,

pe iyau kamaye Manasseh, ara hu ndramat pusongui pe lupou.

7 pe iyau kamaye Simeyon, ara hu ndramat pusongui pe lupou,

pe iyau kamaye Lepi, ara hu ndramat pusongui pe lupou, pe iyau kamaye Isakar ara hu ndramat pusongui pe lupou,

8 pe iyau kamaye Sepulun, ara hu ndramat pusongui pe lupou,

pe iyau kamaye Yosep, ara hu ndramat pusongui pe lupou,

pe iyau kamaye Penyamin, ara hu ndramat pusongui pe lupou hu kantakinimahu ta Ngindrai.

Hu ndramat soyo-soyon iya hu suluye hu iya koyau pallen

9 Pwen iyamulan para aliy, unimei iro mbulmoro ndrohos sih ta hu ndramat soyo-soyon iya, pe kinlahi hamou kindromwahu pwi. Hu ndramat ara, huyau hu kol namandran masih para kol pwan masih, pe huyau kili hu kamaye hu ndramat masih, pe hu ndramat, pe hu nongna kol masih pe huro tine mbulmara ndrohonoku pwanpwan ta king pe mbulmara Noru Sipsip. Pe hu suluye hu iya hu koyau pallen pe huro mbultuwe hu polopa pam iro nimahu. 10 Pe huyoh namandran iya iyau mbulukoyuhu huropa,

&lt;&lt;Ngindrai torou pe Noru Sipsip opu, ara hilu ngara kasopwat, pe kawiri tou kamui.

yiy Ngindrai imirampwan ndrohonoku pwanpwan ta king.&gt;&gt;

11 Pe hu angelou masih huro tine pe hu rakaiyani ndrohonoku pwanpwan ta king, pe iyasura hu pohon lungui pe haamou (24) iyasura hu kan mahaamou mwalen, ara hu tukuruhu pe kombuye hu iya pwan mbulmara ndrohonoku pwanpwan ta king, pe hu totohun iya kili Ngindrai, 12 hupa,

&lt;&lt;Ndrokonan!

Pwesai pe kahari ngalan

lohongai waison pe tawuloh pe haiye ngalan

pwoke ihohin, pe pwoke masih

iya kili Ngindrai torou mepo andre kinto pe kinto.

Ndrokonan!&gt;&gt;

13 Pwen pohon hamou, ara isok yo ipa, &lt;&lt;Hu ndramat hu suluye hu iya hu koyau pallen ara, ara hiyeh hu, pe huyau aleheh?&gt;&gt;

14 Pwen usomwi yiy upa, &lt;&lt;Namandran, apahasaniy.&gt;&gt; Pe ipwai ipa, &lt;&lt;Yihu ara, ara hu mepo husa mawen nondriya nopwaran namandran iya. Pe hu hurahi koiwehu iya ndreye Noru Sipsip, pe imbusi koiwehu irayah pallen.

15 Pwen tora ko,

hu tora mbulmara ndrohonoku pwanpwan ta king Ngindrai.

Pe lang pe ping ngara hu kambulyani mbulya Ngindrai nondriya yumwa totohun namandran tan.

Pe yiy mepo itampwan ndrohonoku pwanpwan ta king, ara andre kiro sura hu pe kilohowihu.

16 Pe andre hu kanmundrui pwi

pe koyuhu andre kinsapak pwi,

pe ngana mwandrai ndre hapesah andre kintimwi hu pwi.

17 Paratesah, Noru Sipsip imira pupura ndrohonoku pwanpwan ta king, ara andre kirayah ndramat para pwokereya hu

pe kiluwani hu kaya hu ndrakoyou para taleh.

Pe Ngindrai andre kikuwe ndruimarahu masih kene kiyau.&gt;&gt;

8

Noru Sipsip irapele mbura kunan andrtoyoh

1 Pe iromwonen Noru Sipsip irapele mbura kunan manandrtoyoh, kol paingan yang imanun ipoo iya paramwandrai sahin.

2 Pwen unime hu angelou manandrtimou mepo ngara hu koro tine mbulmara Ngindrai, ara Ngindrai iyki ndrah manandrtoyoh iya kili hu.

3 Pe angelou hamou i, ara imbultuwe kohoi kolt para melit ngonohon layin iro aliy, ara isa pe iro tine pere tuntun. Pe lohulohu melit ngonohon layin, ara soyon huroikiy iya kili yiy para kiwiriy pe kiykiy tehe yukyuk. Pe iyapolo hu ndramira Ngindrai ngara katotohun, ara iykiy iya ndrita pere tuntun mbusiy iyau kolt mepo iro pohomara ndrohonoku pwanpwan ta king. 4 Pe kosumwono melit ngonohon layin, iyapolo hu ndramira Ngindrai ngara katohun, ara iro yau nima angelou pe itunam iya paingan mbulmara Ngindrai. 5 Pwen angelou iwiri kohoi kolt pe iyki mwan iro pere tuntun iya aliy. Pwen ihindrikiraniy iya kol pwan, pe kamit iro kamiriy, pe palan iro talon, pe nunuwa kol iya.

Hu ndrah

6 Pwen pe hu angelou manandrtimou mepo humbultuwe hu ndrah manandrtoyoh, ara hu mwaniyani hu para hu kara ndrah.

7 Angelou hamou imu tahu ira ndrah tan. Pwen mbulou indrut tehe pat iyapolo mwan pe ndrai, ara huhulan huya pwan kol pwan. Pe hasai nondriya matisai para kol pwan masih kene, ara isongut; pe hasai nondriya matisai para hu kei masih kene hu songut; pe ndromndriu salau masih kene hu songut topwei.

8 Angelou lumou tahu manandrtimou ara ira ndrah tan. Pe hapesah tehe ngondron namandran sih mepo mwan iro yat aliy, ara Ngindrai ipiyaniy iya ndras, pe ndras hasai nondriya matisai, ara irapaiwaniy irayah ndrai. 9 Pe hasai nondriya matisai tahu melit masih makunuwehu para ndras ara hu mat, pe hasai nondriya matisai tahu ndroi para ndras ara ipwalngani hu.

10 Pwen angelou timou tahu manandrtimou ara ira ndrah tan. Pe piriy sih namandran iyos yang isa pwan; iro yat tehe sui sahin ngannganan iya, pe iyos iyau yang iya nrita ndran handrang nondriya ndran matindrang ta hu ndran pe hu ndramwiying. 11 Pe ngala piriy ara, ara Tunguyan. Pe ndran handrang nondriya ndran matindrang ta hu ndran pe ndramwiying ara hurayah tunguyan. Pe hu ndramat soyon huyin ndran ara, pe hu mat iya hu ndran ara, paratesah, ndran ara ngahan.

12 Pwen angelou haamou tahu manandrtimou, ara ira ndrah tan, pe hasai nondriya matisai para mwandrai, ara iya yohun. Pe hasai para matisai para ngana walah, pe hasai para matisai tahu piriy, ara masih hulokuh. Pe hasai nondriya matisai para lang ara kinileu pwi, pe ping tehen aliy yi.

13 Iro mwonen uro nimnim ndron, pe uhilingi manuwai hamou iro woh ndrokolo yang, iwayeh namandran iya ipa, &lt;&lt;Toimwahu! Toimwahu! Toimwahu ndramat masih para kol pwan, paratesah, angelou matimou hora ndron hu nakara ndrah tahu!&gt;&gt;

9

1 Pwen angelou yimou ira ndrah tan, pe unime piriy sih iho yang pe iyos isapwan kol pwan. Pe huiki ki iya kili piriy ara para kitipe papai para ngat mbulun pwi. 2 Pe iro mwonen itipe ngat mbulun pwi, kosumwan ara mambuniyan iro tunam aliy isa ngawan tehe kosumwono mwan namandran pe namandran masih. Mwandrai pe yang ara ilokuh iya kosumwono mwan para ngat mbulun pwi ara. 3 Pwen hu kosi huyau kosumwan husa ngawan ndrita kol pwan. Pe Ngindrai kiniyki pwoke kinna kili hu tehe pwoke ta hu supwalngai para kisikipiri hu ndramat para kol pwan. 4 Pe huiki nongan pwokeyan iya kili hu para mbuna hu kapwalngani ndromndriu para kol pwan, ndre sehe melit salau pe hu kei. Hapeko hu kosi andre hu kapwalngani hu ndramat mepo kinima Ngindrai kinto hu kombuye hu pwi. 5 Pe Ngindrai kinpa hiyan para hu katingundruhu pwi, hapeko para hu kosi kaiki nopwaran kiya kili hu ndramat kiho nondriya walah mayimah. Ngandran hu hingorowei, ara tehe supwalngai hamou isikipiri sangi ndramat hamou. 6 Kiro mwonen hu lang ara, hu ndramat andre hu katen sai para kamat, hapeko andre hu kanlahiy pwi. Ndriya hu andre kinamili kimat, hapeko kimat andre kiwop tahu.

7 Pe mwense hu kosi, ara tehe hu hos hu mwanye hu para pahun. Pe iye ndrita payahu, ara hu kasapai mbusiy iyau kolt, pe hu mbulmarahu ara tehe mbulmara hu ndramat. 8 Pe kompayahu ara tehe kompayahu pihin, pe yahahu ara tehe yaha layon. 9 Pe winerehu ara melit handra tehe hayen iro aliy, pe ngasa kapenehu ara tehe ngasa-ngasa karis iya polo hos soyo-soyon huro ngap iya harong nakaya popahun. 10 Pe yihu, ara ma ndrakuwihu pe ngara kasikipiri ndramat tehe supwalngai, pe pwoke iro kili hu para ndrakuwihu kiyki ngandran namandran iya kiya kili hu ndramat nondriya walah mayimah. 11 Pe yihu ara ma king hamou iho mu tahu; yiy ara angelou para ngat mbulun pwi, pe ngalan iya nongna kol Hipuruw ara Apatton, pe iya nongna kol Krik ara Apolliyon (ngalan ara, ara ndramat para pwalngani).

12 Nopwaran hasap kinsa hapwen. Pe nopwaran lusap i andre kisarayah kamulan.

13 Pwen angelou annomou ira ndrah tan, pe uhilingi yoholai isapwen ndrosu* mahaapai para pere tuntun hu mbusiy iyau kolt, mepo iro mbulmara Ngindrai. 14 Pe yoholai ara ipwai iya kili angelou annomou mepo iro mbultuwe ndrah, ara ipa, &lt;&lt;Atali hu angelou mahaamou mepo huwasi hu tora ndran namandran Yuprates.&gt;&gt; 15 Pwen hu angelou mahaamou mepo wasi hu para kirahihini lang pe paramwandrai, pe walah, pe hayou, ara tali hu para hu katingundru hu ndramat hasap para matisap ta ndramat. 16 Pe uhilingi ndromwoyahu ndramat para pahun, ara pulungat para pwesih (200 million).

