^

Rangi

Rangi Translation Project (New Testament)

copyright © 2023 Wycliffe Bible Translators, Inc.
Language: Rangi
Contributor: Wycliffe USA

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution Share-Alike license 4.0.

You have permission to share and redistribute this Bible translation in any format and to make reasonable revisions and adaptations of this translation, provided that:

You include the above copyright and source information.

If you make any changes to the text, you must indicate that you did so in a way that makes it clear that the original licensor is not necessarily endorsing your changes.

If you redistribute this text, you must distribute your contributions under the same license as the original.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

Note that in addition to the rules above, revising and adapting God's Word involves a great responsibility to be true to God's Word. See Revelation 22:18-19.

2025-05-08

ePub generated by Haiola 11 Mar 2026 from source files dated 8 May 2025
eBible.org certified

f1dc5da6-bc39-5ea5-ac13-942132b5feb6

Matáayo

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ

ja ˆvyeene yaandɨkwa nɨ

Matáayo

Mʉlongooryo

Kɨtáabu ɨkɨ chaandɨkwa nɨ Matáayo, mʉsaankanʼyi kóodi (9:9-11; 10:1-4). ˆVyeene yoónekanaa, Matáayo aandɨka kɨtáabu ɨkɨ, kati ya myaaka ya 60-70 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Ʉhʉ Matáayo Yéesu ajáa amwaanɨrɨra amutuube mpɨɨndɨ avariyʉláa Masáare Maaja mbere ja vaantʉ ʉko ɨsɨ ya Galiláaya (9:9). Viintʉ ˆviri foo ˆvyeene Matáayo aandɨka, nɨ vira ˆiiyonera na miiso yaachwe. Na kɨɨntʉ kɨɨntʉ ˆalʉʉsa, Yéesu nɨ Masía na kei nɨ Mununuuli wa vaantʉ, Mʉlʉʉngʉ ˆavalaha ko tweera valáali na mʉtwe mʉhákwii wa kalɨ (Isáaya 53). Kɨtáabu ɨkɨ, Matáayo avaandɨkɨra Vayahúudi ˆveene vajáa varuma Masáare Maaja ya Yéesu. Masáare Maaja aya, sɨ sa Vayahúudi vii tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa weerʉ yoosi (1 Yooháani 4:13-15).

Kɨtáabu ɨkɨ chalʉʉsalʉʉsa, mwiikalo wa Yéesu aha weerwii. Chaanda na isimʉ ra kʉvyaalwa kwa Yéesu, chalʉʉsa kʉbatisiwa na kʉyerwa kwaachwe nɨ Irimʉ (1:1–4:12). Kei, chalʉʉsa mʉrɨmo waachwe wo variyʉla Masáare Maaja, myuujíisa yaachwe na kʉvahorya vaantʉ ʉko ɨsɨ ya Galiláaya (4:13–18:35). Kɨtáabu ɨkɨ chalʉʉsa lʉyeendo lwa Yéesu fuma Galiláaya fʉʉrʉ Yerusaléemu (19:1–20:34). Kei, chalʉʉsa viintʉ ˆvyafʉmɨra júma yo kiimikirirya, kuningʼiniwa kwaachwe mʉsaláabii, inkwya na kʉfʉfʉka kwaachwe (21:1–28:20).

Kɨtáabu ɨkɨ choonekya Yéesu nɨ Mukiindya mʉkʉʉlʉ, ˆarɨ na wiimiriri wo variyʉla Miiro ya Mʉlʉʉngʉ na Ʉtemi wa Kurumwii. Ukiindya waachwe wagavwa haantʉ hasaano, (1) ukiindya wa Yéesu luulwii (5–7), (2) ʉlairiri kwa vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ kʉvatʉmamɨra vaantʉ (10), (3) símo ja Ʉtemi wa Kurumwii (13), (4) ukiindya wa ˆvyeene vapooji va Yéesu vasaakwa vave (18–20), na (5) ukiindya wa kʉherererya kwa weerʉ na kʉʉja kwa Ʉtemi wa Kurumwii (24–25).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉkolo lwa Yéesu na kʉvyaalwa kwaachwe 1:1–2:23

Mʉrɨmo wa Yooháani Mʉbatisáaji 3:1-12

Kʉbatisiwa na kʉyerwa kwa Yéesu 3:13–4:11

Mʉrɨmo wa Yéesu ʉko ɨsɨ ya Galiláaya 4:12–18:35

Lʉyeendo lwa Yéesu kʉtamanya na múuji wa Yerusaléemu 19:1–20:34

Júma yo kiimikirirya ya Yéesu ʉko Yerusaléemu na heehi na Yerusaléemu 21:1–27:66

Kʉfʉfʉka na kʉfʉmɨra kwa Yéesu 28:1-20

1

Lʉkolo lwa Yéesu

(Lʉ́ka 3:23-38)

1 Ɨhɨ noo nkʉmbʉkɨra ya marina ya lʉkolo lwa YéesuKirisitʉ, mwaana wa Daúdi, mwaana wa Aburaháamu.

2 Aburaháamu ajáa amʉvyaala Isaka,

Isaka akamʉvyaala Yaakúupu,

Yaakúupu akamʉvyaala Yʉ́ʉda na vaanaavo,

3 Yʉ́ʉda akamʉvyaala Peréesi na Séera na íyo waavo nɨ Tamáari ajáa.

Peréesi akamʉvyaala Hesiróoni,

Hesiróoni akamʉvyaala Aráamu,

4 Aráamu akamʉvyaala Aminadáabu,

Aminadáabu akamʉvyaala Nashóoni,

Nashóoni akamʉvyaala Salimóoni,

5 Salimóoni akamʉvyaala Boáasi, fuma kwa Raháabu.

Boáasi akamʉvyaala Obéedi fuma kwa Rúutu,

Obéedi akamʉvyaala Yéese,

6 ne Yéese akamʉvyaala mʉtemi Daúdi.✡

Daúdi akamʉvyaala Solomóoni fuma kwa muki wa Uría.✡

7 Solomóoni akamʉvyaala Rehoboáamu,

Rehoboáamu akamʉvyaala Abíya,

Abíya akamʉvyaala Áasa,

8 Áasa akamʉvyaala Yehoshofáati,

Yehoshofáati akamʉvyaala Yóramu,

Yóramu akamʉvyaala Usíia,

9 Usíia akamʉvyaala Yósamu,

Yósamu akamʉvyaala Aháasi,

Aháasi akamʉvyaala Hesekía,

10 Hesekía akamʉvyaala Manáase,

Manáase akamʉvyaala Amóoni,

Amóoni akamʉvyaala Yosía,

11 Yosía akamʉvyaala Yekonía na vaanaavo,

mpɨɨndɨ vaantʉ va Yʉ́ʉda ˆvakasaamiwe na ɨsɨ ya ʉyenii ya Babéeli.

12 Lʉsaamo lwa Babéeli ˆlʉkalooke,

Yekonía akamʉvyaala Searitiéeli,

Searitiéeli akamʉvyaala Serubabéeli,

13 Serubabéeli akamʉvyaala Abiúudi,

Abiúudi akamʉvyaala Eliakíimu,

Eliakíimu akamʉvyaala Asóori,

14 Asóori akamʉvyaala Sadóoki,

Sadóoki akamʉvyaala Akíimu,

Akíimu akamʉvyaala Eliúudi,

15 Eliúudi akamʉvyaala Elieséeri,

Elieséeri akamʉvyaala Matáani,

Matáani akamʉvyaala Yaakúupu,

16 Yaakúupu akamʉvyaala Yooséefu, mʉlʉme wa Maríia.

Maríia akamʉvyaala Yéesu ˆaánɨrɨrwaa Masía.

17 Jeyyo, kʉjáa kwatɨɨte mbyaala ikimi na ine (14) fuma Aburaháamu fʉʉrʉ mʉtemi Daúdi. Kei, kʉjáa kwatɨɨte mbyaala ikimi na ine fuma mʉtemi Daúdi, fʉʉrʉ lʉsaamo lwa Viisiraéeli kʉtwaalwa na ɨsɨ ya ʉyenii ya Babéeli. Na mbyaala ikimi na ine fuma lʉsaamo lwa Viisiraéeli kʉtwaalwa na ɨsɨ ya ʉyenii ya Babéeli, fʉʉrʉ kʉvyaalwa kwa Masía.

Kʉvyaalwa kwa Yéesu Kirisitʉ

(Lʉ́ka 2:1-7)

18 Iji noo mbuwo ja kʉvyaalwa kwa Yéesu Kirisitʉ. Maríia íyo waala Yéesu ajáa atʉmɨrwa nɨ Yooséefu. Maa kaa, mpɨɨndɨ ˆvajáa vakaarɨ sɨ vanalʉmana ja muki na mʉlʉme, Maríia akava mawʉlʉ maruto kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja. 19 Yooséefu mʉlʉme waachwe baa neembe ajáa nɨ mʉʉntʉ mʉwoloki, sɨ asaakáa kʉmʉkwaatya soni Maríia mbere ja vaantʉ tʉkʉ, akalamʉla kʉmʉreka Maríia kimbiso.

20 Mpɨɨndɨ ˆajáa akaarɨ yookiiririkana ɨrɨ isáare, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkamʉfʉmɨra tulwii, maa ʉkamʉsea, “Yooséefu, mwaana wa Daúdi, koofa kʉmʉsʉmʉla Maríia ave muki waako tʉkʉ, sa uruto ˆatɨɨte nɨ kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja. 21 Kiichʉngʉla arɨ mwaana mʉlʉme, na mʉkemera ʉrɨ irina raachwe Yéesu, sa yeeye noo ˆarɨ valamurirya vaantʉ vaachwe fuma uvii waavo.”

22 Aya yoosi yafʉ́mɨɨre, sa masáare Ijʉva ˆalʉʉsa kwa njɨra ya mʉláali na mʉtwe waachwe yakiimane,

23 “Laanga, mʉnjalʉ sʉmʉla arɨ ɨnda,

yeeye vyaala arɨ mwaana mʉlʉme,

novo mwaanɨrɨra varɨ irina raachwe Emanʉéeli,”✡

noo kʉsea, “Mʉlʉʉngʉ nɨ na suusu arɨ.”

24 Yooséefu ˆakiinʉke fuma tulwii, akabweeyya ja viintʉ murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ˆʉjáa ʉmʉwyɨ́ɨrɨɨre. Aho, akamʉsʉmʉla Maríia akava muki waachwe. 25 Maa kaa, Yooséefu sɨ amʉseeserera Maríia tʉkʉ, fʉʉrʉ akiichʉngʉla mwaana wa kɨɨntʉ kɨlʉme. Yooséefu akamʉkemera irina raachwe Yéesu.

2

Vamanyi va Nyényeeri Vookoomwiinamɨra Yéesu

1 Yéesu ˆakavyaalwe múujii wa Betelehéemu ˆʉrɨ ɨsɨ ya Yudéea, mpɨɨndɨ ijo Heróode Mʉkʉ́ʉ́lʉ noo ajáa mʉtemi. Haaha vamanyi va nyényeeri fuma itʉʉmba vakʉʉja na Yerusaléemu. 2 Vuuryáa voosea, “Hai arɨ ʉra ˆavyɨ́ɨrwe arɨ kʉva Mʉtemi wa Vayahúudi? Suusu twɨɨyona nyényeeri yaachwe yatʉla fuma itʉʉmba, naasu tuújire noo mwiinamɨra.”

3 Mʉtemi Heróode ˆakateere ayo masáare, yakaanda muturikirya, hamwɨ na vaantʉ voosi va Yerusaléemu. 4 Akavaanɨrɨra vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro, maa akavuurya, “Masía nɨ hai ˆarɨ vyaarɨrwa?” 5 Voovo vakamʉsea, “Vyaarɨrwa arɨ múujii wa Betelehéemu ˆʉrɨ ɨsɨ ya Yudéea. Jeyyo noo ˆvyeene mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva aandɨka,

6 ‘Ee Betelehéemu ˆʉrɨ ɨsɨ ya Yʉ́ʉda,

weewe sɨ ʉrɨ mudúúdi tʉkʉ,

kati ya míiji ˆɨmányirwe ya Yudéea.

Sa kufuma kwaako fʉmɨra arɨ mʉlongooli,

ʉhʉ valongoola arɨ vaantʉ vaanɨ Viisiraéeli.’✡”

7 Aho, Heróode akavaanɨrɨra vara vamanyi va nyényeeri na kijiraawii, ʉko akavuurya mpɨɨndɨ mpɨɨndɨ ˆvɨɨyona ɨra nyényeeri. 8 Hara, akavatʉma vadome na Betelehéemu kʉnʉ yoovasea, “Tamanyi mukuurikirirye neeja masáare ya ʉwo mwaana, na ˆmʉrɨ moona, ndeteri mʉlomo chaangʉ sa naanɨ nkamwiinamɨre.”

9 Vara vamanyi va nyényeeri ˆvakahʉmʉle mʉteerera mʉtemi Heróode, maa vakiinʉka. Na laanga, vakɨɨyona kei nyényeeri ɨʼɨra ˆvoona yootʉla itʉʉmba, ɨkava yoovalongorera novo vakiituuba fʉʉrʉ ɨkɨɨma mweeri ya haantʉ ˆajáa mwaana. 10 ˆVakɨɨyone ɨra nyényeeri, vakavyeenda maatʉkʉ vii. 11 Vakɨɨngɨra na nyuumbii, vakamoona mwaana arɨ na Maríia íyo waavo, vakachwaama, maa vakamwiinamɨra. Hara, vakachʉngʉla máari jaavo ja kɨkomi ja mberii, vakamʉheera vilʉngʉlʉngʉ vya saháabu, ʉbáani na manemáane.* 12 Mʉlʉʉngʉ akavakaanʼya tulwii, karɨ vahɨndʉke na kwa Heróode tʉkʉ. Jeyyo, vakahɨndʉka na meevo, na vajáa vatweera na njɨra yɨɨngɨ.

Kʉtɨɨja na Mísiri

13 Vamanyi va nyényeeri ˆvakiinʉke na meevo, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkamʉfʉmɨra Yooséefu tulwii, maa ʉkamʉsea, “Inʉka, mʉsʉmʉle mwaana na íyo waavo, ʉtɨɨje novo na Mísiri. Ikali ʉko fʉʉrʉ nɨvawyɨɨre, sa Heróode yoomʉsaakɨra mwaana sa amʉʉlae.” 14 Jeyyo, nuuchikʉ Yooséefu akiinʉka, akamʉsʉmʉla mwaana na íyo waavo, akakwaata njɨra na Mísiri. 15 Akiikala Mísiri fʉʉrʉ mʉtemi Heróode akawulala. Jeyyo, isáare ra Ijʉva ko tweera mʉláali na mʉtwe waachwe rɨkakiimana, “Namwaanɨrɨra mwaana waanɨ fuma Mísiri.”✡

Vasinga va Kɨɨntʉ Kɨlʉme Vookʉʉlawa

16 Heróode ˆakataange akóovɨɨrwe nɨ vara vamanyi va nyényeeri, maa akakalala maatʉkʉ vii. Aho, akavatʉma vaantʉ vavʉʉlae vasinga voosi vʉʉ va kɨɨntʉ kɨlʉme ˆvarɨ na myaaka ɨvɨrɨ kʉhɨndʉka na nyuma aho múujii wa Betelehéemu, na maturii yoosi ˆyarɨɨngɨrɨra ʉwo múuji. Abweeyya jeyyo, ja ˆvyeene ajáa awyɨɨrwa jira mpɨɨndɨ nɨ vara vamanyi va nyényeeri. 17 Jeyyo, isáare ˆralʉʉswa nɨ Yeremía mʉláali na mʉtwe rɨkakiimana,

18 “Sawúti yatéerekire fuma Ráama,

Kɨrɨro na kʉrɨra no myaa kʉkʉʉlʉ,

Rahéeli yoovarɨrɨra vaana vaachwe,

baa sɨ yoosaaka tuuriwa mʉtɨma tʉkʉ,

sa voosi vakwíire.”✡

Kʉhɨndʉka Fuma Mísiri

19 Heróode ˆakawulale, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkamʉfʉmɨra Yooséefu tulwii ʉko Mísiri, 20 Ʉkamʉsea, “Inʉka, mʉsʉmʉle mwaana na íyo waavo, ʉhɨndʉke na ɨsɨ ya Isiraéeli, sa vara ˆvasaakáa nkaasʉ ya mwaana vaakwya.” 21 Yooséefu akiinʉka, akamʉsʉmʉla mwaana na íyo waavo, maa vakahɨndʉka na ɨsɨ ya Isiraéeli.

22 Maa kaa, Yooséefu ˆakateere Arikeláo mwaana wa Heróode noo avɨ́ɨre mʉtemi wa Yudéea haantʉ ha taáta waavo, Yooséefu akoofa doma na ʉko. Ne ˆakakaaniwe kei tulwii, akiinʉka, maa akadoma na ɨsɨ ya Galiláaya. 23 Kʉra, akɨɨta kiikala múujii ˆʉséwaa Nasaréeti. Jeyyo isáare ˆralʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe rɨkakiimana, “Kaanɨrɨrwa arɨ Mʉnasaréeti.”

3

Yooháani Mʉbatisáaji Yoomwiimirya Njɨra Yéesu

(Maáriki 1:1-8; Lʉ́ka 3:1-18; Yooháani 1:19-28)

1 Sikʉ ˆjiri foo ˆjikalooke, Yooháani Mʉbatisáaji afʉmɨra ɨsɨ ya ibaláángwii ra Yudéea, yoovariyʉla, yoosea, 2 “Valanduki fuma uvii waanyu, Ʉtemi wa Kurumwii waséngerɨɨre.” 3 Ʉhʉ Yooháani noo ˆalʉʉswa nɨ Isáaya mʉláali na mʉtwe, yoosea,

“Mʉʉntʉ yookaanɨrɨra vikʉlʉkʉʉlʉ ɨsɨ ya ibaláángwii,

‘Imyi neeja njɨra sa Ijʉva,

wololi njɨra ˆarɨ tweera.’ ”✡

4 Yooháani iivɨkɨráa ɨngo ˆyachumwa kwa mabaáhɨra ya ngamɨ́a na iimʉtɨɨráa lʉkova.✡ Kɨɨntʉ ˆarijáa nɨ nkʉʉmbɨ na hʉʉkɨ wa isekii. 5 Vaantʉ fuma múujii wa Yerusaléemu, ɨsɨ yoosi ya Yudéea na ɨsɨ joosi ˆjiri mbarɨmbarɨ ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani, vʉʉjáa na kwa Yooháani. 6 Yeeye avabatisáa aho luujii lwa Yorodáani, kʉnʉ voolʉʉsa ʉvɨ waavo.

7 ˆAkoone Mafarisáayo na Masadukáayo ˆvarɨ foo vookʉʉja na kwaachwe noo batisiwa, ajáa avasea, “Nyuunyu mbyaala ya nyororooda! Nɨ ani ˆavalúmire kutu mʉtɨɨje nkalari ya Mʉlʉʉngʉ ˆyookʉʉja? 8 Haaha vyaali ndɨɨwa njija ˆjiri koonekya kɨkomi mwaválandukire fuma uvii waanyu. 9 Reki kwiiririkana mitimii yaanyu, ‘Aburaháamu nɨ taáta wiitʉ!’ Nɨ kʉvawyɨɨra niise, Mʉlʉʉngʉ ifaanaa avalandʉle mawye aya yave vaana va Aburaháamu! 10 Mʉlʉʉngʉ ahʉ́mwɨɨre vɨɨka chaarya chaachwe neeja miririi ya mɨtɨ. Koonɨ mʉtɨ sɨ wootʉʉnga ndɨɨwa ˆjabooha, temwa ʉrɨ, ʉfweitɨrwe na iviivii.

11 Nɨɨnɨ noovabatisa na maaji, koonekya mwaválandukire fuma uvii waanyu. Maa kaa, amwaarɨ yookʉʉja nyuma yaanɨ ˆarɨ na ngururu kʉlookya nɨɨnɨ, nɨɨnɨ nsiina wʉʉja baa wo tʉmama mʉrɨmo wa mʉtʉ́mwa wo reherya nkova ja mirunkumo yaachwe tʉkʉ. Yeeye vabatisa arɨ na Mʉtɨma Mʉʉja na kwa mooto. 12 Yeeye akwáatɨrɨɨre saama yaachwe yo keerera mɨkonwii yaachwe. Fyaahɨra arɨ neeja lʉʉha lwaachwe. Jiinga arɨ ngáano ɨɨvɨke kyoomii, maa kaa, mukúúnku kʉʉchɨmɨka arɨ na mooto sɨ ˆurímaa.”

Yéesu Yoobatisiwa

(Maáriki 1:9-11; Lʉ́ka 3:21-22)

13 Aho, Yéesu akatamanya fuma Galiláaya fʉʉrʉ luujii lwa Yorodáani sa akabatisiwe nɨ Yooháani. 14 Maa kaa, Yooháani ayeráa mʉkɨtɨra yoosea, “Nɨɨnɨ noo wo kʉʉja mbatisiwe nɨ weewe. Haaha weewe joolɨ wookʉʉja na kʉrɨ nɨɨnɨ?” 15 Maa kaa, Yéesu akamʉsea, “Aaɨ, ruma haaha vive jei, sa jei noo ˆvyeene vyasaakwa tukiimikirirye ʉwoloki woosi.” Aho, Yooháani akaruma.

16 Yéesu ˆakahʉmʉle batisiwa vii, akafuma luujii. Koonka kurumu kʉkaatʉka dwee, aho, akamoona Mʉtɨma Mʉʉja yookiima mweeri yaachwe ja nkúnde na akamʉtʉʉrɨra. 17 Aho, maa sawúti fuma kurumwii ɨkasea, “Ʉhʉ nɨ Mwaana waanɨ ˆnamweenda, neeriwa mʉtɨma nɨ yeeye mʉnʉmʉʉnʉ.”

4

Yéesu Yooyerwa nɨ Irimʉ

(Maáriki 1:12-13; Lʉ́ka 4:1-13)

1 Aho, Mʉtɨma Mʉʉja ʉkamʉlongoola Yéesu fʉʉrʉ ɨsɨ ya ibaláángwii sa ayerwe nɨ Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ. 2 Yéesu ˆakiirekye kurya chɨrɨrɨ chobu kwa sikʉ makumi yanɨ (40), akoona njala.

3 Aho, Irimʉ rɨkʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa rɨkamʉsea, “Koonɨ ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, lairirya aya mawye yave mʉkáate.” 4 Yéesu akʉʉsea murimʉ mʉvɨ, “Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa jei, ‘Mʉʉntʉ sɨ arɨ kʉva nkaasʉ kwa vyóorya vii tʉkʉ, maa kaa, ko tuuba kɨra isáare rifúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ.’✡”

5 Aho, Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉsʉmʉla Yéesu fʉʉrʉ múujii mʉʉja wa Yerusaléemu. Rɨkamʉvɨɨka Yéesu ncholwiinchoolwii ya mʉnáara wa Kaaya Njija ya Ijʉva, 6 maa rɨkamʉsea, “Koonɨ ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, ifweitɨre na ɨsɨ. Sa vyaandɨkwa jei,

‘Mʉlʉʉngʉ tʉma arɨ mirimʉ yaachwe miija ɨkʉlamurirye,

yooyo kʉkwaatɨrɨra ɨrɨ mɨkonwii yaavo,

sa karɨ ijeo raako jɨ riikunguvale iwyii tʉkʉ.’✡”

7 Yéesu akarɨsea, “Kei vyaandɨkwa, ‘Karɨ ʉmʉyéraa Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako tʉkʉ.’✡”

8 Aho, Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉsʉmʉla Yéesu fʉʉrʉ ncholwii ya lʉʉlʉ lʉlɨɨhɨlɨɨhɨ. Rɨkamoonekya ɨsɨ joosi ja weerʉ na nkongojima jaavo. 9 Rɨkamʉsea, “Koonɨ ʉchwáamire mbere yaanɨ na wuunyinamɨɨre, kʉkʉheera ndɨrɨ ivi vyoosi.” 10 Aho, Yéesu akarɨsea, “Isunke kʉrɨ nɨɨnɨ Irimʉ! Sa vyaandɨkwa jei,

‘Mwiinamɨre Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako vii,

na ʉmʉtʉmamɨre yeemweene vii.’ ✡”

11 Aho, Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉreka Yéesu, mirimʉ miija ɨkʉʉja noo mʉtʉmamɨra.

Yéesu Yookaanda Mʉrɨmo Waachwe

(Maáriki 1:14-15; Lʉ́ka 4:14-15)

12 Haaha Yéesu ˆakateere Yooháani Mʉbatisáaji ayéekɨɨrwe mʉnyololwii, akiinʉka aho, maa akadoma na Galiláaya. 13 Mpɨɨndɨ ˆajáa Galiláaya, akiinʉka fuma múuji wa Nasaréeti akɨɨta kiikala múujii wa Kaperenáumu ˆʉrɨ mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya, kʉrɨ ɨsɨ ya Sabulóoni na Nafutáali. 14 Jeyyo, noo ˆvyeene akiimikirirya isáare ˆralʉʉswa nɨ Isáaya mʉláali na mʉtwe,

15 “Ɨsɨ ya Sabulóoni na ɨsɨ ya Nafutáali,

ˆɨrɨ njirii ˆyadoma na mayiyii, fɨrɨro ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani,

Galiláaya ya vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ,

16 vaantʉ vara ˆviíkalaa kilwiiryii,

vɨɨ́ne kɨweerʉ kɨkʉʉlʉ.

Na vaantʉ vara ˆviíkalaa ɨsɨ ya kilwiirya na murimírimii wa inkwya,

itʉʉmba radáhire kwaavo.”✡

17 Kwaandɨra mpɨɨndɨ ijo, Yéesu ajáa aanda variyʉla yoosea, “Valanduki fuma uvii waanyu, Ʉtemi wa Kurumwii waséngerɨɨre!”

Yéesu Yoovaanɨrɨra Vapooji va Ncholo

(Maáriki 1:16-20; Lʉ́ka 5:1-11)

18 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆayeendáa mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya, ajáa avoona vavúuvi vavɨrɨ. Ʉmwɨ noo Simóoni ˆaséwaa Peéteri, na wɨɨngɨ noo mwaanaavo ˆasewáa Anderéa. Voovo vawʉmɨráa njwaavu na irivii. 19 Aho, Yéesu akavasea, “Ntuubi, na vabweeyya ndɨrɨ mʉve vavúuvi va vaantʉ.” 20 Hahara, vakareka njwaavu jaavo, vakamutuuba.

21 ˆAkadome na mbere kiduudi, akoona vaantʉ vɨɨngɨ vavɨrɨ vala Yaakúupu na Yooháani mwaanaavo, vaana va mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaséwaa Sebedáayo. Voovo vajáa hamwɨ na taáta waavo mashúwii voolʉkanʼya njwaavu jaavo. Yéesu akavaanɨrɨra, 22 hahara, vakɨɨreka ɨra mashʉ́wa na taáta waavo, maa vakamutuuba Yéesu.

Yéesu Yookiindya no Horya Valwɨ́ɨrɨ ˆVarɨ Foo

(Lʉ́ka 6:17-19)

23 Yéesu arɨɨngɨrɨráa ɨsɨ yoosi ya Galiláaya, kʉnʉ yookiindya no variyʉla Masáare Maaja ya Ʉtemi masinagóogii yaavo. Kei, avahoryáa vaantʉ ndwáala jaavo ˆjiísimiresimire. 24 Masáare yaachwe yakeenera ɨsɨ yoosi ya Síria. Vaantʉ vandoomʉretera valwɨ́ɨrɨ voosi ˆviísimiresimire. Kʉrɨ avo vajáa vamwaarɨ ˆvarɨ na makuundi ˆyahʉʉmba, vara ˆvajáa na mirimʉ mɨvɨ, vara ˆvajáa na kiinkwiisha na vara ˆvajáa vaakwya iyandiyandi. Yéesu akavahorya avo voosi. 25 Mayɨɨmbɨ ya mpuka nkʉʉlʉ ja vaantʉ vamutuubáa fuma ɨsɨ ya Galiláaya, Dekapóoli,* Yerusaléemu, Yudéea na fuma nyambʉko ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani.

5

Ʉvariyuli wa Yéesu Luulwii

Vaantʉ ˆVatalariwa

(Lʉ́ka 6:20-23)

1 Yéesu ˆakoone jira mpuka ja vaantʉ, akaambʉka na kiduundii, maa akiikala. Vapooji vaachwe vakamʉdomera, 2 ne akaanda vakiindya yoosea:

3 “Vatalariwa vara ˆvarɨ vakɨva mitimii,

sa Ʉtemi wa Kurumwii nɨ waavo.

4 Vatalariwa vara ˆvarɨ na makɨva,

sa Mʉlʉʉngʉ vatuurya arɨ mɨtɨma.

5 Vatalariwa vara mɨtɨma yaavo ˆyahola,

voovo heewa varɨ weerʉ.✡

6 Vatalariwa vara ˆvakalʉkwa na ˆvarɨ na njala ya ʉwoloki,

avo kiikutiwa varɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ.

7 Vatalariwa vara ˆvaláangaa na riiso ra wʉʉja,

voovo laangwa varɨ na riiso ra wʉʉja.

8 Vatalariwa vara ˆveerya mɨtɨma,

avo moona varɨ Mʉlʉʉngʉ.

9 Vatalariwa vara ˆvalʉ́manʼyaa vavɨ viikalanʼye na wʉʉja,

avo kaanɨrɨrwa varɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ.

10 Vatalariwa vara ˆvatúrikiriwaa sa viíkalaa mwiikalo wa ʉwoloki,

sa Ʉtemi wa Kurumwii nɨ waavo.

11 Mwatalariwa nyuunyu koonɨ mootʉkɨrwa, mooturikiriwa na mookoovereriwa mavɨ ˆyiísimiresimire sa nɨɨnɨ. 12 Eryi mɨtɨma na vai siriri, sa kʉnáálo yaanyu nɨ nkʉ́ʉ́lʉ kurumwii. Nɨ kwa njɨra yɨɨyo vavaturikirya valáali na mʉtwe va aho mbere.

Sangása na Kɨweerʉ

(Maáriki 9:50; Lʉ́ka 14:34-35)

13 Nyuunyu mʉrɨ sangása ya weerʉ. Maa kaa, sangása koonɨ yasúukire, nɨ che ɨrɨ vɨkɨrwa sa mwerere ʉhɨndʉkɨre kei? Ɨyo sɨ yabooha kwa kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, ɨyo nɨ yo fweita vii na weerwii ɨlwaatiririwe nɨ vaantʉ.