17 Pe unime hu hos pe hu ndramat para ngaplaniy iho nondriya taltan to, ara toro: Pe hayen iro winerehu, ara laman, mwaron pe nonguwan tehe sakai. Pe paya hu hos, ara mwensen tehe hu paya layon, pe iyau hu pohohu ara mwan, kosumwan pe sakai. 18 Pe hu ndramat hapat para matipat, ara humat iya nopwaran mwomwan maporotisap, nopwaran para mwan pe kosumwan pe sakai mepo iyau poho hu hos. 19 Pe pwoke tahu hos ara, ara iro hu poho hu, pe iro hu ndrakuwihu. Pe ndrakuwihu, ara tehe hu mwat mepo mapayahu, pe huroiki ngandran. 20 Pe hu ndramat masih mepo hu kanmat kinna hu ngandran mwomwan iye pwi, ara huro, hapeko hu kantapaiwani ndriya hu kinna hu melit humbusiy iyau nimahu pwi. Pe hu kaningoh totohun iya kili hu payit, pe hu nombungong humbusiy iyau kolt, pe siliwa, pe paras, pe pat, pe hu nombungong humbusiy iyau kei, mepo hukonho nimnim, ndre konho tahilong, ndre karikai pwi. 21 Pe hu kantapaiwani ndriya hu kinna hu kultuw tahu para tingundru ndramat, pe hu paira ngah tahu, pe hu kultuw para pilah, pe hu kultuw para pahana, ara pwi.

10

Angelou pe puk maiye mendreheh

1 Pwen unime angelou hamou pwokeyan iya i, iyau kol paingan yang isa pwan. Pe kinsuluye yiy kinna kokom hasai tehe koyau, pe mwollou, ara iho ndrita payan, pe mbulmaran, ara tehe mwandrai, pe ndrikan malkai, ara tehe pahut mwan iro aliy. 2 Pe imbultuwe puk maiye sih mendreheh iro niman, pe puk ara, ara kinnite pwen. Pe iyki ndrikan mot, ara iro ndrita ndras, pe ndrikan kamou, ara iro ndrita pwan. 3 Pe iwayeh namandran iya, pe ngasa mbulukoyun, ara tehe layon hamou ngara kingondroh. Pe iro mwonen iwayeh, hu palan manandrtoyoh hutalon. 4 Pe iro mwonen hu palan manandrtoyoh hutalon ihipwen, pwen pakuratuluwi nongan, hapeko uhilingi mbulukoyu hamou iyau kol paingan yang ipa, &lt;&lt;Akulani nongan hu palan manandrtoyoh kanpwai, pe mbuna aratuluwiy kiya pwan.&gt;&gt;

5 Pwen angelou mepo kunnime yiy iro tine ndrita ndras pe ndrita pwan, ara ihiri niman mot iya kol paingan yang. 6 Pe irandrangan iya ngala Ngindrai mepo andre kinto pe kinto, pe yiy mepo imangsani kol yang pe melit masih tora aliy, pe kol pwan pe melit masih toraliy, pe ndras pe melit masih tora aliy. Pe ipwai ipa, &lt;&lt;Lang para Ngindrai kirolonge, ara pwen! 7 Hapeko kirahihini hu lang kiro mwonen angelou anandrtimou tahu manandrtimou nakira ndrah tan, ara nongan kokohon ta Ngindrai andre kirayah manan, tehe yiy kinpohowei kinna kili hu ndramiran hu para poya mbulyan mepo hu poropet.&gt;&gt;

8 Pwen mbulukoyu ndramat mepo mamu uhilingi iwong isa kili yo iyau kol paingan yang, ara iwong porosih i, ipa, &lt;&lt;Aya pe awiri puk maiye mendreheh itate nima angelou mepo ita tine ndrita ndras pe ndrita pwan.&gt;&gt;

9 Pwen pe uya kili angelou ara pe usok yiy para kiyki puk maiye mendreheh ara kisa kili yo. Pe ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Awiriy pe ainiy; andre kingahi ndriyam, hapeko kanan kiro pohom, ara andre kapan iya tehe kunan.&gt;&gt; 10 Pwen uwiri puk maiye mendreheh iro nima angelou ara pe uiniy, pe kanan ara kapan iya tehe kunan iro poho, hapeko uiniy ihipwen, ingahi ndriyo. 11 Pwen ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Apohowe nongan paiwe tehe poropet kata hu ndramat soyon, pe hu ndramat para hu kol namandran masih, pe hu ndramat para hu nongna kol handra-handra, pe hu king.&gt;&gt;

11

Ndramat malmou ngara hilu kapwokeyani nongan

1 Pwen hamou iyki kei hamwat para tandrohonge tehe nes hamwat isa kili yo para karandrohongani melit, pe ipa, &lt;&lt;Aya pe arandrohongani yumwa totohun namandran ta Ngindrai pe pere tuntun, pe andromwa hu ndramat para totohun hutora ara. 2 Hapeko mbuna arandrohongani kou namandran hira ngawan para yumwa totohun namandran, ara ataliy, paratesah, kaniykiy kinna ta hu Ndramira Lah mepo hu ndramira Yutah pwi. Pe andre hu kangastoro* kiro kol namandran haiyan, ara walah haangui pe luwoh. 3 Pe andre kurakinima hilu ndramiro malmou para kapwokeyani titiye to, pe andre hilu kasuluye hilu kiya koyau para koisirai, pe andre hilu kawong nongna poropet nondriya lang sopou, lungat pe anongui (1,260).&gt;&gt; 4 Pe hilu ara tehe kei holip malkou, pe tehe sui makakan malwoh, mepo ita tine mbulmara Yapan para kol pwan. 5 Kapa hamou pakinohonou para kiyki ngandran kiya kili hilu, ara mwan andre kiyau poho hilu pe kitimwi hu ndramat ngara kamwisnani hilu. Pwen kapa hamou inamiliy para kiyki ngandran kiya kili hilu, ara iyau sai tehen toro ko, pe andre kimat. 6 Pe hilu ndramat aro, ara pwoke ita kili hilu para kawari yang pe mbulou andre kinndrut pwi kipoo hilkawong nongna poropet kihipwen. Pe pwoke ita kili hilu para hilu karapaiwani hu ndran karayah ndrai, pe kaiki nopwaran mwomwan handra-handra kiya kol pwan ken kiho ken kiya namiliwa hilu.

7 Pwen, kiro mwonen hilu katiyani titiye tahilu kihipwen, pwen kan puyap mepo isa paingan ngat mbulun pwi, ara andre kipopahun kiyasura hilu, pe andre kiramwaitini pwoke ta hilu, pe kitingundru hilu. 8 Pwen nombuwe hilu andre kiye pwan sai para kol namandran mepo hupandrohonge pe hupohowe ngala kol ara Sotom ndre Yisip†, kol namandran mepo Yapan ta hilu hu rapaingi yiy iho aliy. 9 Pe kiro nondriya lang royoh pe sahin, hu ndramat hayah para hu ndramat masih, hu ndramat hayah para kamai hawum-hawum, pe hayah para nongna kol handra-handra, pe kol namandran masih hakol-hakol, andre kanime nombuwe hilu pe kahambuwali hu para karoni nombuwe hilu 10 Pe yihu ndramat para kol pwan andre kapwes pe kanamnam, pe karo yuk hu yukyuk kiro kili hamou kiya kili hamou, paratesah, kanitingundru hilu. Paratesah, hilu poropet malmou iye, ara hilu kaniyki ngandran kinna kili hu ndramat para kol pwan.

11 Hapeko iya mulan para lang royoh pe sahin, ngoha Ngindrai para taleh iya nondriya hilu, pe hilro tine iya ndrika hilu. Pe hu mepo hunime hilu, ara hunoh turuwehu. 12 Pe hilu hilingi yoholai sahin namandran iyau kol paingan yang iyoh iya kili hilu ipa, &lt;&lt;Alkasa paingan iye.&gt;&gt; Pe yihu para mwisnani hilu, ara hu nime hilu hilya paingan kol paingan yang iho nondriya kokom hasai.

13 Pe iro mwonen paramwandrai ara, ara nunuw sahin namandran irayah iro nondriya kol namandran ara, pe seu hawum nondriya hu seu masongui, ara huhulan. Pe nondriya nunuw ara ko, hu ndramat manandrtipou humat, pe hu mepo huro mwalen ndron, ara hunoh turuwehu pe huhuri ngala Ngindrai para kol paingan yang.

14 Nopwaran lusap kinsa pwen; pe nopwaran tisap, ara itapo isa pakeh.

Ndrah andrtoyoh

15 Pwen angelou andrtimou ira ndrah tan, pe hu para kol paingan yang, ara huyoh namandran iya hupa,

&lt;&lt;Kolo king para kol pwan, ara kinrayah kolo king ta Yapan torou pe ta Kristus tan,

pe Yapan andre kiro king kinto pe kinto.&gt;&gt;

16 Pe hu pohon lungui pe haamou hurompwan hu ndrohonoku pwanpwan para king tahu iro mbulmara Ngindrai, ara hu tukuruhu huya pwan pe hu totohun iya kili Ngindrai. 17 Pe hupa,

&lt;&lt;O Yapan Ngindrai Namandran masih,

Wou mepo para mahapo, pe wou para koluw,

paratesah, wou anwiri pwoke tam namandran

pe ata king iya melit masih, yowu rawuloh isa tam.

18 Hu ndramat hu kanpwotisingi lohongahu pwi, ara ndrina hu ilokuh,

paratesah, ndrinalokuh tam kinsa.

Pe lang kinsa para tamwanye hu ndramat kanmat,

pe andre aiki kene hu ndramiram para poya mbulyam mepo hu poropet, pe hu ndramiram haiyan,

pe hu mepo huro pahandra nohowai tam—

hu ndramat mangalahu pe hu mepo ngalahu pwi,

pe lang para apwalngani hu mepo hu pwalngani kol pwan.&gt;&gt;

19 Pwen yumwa totohun namandran ta Ngindrai ara ite iro nondriya kol paingan yang, pe nondriya yumwa totohun namandran ara, ara unime kokou para tapaniu tan. Pe hu kamit huro kamiriy, pe ngasangasa hu melit, palan huro talon, pe nunuwa kol iya, pe mbulou indrut tehe hu pat sakai husa pwan.

12

Pihin pe mwat laman namandran

1 Pe kaipisa melit handra masih namandran isarayah iho kol paingan yang: pihin hamou isuluye yiy iyapolo mwandrai, pe iyapolo walah iro pahandra pwelekan, pe kasapai sih ta king iro payan, ara piriy songui pe luwoh huro aliy. 2 Pe pihin ara mapundriyan, pe irang namandran iya iro mwonen ihingotou para nakimwalahiy. 3 Pe kaipisa hapesah i isarayah iho kol paingan yang: mwat laman namandran*, pe payan ara manandrtoyoh, pe ndrosuwan ara masongui. Pe ndrita hu payan manandrtoyoh, ara hu kasapai ta king manandrtoyoh huro aliy. 4 Pe ndrakuwin ilokomuri hu piriy hasai nondriya matisai husa mawen yang pe hulon husa pwan kol pwan. Pe mwat laman namandran ara, ara iro tine mbulmara pihin mepo nakimwalahiy ara, para kindrimi norun kiro mwonen kimwalahiy. 5 Pe pihin ara imwalahiy iya ta norun hamou, pe yiy kamai. Pwen hulohi noru pihin ara iya paingan ndrohonoku pwanpwan ta king tan, iya ndrohonoku pwanpwan ta king Ngindrai. Pe mbunah kamai ara andre kirayah king, pe kimu kiyata hu ndraye ndramat masih para kol pwan, pe kipwokerehu masih kiya nes hayen. 6 Pe pihin ara, ara iwop iya kol ndrohoyin iya kol hakol mepo Ngindrai kinmwaniyani iro mwoimwoi para kiya kiro aliy. Pe andre kiro pahandra pwokere kiro kol ara nondriya hu lang sopou, lungat, pe annongui (1,260).

7 Pwen pahun irayah iro kol paingan yang. Angelou Mikayel iyasura hu angelou tan hupo pahun iya kili mwat laman namandran ara, pe mwat laman namandran iyasura hu angelou tan, ara hupo pahun imui. 8 Hapeko mwat laman namandran ara, ara pwokeyan pwi, pwen ndrohonokuhu para kol paingan yang, ara hutaliy. 9 Pwen hu angelou husoyau iya ta mwat laman namandran ara, iya pwan—mwat para ndrukoluw mepo hupohowe yiy payit pe Sinai, yiy mepo ipakarawani hu ndramat para kol pwan masih para hu kayos kaya pakut mwomwan. Pe husoyau iya tan iyapolo hu angelou tan huya pwan kol pwan.

10 Pwen uhilingi yoholai sahin namandran iyau kol paingan yang ipa,

&lt;&lt;Mahapo ara sopwat ta Ngindrai pe pwoke pe kolo king mepo Ngindrai itamu iyata ndramiran hu hutora aliy ara kinsa,

pe pwoke nopwaran ta Kristus tan.

Paratesah, Sinai mepo kisuhuhuri nali tou hu,

yiy mepo isuhuhuri hu iro mbulmara Ngindrai lang pe ping,

ara kansoyau kinna tan kinna pwan.

11 Pe hu ndramira Yapan hu kantamwaitini Sinai,

iya pwoke para ndreye Noru Sipsip,

pe iya nongan para titiye tahu;

nerehu kinna mwoiwa hu

para hu kamat, ara pwi.

12 Pwen tehen tora ko wawu tora kol paingan yang, ara akapwes,

pe wawu mepo tora aliy!

Hapeko toimwa hu para kol pwan pe ndras,

paratesah, sinai kinsa pwan kili wawu!

Pe ndrinan kinlokuh namandran iya,

paratesah, ipahasaniy tehe lengen, ara mulai o.&gt;&gt;

13 Pe iro mwonen mwat laman namandran ara inimei tehe kansoyau kinna tan kinna kol pwan, pwen iro marani pihin mepo kinmwalahiy kinna ata mbunah kamai. 14 Pe pihin ara, ara Ngindrai kiniyki kapene manuwai hamou namandran malpai kinna kili yiy, pwen pe andre kiwoh kiya kol mepo kinmwoimwoi pwen atan ita nondriya kol ndrohoyin. Pe andre kiro pahandra pwokere nondriya hayou royoh pe sahin, para kiro mawen kili mwat. 15 Pwen mwat laman namandran ara imwali ndran tehe non iyau pohon para kisumuluwani pihin ara pe kimat. 16 Hapeko kol pwan isopwat pihin ara, pwen pe pwan iramburing pe ite pe imwiy ndran mepo mwat laman namandran imwaliy iyau pohon. 17 Pe mwat laman namandran ara, ara indrangis ta pihin ara. Pwen iya pe pakipopahun kiya polo norun hu—mepo hupwotisingi hu nongan para pwahanou ta Ngindrai, pe hupwotisingi titiye ta Yesu.

13

Kan puyap iyau ndras isa ngawan

1 Pe mwat laman namandran ara, ara isa pe iro tine poho leng. Pe unime kan puyap hamou iyau ndras isa ngawan. Ndrosuwan masongui, pe payan manandrtoyoh, pe hu kasapai masongui huro ndrita hu ndrosuwan masongui, pe iro ndrita payan sih-sih, ara kantatuluwi hu nongan huro aliy para kipwasisiman anna Ngindrai. 2 Pe kan puyap unimei ara, ara mwensen tehe ngawu hamou namandran,* hapeko ndrikan, ara tehe ndrika kan peya, pe pohon tehe poho layon hamou. Mwat laman namandran ara, ara kiniyki pwoke tan, pe ndrohonoku pwanpwan ta king tan, pe pwoke nopwaran namandran kinna kili yiy. 3 Pe paya kan puyap sih ara neken iniy tehe kanitingundrun, hapeko neken ara, ara kinhiwin pwen. Pe hu ndramat masih para kol pwan ara hu lolohonge ndrit pe huho ndruwa kan puyap ara. 4 Pe hu ndramat hu totohun iya kili mwat laman namandran ara, paratesah, kiniyki pwoke nopwaran kinna kili kan puyap ara. Pe hu totohun i iya kili kan puyap namandran ara, pe hupa, &lt;&lt;Hiyeh tehe kan puyap ara? Pe hiyeh ilahiy para kipopahun kiya sura yiy?&gt;&gt;

5 Pe Ngindrai ipa hiyan iya kili kan puyap para kiwiri pwoke para kiro sikiye yiy kiya hu nongan, pe kiro wong hu nongnan para kipwasisiman anna Ngindrai, pe kiro hinonou pwoke nopwaran tan kiho nondriya hu walah haangui pe luwoh. 6 Pwen itipe pohon para kipwasisiman anna Ngindrai, pe kitten annan, pe kipwasisiman kiya kolo Ngindrai haiyan pe hu mepo ngara koro sura yiy koro kol paingan yang. 7 Mwat laman namandran ara, ara iyki pwoke para kipopahun kiya kili hu ndramira Ngindrai haiyan, pe kiramwaitini hu. Pe pwoke nopwaran kinna kili yiy para kiro mu kiya kili hu kamai hawum-hawum, hu ndramat, pe hu nongna kol, pe kol namandran masih. 8 Pe hu ndramat masih kene para kol pwan andre katotohun kiya kili kan puyap ara—hu masih mepo ngalahu kanratuluwiy ma kol pwan kanmangsaniy kintayah mapu kinto puk para taleh pwi—puk para taleh ta Noru Sipsip mepo hu kanitingundrun.

9 Yiy mepo mandraingan, ara kihilingi nongan iye.

10 Kapa Ngindrai kirakinima hamou para kaiki yiy kiya nondriya kou,

ara andre kaiki yiy kiya nondriya kou.

Pe kapa kirakinima hamou para katingundrun kiya semela pahun niwen pe kimat,

ara andre katingundrun kiya semela pahun.

Pwen tora ko hu ndramat haiyan, ara hu koro pwoke pe kapwotisingi lohongahu ndrisiyon.

Kan puyap iyau kol pwan isa ngawan

11 Pwen unime kan puyap hamou i, iro pwan isa ngawan. Pe ma ndrosuwan malwoh iro payan tehe noru sipsip hamou, hapeko iwong tehe mwat laman namandran hamou. 12 Pe kan puyap ara iwiri noku kan puyap para mamu, pe inohonou hu pwoke nopwaran masih atan. Pe irakekeyani hu ndramat para kol pwan para katotohun kiyata kan puyap para mamu, mepo neken ini yiy para kimat ara, ara ihiwin. 13 Pe ipaltani hu ndraikiya kaipisa pwoke namandran handra-handra, pe imbusi mwan i iyau kol paingan yang isa kol pwan mbulmara hu ndramat masih. 14 Pwen mwat laman ara iyki pwoke iya kili kan puyap para mulan para kimbusi ndraikiya pwoke para hiyan ta kan puyap para mamu, paratesah, iyau hu kaipisa pwoke ara, pe ipakarawani hu ndramat para kol pwan. Pe kan puyap para mulan ara, ara ipwandrandrahani nongan iya kili hu para hu kambusi nombungong sih para hu kahaiyani kan puyap mepo kanitingundrun iya semela pahun hapeko isa mwalen paiwe. 15 Pe mwat laman ara iyki pwoke iya kili yiy para kihili ngohan para taleh kiya kili sumwoiwa kan para mamu ara. Pwen pe sumwoiwa kan ara ilahiy para kiwong pe kipwatisingi nongan tehe hiyeh kintotohun kinna ta sumwoiwan pwi, ara andre katingundrun kimat. 16 Pe irakekeyani hu ndramat masih, yihu mangalahu pe ngalahu pwi, hu ndramat menmenahu soyon pe hu ndroisiy, hu mepo huro mwoimwoi pe hu para pwandrendres, para hu kawiri kinima melit handra kiro nima hu mot ndre kiro kombuye hu. 17 Pwen kinlahi hamou kisousou ndre kipo pehei pwi, kipoo kinima kan puyap ara kiro kili yiy. Pe kinima kan puyap ara, ara ngalan ndre ndromndrom para ngalan.

18 Pe iye iwong iya lohongai waison. Kapa ndramat hamou lohongan kileu, pwen kikahi ndromndrom ta kan puyap ara. Paratesah, ndromndrom ara, ara ndromndrom ta ndramat hamou. Ndromndrom ara, ara annongat, annongui, pe annoh (666).