14 Nyuunyu nɨ kɨweerʉ cha weerʉ. Múuji ˆwajeengwa luulwii sɨ wiívisaa tʉkʉ. 15 Baa kei, vaantʉ sɨ vakórereryaa kɨmʉrɨ, maa vakakɨkʉnɨkɨrɨra na nyiingʉ ya kweenga tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, vakɨ́vɨɨkaa kyaángwii, sa kɨmʉrɨkɨre voosi ˆvarɨ nyuumbii. 16 Viivyo baa nyuunyu, kɨweerʉ chaanyu choosaakwa kɨmʉrɨke, vaantʉ voone nteendo jaanyu njija, aho, vamʉbweeyyirye nkongojima Taáta waanyu. Yeeye arɨ kurumwii.

Ʉvariyuli wa Miiro

17 Karɨ mwiisee nʉʉja joo seyya Miiro au ʉvariyuli wa valáali na mʉtwe tʉkʉ. Sɨ nʉʉja joo seyya tʉkʉ, maa kaa, nʉʉja joo vikiimikirirya. 18 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mpaka kurumu na weerʉ jilooke, kusiina baa lʉtalo lʉmwɨ luduudi au katóonti ka lʉtalo lwa Miiro lʉrɨ seyyiwa tʉkʉ, fʉʉrʉ aya yoosi yakiimane. 19 Jeyyo, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ wuna ʉmwɨ wa ʉlairiri muduudi wa ndairiri iji, na avakiindye vaantʉ vɨɨngɨ vabweeyye jeyyo, ʉwo kaanɨrɨrwa arɨ mudúúdi Ʉtemii wa Kurumwii. Maa kaa, yoyoosi ˆatʉ́mamaa na ˆakíindyaa ndairiri iji, ʉwo kaanɨrɨrwa arɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ Ʉtemii wa Kurumwii. 20 Sa jeyyo, nɨ kʉvawyɨɨra niise, ʉwoloki waanyu koonɨ sɨ walóokeriirye wa Mafarisáayo na wa vakiindya va Miiro, kɨkomi sɨ mʉrɨ kɨɨngɨra Ʉtemii wa Kurumwii vii kaa tʉkʉ.

Ʉvariyuli wa Nkalari

(Lʉ́ka 12:57-59)

21 Mwateera vambere vasewa jei, ‘Karɨ wʉʉ́laa tʉkʉ,’✡ na kei mwateera, ‘mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kʉʉlaa heewa arɨ irya.’✡ 22 Maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mʉkalarɨra mwaanaavo heewa arɨ irya. Na mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mʉtʉkɨra mwaanaavo kituki, ʉwo kɨɨma arɨ mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi. Na mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mʉtʉkɨra mwaanaavo amʉsee ‘Mʉkoókoyo,’ tamanya arɨ na mootwii wa Jehénamu.

23 Haaha koonɨ woodoma noo toola mpóryo yaako masabáahwii, maa ʉkʉmbʉkɨre wiitoola na mwaanaanyu, 24 reka ɨyo mpóryo yaako haaho masabáahwii, hɨndʉka ukiiteerwe na mwaanaanyu, maa de jɨ ʉtoole ɨyo mpóryo yaako.

25 Koonɨ mʉʉntʉ yookʉtwaala na balásii, mʉloombe iivae na mpʉʉlo chaangʉ mpɨɨndɨ ˆmʉkaarɨ njirii. Koonɨ sɨ jeyyo, ʉra ˆakusítakiirye kʉkʉtwaala arɨ na kwa mʉlamuli, na mʉlamuli ne kʉkwaatya arɨ kwa mʉlʉkalʉka akwiingirye na mʉnyololwii na ngururu. 26 Kɨmaarɨ nookuwyɨɨra, sɨ ʉrɨ fuma aho mʉnyololwii tʉkʉ, mpaka ʉrɨhe mpoocho yo marikirirya.

Ukiindya wa Kʉyeenda na Muki wa Mʉʉntʉ

27 Mwateera yasewa, ‘Karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ.’✡ 28 Maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, mʉʉntʉ ˆarɨ mʉlaanga mʉʉntʉ muki, maa amʉmererye matɨ, ʉwo kʉva arɨ ahʉ́mwɨɨre yeenda ne mutimii waachwe. 29 Koonɨ riiso raako ra kʉlʉme rakʉháandire ʉtʉmame ʉvɨ, rɨnonkole, ʉrɨfweite na kʉlɨ. Nɨ pwee kwaako kʉsova kɨɨntʉ kɨmwɨ cha mʉvɨrɨ waako, kʉlookya mʉvɨrɨ waako woosi vʉʉ kʉfweitɨrwa na mootwii wa Jehénamu. 30 Kei koonɨ iyaanja raako ra kʉlʉme rakʉháandire ʉndoobweeyya ʉvɨ, rɨkere ʉrɨfweite na kʉlɨ. Nɨ pwee kʉsova kɨɨntʉ kɨmwɨ cha mʉvɨrɨ waako, kʉlookya mʉvɨrɨ waako woosi kʉfweitɨrwa na mootwii wa Jehénamu.

Kwiisiita na Muki

(Matáayo 19:9; Maáriki 10:11-12; Lʉ́ka 16:18)

31 Mwateera yasewa, ‘Mʉʉntʉ yoyoosi ˆamusíitire muki waachwe, amʉheere taláka.’✡ 32 Maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ musiita muki waachwe koonɨ sɨ sa kʉyeenda na mʉlʉme wa mʉʉntʉ, kʉva arɨ yoomʉbweeyya muki waachwe ave ja ayéendaa na mʉlʉme wa mʉʉntʉ. Na mʉʉntʉ ˆarɨ mʉloola ʉwo muki ˆasíitirwe nɨ mʉlʉme, kʉva arɨ yooyeenda na muki wa mʉʉntʉ.

Kwiilaha

33 Kei mwateera viintʉ vambere vawyɨɨrwa, ‘Karɨ uwúnaa kʉlaha kwaako tʉkʉ, maa kaa, kiimikirirya kʉlaha kwaako mbere ya Ijʉva.’✡ 34 Nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, kɨkomi karɨ mwiiláhaa tʉkʉ, baa kwa kurumu tʉkʉ, sa kurumu noo ichuumbi ra kɨtemi ra Mʉlʉʉngʉ. 35 Baa karɨ mwiiláhaa kwa weerʉ tʉkʉ, sa nɨ ibambari raachwe ro lwaatirya majeo yaachwe. Baa kei, karɨ mwiiláhaa kwa múuji wa Yerusaléemu tʉkʉ, sa noo múuji wa Mʉtemi Mʉkʉʉlʉ. 36 Baa kei, karɨ mwiiláhaa kwa mɨtwe yaanyu tʉkʉ, sa sɨ mʉrɨ daha valandʉla lʉjwɨ́ɨrɨ baa lʉmwɨ vii lʉve lwiirʉ au lweerʉ tʉkʉ. 37 Koonɨ mʉséire, ‘Hɨɨ,’ ɨve ‘Hɨɨ’ kɨkomi, na koonɨ mʉséire, ‘Tʉkʉ,’ ɨve ‘Tʉkʉ’ kɨkomi. Chochoosi ˆkɨrɨ lookerera ayo, chafúmaa kwa Mʉvɨ.

Ukiindya wa Kʉrɨha Isáare kwa Isáare

(Lʉ́ka 6:29-30)

38 Mwateera kei vyasewa, ‘Riiso kwa riiso na iyeo kwa iyeo.’✡ 39 Maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, karɨ wiilóokereryaa na mʉʉntʉ mʉvɨ tʉkʉ. Koonɨ mʉʉntʉ akʉváire lʉsayya lwa kʉlʉme, mʉvarindʉrɨre na lwa kʉmooso. 40 Koonɨ mʉʉntʉ akʉtwáarɨre na balásii sa asʉmʉle nkáancho yaako, mʉheere baa ikóoti raako.✡ 41 Koonɨ mʉʉntʉ akufíindirirye wiitɨɨke muriwa waachwe lʉyeendo lwa isaa rɨmwɨ, weewe itɨɨke lʉyeendo lwa masaa yavɨrɨ. 42 Mʉʉntʉ ˆyookʉloomba kɨɨntʉ, mʉheere. Koonɨ mʉʉntʉ yookʉkopa karɨ ʉmʉhéeraa moongo tʉkʉ.

Kʉveenda Vavɨ

(Lʉ́ka 6:27-28, 32-36)

43 Kei mwateera vyasewa, ‘Mweende mwiiwaako,’✡ na kei, ‘Mʉsʉʉle mʉvɨ waako.’ 44 Maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, veendi vavɨ vaanyu na mʉndoovaloombera vara ˆvavatúrikiryaa, 45 sa mwiifwaane na Taáta waanyu wa kurumwii. Sa yeeye avamʉ́rɨkɨraa mwaasʉ waachwe vavɨ na vaaja, baa kei avahéeraa mbula vawoloki na vara sɨ ˆvarɨ vawoloki. 46 Ha koonɨ mooveenda vara ˆvaveenda vii nyuunyu, nɨ kʉnáálo che mʉrɨ turya? Eri, baa vasaankanʼyi kóodi sɨ vabwéeyyaa jeyyo tʉkʉ wʉʉ? 47 Koonɨ moovaluumbya vaanaanyu vii, nɨ kɨɨntʉ che ˆmoobweeyya ˆkiísimire na vɨɨngɨ? Amwɨ baa vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ vabwéeyyaa jeyyo. 48 Sa jeyyo, mʉve vawoloki ja Taáta waanyu wa kurumwii viintʉ ˆarɨ mʉwoloki.

6

Kʉvaambirirya Vakɨva

1 Mʉlaange neeja, karɨ mʉbwéeyyaa ʉwoloki waanyu mbere ja vaantʉ sa moonwe vii nɨ voovo tʉkʉ. Sa koonɨ mʉbwéeyyiirye jeyyo, sɨ mʉrɨ turya kʉnáálo fuma kwa Taáta waanyu wa kurumwii tʉkʉ.

2 Weewe mpɨɨndɨ ˆwoomwaambirirya mʉkɨva, karɨ wiilʉ́ʉsaa ja vakweembi viintʉ ˆvabwéeyyaa masinagóogii na njirii tʉkʉ. Voovo vabwéeyyaa jeyyo sa vabweeyyiriwe nkongojima nɨ vaantʉ. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, avo vahʉmʉla turya kʉnáálo yaavo. 3 Maa kaa, weewe mpɨɨndɨ ˆwoomwaambirirya mʉkɨva, bweeyya kwa kimbiso, karɨ baa mʉkono waako wa kʉmooso ʉtaange kɨra mʉkono waako wa kʉlʉme wootʉmama tʉkʉ. 4 Toola nyambirirya yaako kwa kimbiso, ne Taáta waanyu ˆoónaa yara ˆyiivisa, kʉkʉtalarya arɨ.

Kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ

(Lʉ́ka 11:2-4)

5 Kei mpɨɨndɨ ˆmoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, karɨ mʉbwéeyyaa ja vakweembi tʉkʉ. Voovo veenda mʉloomba Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ viímire masinagóogii na haantʉ njɨra ˆjalʉmanɨra, sa voonwe nɨ vaantʉ. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, avo vahʉmʉla turya kʉnáálo yaavo. 6 Maa kaa, weewe koonɨ wooloomba, ɨngɨra na mberii, chuunga mʉryaango, maa de ʉlʉʉsɨke na Taáta waanyu sɨ ˆoónekanaa. Ʉko, Taáta waanyu ˆoónaa yara ˆyiivisa, kʉkʉtalarya arɨ.

7 Mpɨɨndɨ ˆmoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, karɨ mʉlʉ́ʉsaa masáare ˆyarɨ foo ja vara sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Voovo viiséaa Mʉlʉʉngʉ vateera arɨ sa masáare yaavo ˆyarɨ foo. 8 Karɨ mʉve ja voovo tʉkʉ. Nyuunyu Taáta waanyu amányire yara ˆmoosaaka baa viintʉ ˆmʉkaarɨ kʉmʉloomba.

9 Haaha, ja jei noo ˆvyeene mwasaakwa mʉndoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ,

‘Taáta wiitʉ wa kurumwii,

Irina raako rɨbweeyyiriwe nkongojima.

10 Ʉtemi waako wʉʉje.

ˆCheene woosaaka kɨtʉmamwe aha weerwii,

ja ˆvyeene kɨtʉ́mamwaa ʉko kurumwii.

11 Ʉtʉheere chóorya chiitʉ,

cha kɨra siikʉ.

12 Ʉtʉsee ʉvɨ wiitʉ wasírire,

ja ˆvyeene suusu tavaséaa vara ˆvatʉhonerya,

ʉvɨ waavo wasírire.

13 Kʉtʉrekera twɨɨngɨre na mʉtehwii tʉkʉ,

maa kaa, ʉtʉlamurirye na ʉra Mʉvɨ.’

[Sa Ʉtemi, ngururu na nkongojima nɨ vyaako,

kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi.]

14 Koonɨ moovasea viivaanyu ʉvɨ waavo wasírire mpɨɨndɨ ˆvahoniirye kwaanyu, baa Taáta waanyu wa kurumwii vasea arɨ ʉvɨ waanyu wasírire. 15 Maa kaa, koonɨ sɨ moovasea viivaanyu ʉvɨ waavo wasírire, baa Taáta waanyu wa kurumwii sɨ arɨ vasea nyuunyu ʉvɨ waanyu wasírire tʉkʉ.

Kwiirekya Kurya

16 Mpɨɨndɨ ˆmookiirekya kurya, karɨ mʉfótaa visho vyaanyu ja viintʉ vakweembi ˆvabwéeyyaa tʉkʉ. Voovo vafótaa visho vyaavo sa voonwe nɨ vaantʉ viirékiirye kurya. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, avo vahʉmʉla turya kʉnáálo yaavo. 17 Maa kaa, koonɨ weewe wiirékiirye kurya, ihake makuta mutwii na wooyye kisho, 18 sa vaantʉ vadɨɨre taanga koonɨ wiirékiirye kurya. Kwiirekya kwaako kurya kʉtaangwe vii nɨ Taáta waanyu sɨ ˆoónekanaa. Na Taáta waanyu ˆoónaa yarɨ kimbiswii, kʉkʉtalarya arɨ.

Usúngaati wa Kurumwii

(Lʉ́ka 12:33-34)

19 Karɨ mukúnguulaa máari ja kɨkomi ja mberii aha weerwii kʉʉntʉ mbuuvu na kúutu ˆjisáambʉlaa tʉkʉ. Baa kei, viívi vabókaa vakiiva. 20 Kunguuli máari ja kɨkomi ja mberii mʉvɨɨke kurumwii, kʉʉntʉ mbuuvu sɨ ˆjisáambʉlaa ɨngo na kúutu sɨ ˆisáambʉlaa chʉʉ́ma. Baa kei, viívi sɨ vabókaa viive. 21 Sa kʉʉntʉ máari jaako ja kɨkomi ja mberii ˆjiri, noo kʉʉntʉ mʉtɨma waako ˆʉrɨ veera.

Kɨweerʉ cha Mʉvɨrɨ

(Lʉ́ka 11:34-36)

22 Riiso nɨ kɨmʉrɨ cha mʉvɨrɨ. Koonɨ riiso raako rɨrɨ nkaasʉ, mʉvɨrɨ waako woosi wavíjaa na kɨweerʉ. 23 Maa kaa, koonɨ riiso raako rasaambʉka, mʉvɨrɨ waako woosi wavéeraa kilwiiryii. Koonɨ kɨkomi kɨweerʉ ˆkɨrɨ isii yaako nɨ kilwiirya, ɨkyo kilwiirya chatʉʉnɨka maatʉkʉ vii.

Mʉlʉʉngʉ na Máari

(Lʉ́ka 16:13; 12:22-31)

24 Kusiina mʉtʉmami ˆadáhaa tʉmamɨra vasúngaati vavɨrɨ tʉkʉ. Sa mʉsʉʉla arɨ ʉmwɨ na amweende wɨɨngɨ, au mʉnyemya eende ʉmwɨ na kumuchwa eende matɨ wɨɨngɨ. Sɨ mʉrɨ daha kʉmʉtʉmamɨra Mʉlʉʉngʉ na máari tʉkʉ.

25 Noo ˆchooreka noovawyɨɨra, reki koofa sa kʉva nkaasʉ kwaanyu, che mʉrɨ kurya, che mʉrɨ kʉnywa, au sa mɨvɨrɨ yaanyu, che mʉrɨ kiivɨkɨra tʉkʉ. Eri, nkaasʉ nɨ chóorya vii wʉʉ? Na mʉvɨrɨ sɨ kʉlookya ɨngo tʉkʉ wʉʉ? 26 Laangi ndee ja kurumwii. Joojo sɨ jiháandaa tʉkʉ, sɨ jichwíjaa tʉkʉ, na jisiina madongʼa tʉkʉ. Baa neembe nɨ jeyyo, Taáta waanyu wa kurumwii ajiríishaa. Eri, nyuunyu sɨ mʉrɨ vakʉ́ʉ́lʉ miiswii yaachwe kʉlookya ndee tʉkʉ wʉʉ? 27 Nɨ ani kʉrɨ nyuunyu so manyɨka kwaachwe ifaanaa oongererye nkaasʉ yaachwe kwa sáa baa ɨmwɨ vii?

28 Sa che kwiitweetya sa ɨngo? Laangi, malʉva ya iwundii ˆvyeene yadeda. Yooyo sɨ yatʉ́mamaa tʉkʉ, baa kei, sɨ yachúmaa ɨngo tʉkʉ. 29 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, baa mʉtemi Solomóoni na nkongojima yaachwe yoosi, sɨ arwɨɨkwa vyabooha ja rɨmwɨ ra malʉva ayo tʉkʉ. 30 Haaha koonɨ Mʉlʉʉngʉ ayarwɨ́ɨkaa masaambɨ ya iwundii aya ˆyavíjaa isikʉ na lomʉtóondo yakafweitɨrwa na iviivii, sɨ arɨ varwɨɨka nyuunyu kʉlookya ayo tʉkʉ wʉʉ? Eri, sa che mumurúmaa kiduudi jei?

31 Sa jeyyo, reki kwiitweetya kʉnʉ moosea, ‘Che tʉrɨ kurya? Che tʉrɨ kʉnywa? Che tʉrɨ kiivɨkɨra?’ 32 Sa vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ noo viitwéetyaa sa viintʉ ivi vyoosi. Kwaanyu Taáta waanyu wa kurumwii amányire visaaka mwiise. 33 Haaha, nyuunyu saakiri ta Ʉtemi na ʉwoloki waachwe na ayo yoosi koongereriwa mʉrɨ. 34 Sa jeyyo, reki kwiitweetya sa lomʉtóondo, sa lomʉtóondo kwiijʉʉwɨkɨra ɨrɨ yoongʼeene. Uturikiri wa isikʉ wakiimana.

7

Kʉvalamʉrɨra Vɨɨngɨ

(Maáriki 4:24; Lʉ́ka 6:37-38, 41-42)

1 Karɨ mʉvalámʉrɨraa vɨɨngɨ tʉkʉ, sa nyuunyu mʉdɨɨre lamʉrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 2 Sa ja ˆvyeene moovalamʉrɨra vɨɨngɨ, noo ˆvyeene baa nyuunyu mʉrɨ lamʉrɨrwa. Kei kipíimo ˆmupíimɨraa vɨɨngɨ, noo baa nyuunyu ˆmʉrɨ piimɨrwa. 3 Sa che woolaanga kajʉla ˆkarɨ riiswii ra mwaanaanyu, na ʉlɨ sɨ wookoona mpóngoola ˆɨrɨ riiswii raako? 4 Joolɨ ʉrɨ daha mʉsea mwaanaanyu, ‘Mwanawiitʉ, tʉʉla nɨkʉseyye kajʉla riiswii raako,’ na kʉnʉ weewe ˆʉrɨ na mpóngoola riiswii raako? 5 Weewe mʉkweembi! Seyya ta mpóngoola riiswii raako, aho, maa de ʉdahe koona neeja na ʉseyye kajʉla ˆkarɨ riiswii ra mwaanaanyu.

6 Karɨ mʉhéeraa kúri viintʉ viija tʉkʉ, na karɨ mʉwʉ́mɨraa nkaamba lúulu jaanyu tʉkʉ. Sa koonɨ mʉbwéeyyiirye jeyyo, nkaamba jilwaata jiri na viiji vyaavo na kúri vavalandʉkɨra jiri jivangʼenyengʼenye.

Loomba, Saakɨra na Luumbya Mʉryaangwii

(Lʉ́ka 11:9-13)

7 Loombi, naanyu heewa mʉrɨ, saakiri, naanyu turya mʉrɨ, luumbyi mʉryaangwii, naanyu yʉʉrɨrwa mʉrɨ. 8 Sa kɨra ˆalóombaa, ahéewaa, na ʉra ˆasáakɨraa, atúryaa, na ʉra ˆalúumbyaa mʉryaangwii, ayʉ́ʉrɨrwaa. 9 Nɨ ani kʉrɨ nyuunyu koonɨ mwaana waachwe amʉlóombire mʉkáate, ˆarɨ mʉheera iwye? 10 Au koonɨ mwaana amʉlóombire soompa, ˆarɨ mʉheera njoka? 11 Koonɨ nyuunyu baa neembe mʉrɨ vavɨ, mʉmányire kʉvaheera vaana vaanyu viintʉ ˆvyabooha, eri, Taáta waanyu wa kurumwii sɨ arɨ bweeyya vyabooha kʉlookya ivyo ko vaheera viintʉ ˆvyabooha vara ˆvamʉlóombaa tʉkʉ wʉʉ? 12 Sa chochoosi ˆmoosaaka mʉtʉmamɨrwe nɨ vaantʉ, nyuunyu vatʉmamiri. Ɨyo noo Miiro na valáali na mʉtwe.

Mʉryaango ˆWafinya na Mʉryaango ˆWawarɨha

(Lʉ́ka 13:24)

13 Ingiri na mʉryaango ˆwafinya. Sa njɨra nɨ yawarɨha na mʉryaango nɨ wawarɨha ˆvyatamanya na imalwii, na ˆvɨɨ́ngɨraa na ʉko nɨ ˆvarɨ foo. 14 Maa kaa, njɨra ˆɨdómaa na nkaaswii yafafa, na mʉryaango wo kɨɨngɨrɨra na ʉko wafinya. Na vaantʉ ˆvatáangaa njɨra ɨyo nɨ vake.

Mʉtɨ Watáangɨkanaa kwa Ndɨɨwa Jaachwe

(Lʉ́ka 6:43-44)

15 Mʉlaange neeja valáali na mʉtwe va ʉloongo. Voovo vʉʉ́jaa na kwaanyu viivɨ́kɨɨre mɨmberʉ ya muundi, maa kaa, isii yaavo nɨ mbʉʉjɨ nkarɨ. 16 Avo, vataanga mʉrɨ kwa nteendo jaavo. Eri, vaantʉ vatʉ́ʉndaa sabíibu mihuungii wʉʉ? Bakʉ vatʉ́ʉndaa saambu matʉʉnga mpichii wʉʉ? 17 Viivyo, mʉtɨ mʉʉja watʉ́ʉngaa ndɨɨwa njija na mʉtɨ mʉvɨ watʉ́ʉngaa ndɨɨwa mbɨ. 18 Mʉtɨ mʉʉja sɨ watʉ́ʉngaa ndɨɨwa mbɨ tʉkʉ, na mʉtɨ mʉvɨ sɨ watʉ́ʉngaa ndɨɨwa njija tʉkʉ. 19 Kɨra mʉtɨ sɨ ˆʉtʉ́ʉngaa ndɨɨwa njija, temwa ʉrɨ na fweitɨrwa ʉrɨ na iviivii. 20 Sa jeyyo, vataanga mʉrɨ kwa nteendo jaavo.

Vapooji va Kɨkomi va Yéesu

(Lʉ́ka 13:25-27)

21 Sɨ kɨra mʉʉntʉ ˆaanyánɨrɨraa ‘Mʉkʉ́lʉ, Mʉkʉ́lʉ’ ˆarɨ kɨɨngɨra Ʉtemii wa Kurumwii tʉkʉ, maa kaa, nɨ ʉra vii ˆatʉ́mamaa ˆmeene Taáta waanɨ wa kurumwii asáakaa. 22 Sikʉ ya ʉlamu ˆvarɨ foo kʉʉnsea varɨ, ‘Mʉkʉ́lʉ, Mʉkʉ́lʉ, sɨ talʉʉsáa ʉláali na mʉtwe kwa irina raako tʉkʉ wʉʉ? Kei, sɨ kwa irina raako taseyyáa mirimʉ mɨvɨ na tabweeyyáa myuujíisa ˆɨrɨ foo tʉkʉ wʉʉ?’ 23 Aho, nɨɨnɨ vasea ndɨrɨ baa visa tʉkʉ, ‘Sɨ navamányire nyuunyu baa kiduudi vii tʉkʉ. Isunki mbere yaanɨ, nyuunyu ˆmuwúnaa miiro.’

Mʉjeengi ˆArɨ na Tooti na Mʉjeengi Mʉhoho

(Lʉ́ka 6:47-49)

24 Sa jeyyo, mʉʉntʉ yoyoosi ˆayatéeraa masáare yaanɨ no yakwaatya, iifwɨ́ɨne na mʉʉntʉ ˆarɨ na tooti, ˆmweene ajeenga nyuumba yaachwe mwaalaliwyii. 25 Mbula ˆɨkavae, maboote yakamema maaji mpaka yakamoola, ihúmbuuto na maaji vikʉʉja, vikakʉndʉla nyuumba, nyuumba baa sɨ yaawya tʉkʉ sa viintʉ mwaariryo waachwe ʉjáa wajeengwa mwaalaliwyii. 26 Na mʉʉntʉ yoyoosi ˆayatéeraa masáare yaanɨ baa yakwaatya tʉkʉ, ʉwo iifwɨ́ɨne na mʉhoho ˆmweene ajeenga nyuumba yaachwe isaárii. 27 Mbula ˆɨkavae, maboote yakamema maaji mpaka yakamoola, ihúmbuuto na maaji vikʉʉja, vikakʉndʉla nyuumba mpaka ɨkawya kacha.”

28 Yéesu ˆakahʉmʉle kʉlʉʉsa masáare aya, mpuka ya vaantʉ ɨkava yoohwaalariwa nɨ ʉvariyuli waachwe. 29 Yeeye akiindyáa ja mʉʉntʉ ˆarɨ na wiimiriri, na sɨ ja vakiindya vaavo va Miiro tʉkʉ.

8

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆArɨ na Ʉlóónda

(Maáriki 1:40-45; Lʉ́ka 5:12-16)

1 Yéesu ˆakakiime fuma luulwii, mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkamutuuba. 2 Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa na ʉlóónda akamwiinamɨra yoosea, “Aaɨ, koonɨ woosaaka, ifaanaa ʉkaanjirʉla ndwáala yaanɨ.” 3 Yéesu akawolola mʉkono waachwe, akamʉsaasya, kʉnʉ yoosea, “Noosaaka, ujirʉlwe!” Hahara, ʉlóónda waachwe ʉkahola. 4 Aho, Yéesu akamʉsea, “Karɨ umuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi isáare ɨrɨ tʉkʉ, maa kaa, tamanya ukiiyonekye kwa mweeneɨsɨ wa Ijʉva, ʉtoole na mpóryo yo jirʉlwa, ja ˆvyeene Mʉ́sa alairirya, sa vataange kɨmaarɨ ʉhórire.”✡

Yéesu Yoomʉhorya Mʉtʉmami wa Mʉlʉkalʉka
sɨ ˆArɨ Mʉyahúudi

(Lʉ́ka 7:1-10; Yooháani 4:43-54)

5 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa ɨɨ́ngɨɨre múujii wa Kaperenáumu, mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ wa valwi nkoondo akʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa akiilomboola yoosea, 6 “Ee Aaɨ, mʉtʉmami waanɨ nɨ mʉlwɨ́ɨrɨ, akwíire iyandiyandi, atɨɨte makuundi ˆyahʉʉmba maatʉkʉ vii.” 7 Yéesu akamʉsea, “Doma niise noomʉhorya.” 8 Maa kaa, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo akamʉsea Yéesu, “Ee Aaɨ, nɨɨnɨ sɨ navalwa nɨɨma neeja kʉkʉteengya na nyuumbii kwaanɨ tʉkʉ. Lʉʉsa isáare vii, na mʉtʉmami waanɨ hola arɨ. 9 Sa baa nɨɨnɨ nɨ mʉʉntʉ ˆnavɨɨkwa ɨsɨ ya wiimiriri, baa kei natɨɨte valwi nkoondo ɨsɨ yaanɨ. Koonɨ namʉséire ʉhʉ ‘Doma,’ adómaa na wɨɨngɨ ‘Ʉja,’ ʉʉ́jaa. Koonɨ namʉséire mʉtʉmami waanɨ ‘Bweeyya ɨkɨ,’ abwéeyyaa.”

10 Yéesu ˆakateere masáare ayo, akahwaalala, maa akɨɨsea ɨra mpuka ˆyamutuubáa, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, sɨ nɨnoona kuruma ja ʉkʉ kwa mʉʉntʉ yoyoosi wa Isiraéeli tʉkʉ! 11 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, vaantʉ ˆvarɨ foo kʉʉja varɨ fuma itʉʉmba na ʉsweero, na kiikala varɨ ngovii hamwɨ na Aburaháamu, Isaka na Yaakúupu kurya ngovi Ʉtemii wa Kurumwii. 12 Maa kaa, vaana va Ʉtemi, fweitɨrwa varɨ na weerwii haantʉ ˆharɨ na kilwiirya, ʉko kʉva kʉrɨ na kɨrɨro no sha mayeo.” 13 Aho, Yéesu akamʉsea ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo, “Tamanya na kaayii, na vive kwaako, ja kuruma kwaako.” Mpɨɨndɨ ɨʼɨra, mʉtʉmami waachwe akahola.