14

Noru Sipsip iya polo yowen hu

1 Pwen moro pakiya pwi, unime Noru Sipsip isoho mbulmoro, pe iro tine Ngondron Sayon, pe hu ndramat mapusangat, mapuhaangui, pe mahaapou (144,000), ara huro sura yiy, pe ngalan pe ngala Taman kantatuluwiy iho kombuye hu. 2 Pe uhilingi ngasa yoholai sahin iyau kol paingan yang, ara tehe ngasa hu ndran huro tah, pe tehe palan sahin italon. Ngasan uhilingiy, ara tehe hu ndramat para taya kuwah hurota kuwah. 3 Pe hu powaliy iya waliy sahin howen iya mbulmara yiy mepo irompwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe mbulmara hu kan mwalen mahaamou, pe hu pohon lungui pe haamou. Pe hamou kinlahi kiwiri hinonou para waliy ara pwi, hu ndramat mapusangat, mapuhaangui, pe mahaapou (144,000) opu, mepo Ngindrai kinsopwat hu mwalinga hu ndramat masih, yihu ara ko hu pahasani wali. 4 Hu ndramat aro, ara hu mepo kanmatin kinna polo hu pihin pwi, paratesah, hu haiyani hu huro mwonen. Pe huro ndruwa Noru Sipsip hape aleheh iya aliy. Ngindrai kintakonihi hu pwen huro mwalinga hu ndramat masih para kol pwan, pe iyki hu tehe yukyuk imu iya kili Ngindrai pe Noru Sipsip. 5 Pe pwasoyou kinto poho hu pwi, huro mwonen opu.

Hu angelou matimou

6 Pwen unime angelou hamou i ihowoh paingan yang, pe nongan haiyan andre kinto pe kinto iro kili yiy para kipohowei kiya kili hu ndramat masih topo kol pwan—pe iya kol namandran masih, hu kamai hawum-hawum, pe hu nongna kol handra-handra, pe hu ndramat. 7 Iwayeh sahin namandran iya ipa, &lt;&lt;Akanoh ta Ngindrai pe akahari ngalan, paratesah, lengen para tamwanye kinsa. Pe akatotohun kiya kili yiy mepo imangsani hu kol paingan yang, kol pwan, pe ndras pe hu ndran ndrakoyou.&gt;&gt;

8 Pe angelou hamou i iro ndruwan ipa, &lt;&lt;Kinyos! Kol namandran Papilon kinyos, mepo imbusi hu ndraye ndramat masih para huyin wain tunguyan pe lohongahu kimeu, pe hu ndramat huro ndruwa hu kultuwayin para pilah.&gt;&gt;

9 Pwen angelou hamou i mepo iho ndruwa hilu iwayeh namandran iya, ipa, &lt;&lt;Kapa hamou kitotohun kiya ta kan namandran pe sumwoiwan, pe kiwiri kiniman kiro kombuyen ndre niman, 10 ara andre kiwiri ndrinalokuh namandran ta Ngindrai pe andre kiro nondriya ngandran para mwan ngandrahan namandran ma pat sakai kiro mbulmara hu angelou haiyan pe mbulamara Noru Sipsip. 11 Pe kosumwono ngandran tahu ara iro kotulau, pe andre kinto pe kinto. Pe yihu mepo huwiri kinima kan puyap pe hu totohun iyatan pe sumwoiwan, ara andre hu kaningoh para koro nondriya ngandran lang ndre ping pwi.&gt;&gt; 12 Pe kiro mwonen hu melit aro karayah, ara hu ndramat haiyan ta Ngindrai hu koro tine pwokeyan, hu ndramat mepo hu ngara koho ndruwa hu nongan para pwahanou tan pe korondron lohongai ndrisiyon iya kili Yesu. 13 Pwen uhilingi yoholai sahin iyau kol paingan yang ipa, &lt;&lt;Aratuluwiy: &lt;Kiro mahapo kiya, hu mepo huho ndruwa Yapan pe humat, ara andre Ngindrai kitoholi hu.&gt; &gt;&gt;

Pe Mwoiwan Haiyan ipa, &lt;&lt;Ehe, andre hu kangoh kiya mbuliyahu, paratesah, hu melit humbusiy, ara Ngindrai andre kiyki kene hu.&gt;&gt;

Lenge poya anandrinai iman para kol pwan

14 Pwen unime kokom hasai pallen isoho mbulmoro, pe hamou tehe &lt;&lt;Noru Ndramat,&gt;&gt; ara iro mipwan ndrita kokom ara, pe kasapai kolt, ara iro ndrita payan, pe semen kowen hapai maran iya, ara iro niman. 15 Pe angelou hamou i isa ngawan yumwa totohun namandran ita kol paingan yang, pe iwayeh iya namandran iya, iya kili yiy mepo iro mipwan kokom ara ipa, &lt;&lt;Awiri semelam kowen ara pe asondrih anandrinai, pe lang para poya anandrinai, ara kinsa. Paratesah, anandrinai para kol pwan, ara kinniman.&gt;&gt; 16 Pwen yiy mepo iro pwan ndrita kokom, ara iwiri semelan kowen pe isondriti anandrinai iman para kol pwan, pe imbultani hu.

17 Pwen angelou hamou i isa ngawan yumwa totohun namandran para kol paingan yang, pe semen kowen hapai maran iya, ara iro kili yiy i. 18 Pwen tehen aliy o angelou hamou i iyau pere tuntun isa ngawan, yiy ngara kiro sokoyou mwan. Pwen iyoh iya kili angelou mepo imbultuwe semen kowen maran iya ara iwong nongan pwandritiye ipa, &lt;&lt;Ambultuwe semelam pe asondriti hu kopwa hu wain para kol pwan, paratesah, hu wain ara hu kanniman.&gt;&gt; 19 Pwen angelou ara iwiri semelan kowen ara, pe isondriti hu mbuwa wain para kol pwan pe ipiyani hu huya ndrohonoku haliya wain namandran para ndrinalokuh ta Ngindrai. 20 Pe angelou ta Ngindrai ingastoro iya ndrita hu iro ngawan para kol namandran, pe ndrai irah iyau ndrohonoku haliya wain, ara ipet ipoo iya manne hayen mepo ngara kiro poho hos, pe iramburuhi pwan ndrohongan iya manne kilomita tingat.

15

Hu angelou manandrtimou iyapolo hu ngandran mwomwan manandrtoyoh

1 Pwen unime ndraikiya kaipisa melit handra namandran pe mwayih iya iro kol paingan yang: Hu angelou manandrtimou hu mbultuwe hipwen para hu nopwaran mwomwan manandrtoyoh. Paratesah, hu nopwaran manandrtoyoh kisayau, pwen andre ndrinalokuh ta Ngindrai kihipwen. 2 Pe unime ndras kamarai sulyaniy iyapolo mwan, pe hu mepo pwoke tahu kintamwaitini kan namandran pe huramwaitini sumwoiwan, pe huramwaitini kiniman, ara huro tine ngilse ndras pe humbultuwe kuwah mepo Ngindrai kiniykiy kinna kili hu. 3 Pe hu powaliy iya waliya Mose, ndramat para poya mbulya Ngindrai, pe waliy ata Noru Sipsip ipa:

&lt;&lt;Namandran pe mwayih iya ara mbulyam,

Yapan Ngindrai Pwokeyan Masih.

Kultuwayim imwonen pe hu sayam ara ndrokonan,

King ta hu ndraye ndramat masih.

4 O Yapan, hiyeh andre kinnoh tam pwi,

pe andre kinhiri ngalam pwi?

Paratesah, wou opu ara haiyan.

Hu kol namandran masih andre kasa

pe katotohun kiro mbulmaram,

Paratesah, hu kultuwayim imwonen, ara anpwainganiy.&gt;&gt;

5 Pe iya mulan para melit aro, unime yumwa totohun namandran mepo yopai para Titiye para Tapaniu, ara ite iro kol paingan yang. 6 Pe hu angelou manandrtimou ara huyau yumwa totohun namandran ara husa ngawan iyapolo hu nopwaran mwomwan manandrtoyoh. Hu kansuluye hu iya koyau howen pe pipiryan, pe huwasi hu kondrei kolt irakayani hu winerehu. 7 Pwen hamou ta hu kan mahaamou mwalen ara, ara iyki pwelekei kolt manandrtoyoh ipep iya ndrinalokuh ta Ngindrai, mepo andre kiro mwalen kinto pe kinto, iya kili hu angelou manandrtimou. 8 Pe yumwa totohun namandran ara ipep iya kosumwono nganngana Ngindrai pipiryan pe pwoke tan, pe hamou kinlahi para kiya nondriya yumwa totohun namandran ara pwi, kipoo hu nopwaran mwomwan manandrtoyoh ta hu angelou manandrtimou, ara kihipwen.

16

Pwelekei manandrtoyoh para ndrinalokuh ta Ngindrai

1 Pwen uhilingi yoholai iyau yumwa totohun namandran ara ipwai iya kili hu angelou manandrtimou ara ipa, &lt;&lt;Akaya pe akatilingi ndrinalokuh ta Ngindrai ita hu pwelekei manandrtoyoh ara kiya kol pwan.&gt;&gt;

2 Pwen angelou hamou imu tahu, ara iya pe itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya ndrita pwan, pe neken pwalan masih pe ngandran para neken namandran ilopwa hu ndramat mepo kinima kan puyap namandran iro kili hu pe hu mepo hu totohun iya kili nombungong tan.

3 Pwen angelou lumou, ara itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya ndrita ndras, pe ndras irapaiwaniy irayah ndrai tehe ndreye ndramat hamou kinmat, pe hu kan mwalen masih para nondriya ndras hu mat.

4 Pwen angelou timou, ara itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya ndrita hu ndran pe ndramwiying para ndran, pe hurayah ndrai. 5 Pe uhilingi angelou mepo ngara kiro sokoyou hu ndran ipa:

&lt;&lt;Hu tamwanye tam iya hu melit aripo, ara imwonen.

Wou mepo para mamu pe para mahapo, mepo Wou Haiyan,

paratesah, antamwanye hiyan,

6 pe ndreye ndramiram hu haiyan pe hu poropet, ara ita ndritahu ndramat mwomwan,

pe anhang hu ndrai para hu kayin tehe korahu, paratesah, hu tingundruhu.&gt;&gt;

7 Pe uhilingi mbulukoyu hamou iyau pere tuntun ipwai ipa,

&lt;&lt;Ehe Yapan Ngindrai Pwokeyan iya,

hu tamwanye tam ara ndrokonan pe imwonen.&gt;&gt;

8 Pwen angelou haamou, ara itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya ndrita mwandrai, pe pwoke iya kili mwandrai para kitimwihu hu ndramat iyapolo mwan. 9 Pe ngandrahan pwokeyan iya irahakulihu, pe hupwasimiri ngala Ngindrai, mepo yiy ndroiyi pwoke iya hu nopwaran mwomwan aro, hapeko mbuwali hu para hu karapaiwani ndriyahu pe kahari ngalan.

10 Pwen angelou yimou itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya ndrohonoku pwanpwan ta king ta kan puyap, pe kolo king tan ara lokuhan iramburuhiy. Pwen hu ndramat huwiri ngandran namandran iya, pe huyantani hu kalamehu. 11 Pe huten ana Ngindrai para kol paingan yang, paratesah, iya neken pe ngandran tahu, hapeko mbuwali hu para hu karapaiwani ndriya hu kiya kultuw mwomwan tahu, ara pwi.

12 Pwen angelou annomou itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya ndrita ndran namandran Yuprates, pe ndran para aliy isapak, para kiramwanyani saya hu king para kup andre kimwonen. 13 Pwen unime payit matimou mwensehu tehe ndret, hamou isa ngawan poho mwat laman namandran, pe hamou isa ngawan poho kan puyap, pe hamou isa ngawan poho poropet pwasoyou. 14 Pe hu payit pwassin ta sinai ara, ara hu mbusi hu ndraikiya kaipisa pwoke, pe huya kili hu king para kol pwan masih, para kambultani hu para pahun kiyapolo Ngindrai Pwokeyan iya, kiro nondriya lang namandran.

15 &lt;&lt;Akahilingiy, yo andre kusa tehe ndramat hamou para pahana! Ngindrai andre kitoholi yiy mepo ita poyoi makoiwen, pwen andre kinto mwaheh pwi, pe kinmasi tehe mwayen pwi, ara pwi.&gt;&gt;

16 Pe hu rawure hu king huyawule huya kol para Hipuruw, mepo hupohowe ngalan Armaketon.

17 Pwen angelou anandrtimou itilingi pwelekei tan para ndrinalokuh iya yang, pe yoholai sahin namandran iyau yumwa totohun namandran iyau te ndrohonoku pwanpwan ta king para kol paingan yang, ipa, &lt;&lt;Kinhipwen!&gt;&gt; 18 Pwen hu kamit ara huro kamiriy, pe hu ngasa-ngasa hu melit huropo iya, pe hu palan huro talon, pe nunuw sahin irayah. Nunuw sahin namandran tehen tora, ara kinho tayah pwi ko iro mwonen ndramat irayah iro kol pwan, ipoo isa matnen. 19 Pwen kol namandran mangalan, ara iramburing iya matisai, pe hu kol namandran para hu kol namandran masih, ara huya pwalngengei. Pe Ngindrai koyun kinmayit kol Papilon mangalan, ara pwi, pe ihang yiy pweniu ipep iya wain para ndrinalokuh namandran tan. 20 Pe iro mwonen nunuw irayah, pwen hu mbuson masih ara hutan huya mawen, pe hu ngondron masih humun omwaihei. 21 Pe mbulou namandran iya indrut tehe hu pat hulon, pe nopwara hu pat ara, ara kilo yimingui, pe hu pat sih-sih ara huyos huyau paingan yang husa ndrita hu ndramat. Hu ndramat ara, ara huten ana Ngindrai iya mwomwan para mbulou pat, paratesah, mwomwan ara ipwalngani hu.

17

Pihin pe kan puyap namandran

1 Pwen angelou hamou ta hu angelou manandrtimou mepo hu mbultuwe pwelekei manandrtoyoh, ara isa pe ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Asa, pe nakupwaingani kora pihin para ndroiyi pilah mepo imira mipwan ndrita hu ndran soyon. 2 Yihu king para kol pwan hu popilah iya sura pihin ara, pe hu ndramat masih para kol pwan ara hu popilah iya sura yiy i, pe huyin wain para hu kultuwayi pilah tan.&gt;&gt;

3 Pwen Mwoiwan Haiyan isa ndrito pe angelou ara isap yo iya nondriya kol ndrohoyin sih. Pe uro ariya pe unime pihin hamou iro mipwan ndrita kan puyap hamou laman, pe mandrakuyun ara nongan para pwasisiman iramburuhiy. Pe hu paya pihin ara manandrtoyoh pe hu ndrosuwan masongui. 4 Pihin ara kinsuluye yiy kinna koyau anandritan pe laman, pe hu nowi yiy iya kolt ma nganan, pe hu pat lahayan pe hu sowiy. Pe imbultuwe pweniu kolt sih iro niman, pe pweniu ara ipep iya hu pakut mwomwan pwassin masih, pe hu pakut mwomwan handra-handra para hu pilah tan. 5 Pe ndroiyi nongan kokohon kantatuluwiy iro kombuyen, ara ipa toro:

PAPILON KOL PWOKEYAN MASIH

NDROHONOKU KULTUW PARA HU PILAH

PE NDROHONOKU HU KULTUW PWALAN MASIH PARA KOL PWAN MASIH.

6 Pe unimei tehe pihin ara iymwi ndreye hu ndramat haiyan ta Ngindrai, pe imbui iya ndreye hu, ndreye hu mepo hu tiyani titiye ta Yesu. Pe iro mwonen unime yiy, ara lohongo indrap namandran iya.

7 Pwen angelou ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Paratapeh wou alohonge ndrit? Andre kutiyani ndroiyi nongan kokohon satam, ta pihin pe ta kan puyap mepo ita ngaplaniy, mepo hu payan manandrtoyoh pe hu ndrosuwan masongui. 8 Pe kan puyap namandran mepo annimei, ara mamumu iro, pe mahapo kinto pwi, pe andre kisa ngawan Ngat Mbulun Pwi, pe Ngindrai andre kipwalngani yiy. Pe hu ndramat para kol pwan mepo ngalahu kantatuluwiy kinto nondriya puk para taleh pwi, mepo mapu kanmangsani kol pwan, ara andre hu kalohonge ndrit kiro mwonen hu kanime kan puyap ara. Paratesah, yiy mamu iro, pe mahapo kinto pwi, hapeko kiyamulan andre kisa yi.

9 Ndramat mepo lohongan waison opu, ara andre lohongan kileu kiya melit iye. Hu paya kan puyap manandrtimou ara hu parangondron manandrtoyoh mepo pihin ara impwan ngondron manandrtoyoh ara kene. 10 Pe hu paya kan puyap manandrtimou ara, ara ipwaingani hu king manandrtimou i. Hu king mayimou ara hu kanyos, pe hamou iripo, pe hamou ara mapu kinsa. Hapeko kapa kisa, ara andre kinto ndrangan niwen pwi. 11 Pe kan puyap mamu iro, pe mahapo kinto pwi, yiy, ara king androlmou. Yiy, ara para sura hu king manandrtimou ara, pe andre kapwalngani yiy.

12 Hu ndrosuwan masongui mepo annimei ara ipwaingani hu king masongui mepo andre hu karayah kolo king hakol, pe hu kantayah mapu. Hapeko andre hu kawiri pwoke nopwaran tehe hu king kiho nondriya paramwandrai sih opu, kiyapolo kan puyap ara. 13 Hu king ara, ara lohongahu handra ko, pe andre hu kaiki pwoke pe pwoke nopwaran kiya kili kan puyap. 14 Pe andre hu kapopahun kiya polo Noru Sipsip, hapeko Noru Sipsip andre kiramwaitini hu, paratesah, Yiy ara Yapane hu yapan masih, pe King ta hu king masih—yihu mepo huropolo yiy, ara hu mepo iyoh hu, pe irakinimahu pe hu mepo hupwotisingi lohongahu ndrisiyon iyatan.&gt;&gt;

15 Pwen angelou ara ipwai isa kili yo, ipa, &lt;&lt;Hu ndran mepo annimei, mepo pihin para pilah impwan ndrita hu, ara hu ndramat, pe hu kamai hawum-hawum, hu kol namandran masih, pe hu nongna kol handra-handra. 16 Pe kan puyap ara, pe hu ndrosu masongui mepo annimei ara andre hu kahingasi pihin para pilah ara. Pe andre hu kawiri menmenan topwei, pe hu katali yiy kiro mwaheh opu. Pe andre hu kaini sangin, pe katimwi yiy kiya mwan. 17 Paratesah, Ngindrai kiniykiy lohongai kinna ndriyahu para hu kapwaingani lohongan handra ko kirayah, pe hu kapa hiyan pe hu kaiki pwoke tahu kiya kili kan puyap ara, para kiro mu tehe king, kipoo hu nongna Ngindrai kasaha manan. 18 Pe pihin mepo annimei, ara kol namandran pwokeyan masih mepo iromu tehe king, ta hu king masih para kol pwan.&gt;&gt;

18

Kol Papilon iyos iya mwomwan

1 Iya mulan unime angelou hamou i iyau kol paingan yang isa pwan. Pe yiy mapwoke nopwaran namandran iya iro kili yiy, pe ngannganan ara ilengani kol pwan. 2 Pe iwayeh sahin namandran iya, ipa,

&lt;&lt;Kinyos! Kol namandran Papilon kinyos!

Yiy irayah seu hawum ta hu payit,

pe ndrohonoku hu payit pwassin masih,

pe ndrohonoku hu norukan kolsahu mwomwan masih,

pe ndrohonoku hu kan puyap kolsahu mwomwan masih.

3 Paratesah, hu kol namandran masih, ara huyin wain tunguyan pe lohongahu imeu,

pe huro ndruwa hu kultuwayen para pilah.

Pe hu king para kol pwan hu popilah iya sura yiy,

pe hu ndramat para popehei para kol pwan, ara menmenahu iya soyo-soyon, ara iyau hu melit lahayan atan.&gt;&gt;

4 Pwen uhilingi yoholai sahin iyau kol paingan yang ipa,

&lt;&lt;Wawu ndramiro, akasa mawen kol namandran ara,

pwen pe andre wawu konto nondriya hu pakut mwomwan tan pwi,

pe hu nopwaran mwomwan masih atan, ara andre akankuniy pwi;

5 paratesah, hu pakut mwomwan tan ara mambuniyan iya paingan kol paingan yang,

pe Ngindrai ilohongani hu kultuw pwassin tan masih.

6 Pwen tesah imbusiy, ara akapo soiwin kimui tehen aliy kiya kili yiy;

pe akapo suran maporolusap kimui kiya kili yiy, iya tesah kinmbusiy.

Akasuluyani wain kiya pweniu tan, ara akapo suran maporolusap kiya tunguyan.

7 Yiy impwan ndrita hu melit lahayan atan, pe ihari ngalan

pe isikiye yiy mbukenan, ipa,

&lt;Yo urupompwan tehe kwin, pe yo pihinau hamou pwi,

pe andre kuntang pwi.&gt;

Pwen akaiki ngandran namandran pe ndriyang kiya kili yiy.

8 Pwen tehen tora ko, nondriya lang sih, kimat, pe ndriyang, pe song, hu nopwaran mwomwan tan masih, ara andre kahali yiy.