Yéesu Yoohorya Valwɨ́ɨrɨ ˆVarɨ Foo

(Maáriki 1:32-34; Lʉ́ka 4:38-41)

14 Yéesu akatamanya na kaayii kwa Peéteri, ˆakafike, akamʉshaana mʉkwɨ wa Peéteri ajáa nchiirii aváirwe nɨ ndwáala. 15 Aho, akamʉsaasya mʉkono, na hahara akahola ɨra ndwáala yaachwe, akiinʉka, maa akaanda vatʉmamɨra. 16 Mwaasʉ noo kʉtʉmɨra, vaantʉ ˆvajáa na mirimʉ mɨvɨ vakareetwa na kʉrɨ Yéesu, yeeye kwa isáare raachwe akiikibirya mirimʉ mɨvɨ na akavahorya valwɨ́ɨrɨ voosi. 17 Abweeyya jeyyo, sa isáare ra Isáaya mʉláali na mʉtwe rikiimane,

“Yeeye mweeneevyo asʉmʉla teketeke yiitʉ,

na avereka ndwáala jiitʉ.”✡

Koonɨ Mʉʉntʉ Yoosaaka Kumutuuba Yéesu Kɨkomi

(Lʉ́ka 9:57-62)

18 Yéesu ˆakoone mpuka ya vaantʉ yoomʉrɨɨngɨrɨra, maa akalairirya vapooji vaachwe vafɨrɨre ne na nyambʉko ya iriva. 19 Aho, mukiindya wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ akʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa akamʉsea, “Mukiindya, kukutuuba ndɨrɨ na haantʉ hohoosi ˆʉrɨ doma.” 20 Yéesu akamʉsea, “Mʉʉnjʉ jatɨɨte viláalo mpáángii, na ndee jatɨɨte vivururu, maa kaa, Mwaana wa Mʉʉntʉ asiina baa ho laarya mʉtwe waachwe vii tʉkʉ.” 21 Aho, ʉmwɨ wa vapooji vaachwe akamʉsea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, reka ta nkataahe taáta.” 22 Maa kaa, Yéesu akamʉsea, “Ntuuba, reka vaantʉ ˆvaakwya✡ vataahe vaantʉ ˆvaakwya viivaavo.”

Yéesu Yootuurya Ihúmbuuto Irivii

(Maáriki 4:35-41; Lʉ́ka 8:22-25)

23 Aho, Yéesu akaambʉka mashʉ́wa hamwɨ na vapooji vaachwe. 24 Koonka, kʉkava na ihúmbuuto ˆradalavadalaava irivii, mapúunta yakaanda wɨɨkɨra mashʉ́wa kende ɨnyɨmɨre. Mpɨɨndɨ ɨyo, Yéesu ajáa alɨ́ɨre anyéyyiirye. 25 Vapooji vaachwe vakadoma noo mwiinukya voosea, “Mʉkʉ́lʉ! Mʉkʉ́lʉ! Tʉlamurirye, sira tiise!”

26 Yéesu akavasea, “Nyuunyu ˆmurúmaa kiduudi, sa che mookoofa?” Aho, akiinʉka, akarɨdalavya ihúmbuuto na yara mapúunta. Ihúmbuuto rɨkakirinya sawu, na maaji yakatʉʉla tʉ. 27 Vapooji vaachwe vakahwaalala, vakaanda kiiyurya voosea, “Ʉhʉ nɨ mʉʉntʉ che? Baa ihúmbuuto na mapúunta vyoomʉteera?”

Yéesu Yoovahorya Vaantʉ Vavɨrɨ ˆVarɨ na Mirimʉ Mɨvɨ

(Maáriki 5:1-20; Lʉ́ka 8:26-39)

28 Yéesu na vapooji vaachwe vakafɨrɨra iriva fʉʉrʉ ɨsɨ ya Vageráasi. Ʉko akalʉmana na vaantʉ vavɨrɨ ˆvarɨ na mirimʉ mɨvɨ voofuma mbiríírii. Avo vaantʉ vajáa vahʉʉmba maatʉkʉ vii, kusiina mʉʉntʉ ˆakwáatɨraa na ɨyo njɨra tʉkʉ. 29 Vakatʉla isóso voosea, “Nɨ che woosaaka kʉrɨ suusu weewe Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ? Wuújire noo tuturikirya baa mpɨɨndɨ ˆyasaawʉlwa sɨ ɨnafika wʉʉ?”

30 Haaha, heehi na aho haantʉ, kʉjáa kwatɨɨte ufya wa nkaamba ˆjooriisha. 31 Mirimʉ mɨvɨ ikiilomboola kʉrɨ Yéesu, yoosea, “Koonɨ wootukibirya, tʉrekere tʉkɨɨngɨre ʉra ufya wa nkaamba.”

32 Aho, Yéesu akɨɨsea, “Domi!” Ɨra mirimʉ mɨvɨ ɨkafuma kwa vara vaantʉ, maa ɨkadoma noo kɨɨngɨra nkaamba. Ufya woosi wa nkaamba ʉkagɨrɨtɨra na kɨwoongwii, maa jikabʉrʉkɨra na irivii, na joosi vʉʉ jikakwya. 33 Varíisi va jira nkaamba vakakʉʉrɨka itɨ́ɨjo, vakatwaala mʉlomo kwa vaantʉ ˆvajáa múujii, vakɨɨta noo vawyɨɨra masáare yoosi ˆyajáa yafʉ́mɨɨre, baa na kɨra ˆkɨjáa chafʉ́mɨɨre kwa vara vaantʉ ˆvajáa na mirimʉ mɨvɨ. 34 Vaantʉ voosi va ʉra múuji vakadoma noo lʉmana na Yéesu, ˆvakamoone, vakamʉloomba alooke aho meevo.

9

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆAakwya Iyandiyandi

(Maáriki 2:1-12; Lʉ́ka 5:17-26)

1 Yéesu akɨɨngɨra mashúwii, akafɨrɨra iriva ra Galiláaya, maa akahɨndʉka na múujii meevo. 2 Vaantʉ vamwɨ, vakamʉretera mʉʉntʉ ˆaakwya iyandiyandi, aláariiwe ndirii yaachwe. Yéesu ˆakoone kuruma kwaavo, akamʉsea ʉra ˆaakwya iyandiyandi, “Mwaana waanɨ, iheere mʉtɨma! Ʉvɨ waako wasírire.” 3 Vamwɨ va vakiindya va Miiro ˆveene vajáa aho, vakiiwyɨɨra jei, “Ʉhʉ mʉmaka yoomʉhɨɨntɨkɨra Mʉlʉʉngʉ!” 4 Yéesu akataanga miiririkano yaavo, maa akavuurya, “Sa che mookiiririkana mavɨ mitimii yaanyu? 5 Nɨ kɨrɨkwɨ noo chaangʉ kʉlookya myeewe,✡ kʉmʉsea, ‘Ʉvɨ waako wasírire,’ au kʉmʉsea, ‘Inʉka, yeenda’? 6 Haaha noosaaka mʉtaange Mwaana wa Mʉʉntʉ atɨɨte wiimiriri aha weerwii wo sea vaantʉ ʉvɨ waavo wasírire.” Aho, akamʉsea ʉra mʉʉntʉ ˆaakwya iyandiyandi, “Inʉka, toola ndɨrɨ yaako, tamanya na kaayii.” 7 Ʉra mʉʉntʉ akiinʉka, maa akatamanya na kaayii kwaachwe. 8 Ɨra mpuka ya vaantʉ ˆɨjáa aho ˆvakoone ayo, vakakwaatwa nɨ woowa kʉnʉ voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ ˆavahéeraa vaantʉ wiimiriri ja ʉwo.

Yéesu Ʉʉja jo Kaanɨrɨra Vavɨ

(Maáriki 2:13-17; Lʉ́ka 5:27-32)

9 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆalookáa fuma ʉko, ajáa oona mʉʉntʉ ʉmwɨ iíkyɨɨre kɨvaandii cho rɨhɨra kóodi. Ʉhʉ mʉʉntʉ irina raachwe noo Matáayo asewáa. Yéesu akamʉsea, “Ntuuba.” Ne akiinʉka akamutuuba Yéesu. 10 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆarijáa kaayii kwa Matáayo, vasaankanʼyi kóodi na vaduwalo ˆvarɨ foo vakʉʉja. Avo vakiikala kurya chóorya hamwɨ na Yéesu na vapooji vaachwe. 11 Mafarisáayo ˆvakoone jeyyo, maa vakavasea vapooji vaachwe, “Sa che mukiindya waanyu yoorya na masaankanʼyi kóodi na maduwalo?” 12 Yéesu ˆakateere jeyyo, maa akasea, “Vaantʉ ˆvarɨ nkaasʉ sɨ vasáakaa mwaanga tʉkʉ, maa kaa, valwɨ́ɨrɨ noo vasáakaa mwaanga. 13 Haaha tamanyi mukiikiindye aya masáare ˆcheene yalʉʉsa, ‘Noosaaka riiso ra wʉʉja, na sɨ mpóryo jaanyu tʉkʉ.’✡ Sɨ nʉʉja joo kaanɨrɨra vaantʉ ˆviiyónaa nɨ vawoloki tʉkʉ, nʉʉja joo kaanɨrɨra vavɨ.”

Yéesu Yookuuriwa Kwiirekya Kurya

(Maáriki 2:18-22; Lʉ́ka 5:33-39)

14 Haaha, vapooji va Yooháani vajáa vadoma na kʉrɨ Yéesu, maa vakamuurya, “Sa che suusu na Mafarisáayo twiirékyaa kurya, maa kaa, vapooji vaako sɨ viirékyaa kurya?” 15 Yéesu akavasea, “Vaantʉ ˆvaláarikirwe na ngovii joolɨ varɨ rɨra no myaa mpɨɨndɨ ˆvarɨ hamwɨ na mweenengovi? Mpɨɨndɨ kʉʉja jiri, sikʉ ijo mweenengovi sʉmʉlwa arɨ fuma kwaavo, na aho noo varɨ kwiirekya kurya. 16 Kusiina mʉʉntʉ ˆadáhɨraa kɨráka kifya isaámwii tʉkʉ. Koonɨ abwéeyyiirye jeyyo, ɨkyo kɨráka kifya moola kɨrɨ ɨro isaámʉ na ɨyo ɨngo tatʉka ɨrɨ kʉlookya lwa ncholo. 17 Kei, kusiina mʉʉntʉ ˆavɨ́kɨraa diváai ifya viríibii vya kalɨ tʉkʉ. Koonɨ abwéeyyiirye jeyyo, ɨyo diváai pʉsʉla ɨrɨ ivyo viríiba,* viríiba saambʉka viri na diváai kɨɨtɨka ɨrɨ. Diváai ifya nɨ viríibii vifya ˆɨvɨ́kɨrwaa, na vyoosi diváai na viríiba chaala viri nkaasʉ.”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Muki na Yoomʉfʉfʉla Muhíínja

(Maáriki 5:21-43; Lʉ́ka 8:40-56)

18 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka ayo masáare, mʉʉntʉ ʉmwɨ mʉkʉʉlʉ wa sinagóogi akʉʉja. Akachwaama mbere ya Yéesu, maa akamʉsea, “Muhíínja waanɨ awʉ́lɨɨre haaha vii. Baa neembe nɨ jeyyo, nookʉloomba wʉʉje na kwaanɨ sa jɨ ʉmʉsaasye na mʉkono waako na kʉva arɨ mooyo kei.” 19 Yéesu akiinʉka na ʉwo mʉʉntʉ, akadomanʼya baa na vapooji vaachwe.

20 Mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ajáa na ndwáala yo fuma sakami kwa myaaka ikimi na ɨvɨrɨ. Akamutuuba Yéesu kwa nyuma, maa akasaasya mʉkáwo wa nkáancho yaachwe.✡ 21 Abweeyya jei, sa iiseáa kɨmoyomooyo, “Koonɨ nasáasiirye ɨngo ya Yéesu vii, hola ndɨrɨ.” 22 Yéesu akiilorera, akamoona ʉra mʉʉntʉ muki, maa akamʉsea, “Muhíínja waanɨ, iheere mʉtɨma! Kuruma kwaako kwakʉhóriirye.” Hahara, ʉra mʉʉntʉ muki akahola!

23 Yéesu ˆakafike kaayii kwa ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa sinagóogi, akashaana vavai ntoroonya na vaantʉ ˆvarɨ foo viijíingire aho, voorɨra no myaa kwa isóso. 24 Aho, Yéesu akavasea, “Isunki aha, muhíínja sɨ akwíire tʉkʉ, nɨ alɨ́ɨre vii.” Avo vaantʉ vakamʉsekerera. 25 Vaantʉ ˆvakafumiwe voosi na weerwii, Yéesu akɨɨngɨra na nyuumbii, akamʉkwaata mʉkono ʉra muhíínja, hahara, akiinʉka. 26 Masáare aya, yakeenera ɨra ɨsɨ yoosi.

Yéesu Yoovahorya Vahoku Vavɨrɨ

27 Yéesu ˆakiinʉke fuma aho, vahoku vavɨrɨ vakamutuuba kʉnʉ vootʉla isóso voosea, “Tʉlaange na riiso ra wʉʉja, ee Sha Daúdi!”✡ 28 ˆAkafike kaayii, vara vahoku vakʉʉja na kʉʉntʉ ˆajáa. Aho, Yéesu akavasea, “Ruma mwiise daha ndɨrɨ kʉvahorya wʉʉ?” Avo vahoku vakamʉsea, “Hɨɨ Mʉkʉ́lʉ.” 29 Aho, Yéesu akasaasya miiso yaavo kʉnʉ yoosea, “Vive ja kuruma kwaanyu.” 30 Miiso yaavo yakatʉʉnʉkʉka. Yéesu akavakaanʼya na ngururu yoosea, “Karɨ mumuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi ɨrɨ isáare tʉkʉ.” 31 Maa kaa, voovo ˆvakiinʉke aho, vakaarya ayo masáare ɨra ɨsɨ yoosi.

Yéesu Yoomʉhorya Kimumu

32 Mpɨɨndɨ avo vaantʉ vavɨrɨ ˆvalookáa aho, vaantʉ vɨɨngɨ vakamʉreeta kimumu ʉmwɨ ˆarɨ na mirimʉ mɨvɨ. 33 Yéesu ˆakiikibirye ɨra mirimʉ mɨvɨ, ʉra mʉʉntʉ akaanda lʉʉsɨka kei. Mpuka ya vaantʉ voosi ˆvajáa aho, ɨkahwaalala kʉnʉ voosea, “Isáare ja ɨrɨ sɨ rɨnoonekana ɨsɨ yoosi ya Isiraéeli vii tʉkʉ!”

34 Maa kaa, Mafarisáayo vakava voosea, “Yookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa ngururu ja Irimʉ.”

Vatʉmami nɨ Vake

35 Yéesu arɨɨngɨrɨráa míiji yoosi na maturi yoosi, kʉnʉ yoovariyʉla masinagóogii yaavo Masáare Maaja ya Ʉtemi, na avahoryáa vaantʉ ndwáala ˆjiísimiresimire. 36 Yéesu ˆakoone mayɨɨmbɨ ya vaantʉ, akavoonera mbavariri, sa vatʉrɨkɨráa baa nyambirirya tʉkʉ, vajáa nɨ ja muundi ˆjisiina muríisi. 37 Aho, maa Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Viintʉ vyo chwa nɨ foo viri, maa kaa, vachwi nɨ vake. 38 Sa jeyyo, mʉloombi Mweenevyoosi wo chwa, atʉme vachwi na iwundii raachwe ro chwa.”

10

Vapooji Ikimi na Vavɨrɨ

(Maáriki 3:13-19; Lʉ́ka 6:12-16)

1 Yéesu akavaanɨrɨra vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ. Akavaheera wiimiriri wo kibirya mirimʉ mɨvɨ no vahorya vaantʉ ndwáala ˆjiísimiresimire.

2 Aya noo marina ya vatumwi ikimi na vavɨrɨ, wa ncholo Simóoni, ˆmweene akemerwáa Peéteri, na Anderéa mwaanaavo, Yaakúupu na Yooháani vaana va Sebedáayo, 3 Filíipi, Batolomáayo, Matáayo mʉsaankanʼyi kóodi, Tomáasi, Yaakúupu sha Alʉfáayo, Tedéei, 4 Simóoni Mʉkanáani, na Yʉ́ʉda Isikarióoti ˆamʉvarindʉka Yéesu.

Yéesu Yoovatʉma Vapooji Vaachwe Ikimi na Vavɨrɨ

(Maáriki 6:6-13; Lʉ́ka 9:1-6)

5 Avo vapooji ikimi na vavɨrɨ Yéesu avatʉma, akavalairirya yoosea, “Karɨ mʉdómaa na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi tʉkʉ, na karɨ mwɨɨ́ngɨraa múujii wowoosi wa Vasamaría tʉkʉ. 6 Maa kaa, tamanyi na kwa Viisiraéeli, ava vataahɨka ja muundi. 7 Na mpɨɨndɨ ˆmooyeenda ʉko, mʉndoovariyʉla moosea, ‘Ʉtemi wa Kurumwii, waséngerɨɨre.’ 8 Mʉndoohorya valwɨ́ɨrɨ, mʉndoofʉfʉla vaantʉ ˆvaakwya, mʉndoojirʉla vaantʉ ˆvarɨ na ʉlóónda na mʉndookibirya mirimʉ mɨvɨ. Mwaheewa bweete, tooli bweete. 9 Karɨ mʉsʉ́mʉlaa mpía yoyoosi mifukwii yaanyu tʉkʉ. 10 Baa kei, karɨ mʉsʉ́mʉlaa mifuko yo kɨɨnjɨra tʉkʉ, nkáancho ivɨrɨ tʉkʉ, viráatʉ baa nkome tʉkʉ. Sa mʉtʉmami ɨɨma neeja kʉheewa marɨho yaachwe.

11 Múuji au ituri roroosi ˆmʉrɨ kɨɨngɨra, saakiri mʉʉmo mʉʉntʉ ˆavalwa ɨɨma neeja. Ikali aho fʉʉrʉ sikʉ ˆmʉrɨ looka. 12 Na nyuumba ˆngʼeene mʉrɨ kɨɨngɨra, valuumbyi vaantʉ ˆvarɨ aho. 13 Koonɨ veenekaaya vavalwa vɨɨma neeja kwa ɨyo lʉmbɨ, mwiikalo mʉʉja waanyu wiikale novo. Maa kaa, koonɨ veenekaaya sɨ vavalwa vɨɨma neeja kwa ɨyo lʉmbɨ, mwiikalo waanyu mʉʉja ʉhɨndʉke na kʉrɨ nyuunyu. 14 Koonɨ mʉʉntʉ sɨ avatéengiirye au koonɨ sɨ atéɨɨre masáare yaanyu, ˆmʉrɨ fuma aho nyuumbii, au aho múujii, ikonkomi marʉrɨ ˆyarɨ majewii yaanyu koonekya ʉvɨ waavo. 15 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, sikʉ ya ʉlamu, kʉva viri pwee kwa vaantʉ va Sodóoma na Gomóora kʉlookya vaantʉ va míiji ɨyo.✡

Uturikiri ˆWookʉʉja

(Maáriki 13:9-13; Lʉ́ka 21:12-17)

16 Laangi, nɨ vatʉma niise ja muundi katɨ na katɨ ya mbʉʉjɨ. Sa jeyyo, mʉve na tooti ja njoka na mʉve ˆmwahola ja nkúnde. 17 Laangi neeja vaantʉ, sa kʉvatwaala veende na balásii na vawa mweende mɨjeléedimasinagóogii yaavo. 18 Twaalwa mweende na mbere ja magávana na vatemi sa nɨɨnɨ, aho de mʉdahe variyʉla Masáare Maaja kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi na vatemi vaavo. 19 Maa kaa, mpɨɨndɨ ˆvarɨ vatwaala na balásii, karɨ mwiítweetyaa nɨ che ˆmʉrɨ lʉʉsa na ˆvyeene mʉrɨ lʉʉsa tʉkʉ, sa mpɨɨndɨ yɨɨyo longoolwa mʉrɨ cho lʉʉsa. 20 Masáare mwɨɨndoolʉʉsa sɨ yarɨ fuma kwaanyu tʉkʉ, maa kaa, fuma yeende kwa Mʉtɨma wa Taáta waanyu. Yeeye noo ˆɨndoolʉʉsɨka ko tweera nyuunyu.

21 Mʉʉntʉ mʉvarindʉka arɨ mwaanaavo sa ʉʉlawe, taáta mʉvarindʉka arɨ mwaana waachwe sa ʉʉlawe. Vaana novo vavarindʉka varɨ, vala íyo na taáta waavo sa vʉʉlawe. 22 Sʉʉlwa mʉrɨ nɨ vaantʉ voosi sa irina raanɨ. Maa kaa, yoyoosi ˆarɨ yimirirya fʉʉrʉ ʉhero, ʉwo noo ˆarɨ lamuririwa. 23 ˆMʉrɨ turikiriwa múuji ʉmwɨ, tiiji na múujii wɨɨngɨ. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, sɨ mʉrɨ mala kʉtweerera míijii yoosi ya Isiraéeli tʉkʉ, Mwaana wa Mʉʉntʉ sɨ anahɨndʉka.

24 Mʉpooji sɨ arɨ mweeri ya mukiindya waachwe tʉkʉ, baa mʉtʉ́mwa sɨ mweeri ya mweenekaaya waachwe tʉkʉ. 25 Maa kaa, vyatoosha mʉpooji kʉva ja mʉcháani na mʉtʉ́mwa kʉva ja mweenekaaya waachwe. Koonɨ voomwaanɨrɨra mweenekaaya Belisebúuri, eri, vaantʉ va ɨyo kaaya sɨ varɨ kaanɨrɨrwa marina ˆyavɨɨha kʉlookya ɨro tʉkʉ wʉʉ?

Mʉlʉʉngʉ vii noo wo Koofa

(Lʉ́ka 12:2-7)

26 Sa jeyyo, karɨ mʉvoofe avo vaantʉ tʉkʉ. Sa kɨɨntʉ chochoosi ˆchakʉnɨkɨrɨrwa, kʉnʉkʉlwa kɨrɨ, na baa kusiina ˆchaviswa, ˆkɨrɨ dɨɨra taangwa tʉkʉ. 27 Vyoosi ˆnoovawyɨɨra kilwiiryii, viluusi kɨweerwii namuusi kweerʉ chwe. Vyoosi ˆmoohweeherwa kutwii, viluusi italii. 28 Koofi vaantʉ ˆvʉʉ́laa mʉvɨrɨ tʉkʉ, na kʉnʉ sɨ vadáhaa kʉʉlaa nkaasʉ tʉkʉ. Moofi ʉra ˆadáhaa mala mʉvɨrɨ na nkaasʉ kwa mooto wa Jehénamu. 29 Eri, seese ivɨrɨ sɨ jiváwaa iyoombe igwáare rɨmwɨ tʉkʉ wʉʉ? Baa neembe nɨ jeyyo, baa ɨmwɨ vii sɨ ɨrɨ kukwya tʉkʉ, mpaka Taáta waanyu alamʉle. 30 Haaha kʉrɨ nyuunyu baa njwɨɨrɨ jiri mitwii yaanyu javalwa joosi. 31 Sa jeyyo, koofi tʉkʉ, nyuunyu kwa Mʉlʉʉngʉ mʉrɨ va iyoombe ikʉʉlʉ kʉlookya seese ˆjiri foo!

Kʉmʉvariyʉla Yéesu Mbere ja Vaantʉ

(Lʉ́ka 12:8-9)

32 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kuunduma, noo kʉsea, kʉʉndʉʉsɨkɨra nɨɨnɨ mbere ja vaantʉ, nɨɨnɨ muruma ndɨrɨ mbere ja Taáta waanɨ. Yeeye iíkalaa kurumwii. 33 Maa kaa, ˆarɨ sea sɨ aamányire tʉkʉ mbere ja vaantʉ, nɨɨnɨ naanɨ sea ndɨrɨ sɨ namʉmányire tʉkʉ mbere ja Taáta waanɨ. Yeeye iíkalaa kurumwii.

Yéesu Areeta Vaantʉ Kwiikera Ndʉʉ

(Lʉ́ka 12:51-53; 14:26-27)

34 Karɨ mwiisee nʉʉja noo reeta mwiikalo mʉʉja aha weerwii tʉkʉ. Tʉkʉ, sɨ nʉʉja noo reeta mwiikalo mʉʉja tʉkʉ, nʉʉja noo reeta nkoondo. 35 Sa nʉʉja noo choonkererya,

‘musinga na taáta waavo,

muhíínja na íyo waavo,

na íyo mʉkwɨ na muki wa mwaana.

36 Na vavɨ va mʉʉntʉ,

kʉva varɨ vaantʉ va kaayii kwaachwe.’✡

37 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mweenda taáta waavo na íyo waavo kʉlookya nɨɨnɨ, au ˆarɨ mweenda mwaana waachwe wa kɨɨntʉ kiki au wa kɨɨntʉ kɨlʉme kʉlookya nɨɨnɨ, ʉwo sɨ ɨɨma neeja kʉva kwaanɨ tʉkʉ. 38 Na mʉʉntʉ yoyoosi koonɨ sɨ yoovereka mʉsaláaba waachwe noo kuuntuuba nɨɨnɨ, ʉwo sɨ ɨɨma neeja kʉva kwaanɨ tʉkʉ. 39 Sa koonɨ mʉʉntʉ yooturya nkaasʉ yaachwe, kɨɨtaaha arɨ, maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆyookɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe sa nɨɨnɨ, ʉwo kiiturya arɨ.

Vaantʉ ˆVarɨ Hokera Kʉnáálo

(Maáriki 9:41)

40 Ʉra ˆarɨ vateengya nyuunyu, nɨ nɨɨnɨ yookʉʉnteengya. Na ʉra ˆyookʉʉnteengya nɨɨnɨ, nɨ mʉteengya iise Mʉlʉʉngʉ, na yeeye aantʉma nɨɨnɨ. 41 Ʉra ˆarɨ mʉteengya mʉláali na mʉtwe sa nɨ mʉláali na mʉtwe, hokera arɨ kʉnáálo ya mʉláali na mʉtwe. Na ʉra ˆarɨ mʉhokera mʉwoloki sa nɨ mʉwoloki, hokera arɨ kʉnáálo ya mʉwoloki. 42 Na mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mʉheera ʉmwɨ wa ava vadúúdi baa ndʉvo ya maaji vii, sa yeeye nɨ mʉpooji waanɨ, kɨmaarɨ noovawyɨɨra, sɨ arɨ sova kʉnáálo yaachwe tʉkʉ.”

11

Yéesu na Yooháani Mʉbatisáaji

(Lʉ́ka 7:18-35)

1 Yéesu ˆakahʉmʉle kʉvalairirya vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ, maa akatamanya na míijii ya Galiláaya noo kookiindya no vavariyʉrɨra isáare ra Mʉlʉʉngʉ.

2 Ʉko mʉnyololwii, Yooháani Mʉbatisáaji akateera masáare ˆmeene Kirisitʉ atʉmamáa, akavatʉma vapooji vaachwe vamuurye, 3 “Eri, weewe noo ʉra ˆalʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe yookʉʉja, bakʉ tʉwoojere wɨɨngɨ?” 4 Yéesu akavasea, “Tamanyi na kwa Yooháani mʉkamʉwyɨɨre yoosi ˆmwɨɨ́ne na ˆmʉtéɨɨre. 5 Vahoku vookoona, vivete vooyeenda, ˆvarɨ na ʉlóónda voojirʉlwa, vimatu vooteera, vaantʉ ˆvaakwya voofʉfʉlwa na vakɨva voovariyʉrɨrwa Masáare Maaja.* 6 Atalariwa ʉra sɨ ˆahɨ́twahɨtwaa sa nɨɨnɨ.”

7 Vara vapooji va Yooháani ˆvakalooke, maa Yéesu akaanda kiiwyɨɨra ɨra mpuka ya vaantʉ masáare ya Yooháani yoosea, “Nɨ che mwɨɨtáa koo laanga kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii? Isaanga rooringiwaringiwa nɨ mpeho wʉʉ? 8 Koonɨ sɨ jeyyo, nɨ che mwɨɨtáa laanga? Mʉʉntʉ iirwíikire ɨngo ja iyoombe ikʉʉlʉ wʉʉ? Aka tʉkʉ, vaantʉ viirwɨ́ɨkaa ɨngo ja iyoombe ikʉʉlʉ na ˆvarɨ na kɨra kɨɨntʉ ˆchabooha nɨ nyuumbii ja kɨtemi viíkalaa. 9 Haaha nɨ che mwɨɨtáa koo laanga? Nɨ mʉláali na mʉtwe mwɨɨtáa koo laanga wʉʉ? Kɨkomi, noovawyɨɨra nɨ kʉlookya mʉláali na mʉtwe, mwɨɨtáa koo laanga. 10 Ʉhʉ noo masáare yaachwe ˆyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

‘Laanga, mʉtʉma ndɨrɨ mutumwi waanɨ akʉlongorɨre,

yeeye kʉtengenesherya arɨ njɨra yaako.’✡

11 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kwa vaantʉ voosi kusiina ˆarɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya Yooháani Mʉbatisáaji tʉkʉ. Maa kaa, ʉra ˆarɨ muduudiduudi Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ, noo mʉkʉʉlʉ kʉlookya Yooháani. 12 Kwaandɨra sikʉ ja Yooháani Mʉbatisáaji fʉʉrʉ isikʉ, Ʉtemi wa Kurumwii wookɨɨmɨrɨrwa na ngururu, na vara ˆvarɨ na ngururu noo vookʉʉnyahɨra. 13 Valáali na mʉtwe voosi na Miiro yalʉʉsa ʉláali na mʉtwe fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja Yooháani. 14 Haaha koonɨ mooruma ʉláali na mʉtwe ʉwo, yeeye noo Elía ʉra ˆalʉʉswa kʉʉja arɨ.✡ 15 ˆArɨ na matu, nɨ ateere!

16 Na che ndɨrɨ kɨɨfwaanirirya mbyaala ɨhɨ? Mbyaala ɨhɨ yiifwɨ́ɨne na vasinga viíkyɨɨre isóokwii de vandoovaanɨrɨra viivaavo voosea,

17 ‘Tavaváɨɨre firíimbi,

nyuunyu baa bwɨɨta tʉkʉ!

Tavɨɨ́mbɨɨre nyɨɨ́mbo ja ʉsʉʉngʉ,

nyuunyu baa rɨra tʉkʉ!’

18 Sa Yooháani Mʉbatisáaji ʉʉja, sɨ arijáa baa kei sɨ anywijáa tʉkʉ, novo vakasea, ‘Atɨɨte murimʉ mʉvɨ.’ 19 Maa kaa, Mwaana wa Mʉʉntʉ ʉʉja yoorya no nywa, novo vakasea, ‘Mʉlaangi ʉhʉ, mwaafu na mʉreevi, mare ya vasaankanʼyi kóodi na vavɨ.’ Baa neembe nɨ jeyyo, tooti ya Mʉlʉʉngʉ yoonekiirye kɨkomi nɨ ya ʉwoloki kwa mɨrɨmo yaachwe.”