Pe andre kisongut kiya mwan,

paratesah, Yapan Ngindrai ara pwoke ita kili yiy pe iyki yiy iya nongan.&gt;&gt;

9 Pe kiro mwonen hu king para kol pwan mepo hupopilah iya sura yiy pe hupo hu melit lahayan tan, hu kanime kiro songut pe kosumwonon kirotunam, pwen andre hu karangsi yiy. 10 Pe andre hu kanoh kiya ngandran iro hingorowei, pwen andre hu koro tine mawen o, pe hu karang hu kapa,

&lt;&lt;Toimwam! Toimwam, O kol namandran pwokeyan masih!

O Papilon, kol namandran pwokeyan!

Paratesah, nondriya paramwandrai sih opu akuni koram!&gt;&gt;

11 Hu ndramat para popehei para kol pwan, ara andre hu karangsi yiy, paratesah, hamou tahu andre kinsou hu kennahu kiro kili yiy. ara pwi — 12 hu kennahu tehe kolt, siliwa, hu pat ma nosahu pe sowiy; koyau mwayih lahayan, anandritan, pe silik pe koyau laman; pe kei ngonohon handra-handra, hu nombungong handra-handra humbusi hu iyau yaha elepen ipori, hu kei kenen namandran, paras, haiyen pe pat totolwan; 13 pe hu kennahu sinamon, pe koiyo, pe melit ngonohon layin, ndraikei ngonohon layin, pe melit ngonohon layin para kaikiy tehe yukyuk, wain pe ndraikei holip, palawa pe wit, hu kan para hang-hang pe sipsip, hu hos, pe hu karis; pe hu ndramat mepo ngara kapo pehei kiya tahu tehe hu ndramat para pwandrendres.

14 Pe andre hu kapa,

&lt;&lt;Hu melit hiyan masih anamiliy, ara kinna mawen kili wou.

Hu menmenam soyon, pe melit hiyan lahayan, ara kintan kili wou, pe andre ankahiy pwi.&gt;&gt;

15 Hu ndramat para popehei mepo hu pehei iya hu melit aro, pe hupo menmenahu soyon iyau aliy, ara huro tine mawen, pe hunoh iya kora mwomwan tan. Pe andre hu karang mali hu, pe karang tisingihu 16 pe hupa,

&lt;&lt;O toimwam! Toimwam, kol namandran pwokeyan,

asuluye wou iya koyau lahayan, anandritan pe laman,

pe ngana koiwem lahayan iya iyapolo pipirya kolt, iyapolo hu pat lahayan pe iyapolo hu sowiy!

17 Pe iho nondriya paramwandrai sih opu, hu melit soyo-soyon lahayan masih, ara hu kanna pwalngengei!&gt;&gt;

Hu ndramat masih para ngaplani ndroi para ndras, pe hu masih mepo ngara kahis ndroi, hu ndramat para mbulen para ndroi, pe hu masih mepo hu ngara kawiri hiyan tahu kiyau ndras, ara andre hu koro tine mawen. 18 Pwen kiro mwonen hu kanime kosumwonon kirotunam, pwen andre hu kapa, &lt;&lt;Hakol kol namandran tehe kol namandran pwokeyan iye, ndre pwi?&gt;&gt; 19 Pwen andre hu karahun kohu pwan kiya ndrita payahu, para kipwaingani koisirai tahu, pe andre hu karang pe kamangaliye pe hu kapa,

&lt;&lt;O toimwam! Toimwam, kol namandran pwokeyan,

hu masih mepo hu mbukena hu ndroi para ndras,

ara menmenahu hu iya soyon iyau hu menmenan soyon!

Paratesah, nondriya paramwandrai sih o, kinna pwalngengei!&gt;&gt;

20 Pwen wawu para kol paingan yang, ara akapwes!

Pe wawu ndramat haiyan ta Ngindrai pe wawu aposel pe wawu poropet!

Paratesah, tesah imbusiy isa kili wawu, ara Ngindrai kiniyki koran.

21 Pwen angelou hamou pwokeyan isoli pat sih namandran iya tehe pat para raluluwi wit, pe ipiyaniy iya nondriya ndras, pe ipa,

&lt;&lt;Kiyapolo ndrangsai

kol namandran pwokeyan Papilon ara andre kapiyaniy kiya pwan,

pe andre kanlahiy para kakahiy pwi masih.

22 Pe ngasa kuwah pe hu ndramat para taya hu ndramiy, hu ndramat para haliya hu pwenou pe hu para haliya ndrah

andre kanhilingi ngasa hu kiro kili wou paiwe pwi.

Pe hu ndramat para poya mbulen handra-handra,

ara andre kankahi hu konto kili wou paiwe pwi.

Pe ngasa pat namandran iya para raluluwi wit,

ara andre kanhilingiy kinto kili wou paiwe pwi.

23 Pe ngana sui sahin,

andre kiniyat kili wou paiwe pwi,

pe mbulu koyu pwesai para yesou ta kamai pe pihin,

ara andre kanhilingiy kinto kili wou paiwe pwi.

Pe hu ndramat para popehei ara hu ndramat mangalahu para kol pwan.

Pe iya kultuw para tayakau tam, apakarawani hu kol namandran masih.

24 Hu poropet pe hu ndramat haiyan ta Ngindrai, pe hu masih mepo kanitingundruhu huro kol pwan, ara ndreyehu ita ndritam.&gt;&gt;

19

Kol Papilon iya mwomwan pe hu ndramat hupwes

1 Pe iyamulan, uhilingi nguluwa hapesah namandran tehe mbulukoyu hu ndramat soyo-soyon iya, hupowaliy iyau kol paingan yang huro pa,

&lt;&lt;Haleluyah!

Sopwat para kiwiri hu ndramat kamui, pe kahari ngalan pe pwoke ara ata Ngindrai torou!

2 Hu kultuw para tamwanye tan ara ndrokonan pe imwonen,

pe kiniyki kora pihin para ndrokotina pilah,

mepo ipwalngani kol pwan iya hu pilah tan,

paratesah, ndreye hu ndramat para poya mbulya Ngindrai, ara ita ndritan.&gt;&gt;

3 Pe huwayeh paiwe yi hupa,

&lt;&lt;Haleluyah!

Kosumwonon itunam iya paingan ara andre kinto pe kinto.&gt;&gt;

4 Pwen hu pohon lungui pe haamou, iyapolo hu kan mahaamou mwalen, ara hu tukuruhu huya pwan pe hu totohun iya kili Ngindrai mepo itampwan ndrohonoku pwanpwan ta king, pe hupa, &lt;&lt;Ndrokonan, Haleluyah!&gt;&gt;

5 Pwen mbulukoyu hamou iyau ndrohonoku pwanpwan ta king ipa,

&lt;&lt;Kahari Ngindrai torou,

wawu masih para poya mbulyan,

wawu mepo tora pahandra nohowai tan,

pe wawu mangala wawu, pe wawu ngala wawu pwi!&gt;&gt;

6 Pwen uhilingi nguluwa hapesah namandran tehe mbulukoyu hu ndramat soyo-soyon iya, pe ngasan namandran tehe hu ndran huro tah, pe tehe hu palan huro talon, pe hu wayeh hupa,

&lt;&lt;Haleluyah!

Paratesah, Yapan Ngindrai torou, ara itamu tehe King.

7 Tukapwes pe tukapwes namandran,

pe kahari ngalan!

Paratesah, lenge kowase Noru Sipsip kinsa para nakiyesou.

Pe pihin tan, ara kinmwanye yiy ita mwoimwoi.

8 Ngindrai kiniyki koyau lahayan, ma nganan pe howen

para kisuluye yiy kiya aliy.&gt;&gt;

(Koyau lahayan ara iwong iya hu kultuw imwonen ta hu ndramat haiyan ta Ngindrai.)

9 Pwen angelou ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Aratuluwiy toro: &lt;Lomwes kiya kili hu mepo kanpwanos hu para kaya anandrinai para kowase yesou ta Noru Sipsip!&gt; &gt;&gt; Pe iposura nongnan ipa, &lt;&lt;Hu nongan aro ara hu nongan ndrokonan ta Ngindrai.&gt;&gt;

10 Pwen iro mwonen uhilingiy, ara utukuruhu uya pwan ndrikan pe utotohun iya kili yiy. Hapeko ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Mbuna ambusiy tehen tora! Yo ara hamou para poya mbulen tehe wou opu, iyapolo nali hu mepo hupwotisingi titiye ta Yesu. Atotohun kiya kili Ngindrai! Paratesah, titiye ta Yesu, ara ngara kirakelehani hu ndramat para hu kawong tehe hu poropet.&gt;&gt;

Ndramat ngara ngaplani hos iro ndrita hos pallen

11 Pe unime kol paingan yang ara ite, pe hos hamou pallen ara isoho mbulmoro. Pe ndramat para ngaplaniy, ara ngalan, Ndramat Ipwotisingi Lohongan Ndrisiyon iya mbulyan, pe Yiy Ndrokonan. Pe ngara kitamwanye hu ndramat kimwonen, pe ngara kipopahun. 12 Maran ara iro yat tehe mwan iroholulun, pe kasapai soyon ta king ara huro ndrita payan. Pe kanratuluwi ngalan handra iro kili yiy mepo hamou kinpahasaniy pwi, hapeko yiy mbukenan ipahasaniy. 13 Pe kansuluye yiy kinna koyau hamou mepo kantaimaniy kinna ndrai, pe ngalan, ara Nongna Ngindrai. 14 Pe hu ndram para pahun para kol paingan yang ara huho ndruwan, pe huro ngaplani hu hos pallen, pe hu suluye hu iya koyau lahayan, pe pallen pe kas aliy pwi. 15 Pe semen hapai maran para pahun, ara iyau pohon mepo andre kiramwaitini hu kol namandran masih. &lt;&lt;Pe yiy andre kimbultuwe nes hayen tan pe kiro king tahu.&gt;&gt; Pe ingas toro iya ndrohonoku haliya wain para ndrina lokuh ta Ngindrai Pwokeyan. 16 Pe kantatuluwiy ngalan iro koyau tan pe iro ndrita mbupan, ara toro:

KING TA HU KING MASIH PE YAPAN TA HU YAPAN MASIH.

17 Pwen unime angelou hamou iro tine nondriya mwandrai, pe iwayeh sahin namandran iya, iya kili hu norukan masih para wohowoh yang ipa, &lt;&lt;Akasa, akambultere wawu para anandrinai namandran ta Ngindrai, 18 pwen pe andre wawu kaini sangi hu king, sangi hu ndramat huhohin ta hu ndram, sangi hu ndramat pwokeyan, sangi hu hos pe hu mepo ngara kangaplani hu, sangi hu ndramat masih, pe hu ndramat hutora mwoimwoi pe hukonto mwoimwoi pwi, pe hu mangalahu pe hu mepo ngalahu pwi.&gt;&gt;

19 Pwen unime kan puyap pe hu king para kol pwan iyapolo hu ndram ta hu para pahun, ara humbultere hu huya harong para hu kapopahun kiya kili ndramat para ngaplani hos iro ndrita hos, iyapolo hu ndram tan para pahun. 20 Ndramat para ngaplani hos pallen imbultuwe tahatini kan puyap ara, iyapolo hu poropet para pwandrandraman, mepo hu ngara kawiri nokun pe hu kapwaingani hu ndraikiya kaipisa pwoke tan. Pwen hu kaipisa pwoke aro, ara iluwani hu ndramat para hu kanwiri kinima kan puyap ara, pe kantotohun kiya kili sumwoiwan. Pe hilu malmou kene, ara piyani hilu mamwalen hilya mwan mepo pat sakai para aliy ara ngandrahan. 21 Pe hu masih ara tingundru hu iya semela pahun maran iya mepo isa ngawan poho yiy mepo iro ngaplani hos. Pe hu norukan para wohowoh masih, ara huini sangihu pe isihihu.

20

Sinai iro nondriya kou hayou sopou

1 Pwen unime angelou hamou iyau kol paingan yang isa pwan, pe imbultuwe ki iro niman para Ngat Namandran Mbulun Pwi, pe imbultuwe wasiu hayen namandran hamou iro niman. 2 Pe angelou ara imbultuwe tahatini mwat laman namandran ara—mwat para koluw mepo yiy payit pe Sinai. Pe angelou iwasi tiriyi yiy para kiro tora hayou masopou. 3 Pe angelou ara ipiyani yiy iya Ngat Mbulun Pwi, pe iwari papai tan tisingiy, para mbuna kipakarawani hu kol namandran masih kipoo hayou masopou kihipwen. Kiyamulan para aliy, andre katali yiy kisa ngawan, hapeko andre kinto ndrangan niwen pwi.

4 Pwen unime hu ndrohonoku pwanpwan ta king huro kol paingan yang, pe hu mepo huro mipwan aliy, ara Ngindrai kiniyki pwoke nopwaran iya kili hu para hu katamwanye. Pe unime hu mwoiwa hu mepo husondriti koyuhu, paratesah, iya titiye ta hu iya ta Yesu, pe paratesah i, iya nongna Ngindrai. Pe hu kantotohun kinna kili kan puyap ndre sumwoiwan pwi, pe hu kanwiri kiniman kiro hu nimahu ndre hu kombuye hu pwi. Pe hu ara, ara husa mwalen pe huro king iyapolo Kristus hayou masopou. 5 (Pe hu ndramat masih mepo hu kanmat, ara hu kansatine kimat pwi, ipoo hayou masopou ara ihipwen.) Pe iye ara lang imu mepo Ngindrai ihingini hu ndramat hutine kimat. 6 Lomwes pe haiyan iya kili hu mepo husa tine kimat ihomu. Pe pwoke para kimat lusap, ara andre hu kanna nondriyan pwi, hapeko yihu andre koro hu pris ta Ngindrai pe ta Kristus, pe andre hu koro king pe koro mu kiyapolo yiy hayou masopou.

Sinai iwiri koran

7 Pwen kiro mwonen hayou masopou kihipwen, ara andre katali Sinai kiro nondriya kou tan kisa ngawan, 8 pe andre kiya pe kipakarawani hu kol namandran masih para hu mbusungo kol pwan mahaasai—kol Kok pe Makok*—para hu kambultere hu kiya harong para hu kapopahun. Pe ndromwoya hu ara irayah tehe kalayeng para poholeng. 9 Pe hunon huyau mbusungo kol pwan masih, pe hu rakayani ndrohonoku ngohongoh ta hu ndramira Ngindrai, kol namandran mepo Ngindrai inamiliy. Hapeko mwan iyau kol paingan yang isa pwan pe itimwi hu. 10 Pe payit mepo ipakarawani hu, ara Ngindrai ipiyaniy yiy iya nondriya ngat mepo mwan sakai iro yat aliy, hape aleheh mepo kan puyap pe poropet pwasoyou mepo kinpiyani hilu mamu hiltora aliy. Pe yihu andre kakuni nopwaran lang pe ping pe ngandran ara andre kinto pe kinto.

Hu ndramat humat andre karo tine nongan para tamwanye

11 Pwen unime Ngindrai irompwan ndrohonoku pwanpwan ta king sih namandran pe pallen. Pe kol pwan pe yang ara hiltan iya mawen mbulmaran, pe noku hilu para koro aliy, ara pwi. 12 Pe unime hu ndramat kanmat, yihu ndramat mangalahu pe ngalahu pwi, ara huro tine mbulmara ndrohonoku pwanpwan ta king, pe hu puk ara huro te. Pe puk sih i, ara puk para taleh, pe iro te. Pe hu ndramat humat, ara huro tine nongan iya tesah humbusiy mepo kantatuluwiy iro nondriya hu puk ara. 13 Pwen ndras itali hu mepo humat huro aliy, ara huro tine nongan, pe kimat pe Ndrohonoku Kimat ara kintali hu mepo humat para hu koro tine nongan, pe ndramat hamou-hamou kinwiri koran pwen iya tesah kinmbusiy. 14 Pwen kimat pe Ndrohonoku Kimat, ara ipiyani hilu hilya nondriya yep mwan ita aliy. Pe yep mwan ita aliy ara, ara kimat lusap. 15 Pwen kapa hamou kankahi ngalan kantatuluwiy kinto nondriya puk para taleh pwi, ara hu angelou ta Ngindrai kanpiyani hu kanna nondriya yep mwan ita aliy.

21

Kol paingan howen pe kol pwan howen

1 Pwen unime kol paingan yang sih howen pe kol pwan sih howen, paratesah, kol paingan yang para mamu pe kol pwan para mamu, ara kanimun, pe ndras ara kinto pwi yi. 2 Pe unime Kol Namandran Haiyan, mepo Yerusalem howen isa pwan iyau kol paingan yang kili Ngindrai, pe Ngindrai kinmwanye yiy tehe pihin hamou kinsuluye yiy kinna nosan lahayan para kiyesou kiya kili nambuyun. 3 Pe uhilingi yoholai sahin iyau ndrohonoku pwanpwan ta king ipa, &lt;&lt;Akahilingiy, kiro mahapo kiya, yumwa Ngindrai andre kiro mwalinga hu ndramat, pe andre kikuw kiropolo hu. Pe yihu ndramat andre karayah ndramiran pe Ngindrai mbukenan andre kiropolo hu pe kirayah Ngindrai tahu. 4 Pe andre kikuwe hu ndruimarahu. Pe kimat andre kinto pwi, pe koisirai pe ndriyang pe ngandran, ara andre kinto pwi, paratesah, hu melit para mamu andre hu kahapwen topwei.&gt;&gt;

5 Pwen yiy mepo irompwan ndrohonoku pwanpwan ta king, ara ipa, &lt;&lt;Akahilingiy. Yo andre kumbusi melit masih kaya howen!&gt;&gt; Pwen ipa, &lt;&lt;Aratuluwi nongan upwai iye kiya pwan, paratesah, hu nongan iye ara ndrokonan pe imwonen masih.&gt;&gt;

6 Pe ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Kinhipwen. Yo Umu pe yo Mulan. Yo ara Alpa pe Omeka. Kapa hamou koyun kisapak, ara andre kuhang yiy ndran mepo andre kinsou pwi, mepo andre kiyau ndrakoyou para ndran para taleh. 7 Pwen yihu mepo hu karamwaitini pahun, ara andre hu kaya mbukenahu melit masih kene aro, pe andre kurayah Ngindrai tahu, pe yihu andre karayah norun. 8 Hapeko hu ndramat mepo hu ngara kanoh para kakuni nopwaran, iyapolo hu mepo hu kanpwotisingi lohongahu pwi, pe hu mepo ngara kambusi kultuw mwomwan handra-handra, iyapolo hu mepo para tingundru hu ndramat, pe hu para poya pilah, hu mepo ngara karakau, pe hu ndramat ngara katotohun kiya kili kerewek, pe hu ndramat masih para pwandrandraman—ara andre kasoiyau kiya tahu kaya mwan sakai mepo ita yat namandran. Pe iye ara kimat lusap.&gt;&gt;

9 Pwen unime angelou hamou tahu manandrtimou mepo hu mbultuwe pwelekei andrtoyoh mepo ipep iya hu melit mwomwan masih iyahapwen, ara isa pe ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Asa, andre kupwaingani kisa kili wou pihin mepo nakiyesou kiya kili nambuyun mepo Noru Sipsip.&gt;&gt; 10 Pwen Mwoiwan Haiyan isa ndrito pe ihiri yo uyau uya ngondron sih namandran iya pe paingan, pe ipwaingani Kol Namandran Haiyan isa kili yo. Kol Namandran Haiyan ara, ara Yerusalem mepo isa pwan ngawan iyau kol paingan yang kili Ngindrai. 11 Pe ngana Ngindrai ilenganiy, pe ngannganan iya, pe kol ara mwensen tehe pat lahayan pe tehe pat yaspar, pe lewen pe iyih iya tehe kamarai. 12 Pe kowa kol namandran ara, ara niwen pe iya paingan iya, pe hu karam namandran para aliy, ara songui pe luwoh, pe hu angelou songui pe lumou huro hu karam sih-sih. Pe iho ndrita hu karam ara, ara kantatuluwi ngala hu kamai hawum-hawum para Yisrayel songui pe luwum. 13 Pe hu karam namandran maroyoh huya pwen te kup, pe maroyoh huya pwen te hai, pe maroyoh huya pwen te rai, pe maroyoh huya pwen te tolau. 14 Pe kowa kol namandran ara, ara hu soyei iro ndrita hu pat namandran songui pe luwoh, pe ndrita hu pat ara, hu aposel songui pe lumou ta Noru Sipsip, ara ngala hu hamou-hamou huro ndrita hu pat ara.