Marema kwa Míiji ˆƗrɨ Siita Valandʉka

(Lʉ́ka 10:13-15)

20 Aho, Yéesu akaanda kiiwyɨɨra marema míiji ɨra ˆajáa abweeyya myuujíisa ˆɨrɨ foo, maa kaa, vaantʉ va ɨyo míiji sɨ vamʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 21 Akasea, “Mpolaɨ múuji wa Korasíini! Mpolaɨ ituri ra Besaída! Sa ngaarɨ myuujíisa yatʉ́mamirwe kwaanyu yatʉmamwa míiji ya Tíiro na Sidóoni, ngaarɨ viivɨkɨra magunía na viihaka mavu koonekya vamʉvalandʉkɨre Mʉlʉʉngʉ. 22 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, sikʉ ya ʉlamu, kʉva ɨrɨ pwee kwa vaantʉ va míiji ya Tíiro na Sidóoni kʉlookya nyuunyu.✡ 23 Weewe múuji wa Kaperenáumu, eri, kiinʉlwa ʉrɨ fʉʉrʉ kurumwii wʉʉ? Aka tʉkʉ! Kiimiriwa ʉrɨ fʉʉrʉ Ntarii. Sa ngaarɨ myuujíisa yatʉ́mamirwe kwaako ngaarɨ yatʉmamwa Sodóoma, ngaarɨ múuji wa Sodóoma✡ ʉmwaarɨ fʉʉrʉ isikʉ. 24 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, sikʉ ya ʉlamu kʉva viri pwee kwa múuji wa Sodóoma, kʉlookya weewe!”

Yéesu Yoova na Cheerʉ

(Lʉ́ka 10:21-22)

25 Mpɨɨndɨ ɨra Yéesu akasea, “Nookʉdʉʉmba ee Taáta Mweenevyoosi wa kurumu na ɨsɨ, sa masáare aya ʉvavisa vaantʉ ˆvarɨ na tooti na mɨryʉʉngʉ, maa kaa, ʉkavakʉnʉkʉrɨra vadúúdi. 26 Kɨkomi Taáta, ivyo noo vyakweerya mʉtɨma.

27 Taáta waanɨ aankwáatiirye viintʉ vyoosi. Kusiina ˆamʉmányire Mwaana tʉkʉ, maa kaa, Taáta vii. Kei, kusiina ˆamʉmányire Taáta tʉkʉ, maa kaa, Mwaana vii na mʉʉntʉ yoyoosi Mwaana ˆarɨ saaka kʉmoonekya.

Kwa Yéesu Kwatɨɨte Kʉhʉmʉlʉka

28 Yeendi na kʉrɨ nɨɨnɨ, nyuunyu voosi ˆmoohʉʉmwa nɨ miriwa, nɨɨnɨ kʉvahumulukya ndɨrɨ. 29 Ichuungiri iyóoki raanɨ, mwiikiindye fuma kwaanɨ, sa nɨɨnɨ nahola na nakiimya mʉtɨma waanɨ na ɨsɨ. Kwaanɨ nyuunyu kʉva mʉrɨ na mwiikalo mʉʉja nkaaswii yaanyu. 30 Iyóoki raanɨ nɨ ferefere rɨrɨ, na muriwa waanɨ waangʉha.”

12

Yéesu nɨ Mweeneevyo wa Sabáato

(Maáriki 2:23-28; Lʉ́ka 6:1-5)

1 Mpɨɨndɨ ɨyo, Yéesu ajáa akwaatɨra na mawundii ya ngáano sikʉ ya Sabáato. Vapooji vaachwe vakiiteera njala, vakaanda hʉʉnga maangala ya ngáano, maa de vandoorya. 2 Mafarisáayo ˆvakoone jeyyo, maa vakamʉsea Yéesu, “Laanga, vapooji vaako voowuna Miiro ko tʉmama mʉrɨmo wo chwa sikʉ ya Sabáato.”*

3 Yéesu akavasea, “Sɨ mʉnasoma ˆcheene atʉmama mʉtemi Daúdi mpɨɨndɨ ˆajáa aávirwe nɨ njala na vaantʉ vaachwe tʉkʉ wʉʉ?✡ 4 Daúdi ɨɨngɨra na nyuumbii ya Mʉlʉʉngʉ, yeeye na vaantʉ vaachwe vakarya mɨkáate ˆɨvɨ́ɨkwaa mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Mɨkáate ɨyo, veeneɨsɨ va Ijʉva vii noo vajáa varekerwa vɨndoorya. Vaantʉ vɨɨngɨ Miiro ɨjáa yakaanʼya kurya. 5 Baa kei sɨ mʉnasoma kɨtáabwii cha Miiro, veeneɨsɨ va Ijʉva ˆvatʉ́mamaa Kaayii Njija ya Ijʉva kɨra sikʉ ya Sabáato, vɨɨbwéeyyaa sikʉ ya Sabáato ɨve na njeo tʉkʉ wʉʉ?✡ Baa neembe nɨ jeyyo, Mʉlʉʉngʉ sɨ avaválaa vabwéeyyiirye ʉvɨ tʉkʉ. 6 Maa kaa, nɨ kʉvawyɨɨra niise, aha amwaarɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya Kaaya Njija. 7 Ngaarɨ mʉtáangaa Masáare ˆYarɨ Mpeho aya yalʉʉsa, ‘Noosaaka riiso ra wʉʉja, na sɨ mpóryo jaanyu tʉkʉ,’✡ ngaarɨ sɨ mwalʉ́ʉsaa irya kwa vaantʉ ˆvasiina ʉvɨ tʉkʉ. 8 Sa Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ Mweeneevyo wa Sabáato.”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Sikʉ ya Sabáato

(Maáriki 3:1-6; Lʉ́ka 6:6-11)

9 Yéesu akiinʉka aho, akatamanya na sinagóogii yaavo. 10 Aho, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa na mʉkono ˆwaakwya iyandiyandi. Aho, kʉjáa kwatɨɨte Mafarisáayo ˆvasaakɨráa njɨra yo musitaakya Yéesu. Avo vakamuurya voosea, “Eri, Miiro yaruma kʉmʉhorya mʉʉntʉ sikʉ ya Sabáato wʉʉ?” 11 Ne akavasea, “Kwatɨɨte ʉmwɨ waanyu, koonɨ muundi yaachwe ɨmwɨ yawyɨ́ɨrɨɨre iduundwii sikʉ ya Sabáato, ˆarɨ reka kwɨɨkwaata no kwɨɨseyya na weerwii wʉʉ? 12 Maa kaa, mʉʉntʉ nɨ wa iyoombe ikʉʉlʉ kʉlookya muundi. Sa jeyyo Miiro yaruma kʉtʉmama ʉʉja sikʉ ya Sabáato.” 13 Aho, maa akamʉsea ʉra mʉʉntʉ, “Wolola mʉkono waako!” Ʉra mʉʉntʉ akawolola mʉkono waachwe, nowo ʉkava nkaasʉ ja ʉra wɨɨngɨ. 14 Maa kaa, Mafarisáayo vakafuma na weerwii, vakaanda kiiheera mɨryʉʉngʉ ˆvyeene varɨ mʉʉlaa Yéesu.

Mʉtʉmami ˆAsaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ

15 Yéesu ˆakataange Mafarisáayo nɨ mʉrɨɨra viise iyeo sa vamʉʉlae, akiinʉka aho haantʉ. Vaantʉ ˆvarɨ foo vakamutuuba ne akavahorya valwɨ́ɨrɨ voosi. 16 Akavakaanʼya vareke kwaarya masáare yaachwe kwa vaantʉ. 17 Yéesu alʉʉsa jeyyo, sa yakiimane masáare ya mʉláali na mʉtwe Isáaya ˆvyeene asea:

18 “Laanga, ʉhʉ nɨ Mʉtʉmami waanɨ ˆnamʉsaawʉla,

Mʉʉja waanɨ ˆnamweenda, neeriwa mʉtɨma nɨ yeeye.

Vɨɨka ndɨrɨ Mʉtɨma waanɨ mweeri yaachwe,

yeeye vawyɨɨra arɨ vaantʉ va ɨsɨ joosi ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ.

19 Sɨ ɨɨndookiiruta ndihi tʉkʉ, baa tʉla isóso tʉkʉ,

kusiina ˆarɨ teera sawúti yaachwe njirii tʉkʉ.

20 Yeeye sɨ arɨ mala tʉkʉ kuruma ˆkʉrɨ teketeke ja kwa isaanga ˆrapuchwa,

sɨ arɨ rimya tʉkʉ kwiilaangya kuduudi ˆkʉrɨ ja ʉtáampi wo nyeryanyerya,

fʉʉrʉ abweeyye ʉwoloki usiinde.

21 Weerʉ yoosi kiilaangya ɨrɨ irina raachwe.”✡

Yéesu na Belisebúuri

(Maáriki 3:20-30; Lʉ́ka 11:14-23)

22 Aho, vakamʉreeta mʉʉntʉ ˆajáa na murimʉ mʉvɨ na kʉrɨ Yéesu. Ʉwo mʉʉntʉ nɨ mʉhoku na kimumu ajáa. Yéesu akamʉhorya, maa akaanda lʉʉsɨka no koona. 23 Mpuka yoosi ya vaantʉ ɨkahwaalala, maa vakasea, “Ʉhʉ ifaanaa akava noo Sha Daúdi wʉʉ?” 24 Maa kaa, Mafarisáayo ˆvakateere ayo masáare Yéesu ˆatʉ́mamire, vakasea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ yookibirya mirimʉ mɨvɨ tʉkʉ, maa kaa, kwa ngururu ja Belisebúuri vii, noo kʉsea Irimʉ.”

25 Maa kaa, Yéesu kʉnʉ yootaanga miiririkano yaavo, akavasea, “Ʉtemi wowoosi koonɨ wiigávire kwiilwa woowo kwa woowo, ʉtemi ʉwo sɨ ʉrɨ lʉʉnga tʉkʉ. Kei koonɨ lʉkolo au múuji wiigávire kwiilwa, ʉwo sɨ ʉrɨ lʉʉnga tʉkʉ. 26 Haaha koonɨ Irimʉ rookibirya Irimʉ, kʉva rɨrɨ riigávire. Ha de joolɨ ʉtemi waachwe ʉrɨ lʉʉnga? 27 Haaha koonɨ nookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa lʉvɨro lwa Belisebúuri, ha vaantʉ vaanyu nɨ kwa lʉvɨro lwa ani vakíbiryaa mirimʉ mɨvɨ? Sa jeyyo, avo noo ˆvarɨ valamʉrɨra nyuunyu. 28 Maa kaa, koonɨ nookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, taangi Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wafíkire haaha kʉrɨ nyuunyu.

29 Kei nɨ jei, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kɨɨngɨra nyuumbii ya mʉʉntʉ ˆarɨ na ngururu, na anyahɨre máari jaachwe tʉkʉ, nɨ mpaka ta amuchuunge ʉwo mʉʉntʉ ˆarɨ na ngururu, de adahe nyahɨra máari jaachwe ˆarɨ nojo. 30 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra sɨ ˆarɨ ivarwii raanɨ, ʉwo nɨ mʉvɨ waanɨ. Kei, ʉra sɨ ˆajíingaa hamwɨ na nɨɨnɨ, apálaa. 31 Sa jeyyo, nɨ kʉvawyɨɨra niise, ʉvɨ wa vaantʉ na uhiintiki waavo woosi, Mʉlʉʉngʉ sea arɨ wasírire. Maa kaa, uhiintiki kwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, ʉvɨ wa mʉʉntʉ ʉwo, sɨ ʉrɨ sewa wasírire tʉkʉ sikʉ joosi. 32 Yoyoosi ˆarɨ mʉkɨɨkana Mwaana wa Mʉʉntʉ, ʉvɨ waachwe sewa ʉrɨ wasírire. Maa kaa, ʉra ˆarɨ mʉkɨɨkana Mʉtɨma Mʉʉja, sɨ arɨ sewa ʉvɨ waachwe wasírire tʉkʉ, kwaandɨra kʉrɨ weerʉ ɨhɨ fʉʉrʉ kʉrɨ weerʉ yookʉʉja.

Mʉtɨ Watáangɨkanaa kwa Ndɨɨwa Jaachwe

(Lʉ́ka 6:43-45)

33 Bohereryi mʉtɨ, na ndɨɨwa jaachwe booha jiri, ʉbweeyyi mʉtɨ ʉvɨɨhe na ndɨɨwa jaachwe vɨɨha jiri. Mʉtɨ watáangɨkanaa kwa ndɨɨwa jaachwe. 34 Nyuunyu mbyaala ya nyororooda! Joolɨ mʉrɨ daha lʉʉsa viintʉ viija na nyuunyu nɨ vavɨ? Sa mʉʉntʉ alʉ́ʉsaa yara ˆyamema mutimii waachwe. 35 Mʉʉntʉ mʉʉja, afúmyaa máari ja kɨkomi ja mberii njija mutimii waachwe. Maa kaa, mʉʉntʉ mʉvɨ, afúmyaa máari jaachwe ja kɨkomi ja mberii mbɨ mutimii waachwe. 36 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, sikʉ ya ʉlamu, vaantʉ lo kuuriwa varɨ vavariyʉle kɨra isáare ra kɨkoókoyo ˆvalʉʉsa. 37 Sa kwa masáare yaako, Mʉlʉʉngʉ kʉvala arɨ weewe ʉrɨ mʉwoloki, na kwa masáare yaako lʉʉsa arɨ irya ʉrɨ mʉvɨ.”

Mafarisáayo Voosaaka Valaɨrwe Isháara

(Maáriki 8:11-12; Lʉ́ka 11:29-32)

38 Aho, vamwɨ va vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vakamʉsea Yéesu, “Mukiindya, toosaaka koona isháara fuma kʉrɨ weewe.” 39 Yéesu akavasea, “Mbyaala mbɨ na ya vaantʉ vayeenda na vaki va vaantʉ, sɨ moosaaka kʉmʉtaanga Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, noo ˆchooreka mooloomba isháara! Sɨ mʉrɨ heewa isháara yoyoosi tʉkʉ, maa kaa, ɨra isháara ya Yóona mʉláali na mʉtwe vii. 40 Sa ja viintʉ Yóona ˆiikala indii ya soompa kwa sikʉ itatʉ chobu chɨrɨrɨ,✡ viivyo Mwaana wa Mʉʉntʉ kiikala arɨ mbiríírii kwa sikʉ itatʉ chobu chɨrɨrɨ. 41 Sikʉ ya ʉlamu, vaantʉ va Nináawi kɨɨma varɨ na vaantʉ va ɨhɨ mbyaala, novo lʉʉsa varɨ irya kwa vavɨ. Sa Vanináawi ˆvakateere ʉvariyuli wa Yóona vavalandʉka fuma uvii waavo, na aha amwaarɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya Yóona!✡ 42 Sikʉ ya ʉlamu, mʉtemi muki wa ɨsɨ ya saame kɨɨma arɨ alʉʉse irya kwa vaantʉ va ɨhɨ mbyaala nɨ vavɨ. Yeeye avaa njɨra fuma ɨsɨ ya kʉlɨ, akʉʉja joo teerera tooti ja Solomóoni.✡ Haaha, aha amwaarɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya Solomóoni.

Lusímo lwa Mʉʉntʉ ˆarɨ na Murimʉ Mʉvɨ

(Lʉ́ka 11:24-26)

43 Murimʉ mʉvɨ koonɨ ufúmire kwa mʉʉntʉ, wadómaa na ɨsɨ ya ibaláángwii kʉʉntʉ ˆkusiina maaji, ʉko wasáakɨraa haantʉ ho hʉmʉlʉkɨra, baa turya tʉkʉ. 44 Aho wiiséaa, ‘Hɨndʉka ndɨrɨ na nyuumbii yaanɨ kʉʉntʉ ˆnafuma.’ ˆɄrɨ hɨndʉka, washáanaa ɨra nyuumba yafyáahɨɨrwe na yaháambirwe vyabooha. 45 Aho, ʉwo murimʉ mʉvɨ wadómaa noo sʉmʉla viivaachwe mufungatɨ, vavɨ kʉlookya woowo. Yoosi yamwɨɨ́ngɨraa ʉwo mʉʉntʉ noo kiikala aho. Aho, ʉwo mʉʉntʉ asáambʉkɨrwaa kʉlookya vya ncholo.

Ivi, noo ˆvyeene viri kʉva kwa vaantʉ va ɨhɨ mbyaala mbɨ.”

Vandʉʉ va Yéesu na Íyo Waavo

(Maáriki 3:31-35; Lʉ́ka 8:19-21)

46 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka na ɨra mpuka ya vaantʉ, íyo waavo na ndʉʉ ya Yéesu vakʉʉja, maa vakɨɨma weerwii voosaaka valʉʉsɨka ne. 47 Aho, mʉʉntʉ ʉmwɨ akamʉsea Yéesu, “Íyo waanyu na vaanaanyu vamwaarɨ aha weerwii, vookwaamʉkʉla.”

48 Aho, Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ, “Íyo wiitʉ na vandʉʉ viitʉ nɨ vala ani?” 49 Yéesu akiinurirya mʉkono waachwe na haantʉ ˆvajáa vapooji vaachwe, maa akasea, “Laanga! Ava noo vala íyo, marʉʉmbʉ na ndʉʉ yaanɨ. 50 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆatʉ́mamaa masáare ya Taáta waanɨ wa kurumwii ˆasáakaa, ʉwo noo mwaaniitʉ, irʉʉmbʉ raanɨ na íyo wiitʉ.”

13

Lusímo lwa Mʉhaandi Mbeyʉ

(Maáriki 4:1-9; Lʉ́ka 8:4-8)

1 Sikʉ ɨʼɨra, Yéesu ajáa afuma ɨra nyuumba akatamanya noo kiikala mbarɨmbarɨ ya iriva. 2 Mpuka nkʉʉlʉ ja vaantʉ jikiijiinga kʉmʉrɨɨngɨrɨra, fʉʉrʉ ɨkasaakwa aambʉke na mashúwii, akiikala aho na vaantʉ vakɨɨma mbarɨmbarɨ ya iriva. 3 Ne akavakiindya masáare ˆyarɨ foo kwa símo yoosea, “Teereri! Mʉhaandi ʉmwɨ ajáa adoma noo haanda mbeyʉ. 4 Mpɨɨndɨ ˆamyaaháa, mbeyʉ jimwi jikawyɨɨra njirii, ndee jikʉʉja jikajirya. 5 Jimwi jikawyɨɨra mwaalaliwyii, kʉʉntʉ ˆkʉjáa kusiina salʉ jo keenererya. Sa viintʉ salʉ sɨ jijáa jiri foo, jikamera chaangʉ. 6 Mwaasʉ ˆʉkavarɨke, jikashaawʉka, maa jikʉʉma sa viintʉ jijáa jisiina miriri. 7 Jimwi jikawyɨɨra haantʉ ˆhajáa na miíwa. Miíwa ˆɨkamere, ɨkajivaa. 8 Maa kaa, jimwi jikawyɨɨra salwii ˆjiri na seve, jikamera, jikakʉla, jikavyaala maatʉkʉ vii, jimwi jikavyaala mara makumi ikimi (100), jimwi mara makumi mʉsasatʉ (60) na jimwi mara makumi yatatʉ (30). 9 ˆArɨ na matu, nɨ ateere!”

Yéesu Yoovariyʉla Símo Jaachwe

(Maáriki 4:10-12; Lʉ́ka 8:9-10)

10 Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, vapooji vaachwe vajáa vamʉdomera, maa vakamuurya, voosea, “Sa che woolʉʉsɨka na vaantʉ kwa símo?” 11 Ne akavasea, “Nyuunyu mwaheewa nkalo yo taanga viintʉ vya Ʉtemi wa Kurumwii, ˆvyeene vijáa fuumbo. Maa kaa, voovo sɨ vaheewa ɨyo nkalo tʉkʉ. 12 Ʉra ˆarɨ na kɨɨntʉ, koongereriwa arɨ kʉlookya, na kʉva arɨ novyo koyokoyo, na ʉra ˆasiina kɨɨntʉ, vuulwa arɨ baa kɨra kidúúdi ˆarɨ nocho. 13 Noo ˆchooreka noolʉʉsɨka novo kwa símo.

‘Baa neembe voolaanga sɨ vookoona tʉkʉ,

baa neembe vooteera sɨ vooteera tʉkʉ baa sɨ vootaanga tʉkʉ.’

14 Jeyyo, kwaavo isáare ra mʉláali na mʉtwe Isáaya rakiimana roosea,

‘Teerera mʉrɨ neeja, maa kaa, sɨ mʉrɨ kwaatya tʉkʉ,

koona, koona mʉrɨ, maa kaa, sɨ mʉrɨ taanga tʉkʉ.

15 Sa mɨtɨma ya vaantʉ ava yafafa,

matu yaavo yadunga,

miiso yaavo vakʉnɨkɨrɨra,

sa vandoosiindwa koona,

matu yaavo yadɨɨre kʉndooteera,

na mɨtɨma yaavo ɨdɨɨre kʉndootaanga,

sa vadɨɨre kʉʉnvalandʉkɨra nɨɨnɨ nɨvalamurirye.’✡

16 Maa kaa, nyuunyu mwatalariwa sa miiso yaanyu koona yiise na matu yaanyu teera yiise. 17 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, valáali na mʉtwe na vaantʉ vawoloki ˆvarɨ foo, vajáa vatɨɨte mpɨɨma yo koona aya mookoona nyuunyu, maa kaa, sɨ vayoona tʉkʉ. Baa kei vajáa vatɨɨte mpɨɨma yo teera aya mooteera nyuunyu, maa kaa, sɨ vayateera tʉkʉ.

Yéesu Yoovariyʉla Lusímo lwa Mʉhaandi

(Maáriki 4:13-20; Lʉ́ka 8:11-15)

18 Haaha teeri ˆcheene lusímo lwa mʉhaandi mbeyʉ lwalʉʉsa. 19 Vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Ʉtemi baa rɨtaanga tʉkʉ, nɨ ja mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra njirii, aho ʉra Mʉvɨ ʉʉ́jaa akarɨseyya mitimii yaavo. 20 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra mwaalaliwyii, nɨ vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Ʉtemi, maa vakarɨhokera na cheerʉ. 21 Maa kaa, sa viintʉ risiina miriri, riíkalaa kwa mpɨɨndɨ nduudi vii. Uturikiri au ujuuwiki ˆʉrɨ kʉʉja sa rɨra isáare, varékaa kʉra kuruma kwaavo. 22 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra miíwii, nɨ ja vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare, maa kaa, ʉhangaiki wa weerʉ, na ʉkwaata wo kunguula máari vyarɨfényenkereryaa rɨdɨɨre reeta kʉnáálo. 23 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra sevii, noo vara vaantʉ ˆvarɨtéeraa ɨro isáare, vakarɨtaanga. Aho, ravíjaa na nkoonyo, jimwi jikavyaala mara makumi ikimi (100), jimwi mara makumi mʉsasatʉ (60) na jimwi mara makumi yatatʉ (30).”

Lusímo lwa Kɨsangaaji

24 Yéesu ajáa avawyɨɨra vaantʉ lusímo lwɨɨngɨ yoosea, “Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na lusímo ʉlʉ. Sikʉ ɨmwɨ, mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa ahaanda mbeyʉ njija iwundii kwaachwe. 25 Maa kaa, vaantʉ ˆvakalaale nuuchikʉ, mʉvɨ akʉʉja, akahaanda kɨsangaaji katɨkatɨ ya ngáano, maa akalooka. 26 Ngáano ˆɨkamere na ˆɨkave na maangala, kɨsangaaji nocho kɨkamera na kɨkakʉla. 27 Vatʉmami va ʉra mweeneiwʉnda vakamʉdomera, maa vakamʉsea, ‘Mʉkʉ́lʉ, sɨ wahaanda mbeyʉ njija iwundii kwaako tʉkʉ wʉʉ? Haaha ɨkɨ kɨsangaaji hai chafúmire?’ 28 Yeeye akavasea, ‘Nɨ mʉvɨ noo abweeyya jei.’ Aho, vatʉmami vaachwe vakamʉsea, ‘Saaka wiise tʉkakɨkʉʉle wʉʉ?’ 29 Maa kaa, mweeneiwʉnda akavasea, ‘Tʉkʉ, mpɨɨndɨ ˆmoojiinga kɨsangaaji ifaanaa mʉkʉʉrɨre na ngáano. 30 Reki vyoosi vikʉlanʼye, fʉʉrʉ mpɨɨndɨ yo chwa. Mpɨɨndɨ yo chwa kʉvasea ndɨrɨ vachwi, “Ta kusi kɨsangaaji mujiinge mabuundabuunda sa kɨchɨmɨkwe. Aho, maa de mujiinge ngáano na mwɨɨreete na kyoomii.” ’ ”

Lusímo lwa Mpeke ya Haradáali

(Maáriki 4:30-32; Lʉ́ka 13:18-19)

31 Yéesu ajáa avawyɨɨra lusímo lwɨɨngɨ, yoovasea, “Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na mpeke nduudi ya haradáali ˆngʼeene mʉʉntʉ atóolaa, maa akɨtoohaanda iwundii raachwe. 32 Ɨyo mbeyʉ ya haradáali nɨ nduudi kʉlookya mbeyʉ joosi, maa kaa, ˆɨrɨ mera, yakʉ́laa ɨkava mʉtɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya mɨtɨ yoosi ya mbowa, baa ndee jʉʉ́jaa jikajeenga vivururu matáampii yaachwe.”

Lusímo lwa Ʉsasɨ

(Lʉ́ka 13:20-21)

33 Yéesu ajáa avavaɨra kei lusímo lwɨɨngɨ, yoovasea, “Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na ʉsasɨ mʉʉntʉ muki ˆatoola, akasaangya na muchu wa ngáano viháárɨ vitatʉ vya saimʉ, maa muchu woosi ʉkʉʉka.”

Símo ja Yéesu nɨ che Jalʉʉsa

(Maáriki 4:33-34)

34 Yéesu alʉʉsɨkáa na mpuka masáare aya yoosi kwa símo, sɨ alʉʉsɨkáa novo kɨɨntʉ chochoosi bila símo tʉkʉ. 35 Jeyyo, isáare rɨra ˆralʉʉswa nɨ mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva rikiimane ja viintʉ ˆrasea,

“Kiinʉla ndɨrɨ mʉlomo waanɨ kwa símo,

lʉʉsa ndɨrɨ masáare ˆyaviswa keende kʉʉmbwa kwa weerʉ.”✡

Ʉvariyuli wa Lusímo lwa Kɨsangaaji

36 Aho, Yéesu akɨɨteengʉla ɨra mpuka ya vaantʉ, maa yeeye akɨɨngɨra na nyuumbii. Vapooji vaachwe vakamʉdomera, maa vakamʉsea, “Tʉwyɨɨre lusímo lwa kɨsangaaji nɨ che lwalʉʉsa?” 37 Yéesu akavasea, “Mʉhaandi wa mbeyʉ njija nɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ. 38 Iwʉnda nɨ weerʉ, mbeyʉ njija nɨ vaana va Ʉtemi. Kɨsangaaji nɨ vaana va ʉra Mʉvɨ. 39 Mʉvɨ ʉra ˆahaanda kɨsangaaji nɨ Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ. Kuchwa nɨ sikʉ ya ʉhero wa weerʉ, na vachwi nɨ mirimʉ miija.

40 Ja ˆvyeene kɨsangaaji kijíingwaa, maa kɨkachɨmɨkwa, noo ˆvyeene viri kʉva sikʉ ya ʉhero wa weerʉ. 41 Mwaana wa Mʉʉntʉ tʉma arɨ mirimʉ yaachwe miija, noyo jiinga ɨrɨ fuma Ʉtemii waachwe vaantʉ voosi ˆvaháandaa viivaavo vatʉmame nteendo mbɨ, na vara voosi ˆvawúnaa miiro. 42 Ɨyo mirimʉ miija, vafweitɨra ɨrɨ na mootwii wa ngʼaanjo, na ʉko rɨra varɨ no sha mayeo. 43 Aho, vawoloki lavalava varɨ ja mwaasʉ Ʉtemii wa Taáta waavo. ˆArɨ na matu, nɨ ateere!

Lusímo lwa Máari ˆYaviswa

44 Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na máari ya kɨkomi ya mberii ˆyaviswa iwundii. Mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆakɨɨyone, maa akiivisa kei. Kʉnʉ arɨ na cheerʉ akatamanya noo vaa iyoombe viintʉ vyoosi ˆarɨ novyo, maa akawʉla rɨra iwʉnda.

Lusímo lwa Lúulu

45 Kei, Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na muchurúusi ˆasáakɨraa lúulu ˆɨrɨ foo ya kɨkomi. 46 ˆAkɨɨpate ɨmwɨ ya iyoombe ikʉʉlʉ, akɨɨta koovaa iyoombe viintʉ vyoosi ˆarɨ novyo, maa akɨɨwʉla ɨra lúulu.

Lusímo lwa Lwaavu

47 Kei, Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na lwaavu ˆlwatéirwe irivii, lʉkakwaata soompa ja kɨra ivala. 48 Lwaavu ˆlʉkameme soompa, vavúuvi vakaluruta na mbarɨmbarɨ ya iriva. Aho, vakiikala, vakasaawʉla soompa jira ˆjabooha, vakajivɨkɨra ntoongii, maa kaa, jira ˆjavɨɨha vakajifweita. 49 Noo ˆvyeene viri kʉva sikʉ ya ʉhero. Mirimʉ miija kʉʉja ɨrɨ, na saawʉla ɨrɨ vavɨ na vawoloki viikale kɨra vaantʉ ivarwii raavo. 50 Avo vaantʉ vavɨ, fweitɨrwa varɨ mootwii wa ngʼaanjo, ʉko rɨra varɨ no sha mayeo.”

51 Aho, Yéesu akavuurya, “Eri, taanga mwiise masáare ayo yoosi wʉʉ?” Novo vakamʉsea, “Hɨɨ.” 52 Ne akavasea, “Kɨra mukiindya wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ ʉra ˆakiindiwa viintʉ vya Ʉtemi wa Kurumwii, iifwɨ́ɨne na mweenenyuumba ˆatóolaa máari jaachwe ja kɨkomi ja mberii, ifya na ja kalɨ.”

Vanasaréeti Voomusiita Yéesu

(Maáriki 6:1-6; Lʉ́ka 4:16-30)

53 Yéesu ˆakahʉmʉle lʉʉsa símo iji, akalooka fuma aho. 54 ˆAkafike múujii wa Nasaréeti kʉʉntʉ ˆakʉrɨra, akaanda vakiindya vaantʉ sinagóogii yaavo. Voovo vakahwaalala kʉnʉ vookiiyurya, “Ʉhʉ hai afúmiirye tooti na myuujíisa ɨhɨ? 55 Ʉhʉ sɨ mwaana wa mʉsóngoli mabambari tʉkʉ wʉʉ? Íyo waavo sɨ Maríia tʉkʉ wʉʉ? Vaanaavo sɨ vala Yaakúupu, Yooséefu, Simóoni na Yʉ́ʉda tʉkʉ wʉʉ? 56 Marʉʉmbʉ yaachwe sɨ tʉrɨ novo aha tʉkʉ wʉʉ? Haaha nɨ hai ʉhʉ ˆafúmiirye viintʉ ivi vyoosi?” 57 Aho, vakamʉkalarɨra. Maa kaa, Yéesu akavasea, “Mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva arúmwaa kɨra haantʉ, maa kaa, sɨ múujii na kaayii kwaachwe tʉkʉ.” 58 Sa jeyyo, Yéesu sɨ abweeyya myuujíisa ˆɨrɨ foo tʉkʉ, sa viintʉ vaantʉ sɨ vamuruma.

14

Inkwya ya Yooháani Mʉbatisáaji

(Maáriki 6:14-29; Lʉ́ka 9:7-9)

1 Mpɨɨndɨ ijo, mʉtemi Heróode Antípaasi ajáa ateera masáare ˆmeene Yéesu atʉmamáa. 2 Aho, maa akavasea vatʉmami vaachwe, “Ʉhʉ nɨ Yooháani Mʉbatisáaji ˆafúfukire fuma inkwyii. Ɨkɨ noo ˆchooreka lʉvɨro lo bweeyya myuujíisa lʉrɨ ne.”

3 Heróode alʉʉsa jeyyo, sa ʉko nyuma, ajáa amʉkwaata Yooháani Mʉbatisáaji, akamʉvɨɨka mʉnyololwii sa Herodía. Ʉhʉ Herodía nɨ muki wa Filíipi mwaanaavo na Heróode ajáa. 4 Sa Yooháani Mʉbatisáaji amʉseáa, “Miiro yakaanʼya weewe kʉmʉsʉmʉla muki wa mwaanaanyu.”✡ 5 Heróode asaakɨráa njɨra yo mʉʉlaa Yooháani, maa kaa, avoofáa vaantʉ, sa vaantʉ vajáa vamányire Yooháani nɨ mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva.

6 ˆƗkafike sikʉ ya ngovi yo vyaalwa Heróode, muhíínja wa Herodía akavina mbere ya vaantʉ ˆvajáa valáarikirwe fʉʉrʉ Heróode akavyeenda. 7 Sa jeyyo Heróode akiichuunga kʉmʉheera ʉwo muhíínja kɨɨntʉ chochoosi ˆarɨ loomba ko laha. 8 Kʉnʉ yooheembwa nɨ íyo waavo, ʉwo muhíínja akamʉloomba Heróode yoosea, “Mpeera aha jei, mʉtwe wa Yooháani Mʉbatisáaji ikaafii.” 9 Aho, mʉtemi akavisʉʉla, maa kaa, sa kʉlaha ˆkweene ajáa abwéeyyiirye mbere ya vayeni, akalairirya muhíínja aheewe kɨra ˆalóombire. 10 Jeyyo, akalairirya Yooháani Mʉbatisáaji adʉmʉlwe mʉtwe ʉko mʉnyololwii. 11 Mʉtwe wa Yooháani ʉkareetwa ikaafii, maa akamʉheera ʉra muhíínja, ne muhíínja akamʉtwaarɨra íyo waavo. 12 Vapooji va Yooháani vakɨɨta sʉmʉla mʉvɨrɨ wa Yooháani, maa vakɨɨta kʉʉtaaha. Maa re, vakɨɨta muwyɨɨra Yéesu isimwi roosi ˆrɨfʉ́mɨɨre.

Yéesu Yooriisha Vaantʉ Valʉme Mayana Yasaano

(Maáriki 6:30-44; Lʉ́ka 9:10-17; Yooháani 6:1-14)

13 Yéesu ˆakateere ayo masáare, akiinʉka fuma ʉko na mashʉ́wa, maa akatamanya na kijiraawii. Maa kaa, vaantʉ ˆvakateere jeyyo, vakamutuuba na mawʉlʉ fuma maturii meevo. 14 ˆAkakiime fuma mashúwii, akashaana mayɨɨmbɨ ya vaantʉ, akavoonera mbavariri na akavahorya valwɨ́ɨrɨ vaavo.

15 Nakyʉʉlwa vapooji vaachwe vakɨɨta kʉrɨ Yéesu, maa vakamʉsea, “Aha haantʉ nɨ kʉlɨ na kaaya ja vaantʉ, na mwaasʉ wahʉ́mwɨɨre kʉswa, rekera vaantʉ viidomere na maturii vakawʉle chóorya.” 16 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Kisiina ˆchoovabweeyya vadome tʉkʉ, vaheeri nyuunyu chóorya.” 17 Maa kaa, voovo vakamʉsea, “Aha tatɨɨte mɨkáate ɨsaano na soompa ivɨrɨ vii.” 18 Yéesu akavasea, “Reeti na aha.” 19 Yéesu akalairirya ɨra mpuka ya vaantʉ viikale masaambii. Aho, akatoola ɨra mɨkáate ɨsaano na jira soompa ivɨrɨ. Akiinurirya miiso yaachwe na kurumwii, yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. Akabendʉlabendʉla ɨra mɨkáate, maa akavaheera vapooji vaachwe novo vakavaheera vaantʉ. 20 Vaantʉ voosi vakarya, vakiikuta. Vapooji vakatoorera mabéendʉ ya mɨkáate, vakamemya vikápu ikimi na vivɨrɨ. 21 Vaantʉ valʉme* voosi ˆvaarya sikʉ ɨyo nɨ mayana yasaano (5,000), vaantʉ vaki na vasinga sɨ vavalwa tʉkʉ.

Yéesu Yooyeendera Mweeri ya Maaji

(Maáriki 6:45-52; Yooháani 6:15-21)

22 Hahara vii, Yéesu akavadoomererya vapooji vaachwe vaambʉke mashʉ́wa, valongoole na nyambʉko ya iriva ra Galiláaya. Yeeye akachaala yookiiteengʉla na ɨra mpuka. 23 Ne ˆakiiteengʉle na vaantʉ, maa akaambʉka na luulwii yeemweene noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. Iwʉlo ˆrɨkɨɨngɨre, akava yeemweene ʉko luulwii. 24 Mpɨɨndɨ ijo, ɨra mashʉ́wa ɨjáa yafíkire katɨkatɨ ya iriva. Ʉko mashʉ́wa ɨkava yoohɨtɨrwa nɨ mapúunta kʉnʉ na kʉnʉ, sa ihúmbuuto rawuváa fuma mbere yaavo.

25 Namuyiingʉ, Yéesu akavadomera vapooji vaachwe kʉnʉ yooyeendera mweeri ya maaji. 26 Vapooji ˆvakamoone yooyeenda mweeri ya iriva, vakakwaatwa nɨ woowa mʉnʉmʉʉnʉ, maa vakaanda kwaana ntáákwi, “Nɨ murimʉ!” 27 Maa kaa, hahara Yéesu akavasea, “Fafyi mɨtɨma, nɨ nɨɨnɨ, koofi tʉkʉ.”

28 Aho, Peéteri akamʉsea Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, koonɨ nɨ weewe, sea nʉʉje na kwaako kʉnʉ nooyeendera mweeri ya maaji.” 29 Yéesu akamʉsea, “Yeenda.” Peéteri akakiima fuma mashúwii, akayeenda mweeri ya maaji yoodoma na kʉrɨ Yéesu. 30 Maa kaa, Peéteri ˆakoone rɨra ihúmbuuto, akoofa, maa akaanda bʉrʉkɨra luujii, aho akaana ntáákwi yoosea, “Mʉkʉ́lʉ ndamurirya!” 31 Yéesu akawolola mʉkono waachwe chaangʉ, akamʉkwaata, maa akamʉsea, “Weewe kuruma kwaako kuduudi, sa che wiíkoverɨɨre?” 32 Aho, Peéteri na Yéesu vakaambʉka na mashúwii, maa ihúmbuuto rɨkaherya. 33 Vapooji vara ˆvajáa mashúwii, vakamwiinamɨra voosea, “Kɨkomi, weewe ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.”

Yéesu Yoovahorya Valwɨ́ɨrɨ ʉko Genesaréeti

(Maáriki 6:53-56)

34 Yéesu na vapooji vaachwe ˆvakafɨrɨre iriva ra Galiláaya, maa vakafika ɨsɨ ya Genesaréeti. 35 Vaantʉ va ɨra ɨsɨ ˆvakamʉtaange Yéesu, maa vakatʉma mʉlomo doma na ɨsɨ joosi ˆjiri mʉkaaya. Aho, vakamʉretera valwɨ́ɨrɨ voosi. 36 Novo vakamʉloomba, Yéesu avarekere valwɨ́ɨrɨ vasaasye baa mʉkáwo vii wa nkáancho yaachwe.✡ Na voosi ˆvamʉsaasya, vahola ndwáala jaavo.

15

Miiro yo Tuuba nɨ ya Ijʉva sɨ ya Vaantʉ Tʉkʉ

(Maáriki 7:1-13)

1 Aho, Mafarisáayo na vakiindya va Miiro fuma Yerusaléemu vakʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa vakamʉsea, 2 “Sa che vapooji vaako sɨ vatúubaa nkʉʉngʉ ja vala baaba? Voovo sɨ voóyyaa mɨkono kʉseyya njeo tʉkʉ, de varye chóorya.” 3 Yéesu akavasea, “Sa che nyuunyu ko tuuba nkʉʉngʉ jaanyu mwawúnaa ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ? 4 Sa Mʉlʉʉngʉ asea, ‘Ʉvanyemye vala íyo na taáta waanyu,’✡ na ‘ʉra ˆarɨ mʉtʉkɨra íyo au taáta waavo, ʉʉlawe.’✡ 5 Maa kaa, nyuunyu mʉndoovavariyʉrɨra vaantʉ, vandoovasea vala íyo na taáta waavo, ‘Haɨ, sɨ ndɨrɨ daha kʉvaambirirya tʉkʉ, sa ɨkɨ ˆnatɨɨte chavɨ́ɨre kɨlʉngʉlʉngʉ ˆnakera na ivarwii sa Mʉlʉʉngʉ.’ 6 Jeyyo, sɨ asaakwa amʉnyemye íyo na taáta waavo tʉkʉ. Jeyyo noo ˆvyeene muchwíjaa matɨ isáare ra Mʉlʉʉngʉ sa nkʉʉngʉ jaanyu. 7 Nyuunyu vakweembi, mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva Isáaya, alʉʉsa kɨmaarɨ Masáarii ˆYarɨ Mpeho mpɨɨndɨ ˆalaaláa na mʉtwe yoosea,

8 ‘Vaantʉ ava vaanyémyaa na mɨlomo vii,

maa kaa, mɨtɨma yaavo ɨrɨ kʉlɨ na nɨɨnɨ.

9 Kuunyinamɨra kwaavo nɨ ja kisiina,

sa nɨ vavariyʉláa ndairiri ya vaantʉ vii.’✡”

Viintʉ ˆVibwéeyyaa Mʉʉntʉ Ave na Njeo

(Maáriki 7:14-23)

10 Hara, Yéesu akɨɨyanɨrɨra mpuka ya vaantʉ, maa akɨɨsea, “Voosi nteereri neeja, mʉtaange ɨkɨ! 11 Kusiina kɨɨntʉ ˆkɨmwɨɨ́ngɨraa mʉʉntʉ mʉlomwii kɨdáhaa mʉbweeyya ave na njeo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ˆkimufúmaa mʉlomwii noo kɨmʉbwéeyyaa mʉʉntʉ ave na njeo.” 12 Aho, vapooji va Yéesu vakadoma na kwaachwe, maa vakamʉsea, “Taanga wiise Mafarisáayo vakálɨɨre mʉnʉmʉʉnʉ sa rɨra isáare ˆulúusire?” 13 Yéesu akavasea, “Kɨra mʉhaando sɨ ˆwahaandwa nɨ Taáta wa kurumwii, kʉʉlwa ʉrɨ. 14 Vareki, nɨ valongooli vahoku. Koonɨ mʉhoku amʉlóngwɨɨre mʉhoku mwiiwaachwe, voosi bʉrʉkɨra varɨ na iduundwii.” 15 Aho, maa Peéteri akamʉsea Yéesu, “Hoonɨ tʉwyɨɨre lusímo ʉlʉ ʉvariyuli waachwe nɨ ʉrɨkwɨ.” 16 Maa Yéesu akasea, “Baa nyuunyu mʉkaarɨ sɨ mootaanga tʉkʉ wʉʉ? 17 Sɨ mootaanga kɨɨntʉ ˆkɨmwɨɨ́ngɨraa mʉʉntʉ na mʉlomwii nɨ kɨmwɨɨ́ngɨraa na indii vii, maa kɨkafuma kɨkatwaalwa na chóowii vii tʉkʉ wʉʉ? 18 Maa kaa, kɨra ˆkimufúmaa mʉʉntʉ mʉlomwii, nɨ mutimii chafúmaa na noo kɨmʉbwéeyyaa ave na njeo. 19 Sa kufuma mutimii wa mʉʉntʉ, kwafúmaa miiririkano mɨvɨ, wʉʉlaishi, kʉyeenda na muki wa mʉʉntʉ, kʉhanguta, wiivi, kʉlongowererya, na kʉtʉkɨra. 20 Ivi noo ˆvibwéeyyaa mʉʉntʉ ave na njeo, maa kaa, kurya bila kooyya mɨkono, sɨ kʉbwéeyyaa mʉʉntʉ ave na njeo tʉkʉ.”

Kuruma kwa Maáma sɨ ˆArɨ Mʉyahúudi

(Maáriki 7:24-30)

21 Hara, maa Yéesu akakwaata njɨra, akadoma fʉʉrʉ ɨsɨ ja Tíiro na Sidóoni. 22 Aho, mʉʉntʉ muki ʉmwɨ wa Kɨkanáani wa ɨsɨ ɨra, akʉʉja na kʉrɨ Yéesu, akiiririrya yoosea, “Ee Mweenevyoosi, Sha Daúdi, naanga na riiso ra wʉʉja, muhíínja waanɨ atɨɨte murimʉ mʉvɨ na wamutúrikiryaa maatʉkʉ vii.” 23 Maa kaa, Yéesu sɨ amuuyirya tʉkʉ. Aho, vapooji vakadoma na kʉrɨ Yéesu, vakamʉloomba voomʉsea Yéesu, “Mʉsee ʉhʉ mʉʉntʉ muki alooke, sa yootʉtʉʉbɨrɨra na isóso kʉnʉ nyuma sikʉ joosi.” 24 Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Natʉmwa sa muundi ˆjarɨmɨra ja Isiraéeli vii.” 25 Maa kaa, ʉwo mʉʉntʉ muki akamʉseeserera Yéesu, akachwaama mbere yaachwe, maa akamʉsea, “Mweenevyoosi nyambirirya.” 26 Yéesu akamʉsea, “Sɨ vyabooha kʉtoola chóorya cha vasinga na ujiheere kúri tʉkʉ.” 27 Ʉra mʉʉntʉ muki akamʉsea, “Nɨ kɨmáárɨ Mweenevyoosi, maa kaa, baa kúri jawóojeraa mangʼenyengʼenye ya chóorya cha vasinga ˆyawyíire iruungwii ra méesa ja veenenyuumba vaavo.” 28 Aho, Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Maáma, kuruma kwaako nɨ kʉkʉ́ʉ́lʉ. Na vive kwaako ja kuruma kwaako.” Na mpɨɨndɨ ɨʼɨra ʉra muhíínja waachwe akahola.

Yéesu Yoohorya Vaantʉ ˆVarɨ Foo

29 Yéesu akiinʉka fuma ɨsɨ ya Tíiro, akakwaata njɨra, maa akadoma fʉʉrʉ mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya. Aho, akaambʉka na luulwii, maa akiikala. 30 Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkʉʉja na kʉrɨ Yéesu. Ɨyo mpuka yareetáa vivete, vahoku, vimumu, vaantʉ ˆvarɨ na mawʉlʉ na mɨkono sɨ ˆɨrɨ nkaasʉ na valwɨ́ɨrɨ vɨɨngɨ ˆvarɨ foo, maa vakavalaarya mawulwii ya Yéesu, ne akavahorya. 31 Avo vaantʉ vakahwaalala maatʉkʉ vii, ˆvakoone vimumu voolʉʉsɨka, vivete na vaantʉ ˆvarɨ na mawʉlʉ sɨ ˆyarɨ nkaasʉ, vooyeenda na vahoku vookoona. Aho, mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Viisiraéeli, ɨkaanda mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ wa Isiraéeli.

Yéesu Yoovariisha Vaantʉ Mayana Yanɨ

(Maáriki 8:1-10)

32 Aho, Yéesu akavaanɨrɨra vapooji vaachwe akavasea, “Arumi, noovoonera mbavariri ava vaantʉ, viíkyɨɨre na nɨɨnɨ kwa sikʉ itatʉ na vasiina chóorya tʉkʉ. Nɨɨnɨ sɨ noosaaka kʉvateengʉla vatamanye viintʉ ˆvarɨ na njala tʉkʉ, sa vadɨɨre yɨrɨka njirii.” 33 Vapooji vaachwe vakamʉsea, “Hai tʉrɨ fumya chóorya cho viikutya vaantʉ voosi ava aha nyikii?” 34 Yéesu akavuurya, “Mɨkáate ɨngaɨ mwatɨɨte?” Novo vakasea, “Tatɨɨte mɨkáate mufungatɨ na fisoompa fiduudi fingaɨ vii.” 35 Aho, Yéesu akalairirya vaantʉ viikale ɨsɨ. 36 Akatoola ɨra mɨkáate mufungatɨ na fira fisoompa, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akabendʉlabendʉla, akava yoovaheera vapooji vaachwe. Novo vakatuuba vaheera vaantʉ. 37 Vaantʉ voosi vakarya, vakiikuta. ˆVakahʉmʉle, vakatoorera mabéendʉ ya mɨkáate ˆɨchɨ́hɨɨre, vakamemya vikápu mufungatɨ. 38 Vaantʉ ˆvaarya nɨ vaantʉ valʉme* mayana yanɨ (4,000) kʉreka vaantʉ vaki na vasinga. 39 Yéesu ˆakiiteengʉle na vaantʉ, akaambʉka mashʉ́wa, maa akadoma na Magádaanii.

16

Mafarisáayo na Masadukáayo Voosaaka Valaɨrwe Isháara

(Maáriki 8:11-13; Lʉ́ka 12:54-56)

1 Mafarisáayo na Masadukáayo vakʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa vakaanda mʉyera, voomʉloomba avalaɨre isháara fuma kurumwii. 2 Yéesu akavasea, “Koonɨ kyʉʉlwa chɨɨ́ngɨɨre mwaséaa, ‘Lomʉtóondo kweera kʉrɨ vyabooha sa kurumu kwiiyériirye.’ 3 Na namʉtóondo mwaséaa, ‘Isikʉ mbula vaa ɨrɨ, sa kurumu kwasárɨre na kwiikúbutiirye.’ Nyuunyu mwamányire taanga viintʉ vya kurumu kwa ˆvyeene ko koonekana, maa kaa, kʉtaanga isháara ja mpɨɨndɨ iji sɨ mwamányire tʉkʉ. 4 Mbyaala mbɨ ya vaantʉ ˆvayéendaa na vaki va vaantʉ, sɨ moosaaka kʉmʉtaanga Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, noo ˆchooreka mooloomba isháara! Sɨ mʉrɨ heewa isháara tʉkʉ, maa kaa, ɨra isháara ya Yóona mʉláali na mʉtwe vii.” Aho, Yéesu akavareka, maa akalooka na vapooji waachwe.

Ʉsasɨ wa Mafarisáayo na Masadukáayo

(Maáriki 8:14-21)

5 Vapooji vaachwe vakafɨrɨra iriva, vakava varímiirye sʉmʉla mɨkáate. 6 Aho, Yéesu akavasea, “Mʉlaange neeja mʉnehe ʉsasɨ wa Mafarisáayo na wa Masadukáayo.” 7 Vapooji vakaanda kwiiruta ndihi voovo kwa voovo voosea, “Alúusire jei sa viintʉ sɨ taréetire mɨkáate.” 8 Yéesu akataanga, kwiiruta kwaavo ndihi, maa akavasea, “Nyuunyu kuruma kwaanyu kuduudi, sa che mookiiruta ndihi nyuunyu kwa nyuunyu, sa viintʉ musiina mɨkáate? 9 Mʉkaarɨ sɨ mʉnataanga vii tʉkʉ wʉʉ? Sɨ mookʉmbʉkɨra ɨra mɨkáate ɨsaano ˆyarɨɨwa nɨ vaantʉ mayana yasaano (5,000), na nɨ makápu yangaɨ mwatoorera ya mabéendʉ ya mɨkáate tʉkʉ wʉʉ? 10 Na ɨra mɨkáate mufungatɨ ˆyarɨɨwa nɨ vaantʉ mayana yanɨ (4,000), nɨ makápu yangaɨ mwatoorera ya mabéendʉ ya mɨkáate? 11 Sa che sɨ mootaanga sɨ nalúusire masáare ya mɨkáate tʉkʉ? Laangi neeja, nehi ʉsasɨ wa Mafarisáayo na Masadukáayo!” 12 Aho, vapooji vakataanga Yéesu sɨ aseáa valaange neeja ʉsasɨ wa mɨkáatii tʉkʉ, maa kaa, valaange neeja ukiindya wa Mafarisáayo na wa Masadukáayo.

Peéteri Yoomuruma Yéesu nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ

(Maáriki 8:27-30; Lʉ́ka 9:18-21)

13 Aho, Yéesu akadoma na ɨsɨ ya Kaisaría Filíipi. ˆAkafike ʉko, Yéesu akavuurya vapooji vaachwe yoosea, “Vaantʉ vaséaa Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ ani?” 14 Vakasea, “Vamwɨ vaséaa ʉrɨ Yooháani Mʉbatisáaji, vɨɨngɨ Elía na vɨɨngɨ Yeremía au ʉmwɨ wa valáali na mʉtwe.”

15 Aho, akavuurya, “Ha nyuunyu mwaséaa ndɨrɨ ani?” 16 Simóoni Peéteri akamʉsea, “Weewe nɨ Masía, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ nkaasʉ.” 17 Aho, Yéesu akamʉsea, “Watalariwa weewe Simóoni mwaana wa Yóona, sa isáare ɨrɨ sɨ ʉtʉ́ʉnʉkʉrɨɨrwe nɨ mʉʉntʉ tʉkʉ, maa kaa, nɨ Taáta waanɨ wa kurumwii. 18 Nɨ kuwyɨɨra niise, weewe noo Peéteri, na mweeri ya mwaalaliwye* ʉhʉ, kiimya ndɨrɨ mpuka ya vaantʉ vaanduma, baa ngururu ja Ntarii sɨ jiri daha kwiisiinda tʉkʉ. 19 Kʉheera ndɨrɨ fʉngʉ́wo ja Ʉtemi wa Kurumwii. Isáare roroosi ˆʉrɨ chuunga aha weerwii kwa irina raanɨ, kʉva rɨrɨ rachúungirwe kurumwii nɨ Mʉlʉʉngʉ. Na isáare roroosi ˆʉrɨ chʉngʉla aha weerwii kwa irina raanɨ, kʉva rɨrɨ rachʉ́ngwɨɨrwe kurumwii nɨ Mʉlʉʉngʉ.”✡ 20 Aho, Yéesu akavakaanʼya vapooji vaachwe karɨ vamuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi yeeye nɨ Masía tʉkʉ.

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra Uturikiri na Inkwya

(Maáriki 8:31–9:1; Lʉ́ka 9:22-27)

21 Kwaandɨra mpɨɨndɨ ɨyo, Yéesu ajáa aanda vawyɨɨra vapooji vaachwe yoosea nɨ mpaka adome na Yerusaléemu, na ʉko nɨ mpaka apate uturikiri mʉkʉʉlʉ. Ajáa avasea, turikiriwa arɨ nɨ vawosi, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro na nɨ mpaka ʉʉlawe. Sikʉ ya katatʉ nɨ mpaka afʉfʉlwe.

22 Aho, Peéteri akamʉsʉmʉla Yéesu na ivarwii, maa akaanda mʉbaamirirya yoosea, “Mʉkʉ́lʉ, ayo sɨ yarɨ kʉpata sikʉ baa ɨmwɨ vii tʉkʉ!” 23 Yéesu akamʉvalandʉkɨra Peéteri akamʉsea, “Irimʉ! Isunke mbere yaanɨ, wookʉʉnhɨtahɨta, sɨ wookiiririkana masáare ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, wookiiririkana ya vaantʉ.”

24 Aho, Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi yoosaaka aantuube nɨ mpaka iisiite yeemweene, avaale mʉsaláaba waachwe kɨra siikʉ, aantuube. 25 Sa koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi yoosaaka lamurirya nkaasʉ yaachwe, kɨɨtaaha arɨ, maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆyookɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe sa nɨɨnɨ, ʉwo lamurirya arɨ. 26 Kwatɨɨte kʉnáálo che mʉʉntʉ kuturya weerʉ yoosi no kɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe? Bakʉ nɨ kɨɨntʉ che mʉʉntʉ arɨ toola sa nkaasʉ yaachwe? 27 Sa Mwaana wa Mʉʉntʉ kʉʉja arɨ na nkongojima ya Taáta na mirimʉ miija, aho kʉmʉrɨha arɨ kɨra mʉʉntʉ kwa kɨra ˆatʉmama. 28 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, vamwaarɨ vɨɨngɨ viímire aha, sɨ varɨ kukwya tʉkʉ mpaka vamoone Mwaana wa Mʉʉntʉ yookʉʉja Ʉtemii waachwe.”

17

Yéesu Yoovalandʉka Buuwo

(Maáriki 9:2-13; Lʉ́ka 9:28-36)

1 Sikʉ mʉsasatʉ ˆjikalooke, Yéesu akamʉsʉmʉla Peéteri, Yaakúupu na mwaanaavo Yooháani, maa akaambʉka novo na luulwii ncholwii kijiraawii. 2 Mpɨɨndɨ vajáa ʉko, akavalandʉka buuwo mbere yaavo. Kisho chaachwe kɨkalava ja mwaasʉ na ɨngo jaachwe jikava njerʉ chwee, ja kɨweerʉ cha mwaasʉ. 3 Koonka, Mʉ́sa na Elía vakavafʉmɨra, maa vakalʉʉsɨka ne. 4 Aho, Peéteri akamʉsea Yéesu, “Aaɨ Mʉkʉ́lʉ, vyabooha tʉveere haaha aha. Ndekera njeenge vivaanda vitatʉ, kɨmwɨ chaako, kɨmwɨ cha Mʉ́sa na kɨmwɨ cha Elía.”

5 Viintʉ Peéteri ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka, ichu ˆroolava rɨkavawɨɨkɨra. Sawúti ɨkafuma aho ichwii yoosea, “Ʉhʉ nɨ Mwaana waanɨ ˆnamweenda, ˆneériwaa mʉtɨma nɨ yeeye, mʉteereri yeeye.” 6 Vara vapooji ˆvakateere jeyyo, vakalaala ɨsɨ na ɨnda nɨ woowa. 7 Maa kaa, Yéesu akʉʉja, akavasaasya, maa akavasea, “Inuki. Koofi tʉkʉ.” 8 Avo vapooji ˆvakiinule miiso, vakamoona Yéesu yeemweene, sɨ vamoona mʉʉntʉ wɨɨngɨ tʉkʉ. 9 Mpɨɨndɨ ˆvagiritáa fuma luulwii, Yéesu akavalairirya yoosea, “Karɨ mumuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi masáare aya tʉkʉ, fʉʉrʉ sikʉ Mwaana wa Mʉʉntʉ ˆarɨ fʉfʉka fuma inkwyii.”

10 Vapooji vajáa vamuurya, “Sa che vakiindya va Miiro vaséaa nɨ mpaka Elía ʉʉje ta?” 11 Yéesu ajáa avasea, “Nɨ kɨmáárɨ Elía nɨ mpaka ʉʉje ta avɨɨke neeja masáare yoosi. 12 Maa kaa, nɨ kʉvawyɨɨra niise, Elía ahʉmʉla kʉʉja, novo sɨ vamʉtaanga tʉkʉ, na vamʉbweeyyirya ʉvɨ ja ˆvyeene vasaaka. Viivyo Mwaana wa Mʉʉntʉ tamanya iise noo turikiriwa mɨkonwii yaavo.” 13 Aho, vapooji vakataanga nɨ lʉʉsɨkɨra aarɨ masáare ya Yooháani Mʉbatisáaji.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉtavana ˆArɨ na Murimʉ Mʉvɨ

(Maáriki 9:14-29; Lʉ́ka 9:37-43)

14 Yéesu na vapooji vaachwe ˆvakagirite fuma luulwii, vakafika kʉʉntʉ ˆkʉjáa na ɨra mpuka ya vaantʉ. Mʉʉntʉ ʉmwɨ akamʉdomera Yéesu, akachwaama mbere yaachwe yoosea, 15 “Mʉkʉ́lʉ, mʉlaange mwaana waanɨ na riiso ra wʉʉja. Yeeye atɨɨte kiinkwiisha ˆchamutúrikiryaa maatʉkʉ vii. ˆKarɨ foo chamʉváyyaa mootwii na mpɨɨndɨ jɨɨngɨ luujii. 16 Namʉréetire na kwa vapooji vaako vamʉhorye, maa kaa, vasíindirwe.”

17 Aho, Yéesu akavasea, “Aka! Ɨhɨ mbyaala sɨ irúmaa na yakɨɨkana. Niikale na nyuunyu mpaka naadi? Na nɨvayimirirye mpaka naadi? Hoonɨ mʉreeti na aha.” 18 Aho, Yéesu akʉʉyamirirya ʉra murimʉ mʉvɨ, maa ʉkafuma na hahara mʉtavana akahola.