15 Pe angelou mepo kinwong kinsa kili yo, ara imbultuwe kei kolt hamwat para ndrohonge para kirandrohongani kol namandran ara, iyapolo hu karam namandran para aliy, pe hu kou para aliy. 16 Kol namandran ara, ara mbusungon mahaasai, ndrohongan, ara ihisoule ko, pe ma hongan. Pe irandrohongani kol namandran ara, pe niwen para aliy, pe maihan para aliy, pe sohun ara niwen iya, iya paingan, pe ndrohongan, ara pusongui pe lupou*. 17 Pwen angelou irandrohongani hitun para kowa kol ara, pe ndrohongan, ara mita andrtingui. Pe irandrohongani kowa kol ara, ara pwen tehe hu ndramat ngara kandrohonge. 18 Pe kowan, ara mbusiy iya pat yaspar, pe kol namandran ara, mbusiy iya pat kolt imwonen, leuwen tehe kamarai. 19 Pe hu pat mepo soyei kol namandran ara iro ndritan, ara kowan nosiy iya hu pat masih lahayan handra-handra. Pe soyei iya pat sih imu, ara pat yaspar, pe soyei iya pat luwoh, ara pat sappaya, pe pat toyoh para aliy, ara pat kalsetony, pe pat haahiu para aliy, ara pat hemeral, 20 pe pat yimah para aliy, ara pat onis, pe pat anoh para aliy, ara pat karniliyan, pe pat andrtoyoh para aliy, ara pat krisolayit, pe pat androlwoh para aliy, ara pat peril, pe pat androsih para aliy, ara pat topas, pe pat songui para aliy, ara pat terkose, pe pat songui pe sih para aliy, ara pat yasin, pe pat songui pe luwoh para aliy, ara pat ametayis. 21 Pe hu karam namandran songui pe luwoh para aliy, ara tehe sowiy lahayan iya. Pe karam namandran sih-sih, ara soyei iya sowiy sih-sih namandran iya. Pe sai namandran para kol namandran ara, ara mangsaniy iya pat kolt imwonen, pwen tehe kamarai leuwen.

22 Pe kunnime hawum yumwa totohun namandran iro kol namandran ara pwi, paratesah, Yapan Ngindrai Pwokeyan, pe Noru Sipsip, ara hilu yumwa totohun namandran para aliy. 23 Pe kol namandran ara, ara mwandrai pe walah ngana hilu, ara kinlahi kilenganiy kiro aliy pwi, paratesah, nganngana Ngindrai ara iyki ngana lang, pe Noru Sipsip, ara sui tehe para aliy. 24 Pe hu kol namandran masih andre hu karikai kiya nganan, pe hu king para kol pwan andre kawiri hu melit hiyan lahayan tahu kaya nondriyan. 25 Pe lang, ara konho wari hu karam namandran para aliy pwi, paratesah, ping andre kapwi. 26 Pe pwesai pe haiye para hu kol namandran masih, ara andre hu kawiriy kaya nondriyan. 27 Pe melit kinmwonen pwi, pe hu kultuw mwomwan handra-handra pe hu ndramat para pwandrandraman, ara andre hu kanna nondriyan pwi, hapeko hu ndramat para kaya nondriyan, ara hu mepo ngala hu kantatuluwiy ita nondriya puk para taleh ta Noru Sipsip.

22

Ndran para taleh

1 Pwen angelou ara ipwaingani ndran para taleh isa kili yo, lewen pe iyih iya tehe kamarai, irah iyau ndrohonoku pwanpwan ta Ngindrai pe ta Noru Sipsip 2 pe isa pwan ndrokolo sai namandran para kol namandran ara. Pe pwaki ndran maltoh kene, ara kei para taleh iro lek aliy, pe ngara hu kappwai maporosongui pe lusap nondriya walah masih. Pe yowi kei ara, ara para sopwoyani hu ndramat masih kene para kol pwan. 3 Pe andre kaniten ana ndramat kiro aliy pwi. Pe ndrohonoku pwanpwan ta Ngindrai pe ta Noru Sipsip, ara andre kiro nondriya kol namandran ara, pe hu ndramat para poya mbulyan, ara andre hu koro totohun kiya atan. 4 Pe andre hu kanime mbulmaran, pe ngalan, ara andre kiro hu kombuye hu. 5 Pe kinlahi ngana sui sih kiyat kiro kili hu pwi, pe ngana mwandrai andre kinlengani hu pwi, pe ping andre kiya pwi, paratesah, Yapan Ngindrai andre nganan kiro lengani hu, pe andre hu koro mu tehe king kinto pe kinto.

6 Pwen angelou ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Hu nongan iye ara ndrokonan pe haiyan. Pe Yapan, mepo yiy Ngindrai pe ipwokeyani mwoiwahu poropet, ara ipwandrisa hu angelou tan para hu kapwaingani hu melit mepo pakeh andre hu karayah kiya kili ndramiran hu.&gt;&gt;

Yesu andre kisa

7 &lt;&lt;Akahilingiy, pakeh andre kusa! Pwesai iya kili hiyeh ipwotisingi lohongan iya hu nongna poropet iripo nondriya puk iye.&gt;&gt;

8 Pwen yo Yohanes, mepo uhilingiy pe unime hu melit aro. Pe iro mwonen kunnimei pe kunhilingiy, pwen utukuruhu iya pwan ndrika angelou, para kutotohun kiya kili yiy. Angelou ara ipwaingani hu melit masih kene aro isa kili yo. 9 Hapeko ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Mbuna ambusiy tora! Yo ara hamou para poya mbulen tehe wou opu, pe tehe hu poropet pe nalim hu, pe hu masih hu pwotisingi lohongahu iya hu nongan para puk iye. Atotohun kiya kili Ngindrai opu!&gt;&gt;

10 Pwen ipwai isa kili yo ipa, &lt;&lt;Mbuna amburi hu nongna poropet para puk iye pe akulaniy, paratesah, lang ara kinsa pakeh. 11 Pe yiy mepo imira mbusi mwomwan, ara kiro mbusiy manau, pe yiy mepo imira mbusi kultuw pwassin, ara kiro mbusiy manau, pe yiy mepo imira mbusi hiyan, ara kiro mbusiy manau, pe yiy mepo imira haiyan, ara kiro haiyan.&gt;&gt;

12 &lt;&lt;Akahilingiy, pakeh andre kusa! Pe andre kusaiki kene hu ndramat masih kiro ndruwa tesah hu kanmbusiy. 13 Yo Alpa pe Omeka, pe Umu pe Mulan, pe yo Ndroiyin pe yo Hipwen.&gt;&gt;

14 Pwesai kiya kili hu mepo hurahi hu koiwehu, pwen andre kapa hiyan katahu para hu kayan mbuwa kei para taleh. Pwen andre hu kasong karam namandran kaya nondriya kol namandran. 15 Pe hu mepo ngara hu kambusi pakut pwassin, hu mepo ngara karakau, hu para katingundru ndramat, hu para popilah, hu mepo ngara katotohun kiya kili hu nombungong, pe hu masih mepo ngara kanamiliy para kapwandrandraman, hu masih ara, ara andre hu koro ngawan tehe mwiy.

16 &lt;&lt;Pe Yo Yesu, ara upwandrisa angelou to para kisaiki titiye iye kisa kili wawu. Yo ara tumbu pe ndraye Tepit, pe yo ara Piriya Lang ngannganan.&gt;&gt;

17 Pe Mwoiwan Haiyan pe pihin nakiyesou, ara hilu pa, &lt;&lt;Asa!&gt;&gt; Pe yiy mepo mandraingan, ara kipa, &lt;&lt;Asa!&gt;&gt; Pe sehe ndramat koyun kisapak, ara kisa. Pe sehe ndramat kinamiliy, ara kiwiri ndran para taleh mepo kenen pwi.

18 Pe upwatisingi nongan iya kili hu ndramat masih mepo huhilingi hu nongna poropet para puk iye: Kapa ndramat hamou kiposura hu nongan iye, ara Ngindrai andre kiposura hu nopwaran mwomwan mepo kanratiyaniy iripo puk iye kiya kili yiy. 19 Pe kapa ndramat hamou kirapiyani hu nongan kiya mawen nongna poropet iripo puk iye, ara Ngindrai andre kiwiri sohoyan hira kei para taleh kiya mawen pe ita Kol Namandran Haiyan i, mepo kantiyaniy iripo puk maiye iye.

20 Yiy mepo itiyani hu nongan iye, ara ipa, &lt;&lt;Ehe, Yo pakeh andre kusa.&gt;&gt; Ndrokonan. Asa, Yapan Yesu.

21 Pe pahas ta Yapan Yesu kiro kili hu ndramira Ngindrai. Ndrokonan.

* 1:4: Eng: church; Greek:&lt;&lt;ekklesia&gt;&gt; ara hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu iya kili Ngindrai mepo husarawurehu husa harong, hu yau ata Ngindrai

† 1:5: ndrohan iyau kimat, Yesu itine imu iyata hu ndramat masihEng: firstborn from dead

‡ 1:10: Lenge Yapan para kambultere pe katotohun

§ 1:14: yomwu sipsip ara tehe yomwu yowat pallen

* 2:1: Jesus told John to write to the angel but the message was for the believers in Ephesus. The angel was the messenger to the believers in Ephesus. TP: Yesu iwong iya kili Yohanis para kiratuluwi nongan kiya kili angelou, hapeko nongan ara, ara ata hu ndramat hupwotisingi lohongahu, hutora kol ngawan Epesus. Pe angelou ara, ara yiy ndramat para sapiya nongan iya kili hu ndramat mepo hu pwotisingi lohongahu hurora kol ngawan Epesus.

† 2:27: Revelesen 2:26-27 ara, ara tehe Psalm 2:3-9.

* 3:12: pahut sih TP: andre kirayah tehe pahut sih kironondriya yumwa totohun ta Ngindrai ato. ENG: a pillar in the temple of my God

* 4:5: Mwoiwa Ngindrai manandrtimou ara iyingani Mwoiwan Haiyan opu.

* 5:8: kita TP worou tuwiri nongan sahin &lt;&lt;hap&gt;&gt; ita nongna yap. Hap ara tehe kita, pwen ratuluwiy ara kita.

* 9:13: ndrosu sese pere tuntun mahaasai ara, ara tehe ndrosuwa mbulmwakau mendreheh

* 11:2: kangastoro pe nongan aro, ara ipa, andre hu kapwalnganiy

† 11:8: Sotom ndre Yisip nongan ara, ara ipwandrohonge iyata hu ndramat mepo ngara hu kambusi kultuw pwasin kiro kol malkol ara.

* 12:3: mwat laman namandran mwat laman namandran hupohowei, trekon; Eng: drangon

* 13:2: &lt;&lt;ngawu hamou namandran&gt;&gt; Eng; leopard

* 20:8: Kok pe Makok hilyaingani yihu ndramat masih para kol pwan mepo hu konho ndruwa Ngindrai pwi

* 21:16: 12,000 stadia; tokples: kiro tehe kilomita pusongui pe lupou, 2, 400 kilometres.