19 Mpɨɨndɨ ˆkʉjáa kusiina vaantʉ, vapooji vakadoma na kʉrɨ Yéesu, maa vakamuurya kʉnʉ varɨ vooveene voosea, “Sa che suusu tasíindirwe kʉʉseyya ʉra murimʉ mʉvɨ?” 20 Yéesu akavasea, “Sa viintʉ kuruma kwaanyu nɨ kudúúdi. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, koonɨ kuruma kwaanyu kʉrɨ kudúúdi ja mpeke nduudi ya haradáali, sea mʉrɨ lʉʉlʉ ʉlʉ, ‘Isunke aha ʉdome na kʉra na kwiisʉnka lʉrɨ.’ Kʉrɨ nyuunyu kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ vasiinda tʉkʉ. 21 [Maa kaa, murimʉ mʉvɨ ja ʉhʉ sɨ mʉrɨ daha kuukibirya bila yoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, no kiirekya kurya tʉkʉ.]”

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra kei Inkwya na Ʉfʉfʉ́ʉko Waachwe

(Maáriki 9:30-32; Lʉ́ka 9:43-45)

22 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa na vapooji vaachwe ʉko Galiláaya, ajáa avasea, “Mwaana wa Mʉʉntʉ valandʉkwa iise avɨɨkwe mɨkonwii ya vaantʉ, 23 kʉmʉʉlaa varɨ, maa kaa, sikʉ ya katatʉ fʉfʉlwa arɨ.” Vapooji vaachwe ˆvakateere jeyyo, vakavisʉʉla maatʉkʉ vii.

Kʉrɨha Kóodi ya Kaaya Njija

24 Yéesu na vapooji vaachwe ˆvakafike múuji wa Kaperenáumu, vasaankanʼyi kóodi ya Kaaya Njija ya Ijʉva✡ vakʉʉja na kʉrɨ Peéteri, maa vakamuurya, “Eri, mukiindya waanyu sɨ arɨ́haa kóodi ya Kaaya Njija?” 25 Peéteri akavasea, “Hɨɨ, arɨ́haa.” Peéteri ˆakahɨndʉke na kaayii, baa sɨ analʉʉsa chochoosi, Yéesu akava wa ncholo kʉlʉʉsɨkɨra isáare ra kóodi. Akamuurya Peéteri, “Simóoni,* weewe joolɨ wookoona? Vatemi va ɨhɨ weerʉ vasáankanʼyaa kóodi fuma kwa vaana vaavo, bakʉ fuma kwa vaantʉ vɨɨngɨ?” 26 Peéteri akamʉsea, “Fuma kwa vaantʉ vɨɨngɨ.” Yéesu akamʉsea, “Koonɨ nɨ jeyyo, vaana varekerwa vadɨɨre kʉrɨha kóodi. 27 Maa kaa, sa tʉdɨɨre kʉvakalarya, doma na irivii ʉkawʉmɨre ndowáno. Soompa ya ncholo ˆʉrɨ kwaata, asamya mʉlomo waachwe, shaana ʉrɨ mpía mʉlomwii waachwe. Toola ɨyo mpía, doma kwaavo, ʉkarɨhe kóodi yaanɨ na yaako.”

18

Ani nɨ Mʉkʉ́ʉ́lʉ Ʉtemii wa Kurumwii

(Maáriki 9:33-37; Lʉ́ka 9:46-48)

1 Mpɨɨndɨ jira, vapooji vajáa vʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa vakamuurya, “Eri, nɨ ani noo mʉkʉʉlʉ kʉlookya voosi Ʉtemii wa Kurumwii?” 2 Aho, Yéesu akamwaanɨrɨra musinga muduudi, akamwiimya katɨkatɨ yaavo, 3 maa akavasea vapooji vaachwe, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, koonɨ sɨ mʉválandukire mʉve ja vasinga vaduudi, kɨkomi sɨ mʉrɨ kɨɨngɨra vii tʉkʉ Ʉtemii wa Kurumwii. 4 Sa jeyyo, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kiikiimya na ɨsɨ ja ʉhʉ musinga, noo mʉkʉʉlʉ kʉlookya voosi Ʉtemii wa Kurumwii. 5 Yoyoosi ˆarɨ mʉteengya musinga muduudi ja ʉhʉ kwa irina raanɨ, va arɨ yookʉʉnteengya nɨɨnɨ.

Kʉvahaanda Vɨɨngɨ Vabweeyye Ʉvɨ

(Maáriki 9:42-48; Lʉ́ka 17:1-2)

6 Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ arɨ mʉhaanda ʉmwɨ wa ava vadúúdi ˆvaanduma atʉmame ʉvɨ, nɨ pwee kwaachwe achʉʉngɨrwe lwaala nkiingwii yaachwe, aburukiriwe katɨ na katɨ ya mayɨya. 7 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ weerʉ sa yara masáare ˆyaháandaa vaantʉ vabweeyye ʉvɨ. Kʉyerwa nɨ mpaka kʉʉje vii, maa kaa, nɨ mpolaɨ kwa ʉra mʉʉntʉ, ʉra ˆyooreeta ʉko kʉyerwa. 8 Koonɨ iyaanja au ijeo raako rakʉháandire ʉbweeyye ʉvɨ, dʉmʉla ʉrɨfweite na kʉlɨ. Nɨ pwee yaako wɨɨngɨre nkaaswii, ʉrɨ iduúmu au ikoónchi kʉlookya kɨɨngɨra mootwii sɨ ˆurímaa wa sikʉ ˆjisiina ʉhero ʉrɨ na mayaanja yavɨrɨ na majeo yavɨrɨ. 9 Na koonɨ riiso raako rakʉháandire ʉbweeyye ʉvɨ, rɨnonkole ʉrɨfweite na kʉlɨ. Nɨ pwee yaako wɨɨngɨre na nkaaswii, ˆʉrɨ ipoócho kʉlookya kʉfweitɨrwa na mootwii wa Jehénamu ˆʉrɨ na miiso yoosi.

Lusímo lwa Muundi ˆYataahɨka

(Lʉ́ka 15:3-7)

10 Mʉlaange neeja, karɨ musínanalaa ʉmwɨ wa ava vadúúdi tʉkʉ, sa nɨ kʉvawyɨɨra niise, mirimʉ yaavo miija, sikʉ joosi yoónaa kisho cha Taáta waanɨ wa kurumwii. [ 11 Sa Mwaana wa Mʉʉntʉ ʉʉja jo saakɨra no lamurirya kɨra ˆcharɨmɨra.] 12 Joolɨ mookoona? Koonɨ ʉmwɨ waanyu arɨ na muundi makumi ikimi (100), na muundi ɨmwɨ yarɨ́mɨɨre, che arɨ bweeyya? Sɨ arɨ reka jira muundi makumi keenda na keenda (99) luulwii, adome akasaake ɨra ɨmwɨ ˆyatáahikire tʉkʉ wʉʉ? 13 ˆArɨ kɨɨpata, kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kʉva arɨ na cheerʉ maatʉkʉ vii sa ɨyo muundi ɨmwɨ kʉlookya viintʉ ˆavyeéndaa sa jira muundi makumi keenda na keenda sɨ ˆjarɨ́mɨɨre. 14 Viivyo, Taáta waanyu wa kurumwii sɨ asáakaa baa ʉmwɨ wa ava vadúúdi arɨmɨre tʉkʉ.

Mʉndʉʉ Waako Koonɨ Ahóniirye

15 Koonɨ mwaanaanyu ahóniirye kwaako, doma ʉkamʉwyɨɨre ʉvɨ waachwe, ʉve weewe na yeeye vii. Koonɨ akʉtéɨɨre, ʉmʉpátire mʉndʉʉ waako kei. 16 Maa kaa, koonɨ sɨ akʉtéɨɨre, tamanya na mʉʉntʉ wɨɨngɨ ʉmwɨ au vavɨrɨ, sa ‘Kɨra kɨloongi lamʉlwa kɨrɨ kwa vooni vavɨrɨ au vatatʉ.’✡ 17 Koonɨ asíitire vateera avo, wyɨɨra mpuka yaako ya vaantʉ ˆvaanduma. Koonɨ asíitire kʉvateerera vaantʉ ˆvaanduma, mʉbweeyye kwaako ja mʉʉntʉ sɨ ˆamʉmányire Mʉlʉʉngʉ au ja mʉsaankanʼyi kóodi.

18 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, isáare roroosi ˆmʉrɨ chuunga aha weerwii, kʉva rɨrɨ rachúungirwe kurumwii nɨ Mʉlʉʉngʉ. Na isáare roroosi ˆmʉrɨ rɨchʉngʉla aha weerwii, kʉva rɨrɨ rachʉ́ngwɨɨrwe kurumwii nɨ Mʉlʉʉngʉ.✡ 19 Kei kɨmaarɨ noovawyɨɨra, koonɨ vaantʉ vavɨrɨ viirʉ́mɨɨre aha weerwii kwa isáare roroosi ˆvarɨ loomba, Taáta waanɨ wa kurumwii vaheera arɨ. 20 Sa hohoosi hara ˆvarɨ kiijiinga vaantʉ vavɨrɨ au vatatʉ kwa irina raanɨ, nɨɨnɨ kʉva ndɨrɨ hamwɨ novo.”

Kʉsea Yasírire

21 Aho, Peéteri akʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa akamuurya, “Mʉkʉ́lʉ, mwaaniitʉ aahonerye kangaɨ na ntuube mʉsea yasírire? Eri, baa fʉʉrʉ mufungatɨ wʉʉ?” 22 Yéesu akamʉsea, “Sɨ nookʉsea mara mufungatɨ vii tʉkʉ, maa kaa, mufungatɨ mara makumi mufungatɨ (7x70).”*

Lusímo lwa Mʉtʉmami sɨ ˆAséaa Yasírire

23 “Sa jeyyo, Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na lusímo ʉlʉ. Mʉtemi ʉmwɨ asaakáa sʉmʉla mpía jaachwe ˆngʼeene adaayyáa fuma kwa vatʉ́mwa vaachwe. 24 ˆAkaande ʉwo mʉrɨmo, akareterwa mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa na noongwa ya taláanta† mayana ikimi rɨmwɨ (10,000). 25 Ʉwo mʉtʉ́mwa akava asiina cho rɨha tʉkʉ. Sa jeyyo, mweenenyuumba waachwe akalamʉla avawe iyoombe yeeye, muki waachwe, vaana vaachwe, na viintʉ vyaachwe vyoosi sa ɨyo noongwa ɨrɨhwe. 26 Aho, ʉra mʉtʉ́mwa akachwaama mbere yaachwe, akamʉsea, ‘Ee Mʉkʉ́lʉ, yimirirya, kʉrɨha ndɨrɨ noongwa yaako yoosi.’ 27 Mʉtemi akamoonera mbavariri, akasea ɨra noongwa yasírire, maa akamʉrekera alooke. 28 Maa kaa, ʉra mʉtʉ́mwa ˆakafike weerwii, akalʉmana na mʉtʉ́mwa mwiiwaachwe ˆmweene ajáa na noongwa yaachwe ya mpía ja dináari igana rɨmwɨ (100). Aho, akamʉkwaata, maa akamukurukanʼya nkiingwii kʉnʉ yoomʉsea, ‘Rɨha noongwa yaanɨ!’ 29 Ʉra mʉtʉ́mwa mwiiwaachwe akachwaama, akiilomboola yoosea, ‘Nookʉloomba yimirirya, rɨha ndɨrɨ noongwa yaako yoosi vʉʉ.’ 30 Ʉra mʉtʉ́mwa akasiita gɨgɨrɨ. Aho, akatamanya noo mʉvɨɨka mʉnyololwii mpaka arɨhe noongwa yoosi. 31 Vatʉ́mwa viivaachwe ˆvakoone ˆcheene ʉwo mʉtʉ́mwa amʉbwéeyyiriirye mwiiwaachwe, vakakalala maatʉkʉ vii, maa vakɨɨta muwyɨɨra mweenenyuumba waavo ˆcheene kɨfʉ́mɨɨre.

32 Mʉtemi akamwaanɨrɨra ʉra mʉtʉ́mwa, maa akamʉsea, ‘Weewe ʉrɨ mʉtʉ́mwa mʉvɨ. Nɨɨnɨ naséire noongwa yaako yasírire sa wʉʉnóombire. 33 Eri, sɨ vyaasaakwa baa weewe ʉmʉlaange mwiiwaako na riiso ra wʉʉja ja ˆvyeene nɨɨnɨ nakʉláangire na riiso ra wʉʉja tʉkʉ wʉʉ?’

34 Aho, mʉtemi na nkalari akamʉtwaala ʉra mʉtʉ́mwa na mʉnyololwii, ʉko aturikiriwe mpaka arɨhe noongwa yoosi vʉʉ.

35 Viivyo baa Taáta waanɨ wa kurumwii arɨ vabweeyyirya kɨra ʉmwɨ waanyu koonɨ sɨ amʉséire mwiiwaachwe yasírire na mʉtɨma waachwe woosi.”

19

Kusiita Muki

(Maáriki 10:1-12)

1 Yéesu ˆakamarikirye kʉlʉʉsɨka masáare aya, akalooka fuma Galiláaya, akatamanya fʉʉrʉ ɨsɨ ya Yudéea nyambʉko ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani. 2 Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkamutuuba, ʉko akavahorya.

3 Vamwɨ va Mafarisáayo vakʉʉja noo mʉyera. Vakamuurya voosea, “Eri, Miiro yaruma mʉʉntʉ kʉmʉreka muki waachwe sa kɨɨntʉ chochoosi wʉʉ?” 4 Akuuyirya akavasea, “Sɨ mʉnasoma tʉkʉ wʉʉ? Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, aho ncholo, Mʉʉ́mba ‘ajáa avʉʉmba mʉʉntʉ mʉlʉme na mʉʉntʉ muki,’✡ 5 ne akasea, ‘Sa jeyyo, mʉʉntʉ mʉlʉme avarékaa vala íyo na taáta waavo, akava kɨɨntʉ kɨmwɨ na muki waachwe, novo vavɨrɨ kʉva varɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ.’✡ 6 Sa jeyyo, sɨ varɨ kʉva vavɨrɨ tʉkʉ, nɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ. Jeyyo, ˆcheene akɨlʉmanʼya Mʉlʉʉngʉ, mʉʉntʉ sɨ arɨ nanʉkʉla tʉkʉ.”

7 Aho, vakamʉsea, “Sa che de Mʉ́sa atʉrʉmɨra kʉmwaandɨkɨra muki taláka no mʉreka?”✡ 8 Yéesu akavasea, “Mʉ́sa avarekera mʉndooreka vadala vaanyu, sa ʉfafu wa mɨtɨma yaanyu. Maa kaa, keende aho ncholo sɨ vijáa jeyyo tʉkʉ. 9 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ musiita muki waachwe koonɨ sɨ sa kʉyeenda na mʉlʉme wa mʉʉntʉ, maa aloole muki wɨɨngɨ, ʉwo kʉva arɨ yooyeenda na muki wa mʉʉntʉ.”

10 Aho, vapooji vaachwe vakamʉsea, “Koonɨ noo ˆviri jeyyo kwa muki na mʉlʉme, nɨ vyaangʉ kʉdɨɨra kʉloola!” 11 Yeeye akavasea, “Sɨ voosi varɨ daha ruma ukiindya ʉhʉ tʉkʉ, maa kaa, vara ˆvaámbiririwaa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 12 Vaantʉ vɨɨngɨ vavyaalwa matowáashi, vɨɨngɨ vabweeyyiwa matowáashi nɨ vaantʉ, na vɨɨngɨ valamʉla kʉva matowáashi sa Ʉtemi wa Kurumwii. Ʉra ˆarɨ daha hokera ukiindya ʉhʉ nɨ ʉʉhokere.”

Yéesu Yoovatalarya Vasinga

(Maáriki 10:13-16; Lʉ́ka 18:15-17)

13 Aho, vasinga vaduudi vakareetwa na kʉrɨ Yéesu sa avavɨkɨre mɨkono yaachwe na avaloombere. Maa kaa, vapooji vaachwe vakavaamirirya vara vaantʉ ˆvavareetáa. 14 Yéesu akavasea, “Vareki vasinga vaduudi vʉʉje na kʉrɨ nɨɨnɨ, karɨ mʉvakɨtɨre tʉkʉ! Sa Ʉtemi wa Kurumwii nɨ sa vaantʉ ˆvarɨ ja ava vasinga.” 15 Aho, Yéesu akavatalarya avo vasinga, maa akiinʉka aho haantʉ.

Kʉheewa Nkaasʉ ya Sikʉ ˆJisiina Ʉhero

(Maáriki 10:17-31; Lʉ́ka 18:18-30)

16 Haaha, mʉʉntʉ ʉmwɨ akʉʉja na kʉrɨ Yéesu, maa akamuurya, “Mukiindya, nɨ kɨɨntʉ che kiija ndɨrɨ bweeyya sa mpokere nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero?” 17 Yéesu akamʉsea, “Sa che wookuunjurya kɨɨntʉ kiija? Kwatɨɨte ʉmwɨ vii noo mʉʉja. Koonɨ woosaaka ʉpate nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, kwaatya ndairiri jaachwe.” 18 Ʉwo mʉʉntʉ akamuurya, “Ʉlairiri ʉrɨkwɨ?” Yéesu akamʉsea, “Karɨ wʉʉ́laa tʉkʉ, karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ, karɨ wiívaa tʉkʉ, karɨ ʉlóngowereryaa mʉʉntʉ tʉkʉ, 19 ʉvanyemye vala íyo na taáta waanyu, na mweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo.”✡

20 Ʉwo mʉtavana akamʉsea, “Ayo yoosi nayakwaatya, che kei chookeeheka kʉrɨ nɨɨnɨ?” 21 Yéesu akamʉsea, “Koonɨ woosaaka ʉve usiina ˆchakeeheka kwaako, tamanya ʉkavae iyoombe máari ˆʉrɨ nojo na mpía ˆʉrɨ turya ʉvaheere vakɨva. Jeyyo, turya ʉrɨ máari ya kɨkomi ya mberii kurumwii. Aho, yeenda wuuntuube.” 22 Ʉwo mʉtavana ˆakateere jeyyo, akiirya mʉtɨma, maa akalooka, sa nɨ musúngaati maatʉkʉ vii ajáa.

23 Aho, Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kʉva viri vyafafa maatʉkʉ vii kwa vasúngaati kwɨɨngɨra Ʉtemii wa Kurumwii. 24 Kei nɨ kʉvawyɨɨra niise, nɨ vyaangʉ ngamɨ́a kʉtweera na ihengerii ra sinkeni kʉlookya musúngaati kwɨɨngɨra na Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ.” 25 Vapooji ˆvakateere ayo, vakatʉlʉvalatʉlʉvaala, maa vakamʉsea, “Nɨ ani de ˆarɨ daha lamuririwa?” 26 Yéesu akavatuurirya miiso, maa akavasea, “Kwa vaantʉ sɨ vidáhɨkaa tʉkʉ, maa kaa, kwa Mʉlʉʉngʉ viintʉ vyoosi vyadáhɨkaa.”

27 Aho, Peéteri akamʉsea, “Laanga! Suusu tareka kɨra kɨɨntʉ tʉkakutuuba. Che tʉrɨ turya?” 28 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mpɨɨndɨ viintʉ vyoosi ˆviri bweeyyiwa ufya, Mwaana wa Mʉʉntʉ kiikala arɨ ichuumbii ra kɨtemi ra nkongojima. Na nyuunyu vara ˆmuuntúubaa, kiikala mʉrɨ machuumbii ikimi na yavɨrɨ moojilamʉrɨra nkolo ikimi na ivɨrɨ ja Isiraéeli.✡ 29 Na kɨra mʉʉntʉ ˆareka nyuumba, au vaanaavo, au marʉʉmbʉ, au taáta, au íyo, au vaana, au mawʉnda sa nɨɨnɨ, hokera arɨ mara igana rɨmwɨ (100) kʉlookererya, na hokera arɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 30 Maa kaa, vara va ncholo veera varɨ mukirii, na vara va mukirii kʉva varɨ va ncholo.

20

Lusímo lwa Vatʉmami Iwundii ra Mɨsabíibu

1 Ʉtemi wa Kurumwii, wiifwɨ́ɨne na mʉʉntʉ ˆajáa na iwʉnda ra mɨsabíibu. Ʉwo ajáa afuma namʉtóondo noo saaka vibarʉ́wa sa iwundii kwaachwe. 2 Akiirʉmɨra novo kʉvarɨha mpía ya dináari ɨmwɨ kwa sikʉ, maa akavatwaala na iwundii raachwe ra mɨsabíibu.

3 Mpɨɨndɨ jo yʉʉrɨra ngʼoombe, akafuma, akashaana vɨɨngɨ viímire isóokwii baa mʉrɨmo tʉkʉ. 4 Akavasea, ‘Baa nyuunyu tamanyi na iwundii raanɨ ra mɨsabíibu mʉkatʉmame, na nɨɨnɨ varɨha ndɨrɨ kɨra ˆcheene Miiro yaruma.’ 5 Jeyyo vakatamanya. Ʉwo mweeneiwʉnda akafuma kei mpɨɨndɨ ja mpoloonge, na mpɨɨndɨ ja cháámuusi, akabweeyya vivira. 6 Baa mpɨɨndɨ jo fyʉʉla ngʼoombe akafuma kei. Aho isóokwii, akashaana vaantʉ vɨɨngɨ viímire, maa akavuurya, ‘Sa che mwiímire aha chobu baa mʉrɨmo tʉkʉ?’ 7 Novo vakamʉsea, ‘Sa kusiina mʉʉntʉ ˆatʉhɨ́ɨre mʉrɨmo tʉkʉ.’ Yeeye akavasea, ‘Baa nyuunyu tamanyi mʉkatʉmame iwundii raanɨ ra mɨsabíibu.’

8 ˆƗkafike niiwʉlo, mweeneiwʉnda ra mɨsabíibu akamʉsea mʉtʉmami ˆɨɨ́mɨrɨraa vatʉmami vaachwe, ‘Vaanɨrɨre vatʉmami voosi ʉvarɨhe mʉsáala waavo. Waandɨre na ʉra ˆakíimikiriirye fʉʉrʉ ʉra wa ncholo.’ 9 Vara vatʉmami ˆvajáa vaheewa mʉrɨmo mpɨɨndɨ jo fyʉʉla ngʼoombe, kɨra mʉʉntʉ akarɨhwa mpía ya dináari ɨmwɨ. 10 Vara va ncholo ˆvakʉʉje, vakiisea rɨhwa varɨ ˆjiri foo kʉlookya vara vɨɨngɨ. Maa kaa, kɨra mʉʉntʉ akarɨhwa mpía ya dináari ɨmwɨ. 11 Vakahokera mpía jaavo, maa vakaanda mʉngʼʉʉrɨra mweeneiwʉnda, 12 voosea, ‘Vaantʉ ava ʉvahɨ́ɨre mʉrɨmo mpɨɨndɨ jo fyʉʉla ngʼoombe vatʉ́mamire kwa isaa rɨmwɨ vii. Ha de joolɨ ʉvaríhire hamwɨ na suusu ˆtayímiriirye uruto wa mʉrɨmo na ivááva ra mwaasʉ chobu?’

13 Aho, ʉra mweeneiwʉnda akamʉsea ʉmwɨ waavo, ‘Kɨjeengi, sɨ nakʉkwáatire matu tʉkʉ! Eri, sɨ twaarɨ twiirʉ́mɨɨre marɨho ya mpía ya dináari ɨmwɨ tʉkʉ wʉʉ? 14 Sʉmʉla kɨra ˆkɨkʉtéire, wiitamanyirye. Nɨɨnɨ nalámwɨɨre kʉmʉheera ʉhʉ akíimikiriirye hamwɨ na weewe. 15 Eri, Miiro sɨ yaruma nɨɨnɨ kutumia máari jaanɨ ja ˆvyeene noosaaka tʉkʉ wʉʉ? Eri, wookoona ʉsʉʉngʉ sa viintʉ nɨɨnɨ naboohya ɨnda wʉʉ?’ ” 16 Yéesu akamʉsea, “Jeyyo, vara va mukirii, kʉva varɨ va ncholo, na vara va ncholo, kʉva varɨ mukirii.”

Yéesu Yoolʉʉsa Inkwya na Ʉfʉfʉ́ʉko Waachwe lwa Katatʉ

(Maáriki 10:32-34; Lʉ́ka 18:31-34)

17 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆaambʉkáa na Yerusaléemu, ajáa avasʉmʉla vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ na ivarwii. Aho, akavasea, 18 “Nɨ kaambʉka tiise na Yerusaléemu, na Mwaana wa Mʉʉntʉ vɨɨkwa arɨ mɨkonwii ya vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro. Voovo lʉʉsa varɨ irya akwye. 19 Kʉmʉkwaatya varɨ mɨkonwii ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi sa vamʉvae mɨjeléedi na vamuningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye. Maa kaa, sikʉ ya katatʉ fʉfʉka arɨ!”

Kʉloomba kwa Íyo Waala Yaakúupu na Yooháani

(Maáriki 10:35-45)

20 Aho, íyo waala vaana va Sebedáayo akadoma na kʉrɨ Yéesu hamwɨ na vaana vaachwe, akamwiinamɨra, maa akamʉloomba amʉbweeyyirye kɨɨntʉ kɨmwɨ. 21 Yéesu akamuurya, “Che woosaaka?” Ne akasea, “Nooloomba vaana vaanɨ ava vavɨrɨ ʉmwɨ iikale mʉkono waako wa kʉmooso, na wɨɨngɨ mʉkono waako wa kʉlʉme Ʉtemii waako.” 22 Yéesu akamʉsea, “Sɨ wootaanga ˆcheene wooloomba tʉkʉ. Eri, daha mʉrɨ kʉnyweera ndʉvo ˆngʼeene ndɨrɨ nyweera nɨɨnɨ wʉʉ?” Vakasea, “Daha tʉrɨ.” 23 Yéesu akavasea, “Ndʉvo yaanɨ kɨɨnyweera mʉrɨ, maa kaa, kwiikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme na wa kʉmooso sɨ viri vyaanɨ kʉvaheera tʉkʉ. Nkalo ijo nɨ sa vara ˆviimiriwa neeja nɨ Taáta waanɨ.”

24 Vapooji vara vɨɨngɨ ikimi ˆvakateere jeyyo, maa vakavakalarɨra vara vandʉʉ vavɨrɨ. 25 Maa kaa, Yéesu akavaanɨrɨra voosi, maa akavasea, “Mwamányire vakʉ́ʉ́lʉ va vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, vavɨɨ́mɨrɨraa vaantʉ vaavo na ngururu, na vakʉ́ʉ́lʉ vaavo valáɨraa vatɨɨte wiimiriri mweeri yaavo.” 26 Kʉrɨ nyuunyu sɨ noosaaka vive jeyyo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, mʉʉntʉ ˆyoosaaka ave mʉkʉ́ʉ́lʉ kwaanyu, nɨ mpaka ave mʉtʉmami waanyu.✡ 27 Kei, mʉʉntʉ yoyoosi ˆyoosaaka kʉva wa ncholo kwaanyu, nɨ mpaka ave mʉtʉ́mwa waanyu. 28 Viivyo Mwaana wa Mʉʉntʉ sɨ ʉʉja jo tʉmamɨrwa tʉkʉ, maa kaa, ʉʉja sa jɨ avatʉmamɨre vaantʉ, kei atoole nkaasʉ yaachwe kʉva ununuuli sa vaantʉ ˆvarɨ foo.

Yéesu Yoohorya Vahoku Vavɨrɨ

(Maáriki 10:46-52; Lʉ́ka 18:35-43)

29 Mpɨɨndɨ Yéesu na vapooji vaachwe ˆviinʉkáa fuma Yerɨ́ɨko, mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨjáa yavatuuba. 30 Mbarɨmbarɨ ya njɨra, vajáa viíkyɨɨre vahoku vavɨrɨ. ˆVakateere Yéesu yoolooka, vakatʉla isóso voosea, “Yéesu Mweenevyoosi, Sha Daúdi, tʉlaange na riiso ra wʉʉja!” 31 Mpuka ya vaantʉ ɨkavadalavya vareke tʉla isóso, maa kaa, voovo vakadoomererya tʉla isóso voosea, “Ee Sha Daúdi, Mweenevyoosi, tʉlaange na riiso ra wʉʉja aaɨ!” 32 Yéesu akɨɨma, maa akavaanɨrɨra yoosea, “Che moosaaka nɨvabweeyyirye?” 33 Novo vakasea, “Mweenevyoosi, toosaaka toone.” 34 Yéesu akavoonera mbavariri, akavasaasya miiso yaavo. Hahara miiso yaavo yakatʉʉnʉkʉka, novo vakamutuuba.

21

Yéesu Yooteengiwa Yerusaléemu na Siriri

(Maáriki 11:1-11; Lʉ́ka 19:28-40; Yooháani 12:12-19)

1 Yéesu na vapooji vaachwe ˆvakasengerere fika Yerusaléemu, vakafika iturii ra Besifáage, Luulwii lwa Mɨseitúuni. Aho, Yéesu akavatʉma vapooji vaachwe vavɨrɨ, 2 akavasea, “Tamanyi na iturii ˆrɨrɨ aho mbere, na ˆmʉrɨ fika vii shaana mʉrɨ ndákwi ˆyachúungirwe na mwaana waachwe. Jichunguli mʉʉndetere. 3 Koonɨ mʉʉntʉ avuúriirye chochoosi mʉsei, ‘Mweenevyoosi yoojisaaka,’ na ʉwo mʉʉntʉ varekera arɨ chaangʉ.” 4 Masáare aya yafʉmɨra sa masáare ˆyalʉʉswa nɨ mʉláali na mʉtwe yakiimane,

5 “Vawyɨɨre vaantʉ va múuji wa Sayúuni,

laangi Mʉtemi waanyu yookʉʉja!

Ahola na iivérekiirye ndákwi,

ˆngʼeene ɨrɨ hamwɨ na mwaana.”✡

6 Vara vapooji vavɨrɨ vakabweeyya ja ˆvyeene vajáa valáiririiwe nɨ Yéesu. 7 Vakɨɨreeta ɨra ndákwi na mwaana waachwe, vakaala ɨngo jaavo myoongwii ya ijo ndákwi, maa Yéesu akaambʉka. 8 Mpuka nkʉʉlʉ ɨra ˆyamutuubáa vakaala ɨngo njirii na vɨɨngɨ vakatema matáampi ya mɨtɨ, maa vakaala njirii. 9 Vaantʉ vara ˆvajáa vamʉlóngorɨɨre na vara ˆvamutuubáa, vatʉláa isóso voosea,

“Adʉʉmbwe Sha Daúdi,

atalariwa yeeye ˆyookʉʉja kwa irina ra Ijʉva!

Kʉdʉʉmbwe kurumu mweerimweeri.”✡

10 Yéesu ˆakɨɨngɨre Yerusaléemu, múuji woosi ʉkajimbʉka maatʉkʉ vii. Aho, vakaanda kiiyurya, “Ʉhʉ nɨ ani?” 11 Mpuka ya vaantʉ ɨra ˆɨjáa na Yéesu vakavasea, “Ʉhʉ nɨ Yéesu mʉláali na mʉtwe kufuma Nasaréeti múuji wa Galiláaya.”

Yéesu Kaayii Njija ya Ijʉva

(Maáriki 11:15-19; Lʉ́ka 19:45-48; Yooháani 2:13-22)

12 Yéesu akɨɨngɨra waámii ya Kaaya Njija ya Ijʉva, akaanda vakibirya vaantʉ voosi ˆvaváa iyoombe no wʉla viintʉ sa vamʉtoorere Ijʉva. Akakʉndʉla méesa ja vaantʉ ˆvawʉlanáa mpía na akakʉndʉla machuumbi ya vaantʉ ˆvaváa iyoombe njɨva. 13 Aho, akavasea, “Masáarii ˆYarɨ Mpeho vyaandɨkwa, ‘Nyuumba yaanɨ kaanɨrɨrwa ɨrɨ nyuumba yo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ.’✡ Maa kaa, nyuunyu mwɨɨválandwɨɨre ɨkava ‘mpaanga ya viívi.’✡”

14 Vahoku na vivete vajáa vʉʉja na Kaayii Njija na yeeye akavahorya. 15 Maa kaa, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro ˆvakoone viintʉ ˆvihwáalaryaa ˆvyeene Yéesu abweeyyáa, kei na viintʉ vasinga ˆvɨɨmbáa waámii ya Kaaya Njija voosea, “Adʉʉmbwe Mwaana wa Daúdi,” vakakalala. 16 Aho, vakamʉsea, “Eri, sɨ wooteera ˆcheene ava voolʉʉsa tʉkʉ wʉʉ?” Yéesu akavasea, “Hɨɨ. Sɨ mʉnasoma Masáare ˆYarɨ Mpeho ˆcheene yalʉʉsa tʉkʉ wʉʉ? Yalʉʉsa,

‘Kwa mɨlomo ya vaana vaduudi na nkuumbu,

wiikiimanirya dʉʉmbɨ.’✡”

17 Aho, akavareka maa akalooka na weerwii ya múuji fʉʉrʉ iturii ra Besanía kʉʉntʉ ˆalaala uchikʉ ʉwo.

Mʉsaambu Wookʉʉma

(Maáriki 11:12-14, 20-24)

18 Namʉtóondo vii mpɨɨndɨ Yéesu ˆahɨndʉkáa na múujii, akaavwa nɨ njala. 19 Aho, akoona mʉsaambu mbarɨmbarɨ ya njɨra, akʉʉtamanyirya, maa kaa, sɨ ashaana kɨɨntʉ tʉkʉ, akashaana masaambɨ vii. Aho akʉʉsea, “Sɨ ʉkatuungire ndɨɨwa kei vii kaa tʉkʉ!” Haaho, mʉsaambu ʉkanyaamala. 20 Vapooji vaachwe ˆvakoone jei, vakahwaalala maatʉkʉ vii voosea, “Joolɨ vivɨ́ɨre mʉsaambu ʉnyaamale chaangʉ jei?” 21 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, koonɨ mʉvɨ́ɨre na kuruma baa kʉva na kivundu tʉkʉ kʉra mitimii yaanyu, sɨ mʉrɨ daha tʉmama ɨkɨ ˆkɨvɨ́ɨre vii kʉrɨ ʉhʉ mʉsaambu tʉkʉ. Maa kaa, daha mʉrɨ kʉlʉsea ʉlʉ lʉʉlʉ, ‘Kʉʉrɨka ʉkafweitɨrwe mayiyii,’ novyo kʉva viri jeyyo. 22 Chochoosi ˆmʉrɨ loomba mpɨɨndɨ ˆmoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, koonɨ mooruma, kɨpata mʉrɨ.”

Yéesu Yoofoorimwa Lʉvɨro Lwaachwe

(Maáriki 11:27-33; Lʉ́ka 20:1-8)

23 Yéesu ˆakafike Yerusaléemu, akɨɨngɨra na waámii ya Kaaya Njija, maa akaanda kiindya. Aho, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi va Vayahúudi vakʉʉja na kʉʉntʉ ˆakiindyáa, maa vakamuurya, “Nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ wootʉmama aya masáare? Na nɨ ani akʉheera wiimiriri ʉhʉ?” 24 Yéesu akavasea, “Naanɨ kuvuurya ndɨrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ. Koonɨ muúyiirye, naanɨ vawyɨɨra ndɨrɨ nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ nootʉmama aya masáare. 25 Ʉbatíiso wa Yooháani nɨ hai ˆwafuma? Nɨ kurumwii bakʉ kwa vaantʉ?” Vakalʉʉsɨkanʼya voovo kwa voovo voosea, “Koonɨ taséire, ‘Wafuma kurumwii,’ sea arɨ, ‘Haaha amwɨ sɨ mumuruma?’ 26 Maa kaa, koonɨ taséire, ‘Wafuma kwa vaantʉ,’ tookoofa mpuka ya vaantʉ, sa voosi vamuruma Yooháani nɨ mʉláali na mʉtwe wa Mʉlʉʉngʉ.” 27 Sa jeyyo vakamʉsea Yéesu, “Iyaʉ, sɨ tamányire tʉkʉ.” Ne akavasea, “Baa nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ vawyɨɨra nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ nootʉmama aya tʉkʉ.”

Lusímo lwa Vaana Vavɨrɨ

28 “Joolɨ mookoona? Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa atɨɨte vaana vavɨrɨ. Akamʉdomera ndaambere, maa akamʉsea, ‘Mwaana waanɨ, tamanya ʉkatʉmame iwundii ra sabíibu isikʉ.’ 29 Mwaana waachwe akamʉtatʉla yoosea, ‘Sɨ ndɨrɨ doma tʉkʉ!’ Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, akavalandʉla mɨryʉʉngʉ yaachwe akatamanya. 30 Aho, ʉra moosi akamʉdomera mwaana waachwe wɨɨngɨ akamuwyɨɨra vivira. Ʉwo akamʉrʉmɨra yoosea, ‘Taáta tamanya ndɨrɨ,’ maa kaa, sɨ atamanya vii kaa tʉkʉ. 31 Nɨ arɨkwɨ kati ya ava vavɨrɨ ˆatʉmama kɨra ˆcheene taáta waavo asaakáa?” Novo vakamʉsea, “Nɨ ʉra wa ncholo.” Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, vasaankanʼyi kóodi na vahéngeeti voovalongorera kɨɨngɨra na Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ. 32 Yooháani ʉʉja na kwaanyu kʉvoonekya njɨra ya ʉwoloki, nyuunyu sɨ mumuruma tʉkʉ, maa kaa, vasaankanʼyi kóodi na vahéngeeti vamuruma. Baa neembe moona ayo, mpɨɨndɨ ˆjikalooke sɨ mwavalandʉka na mumurume tʉkʉ.

Yéesu Yoovafwaanirirya Vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi na
Varimi Vavɨ

(Maáriki 12:1-12; Lʉ́ka 20:9-19)

33 Teereri lusímo lwɨɨngɨ. Kwajáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa na iwʉnda. Aho iwundii raachwe, ajáa ahaanda mɨsabíibu, akariingirirya lʉkaande, akasiimba iduundu ro fʉʉnchɨra sabíibu so tengenesera diváai na akajeenga kɨvaanda kɨlɨɨhɨ cho rɨndɨrɨra. Aho, akavakojya varimi ɨro iwʉnda, maa yeeye akakera njɨra. 34 Mpɨɨndɨ jo chwa ˆjikafike, akavatʉma vatʉmami vaachwe vakasʉmʉle haantʉ haachwe ha ndɨɨwa fuma kwa avo varimi.

35 Vara vaantʉ ˆvakojiwa vakavakwaata vara vatʉmami, ʉmwɨ vakamʉvaa, wɨɨngɨ vakamʉʉlaa na wɨɨngɨ vakamʉvaa na mawye. 36 Aho, mweeneiwʉnda akatʉma vatʉmami vɨɨngɨ ˆvarɨ foo kʉlookya vara va ncholo, novo vakavabweeyyirya ʉvɨ vivira. 37 Lo kiimikirirya akamʉtʉma mwaana waachwe na kwaavo kʉnʉ yookiisea, ‘Kʉmʉnyemya varɨ mwaana waanɨ.’

38 Maa kaa, vara ˆvakojiwa iwʉnda ˆvakamoone mwaana waachwe vakiiwyɨɨra, ‘Ʉhʉ noo mʉpaari wa ɨrɨ iwʉnda. Hendi tʉmʉʉlae, maa ʉpaari waachwe ʉve wiiswi!’ 39 Jeyyo, vakamʉkwaata, vakamʉfweitɨra na weerwii ya iwʉnda ra mɨsabíibu, maa vakamʉʉlaa.

40 Haaha ˆarɨ kʉʉja mweeneiwʉnda ra mɨsabíibu, nɨ joolɨ arɨ vabweeyya avo vaantʉ avakojya?” 41 Vakamʉsea, “Na nkalari vamala arɨ avo vavɨ! Aho, vakojya arɨ iwʉnda ra mɨsabíibu vaantʉ vɨɨngɨ ˆveene vɨɨndoomʉrɨha ndɨɨwa mpɨɨndɨ jo chwa.” 42 Yéesu akavasea, “Eri, sɨ mʉnasoma Masáare ˆYarɨ Mpeho ˆcheene yalʉʉsa tʉkʉ wʉʉ?

‘Iwye ˆrasiitwa nɨ vajeengi,

ravɨ́ɨre iwye ikʉʉlʉ ra kichurii.

Ijʉva atʉ́mamire isáare ɨrɨ,

noro rabooha na nɨ iyeni maatʉkʉ vii miiswii yiitʉ.’✡

43 Sa jeyyo, nɨ kʉvawyɨɨra niise, Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ seyyiwa ʉrɨ kwaanyu, na heewa varɨ vaantʉ va ɨsɨ jɨɨngɨ ˆveene varɨ daha kʉvyaala ndɨɨwa jaachwe. 44 Kɨra mʉʉntʉ ˆawíjaa mweeri ya iwye ɨrɨ, ngʼenyekangʼenyeka arɨ, na ʉra ˆrɨrɨ muwyɨɨra chɨnɨka arɨ kamwɨ.”✡

45 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Mafarisáayo ˆvakateere símo ja Yéesu, maa vakataanga nɨ voovo joovalʉʉsa. 46 Vakasaaka njɨra yo mʉkwaata, maa kaa, vakoofa ɨra mpuka ya vaantʉ sa vamoonáa ja mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva.

22

Lusímo lwa Ngovi ya Ilóola

(Lʉ́ka 14:15-24)

1 Yéesu akalʉʉsɨka na Mafarisáayo kei kwa símo, akavasea, 2 “Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na mʉtemi ʉmwɨ ˆajáa iimya neeja ngovi ya ilóola ya mwaana waachwe. 3 Akavatʉma vatʉmami vaachwe, vakavaanɨrɨre vara vaantʉ ˆajáa avaláarikire vʉʉje na ngovii, novo vakasiita kʉʉja.

4 Akatʉma vatʉmami vɨɨngɨ kei, akavasea, ‘Vasei vara ˆvaláarikirwe, ngovi yahʉ́mwɨɨre sa nyuunyu, nahʉ́mwɨɨre baa sɨɨnja nkabaako jaanɨ ja ngʼoombe na njɨɨkʉ ˆjanona. Teengi na ngovii.’

5 Vara ˆvaláarikirwe baa sɨ vavikwaatya tʉkʉ, vakiilookera, ʉmwɨ na iwundii kwaachwe, wɨɨngɨ na mirimwii yaachwe. 6 Vɨɨngɨ vakavakwaata vara vatʉmami, vakavabweeyyirya vyavɨɨha na vakavʉʉlaa. 7 Ʉra mʉtemi akakalala maatʉkʉ vii, akatʉma mpuka ya valwi nkoondo vaachwe ɨkavamala vara vʉʉlai, na múuji waavo vakʉʉmala na mooto.

8 Aho, akavasea vatʉmami vaachwe, ‘Ngovi ya ilóola yahʉ́mwɨɨre kiimiwa neeja, maa kaa, vara ˆnavalaarɨka sɨ vavalwa vɨɨma neeja vʉʉje tʉkʉ. 9 Haaha tamanyi na kʉʉntʉ njɨra ˆjalʉmana, mʉmʉlaarɨke kɨra mʉʉntʉ ˆmʉrɨ moona ʉʉje na ngovii.’ 10 Aho, vara vatʉmami vakafuma vakadoma na kʉʉntʉ njɨra ˆjalʉmanɨra, vakavateengya vaantʉ voosi ˆvavashaana, vavɨ na vaaja. Baanka ya ngovi ɨkamema vayeni.

11 Maa kaa, mʉtemi ˆakɨɨngɨre sa avoone vayeni va ngovi, akamoona mʉʉntʉ ʉmwɨ asiina ɨngo ya ngovi ya ilóola. 12 Mʉtemi akamuurya, ‘Kɨjeengi, joolɨ wɨɨ́ngɨɨre na kʉnʉ baa ɨngo ya ngovi tʉkʉ?’ Ʉra mʉʉntʉ ajáa asiina cho lʉʉsa tʉkʉ. 13 Aho, mʉtemi akavasea vatʉmami vaachwe, ‘Muchuungi mɨkono na mawʉlʉ na mʉmʉfweite na weerwii kʉrɨ na kilwiirya, ʉko kʉva kʉrɨ na kɨrɨro no sha mayeo.’ 14 Sa vara ˆvaanɨrɨrwa nɨ foo varɨ, maa kaa, vara ˆvasaawʉlwa nɨ vake.”

Kʉrɨha Kóodi kwa Kaisáari

(Maáriki 12:13-17; Lʉ́ka 20:20-26)

15 Aho, Mafarisáayo vakatamanya, maa vakɨɨta noo kiimya neeja mʉryʉʉngʉ wo mʉkwaata kwa masáare yaachwe mweeneevyo. 16 Vakavatʉma vapooji vaavo hamwɨ na vaantʉ va mʉtemi Heróode voosea, “Mukiindya, takʉmányire weewe nɨ mʉʉntʉ ˆʉlʉ́ʉsaa kɨmáárɨ, na wakíindyaa njɨra ya Mʉlʉʉngʉ kwa kɨmáárɨ baa sɨ ʉláangaa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa mʉʉntʉ tʉkʉ. Weewe sɨ ʉláangaa buuwo tʉkʉ. 17 Hoonɨ tʉwyɨɨre, joolɨ wookoona? Ndairiri jaruma mʉʉntʉ arɨhe kóodi kwa Kaisáari, bakʉ tʉkʉ?”

18 Maa kaa, Yéesu kʉnʉ yootaanga mɨryʉʉngʉ yaavo mɨvɨ, akavasea, “Nyuunyu vakweembi, amwɨ mooyera kʉʉntea? 19 Hoonɨ nyonekyi mpía yo rɨhɨra kóodi.” Maa vakamʉretera mpía ya dináari. 20 Ne akavuurya, “Buuwo ɨhɨ na irina ɨrɨ nɨ vya ani?” 21 Vakamʉsea, “Nɨ vya Kaisáari.” Aho, Yéesu akavasea, “Haaha, vya Kaisáari mʉheeri Kaisáari, na vya Mʉlʉʉngʉ mʉheeri Mʉlʉʉngʉ.” 22 ˆVakateere jeyyo, vakahwaalala maatʉkʉ vii. Aho, vakamʉreka, vakiilookera.

Kʉloola na Ʉfʉfʉ́ʉko

(Maáriki 12:18-27; Lʉ́ka 20:27-40)

23 Sikʉ yɨɨyo, Masadukáayo, noo kʉsea vara ˆvaséaa kusiina kʉfʉfʉka tʉkʉ, vakʉʉja na kʉrɨ Yéesu. Aho, vakamʉsea, 24 “Mukiindya, Mʉ́sa asea, ‘Koonɨ mʉʉntʉ akwíire baa kʉva na vaana tʉkʉ, mwaanaavo yoosaakwa amʉpaale ʉwo mʉlala sa amʉvyaarɨre vaana mwaanaavo ʉra ˆaakwya.’✡ 25 Haaha mɨɨtʉ kʉjáa kwatɨɨte vaana valʉme mufungatɨ va mʉʉntʉ ʉmwɨ. Ʉra wa ndaambere akaloola muki, ʉhʉ akakwya, na sa viintʉ ajáa asiina mwaana, akamʉrekera mwaanaavo ʉra mʉlala. 26 Kɨɨntʉ kɨɨkyo kɨkafʉmɨra kwa mwaanaavo wa kavɨrɨ, na wa katatʉ, na fʉʉrʉ wa mufungatɨ. 27 Maa reerʉ, ʉra mʉʉntʉ muki ne akawulala. 28 Haaha, sikʉ ɨra ya ʉfʉfʉ́ʉko ʉra mʉʉntʉ muki nɨ muki wa ani arɨ kʉva? Sa voosi mufungatɨ vamʉloola.”

29 Yéesu akavasea, “Mwahóniirye sa sɨ mʉmányire Masáare ˆYarɨ Mpeho na ngururu ja Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 30 Mpɨɨndɨ ja ʉfʉfʉ́ʉko, vaantʉ sɨ vakalóorire noo loolwa tʉkʉ, voovo kʉva varɨ ja mirimʉ miija ya kurumwii. 31 Maa kaa, kwa ʉfʉfʉ́ʉko wa vaantʉ ˆvaakwya sɨ mʉnasoma kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆavawyɨɨra, yoosea, 32 ‘Nɨɨnɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ wa Aburaháamu, Mʉlʉʉngʉ wa Isaka, Mʉlʉʉngʉ wa Yaakúupu tʉkʉ wʉʉ’?✡ Yeeye sɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ ˆvaakwya tʉkʉ, yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ wa ˆvarɨ nkaasʉ.”* 33 Mpuka ya vaantʉ ˆvakateere jei, vakahwaalariwa nɨ ukiindya waachwe.

Ʉlairiri Mʉkʉʉlʉ Kʉlookya Yoosi

(Maáriki 12:28-34; Lʉ́ka 10:25-28)

34 Mafarisáayo ˆvakateere Yéesu avatúunikire mɨlomo Masadukáayo, maa vakiijiinga hamwɨ. 35 Ʉmwɨ waavo ˆmweene ajáa mukiindya wa Miiro akamuurya Yéesu ko mʉyera, 36 “Mukiindya, ʉrɨkwɨ noo ʉlairiri mʉkʉʉlʉ kʉrɨ Miiro ya Mʉlʉʉngʉ?” 37 Yéesu akamʉsea, “ ‘Mweende Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako na mʉtɨma waako woosi, na nkaasʉ yaako yoosi, na mʉryʉʉngʉ waako woosi.’✡ 38 Ʉhʉ noo ʉlairiri wa ncholo na mʉkʉlʉkʉʉlʉ. 39 Ʉlairiri wa kavɨrɨ wiifwɨ́ɨne na ʉwo, ‘Mweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo.’✡ 40 Miiro na valáali na mʉtwe voosi, mwaariryo waavo nɨ ndairiri iji ivɨrɨ.”

Masía nɨ Mweenevyoosi na Mwaana wa Daúdi

(Maáriki 12:35-37; Lʉ́ka 20:41-44)

41 Mafarisáayo ˆvakiijiinge hamwɨ, Yéesu ajáa avuurya, 42 “Joolɨ moomwiiririkana Masía? Yeeye nɨ mwaana wa ani?” Vakamʉsea, “Mwaana wa Daúdi.” 43 Ne akavasea, “Joolɨ de Daúdi kati ˆalʉʉsɨkáa ko longoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja amwaanɨrɨra, ‘Mweenevyoosi’? Yeeye asea,

44 ‘Ijʉva amʉsea Mweenevyoosi waanɨ,

“Ikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme,

fʉʉrʉ nɨvavɨɨke vavɨ vaako,

vave ɨsɨ ya majeo yaako.” ’✡

45 Haaha koonɨ Daúdi yoomwaanɨrɨra, ‘Mweenevyoosi’ waachwe, ha de joolɨ Masía arɨ kʉva mwaana wa Daúdi?” 46 Kusiina mʉʉntʉ ˆadaha kumuuyirya isáare tʉkʉ. Na kwaandɨra sikʉ ɨyo, kusiina ˆayera kumuurya kei tʉkʉ.

23

Vaantʉ Vavalaange Neeja Vakiindya va Miiro

(Maáriki 12:38-40; Lʉ́ka 11:37-52; 20:45-47)

1 Aho, Yéesu akɨɨsea ɨra mpuka ya vaantʉ hamwɨ na vapooji vaachwe, 2 “Vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vatɨɨte wiimiriri wo vakiindya vaantʉ Miiro ya Mʉ́sa. 3 Jeyyo, mwasaakwa mʉvatuube kɨra kɨɨntʉ ˆvoovawyɨɨra. Maa kaa, karɨ mʉvatuube ˆcheene voobweeyya tʉkʉ, sa sɨ vatúubaa kɨra ˆvaváriyʉlaa tʉkʉ. 4 Voovo vachúungaa miriwa mɨkʉʉlʉ na vavavérekyaa vaantʉ, maa kaa, voovo veeneevyo sɨ vasáakaa kwɨɨyɨnʉla baa na imaamba vii tʉkʉ kwɨɨseesya.

5 Viintʉ vyoosi vabwéeyyaa sa vaantʉ voone. Vaténgeneshaa nkova jawarɨha ˆvaandɨka Miiro,✡ maa de vandookiivɨkɨra vipáamii na mɨkonwii. Kei, valíihyaa ndihi ja mɨkáwo ja ɨngo jaavo kʉlookya ja vɨɨngɨ. 6 Veenda kwiikala haantʉ ha nyemi ngovii na machuumbii ya mbere masinagóogii. 7 Veenda luumbiwa masóokwii na veenda vaantʉ vavanɨrɨre, ‘Ee Mukiindya.’

8 Maa kaa, nyuunyu karɨ mwaánɨrɨrwaa mukiindya tʉkʉ, sa mwatɨɨte Mukiindya ʉmwɨ vii na nyuunyu voosi nɨ vandʉʉ. 9 Na nyuunyu karɨ mʉmwaánɨrɨraa mʉʉntʉ yoyoosi taáta aha weerwii tʉkʉ, sa mwatɨɨte Taáta ʉmwɨ, yeeye nɨ kurumwii arɨ. 10 Karɨ mwaánɨrɨrwaa mukiindya tʉkʉ, sa mwatɨɨte mukiindya ʉmwɨ, ne noo Masía. 11 Mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉrɨ nyuunyu kʉva arɨ mʉtʉmami waanyu. 12 Ʉra ˆiiyámbukyaa, kiimiwa arɨ, na ʉra ˆiikíimyaa, kaambukiwa arɨ.

Yéesu Yoodalavya Ʉkweembi wa Mafarisáayo

(Maáriki 12:40; Lʉ́ka 11:39-42, 44, 52; 20:47)

13 Maa kaa, nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na nyuunyu Mafarisáayo, nyuunyu vakweembi! Nyuunyu mootuuba vachʉʉngɨra vaantʉ weerwii ya Ʉtemi wa Kurumwii. Nyuunyu veeneevyo sɨ mwɨɨ́ngɨraa tʉkʉ, na vara ˆvoosaaka kwɨɨngɨra mʉvakɨ́tɨraa.

[ 14 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na nyuunyu Mafarisáayo vakweembi. Nyuunyu mwanyáhɨraa nyuumba ja valala, na kwa ʉkweembi mwamʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ vilɨɨhɨ. Sa jeyyo, heewa mʉrɨ irya ˆralookya.]

15 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na Mafarisáayo, vakweembi! Nyuunyu mwakéraa njɨra kʉrɨ ɨsɨ na mayiyii moosaakɨra mʉʉntʉ ʉmwɨ atuube díini yaanyu, na ˆarɨ vatuuba mwamʉbwéeyyaa ave wa Jehénamu mara kavɨrɨ kʉlookya nyuunyu!

16 Mpolaɨ nyuunyu valongooli vahoku. Nyuunyu mwaséaa koonɨ mʉʉntʉ iiláhire kwa Kaaya Njija ya Ijʉva sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ. Maa kaa, kei mwaséaa koonɨ mʉʉntʉ iiláhire kwa saháabu ya Kaaya Njija ʉwo iikúndikire kwa kwiilaha kwaachwe. 17 Nyuunyu vahoku vakookoyo, nɨ kɨrɨkwɨ noo kɨkʉ́ʉ́lʉ, saháabu bakʉ Kaaya Njija ɨra ˆɨtálaryaa saháabu ɨve njija mbere ya Mʉlʉʉngʉ? 18 Kei mwaséaa, ‘Koonɨ mʉʉntʉ iiláhire kwa masabáahʉ sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ, maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ iiláhire kwa mpóryo ˆɨrɨ mweeri yaachwe, ʉwo iikúndikire kwa kwiilaha kwaachwe.’ 19 Nyuunyu vahoku, nɨ kɨrɨkwɨ noo kɨkʉ́ʉ́lʉ, ɨra mpóryo bakʉ masabáahʉ ɨra ˆyookɨɨbweeyya mpóryo ɨve njija mbere ya Mʉlʉʉngʉ? 20 Haaha mʉʉntʉ yoyoosi ˆiiláhaa kwa masabáahʉ, ʉwo iiláhaa kwa masabáahʉ na viintʉ vyoosi ˆviri mweeri yaachwe. 21 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆiiláhaa kwa Kaaya Njija, iiláhaa kwa ɨyo Kaaya na kwa ʉra ˆiíkalaa isii yaachwe. 22 Na ʉra ˆiiláhaa kwa kurumu, iiláhaa kwa ichuumbi ra Mʉlʉʉngʉ na kwa yeeye ˆiíkalaa mweeri ya ɨro ichuumbi.

23 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na Mafarisáayo, vakweembi! Nyuunyu mwatóolaa rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi ya faaɨ, biinsáari na jíira na kʉnʉ mooreka masáare ya kɨkomikoomi ya Miiro ya Mʉlʉʉngʉ baa ja ʉwoloki, kʉlaanga na riiso ra wʉʉja na kuruma. Ivyo noo viintʉ ˆvyasaakwa mʉtʉmame, na baa kei, karɨ mʉreke aya yɨɨngɨ tʉkʉ. 24 Nyuunyu valongooli vahoku. Mwasʉ́ʉjaa vidúúdu, kʉnʉ moomerya ngamɨ́a!

25 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na Mafarisáayo, vakweembi! Nyuunyu mʉndoosuunta ndʉvo na saháani kwa weerwii, maa kaa, isii jamema kʉnyahɨra máari na ʉláku. 26 Weewe Mʉfarisáayo mʉhoku, suunta ta isii ya ndʉvo, maa de weerwii ya ndʉvo kʉsʉʉntɨke.

27 Mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na Mafarisáayo, vakweembi! Nyuunyu mʉrɨ ja mbɨrɨ́ɨ́ra ˆjahakwa chokáa, jira ˆjoónekanaa jabooha weerwii, kʉnʉ jamema makúfa ya vaantʉ ˆvaakwya na waavu wa mavala ˆyiísimiresimire. 28 Nɨ viivyo, kɨweerwii moónekanaa ja vaantʉ vawoloki, maa kaa, isii mwamema ʉkweembi na kuwuna miiro.

29 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro na Mafarisáayo, vakweembi! Nyuunyu mʉndoojeengerera mbɨrɨ́ɨ́ra ja valáali na mʉtwe va Ijʉva no bohererya mbɨrɨ́ɨ́ra ja vaantʉ vaaja. 30 Na mwaséaa, ‘Ngaarɨ tʉjáa twiikala mpɨɨndɨ ya vala baaba wiitʉ, ngaarɨ sɨ tatʉmamanʼya mʉrɨmo wo kiita sakami ya valáali na mʉtwe va Ijʉva tʉkʉ.’ 31 Kwa njɨra ɨyo moónekyaa nyuunyu mʉrɨ vaana va vara ˆvavʉʉláa valáali na mʉtwe va Ijʉva. 32 Haaha marikiriryi mʉrɨmo mʉvɨ ˆmweene vala baaba waanyu vaanda.

33 Nyuunyu nɨ njoka, nyuunyu nɨ mbyaala ya nyororooda! Joolɨ mʉrɨ neha kʉheewa irya ro twaalwa na Jehénamu? 34 Ɨkɨ noo ˆchooreka navatʉ́mɨraa valáali na mʉtwe, vaantʉ ˆvarɨ na tooti na vakiindya. Vamwɨ vʉʉlaa mʉrɨ noo vaningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ vakwye, vɨɨngɨ vavaa mʉrɨ mɨjeléedi masinagóogii yaanyu na vɨɨngɨ vatuuba mʉrɨ fuma múuji ʉhʉ fʉʉrʉ wɨɨngɨ. 35 Jeyyo, sakami ya vawoloki yoosi ˆyiitwa aha weerwii ɨve mweeri yaanyu, keende sakami ya Abéeli mʉwoloki, fʉʉrʉ sakami ya Sakaría mwaana wa Barakía, ʉra ˆmwamʉʉlaa katɨ na katɨ ya masabáahʉ na Haantʉ Haaja.✡ 36 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, aya yoosi kʉʉja yarɨ mweeri ya mbyaala ɨhɨ!

Yéesu Yookaavwa Mʉtɨma sa Múuji wa Yerusaléemu

(Lʉ́ka 13:31-35)

37 Aka Yerusaléemu, aka Yerusaléemu, weewe ˆwʉʉ́laa valáali na mʉtwe na ˆʉvávaa na mawye vara ˆvatʉ́mwaa kwaako. Nɨ kangaɨ nasáakaa vasaankanʼya vaana vaako ja nkʉkʉ viintʉ ˆɨkʉ́nɨkɨrɨraa nchʉʉ́rʉ jaachwe mbavii jaachwe, maa kaa, weewe wasiita? 38 Laanga nyuumba yaako yarékirwe ntʉhʉ na nkɨva. 39 Sa noovawyɨɨra, sɨ mʉkaanyɨɨ́ne kei tʉkʉ fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ɨra ˆmʉkaséire, ‘Atalariwa yeeye, ˆyookʉʉja kwa irina ra Ijʉva.’ ✡”

24

Kʉvawa kwa Kaaya Njija ya Ijʉva

(Maáriki 13:1-2; Lʉ́ka 21:5-6)

1 Yéesu ajáa afuma Kaayii Njija ya Ijʉva, na mpɨɨndɨ ˆiilookeráa, vapooji vaachwe vajáa vamʉdomera, vakamoonekya majuumba ya Kaaya Njija. 2 Aho, Yéesu akavasea, “Hɨɨ, majuumba aya yoosi, mwayɨɨ́ne. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kusiina iwye baa rɨmwɨ ˆrɨrɨ chaala mweeri ya iwye rɨɨngɨ tʉkʉ. Mawye yoosi vʉʉ girimʉlwa yarɨ!”

Uturikiri ˆWookʉʉja

(Maáriki 13:3-13; Lʉ́ka 21:7-19)

3 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa iíkyɨɨre Luulwii lwa Mɨseitúuni, vapooji vaachwe vajáa vamʉdomera na kijiraawii vakamuurya, “Tʉwyɨɨre nɨ naadi aya masáare yoosi ˆyarɨ fʉmɨra? Nɨ isháara che ˆjiri koonekya kʉʉja kwaako na kʉherererya kwa mpɨɨndɨ?” 4 Yéesu akavasea, “Laangi neeja karɨ mʉʉntʉ avakoovere tʉkʉ. 5 Vaantʉ ˆvarɨ foo kʉʉja varɨ kwa irina raanɨ, kɨra ʉmwɨ yoosea ‘Nɨɨnɨ noo Masía,’ novo vakoovera varɨ ˆvarɨ foo. 6 Teera mʉrɨ nkoondo na fwefwe ja nkoondo, laangi, karɨ moófaa tʉkʉ, sa aya yoosi nɨ mpaka yafʉmɨre, maa kaa, ʉra ʉhero ʉkaarɨ. 7 Ɨsɨ kiinʉla ɨrɨ nkoondo na ɨsɨ yɨɨngɨ, na ʉtemi ʉmwɨ kiinʉla ʉrɨ nkoondo na ʉtemi wɨɨngɨ. Kʉva kʉrɨ na njala ya imalo na vitiíntima haantʉ haantʉ. 8 Ivi vyoosi noo ja ncholo vii ya ʉsʉʉngʉ wa makata ˆvyeene waándaa.

9 Aho, vakwaatya varɨ mɨkonwii ya vaantʉ sa muturikiriwe na mʉʉlawe. Ɨsɨ joosi vasʉʉla jiri sa irina raanɨ. 10 Mpɨɨndɨ ijo, vaantʉ ˆvarɨ foo valandʉka varɨ kuruma kwaavo, novo kiivarindʉka veende na kiisʉʉla varɨ. 11 Valáali na mʉtwe va ʉloongo ˆvarɨ foo fʉmɨra varɨ na koovera varɨ vaantʉ ˆvarɨ foo. 12 Sa viintʉ kuwuna miiro kʉrɨ koongereriwa, kweenda kwa vaantʉ ˆvarɨ foo hola kʉrɨ. 13 Maa kaa, ʉra ˆarɨ yimirirya fʉʉrʉ ʉhero noo ˆarɨ lamuririwa. 14 Masáare Maaja ya Ʉtemi variyʉlwa yarɨ kʉrɨ weerʉ yoosi, sa ɨsɨ joosi vataange kɨmáárɨ cha Masáare Maaja. Aho, de kʉra kukiimikirirya kʉʉje.

Ʉsaambʉ ˆWavɨɨhavɨɨha

(Maáriki 13:14-23; Lʉ́ka 21:20-24)

15 Haaha mʉrɨ koona ‘ʉnyanyi ˆʉréetaa ʉsaambʉ ˆwavɨɨhavɨɨha’ wiímire Haantʉ Haaja,✡ ʉsaambʉ ʉra ˆwalʉʉswa nɨ Danyéeli mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva, ʉra ˆyoosoma ataange, 16 vara ˆvarɨ ɨsɨ ya Yudéea vatɨjɨre njuulwii. 17 Yoyoosi ˆarɨ ikekeerii karɨ akiime na ɨsɨ jɨ atoole chochoosi nyuumbii tʉkʉ. 18 Ʉra ˆarɨ iwundii, karɨ ahɨndʉke na kaayii jɨ atoole nkáancho yaachwe tʉkʉ. 19 Nɨ mpolaɨ kwa vara ˆvarɨ kʉva varuto na ˆvɨɨndookoonkya sikʉ ijo. 20 Loombi sa kʉtɨɨja kwaanyu kʉdɨɨre kʉva mpɨɨndɨ ja mpeho au sikʉ ya Sabáato. 21 Sa sikʉ ijo kʉva kʉrɨ na uturikiri mʉkʉʉlʉ ˆmweene sɨ ʉnafʉmɨra keende kwaanda kwa weerʉ mpaka isikʉ, na baa sɨ luu ʉkafʉmɨɨre kei tʉkʉ. 22 Ngaarɨ sikʉ ijo sɨ jiri keehiwa, ngaarɨ kusiina mʉʉntʉ baa ʉmwɨ ˆahona tʉkʉ. Maa kaa, sa vara vaantʉ ˆavasaawʉla, ajikeehya sikʉ ijo. 23 Mpɨɨndɨ ijo, koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi avaséire, ‘La! Masía nʉ aha,’ au ‘La! Nʉʉra hara,’ karɨ murúmaa tʉkʉ. 24 Sa fʉmɨra varɨ vala masía va ʉloongo, na valáali na mʉtwe va ʉloongo, voovo bweeyya veende isháara nkʉʉlʉ na viintʉ ˆvihwáalaryaa sa vavakoovere baa vara ˆvasaawʉlwa koonɨ viri dahɨka. 25 Laangi navawyɨ́ɨrɨɨre, kati ˆyakaarɨ fʉmɨra.

26 Sa jeyyo, koonɨ mʉʉntʉ avawyɨ́ɨrɨɨre, ‘La! Nʉʉra kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii,’ karɨ mʉdómaa tʉkʉ, au ‘La! Nʉʉra kʉra mberii,’ karɨ murúmaa tʉkʉ. 27 Sa ja ˆvyeene lʉlávo lwafúmaa itʉʉmba lʉkoonekana fʉʉrʉ ʉsweero, jeyyo noo ˆvyeene viri kʉva kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉʉntʉ. 28 Haantʉ kʉrɨ na maka ˆikwíire, noo kʉʉntʉ nkuumba jilʉ́manɨraa.

Kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉʉntʉ

(Maáriki 13:24-27; Lʉ́ka 21:25-28)

29 Uturikiri wa sikʉ ijo ˆʉrɨ looka vii,

‘Mwaasʉ kʉnɨkɨrɨrwa ʉrɨ,

na mweeri sɨ ʉrɨ fala tʉkʉ,

nyényeeri nojo kuwya jiri fuma kurumwii,

na ngururu ja kurumu sɨngɨsɨka jiri.’✡

30 Aho, isháara ya Mwaana wa Mʉʉntʉ koonekana ɨrɨ kurumwii,✡ na ɨsɨ joosi ja weerʉ rɨra jiri no myaaha. Novo moona varɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ yookʉʉja machwii na ngururu na nkongojima nkʉʉlʉ. 31 Yeeye tʉma arɨ mirimʉ yaachwe miija kwa sawúti nkʉʉlʉ ya ntununu, noyo jiinga ɨrɨ vara ˆvasaawʉlwa fuma mavaru yanɨ ya weerʉ, fuma utulo waasɨ fʉʉrʉ utulo wa kurumu.

Lusímo lwa Mʉsaambu

(Maáriki 13:28-31; Lʉ́ka 21:29-33)

32 Ikiindyi fuma kwa mʉsaambu. Matáampi yaachwe koonɨ yavɨ́ɨre na nchúundo na yaándire tʉrɨka, mwatáangaa mpɨɨndɨ ja irʉtɨra jaséngerɨɨre. 33 Jeyyo baa nyuunyu, ˆmʉrɨ koona viintʉ ivi vyoosi, taangi aséngerɨɨre, jira mpɨɨndɨ jafíkire aha mʉryaangwii. 34 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mbyaala ɨhɨ sɨ ɨrɨ looka tʉkʉ kende masáare aya yoosi sɨ yanafʉmɨra. 35 Kurumu na weerʉ looka jiri, maa kaa, masáare yaanɨ sɨ yarɨ looka vii kaa tʉkʉ.

Kusiina ˆAmányire Sikʉ na Mpɨɨndɨ ˆArɨ Kʉʉja Yéesu Tʉkʉ

(Maáriki 13:32-37; Lʉ́ka 17:26-30, 34-36)

36 Maa kaa, kusiina ˆamányire sikʉ ɨyo baa sáa ɨyo tʉkʉ, baa mirimʉ miija ya kurumwii, na Mwaana wa Mʉʉntʉ tʉkʉ, ˆmweene amányire nɨ Taáta yeemweene vii. 37 Ja ˆvyeene ɨjáa mpɨɨndɨ ja Nʉ́hʉ, noo ˆvyeene viri kʉva baa kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉʉntʉ. 38 Sikʉ jira de garɨ́ka yaande, vaantʉ varijáa no nywa, valoolwáa no loola, fʉʉrʉ sikʉ ɨra Nʉ́hʉ ˆɨɨngɨra na safíinii. 39 Avo vaantʉ sɨ vajáa vamányire kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ fʉʉrʉ garɨ́ka ɨkavakʉnɨkɨrɨra, noo jeyyo ˆviri kʉva baa kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉʉntʉ. 40 Vaantʉ vavɨrɨ veera varɨ iwundii, ʉmwɨ sʉmʉlwa arɨ na wɨɨngɨ rekwa arɨ. 41 Vaantʉ vaki vavɨrɨ kʉva varɨ voosha, ʉmwɨ sʉmʉlwa arɨ na wɨɨngɨ rekwa arɨ.

42 Haaha mwɨɨme neeja mpɨɨndɨ joosi, sa sɨ mʉmányire nɨ sikʉ ɨrɨkwɨ ˆarɨ kʉʉja Mweenevyoosi waanyu tʉkʉ. 43 Maa kaa, taangi isáare ɨrɨ: ngaarɨ mweenenyuumba ataanga nɨ mpɨɨndɨ che nuuchikʉ mwiívi ˆarɨ kʉʉja, ngaarɨ akeesha, ngaarɨ sɨ areka nyuumba yaachwe ɨbokwe tʉkʉ. 44 Jeyyo, baa nyuunyu moosaakwa mʉve mwɨɨ́mɨre neeja mpɨɨndɨ joosi, sa Mwaana wa Mʉʉntʉ kʉʉja arɨ mpɨɨndɨ sɨ ˆmookoona kʉʉja arɨ.

Lusímo lwa Mʉtʉmami ˆArɨ Matu

(Lʉ́ka 12:41-48)

45 Nɨ mʉtʉmami arɨkwɨ noo ˆarɨ wo kiilaangiwa na ˆarɨ na tooti? Kei, nɨ mʉtʉmami arɨkwɨ arekerwa mʉrɨmo wo vɨɨmɨrɨra viivaachwe nɨ mweenenyuumba waachwe na avaheere vatʉmami chóorya mpɨɨndɨ ˆjasaakwa? 46 Atalariwa mʉtʉmami ʉra mweenenyuumba waachwe ˆarɨ mʉshaana yoobweeyya jeyyo, mpɨɨndɨ ˆarɨ hɨndʉka. 47 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mweenenyuumba waachwe mʉvɨɨka arɨ ʉwo mwiimiriri ɨɨmɨrɨre viintʉ vyaachwe vyoosi. 48 Maa kaa, koonɨ ʉwo mʉtʉmami nɨ mʉvɨ, sea arɨ mutimii waachwe, ‘Mweenenyuumba waanɨ kiikala iise ʉko sikʉ ˆjiri foo,’ 49 aho, kaanda arɨ kʉvavaa vatʉmami viivaachwe noo rya no nywa na vareevi. 50 Aho, mweenenyuumba wa ʉwo mʉtʉmami kʉʉja arɨ sikʉ ˆngʼeene ʉwo mʉtʉmami sɨ yookoona kʉʉja arɨ na sáa sɨ ˆɨɨmányire. 51 Mʉkera arɨ ʉwo mʉtʉmami mahoongehoonge na mʉvɨɨka arɨ hamwɨ na vakweembi, kʉʉntʉ ˆkʉrɨ kʉva koorɨra no sha mayeo.

25

Lusímo lwa Vanjalʉ Ikimi

1 Mpɨɨndɨ ijo, Ʉtemi wa Kurumwii kwiifwaana ʉrɨ na lusímo ʉlʉ. Sikʉ ɨmwɨ vanjalʉ ikimi, vajáa vatoola vimʉrɨ vyaavo vakatamanya no musingirirya mweenengovi. 2 Vasaano va avo vanjalʉ nɨ vakoókoyo vajáa, na vasaano vajáa vatɨɨte tooti. 3 Mpɨɨndɨ vara vakoókoyo ˆvasʉmʉláa vimʉrɨ vyaavo, sɨ vajáa vasʉmʉla makuta tʉkʉ. 4 Maa kaa, mpɨɨndɨ vara ˆvajáa na tooti ˆvasʉmʉláa vimʉrɨ vyaavo, vajáa vasʉmʉla makuta saamii jaavo yo koongererya. 5 Mweenengovi ˆakachereve kʉʉja, vara vanjalʉ voosi vakawoojerera na vakalaala.

6 Uchikʉ katɨ kʉkava na isóso, ‘Laangi mweenengovi nʉ afíkire, tamanyi mʉkamusingirirye!’ 7 Aho, vara vanjalʉ voosi vakiinʉka, vakatengenesha vimʉrɨ vyaavo. 8 Vara vakoókoyo vakavasea vara ˆvarɨ na tooti, ‘Tʉkeeheryi makuta yaanyu kiduudi, vimʉrɨ viiswi vyoorima.’ 9 Kɨrɨ vyoova jeyyo, vara ˆvarɨ na tooti vakavasea, ‘Sɨ jeyyo tʉkʉ, makuta sɨ yarɨ tʉtoosha suusu na nyuunyu tʉkʉ. Nɨ vyaangʉ mʉdome na kwa vara ˆvávaa iyoombe, mukiiwʉrɨre.’ 10 Na mpɨɨndɨ avo ˆvadomáa noo wʉla makuta, mweenengovi akʉʉja, na vara ˆvajáa viímiirye neeja vakɨɨngɨra hamwɨ ne na haantʉ ngovi ˆyaveeráa na mʉryaango ʉkachuungwa. 11 Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, vara vanjalʉ vɨɨngɨ novo vakʉʉja. Vakaanɨrɨra, ‘Mʉkʉ́lʉ! Mʉkʉ́lʉ! Tʉyʉʉrɨre mʉryaango!’ 12 Maa kaa, mweenengovi akavasea, ‘Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, sɨ navamányire tʉkʉ!’

13 Ivi, noo ˆvyeene viri kʉva, sa jeyyo, mʉlaange neeja sa sɨ mʉmányire sikʉ au sáa tʉkʉ.

Lusímo lwa Vatʉmami ˆVaheewa Mpía

(Lʉ́ka 19:11-27)

14 Kei, Ʉtemi wa Kurumwii wiifwɨ́ɨne na lusímo ʉlʉ. Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆasaakáa akere njɨra. Akavaanɨrɨra vatʉmami vaachwe, maa akavaheera máari jaachwe valaangirirye. 15 Ʉmwɨ akamʉheera taláanta* isaano na wɨɨngɨ ivɨrɨ na wɨɨngɨ ɨmwɨ, kɨra mʉʉntʉ akamʉheera ja ˆvyeene lʉvɨro lwaachwe lʉrɨ. Aho, maa yeeye akakera njɨra. 16 Ʉra ˆaheewa taláanta isaano, chaangʉ akaanda jitʉmamɨra jira mpía, maa akapata taláanta jɨɨngɨ isaano. 17 Jeyyo baa ʉra wa ivɨrɨ akapata jɨɨngɨ ivɨrɨ. 18 Maa kaa, ʉra mʉtʉmami ˆajáa ahókɨɨre taláanta ɨmwɨ, ajáa adoma, akasiimba iduundu ɨsɨ, maa akiivisa ɨra mpía ya mweenenyuumba waachwe.

19 Sikʉ ˆjiri foo ˆjikalooke, ʉra mweenenyuumba wa vara vatʉmami akahɨndʉka na akabweeyya hesáabu novo. 20 Ʉra mʉtʉmami ˆaheewa taláanta isaano akʉʉja, akareeta jɨɨngɨ isaano. Akasea, ‘Mʉkʉ́lʉ, nɨɨnɨ ʉjáa waampeera taláanta isaano. Laanga, napátire kɨsapʉ cha taláanta jɨɨngɨ isaano.’ 21 Mweenenyuumba waachwe akamʉsea, ‘Mʉtʉmami mʉʉja na wo kiilaangiwa, wavɨ́ɨre wo kiilaangiwa kwa viintʉ viduudi, kʉvɨɨka ndɨrɨ ʉve mwiimiriri wa viintʉ ˆviri foo. Teenga wɨɨngɨre cheerwii cha mweenenyuumba waako.’ 22 Ʉra ˆajáa aheewa taláanta ivɨrɨ ne akʉʉja, akamʉsea mweenenyuumba waachwe, ‘Mʉkʉ́lʉ, ʉjáa waampeera taláanta ivɨrɨ. Laanga, napátire kɨsapʉ cha jɨɨngɨ ivɨrɨ.’ 23 Mweenenyuumba waachwe akamʉsea, ‘Mʉtʉmami mʉʉja na wo kiilaangiwa, wavɨ́ɨre wo kiilaangiwa kwa viintʉ viduudi, kʉvɨɨka ndɨrɨ wɨɨmɨrɨre ˆviri foo. Teenga cheerwii cha mweenenyuumba waako.’

24 Aho, ʉra mʉtʉmami ˆajáa aheewa taláanta ɨmwɨ akʉʉja, maa akasea, ‘Mʉkʉ́lʉ, nɨɨnɨ nɨjáa nataanga weewe nɨ mʉʉntʉ mʉfafu, wachwíjaa kʉʉntʉ sɨ ˆʉhaanda, na ujíingaa kʉʉntʉ sɨ ˆʉpasa mbeyʉ. 25 Sa jeyyo, nɨɨnɨ noofa, maa nkɨɨta kiivisa taláanta yaako ɨsɨ. Laanga, nɨ ɨhɨ aha ˆɨrɨ yaako.’ 26 Mweenenyuumba waachwe akamʉsea, ‘Weewe nɨ mʉtʉmami mʉvɨ na muvira! Ʉjáa wataanga nachwíjaa kʉʉntʉ sɨ ˆnahaanda, na najíingaa kʉʉntʉ sɨ ˆnapasa mbeyʉ. 27 Vyabooha ngaarɨ wavɨɨka mpía yaanɨ kwa vaantʉ vahɨ́ndʉlaa na kɨsapʉ, sa ˆndɨrɨ hɨndʉka, nsʉmʉle ˆɨrɨ yaanɨ na kɨsapʉ chaachwe.

28 Haaha mʉhóki ɨyo taláanta, mʉmʉheere ʉra ˆarɨ nojo ikimi. 29 Sa ʉra ˆarɨ na kɨɨntʉ, koongereriwa arɨ kʉlookya, na kʉva arɨ novyo koyokoyo. Maa kaa, ʉra ˆasiina kɨɨntʉ, vuulwa arɨ baa kɨra kidúúdi ˆarɨ nocho. 30 Haaha ʉhʉ mʉtʉmami asiina kʉnáálo mʉfweitiri na weerwii, ʉko kʉrɨ na kilwiirya, kʉʉntʉ ˆkʉrɨ kʉva na kʉrɨra no sha mayeo.’

Sikʉ ya Ʉlamu

31 Mwaana wa Mʉʉntʉ ˆarɨ kʉʉja na nkongojima yaachwe na mirimʉ miija yoosi, yeeye kiikala arɨ ichuumbi raachwe ra nkongojima yaachwe. 32 Ɨsɨ joosi ja weerʉ kiijiinga jiri mbere yaachwe,✡ ne vakera arɨ ja muríisi viintʉ ˆakéraa mburi na muundi. 33 Jivɨɨka arɨ muundi mʉkono waachwe wa kʉlʉme na mburi mʉkono waachwe wa kʉmooso.

34 Aho, ʉwo Mʉtemi vasea arɨ vara ˆvarɨ mʉkono waachwe wa kʉlʉme, ‘Yeendi nyuunyu ˆmwatalariwa nɨ Taáta waanɨ, hokeri Ʉtemi ˆmwiimiriwa neeja keende kʉʉmbwa kwa weerʉ. 35 Sa nɨjáa na njala mʉkaampeera chóorya, nɨjáa na nyóota mʉkaanyweesha, nɨjáa mʉyeni mʉkaanteengya, 36 nɨjáa na tʉhʉ mʉkaanvɨkɨra ɨngo, nɨjáa mʉlwɨ́ɨrɨ mʉkʉʉja no kʉʉnaangirirya, na nɨjáa mʉnyololwii mʉkʉʉja no kʉʉnaanga.’

37 Aho, vara vawoloki mʉsea varɨ, ‘Mʉkʉ́lʉ, nɨ naadi ˆtakoona ʉrɨ na njala, tʉkakuriisha, au ʉrɨ na nyóota tʉkakʉnyweesha? 38 Nɨ naadi ˆtakoona ʉrɨ mʉyeni tʉkakʉteengya, au ʉrɨ na tʉhʉ tʉkakʉvɨkɨra? 39 Kei nɨ naadi ˆtakoona ʉrɨ mʉlwɨ́ɨrɨ, au ʉrɨ mʉnyololwii tʉkʉʉja no kʉlaanga?’ 40 Ne Mʉtemi vasea arɨ, ‘Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, ja ˆvyeene mʉvabweeyyirya ava vaaniitʉ vaduudi, mʉʉmbweeyyirya nɨɨnɨ.’

41 Aho, vasea arɨ vara ˆvarɨ mʉkono waachwe wa kʉmooso, ‘Isunki kwaanɨ nyuunyu ˆmwajumwa, tamanyi na mootwii wa sikʉ ˆjisiina ʉhero ˆwiimiwa neeja sa Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ na mirimʉ yaachwe. 42 Sa nɨjáa na njala sɨ mwaampeera chóorya tʉkʉ, nɨjáa na nyóota sɨ mwaanyweesha tʉkʉ. 43 Nɨjáa mʉyeni sɨ mwaanteengya tʉkʉ, nɨjáa na tʉhʉ sɨ mwaanvɨkɨra ɨngo tʉkʉ, nɨjáa mʉlwɨ́ɨrɨ sɨ mʉʉja noo kʉʉnaangirirya tʉkʉ, nɨjáa mʉnyololwii sɨ mʉʉja no kʉʉnaanga tʉkʉ.’ 44 Aho, novo kuuyirya varɨ voosea, ‘Mʉkʉ́lʉ nɨ naadi ˆtakoona ʉrɨ na njala, au ʉrɨ na nyóota, au ʉrɨ mʉyeni, au ʉrɨ na tʉhʉ, au ʉrɨ mʉlwɨ́ɨrɨ, au ʉrɨ mʉnyololwii, na suusu sɨ twakʉlaanga?’ 45 Ne vasea arɨ, ‘Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, ja ˆvyeene sɨ mʉmʉbweeyyirya ʉmwɨ wa ava vaaniitʉ vaduudi, sɨ mʉʉmbweeyyirya nɨɨnɨ tʉkʉ.’ 46 Aho, avo kɨɨngɨra varɨ kʉlaɨrwa chiirʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, maa kaa, vara vawoloki kɨɨngɨra varɨ na nkaaswii ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.”

26

Mʉryʉʉngʉ wo Mʉʉlaa Yéesu

(Maáriki 14:1-2; Lʉ́ka 22:1-2; Yooháani 11:45-53)

1 Yéesu ˆakamarikirye kʉlʉʉsa ayo yoosi, akavasea vapooji vaachwe, 2 “Taanga mwiise sikʉ ivɨrɨ ˆjiri looka kʉva ɨrɨ Paásika na Mwaana wa Mʉʉntʉ vɨɨkwa arɨ mɨkonwii ya vavɨ na muningʼinʼya varɨ mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye wʉʉ?”

3 Mpɨɨndɨ ijo, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi vajáa valʉmana balásii ya nyuumbii ya kɨtemi ya mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ ˆasewáa Kayáafa. 4 Vakabweeyya mʉryʉʉngʉ wa iyasi sa vamʉkwaate Yéesu kimbiso na vamʉʉlae. 5 Maa kaa, vakasea, “Karɨ ɨve mpɨɨndɨ ja ɨhɨ ngovi tʉkʉ, sa karɨ jɨ kʉve na ntiribʉka tʉkʉ.”

Yéesu Yoohakwa Makuta ˆYanyʉkɨra

(Maáriki 14:3-9; Yooháani 12:1-8)

6 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa iturii ra Besanía kaayii kwa Simóoni ˆmweene asewáa ˆarɨ na ʉlóónda, 7 mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ajáa ʉʉja ˆarɨ na chʉ́pa ya iwye ˆrasongolwa ˆɨrɨ na makuta ˆyanyʉ́kɨraa ya iyoombe ikʉʉlʉ. Ʉwo mʉʉntʉ muki ajáa ʉʉja na hara méesii kʉʉntʉ ˆarijáa chákurya, akawuna ɨra chʉ́pa, maa akayakʉʉrɨra ayo makuta mutwii wa Yéesu. 8 Vapooji vaachwe ˆvakoone jeyyo, vakakalala voosea, “Nɨ wa che ʉsaambʉ ʉhʉ? 9 Makuta aya, ngaarɨ yawúsirwe kwa iyoombe ikʉʉlʉ, na ijo mpía jivaambirirye vakɨva!”

10 Yéesu ajáa ataanga miiririkano yaavo, maa akavasea, “Amwɨ moomujuuwa ʉhʉ maáma? Yeeye aantʉ́mamɨɨre kɨɨntʉ ˆchabooha. 11 Vakɨva novo mʉrɨ mpɨɨndɨ joosi, maa kaa, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ kʉva na nyuunyu sikʉ joosi tʉkʉ. 12 Ʉhʉ maáma ˆakakʉʉrɨre mʉvɨrɨ waanɨ makuta, uuvíikire neeja so taahwa. 13 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, haantʉ hohoosi kʉrɨ weerʉ Masáare Maaja ˆyarɨ variyʉlwa, ɨkɨ ˆcheene akɨtʉ́mamire ʉhʉ mʉʉntʉ muki, lʉʉswa kɨrɨ ja nkʉmbʉkɨra yaachwe.”

Yʉ́ʉda Yoolamʉla Kʉmʉvalandʉka Yéesu

(Maáriki 14:10-11; Lʉ́ka 22:3-6)

14 Aho, ʉmwɨ wa vara ikimi na vavɨrɨ, ˆaséwaa Yʉ́ʉda Isikarióoti, akadoma na kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, 15 akavasea, “Nɨ che mʉrɨ kʉʉmpeera koonɨ namʉválandukire Yéesu nɨmʉvɨɨke mɨkonwii yaanyu?” Vakamʉvarɨra mpía makumi yatatʉ (30).✡ 16 Na kwaandɨra aho, Yʉ́ʉda akaanda saakɨra nkalo ˆyabooha yo mʉvalandʉka Yéesu.

Kwiimya Neeja Ngovi ya Paásika

(Maáriki 14:12-21; Lʉ́ka 22:7-23; Yooháani 13:21-30)

17 Sikʉ ya ncholo ya ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ, vapooji vajáa vamʉdomera Yéesu vakamuurya, “Hai woosaaka tukwiimirye neeja chóorya cha Paásika sa urye?” 18 Ne akavasea, “Tamanyi na múujii kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ mʉmʉsee, ‘Mukiindya aséire, mpɨɨndɨ yaanɨ yafíkire, rɨɨra ndɨrɨ ngovi ya Paásika hamwɨ na vapooji vaanɨ kaayii kwaako.’ ” 19 Vapooji vakabweeyya ja ˆvyeene Yéesu ajáa avaláiriirye, vakiimya neeja chóorya cha Paásika.

20 Iwʉlo ˆrɨkɨɨngɨre, Yéesu akava méesii hamwɨ na vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ. 21 Na mpɨɨndɨ ˆvarijáa, Yéesu akasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, ʉmwɨ waanyu kʉʉnvarindʉka arɨ.” 22 Vapooji vaachwe vakavisʉʉla maatʉkʉ vii, maa vakaanda kuurya ʉmwɨ ʉmwɨ, “Mʉkʉ́lʉ, sɨ viri kʉva nɨ nɨɨnɨ tʉkʉ?” 23 Yéesu akavasea, “Ʉra ˆaríiriirye mʉkáate hamwɨ na nɨɨnɨ luumbwii noo ˆarɨ kʉʉnvarindʉka. 24 Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ tamanya iise no kʉʉlawa ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho. Maa kaa, nɨ mpolaɨ kwa mʉʉntʉ ʉra ˆarɨ mʉvarindʉka! Nɨ pwee vijáa ngaarɨ baa sɨ avyaalwa.” 25 Yʉ́ʉda ʉra mʉvalanduki waachwe akamʉsea, “Mukiindya, kɨkomi sɨ nɨɨnɨ tʉkʉ?” Yéesu akamʉsea, “Weewe ulúusire.”

Chóorya cha Mweenevyoosi

(Maáriki 14:22-26; Lʉ́ka 22:14-20; 1 Vakoríinto 11:23-25)

26 Mpɨɨndɨ ˆvarijáa, Yéesu akatoola mʉkáate, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akʉʉbendʉlabendʉla, maa akavaheera vapooji vaachwe yoosea, “Tooli, murye, ʉhʉ nɨ mʉvɨrɨ waanɨ.” 27 Aho, akatoola ndʉvo, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ akavaheera yoosea, “Tooli voosi munywe diváai fuma nduvwii ɨhɨ. 28 Ɨhɨ nɨ sakami yaanɨ ya mʉháko, sakami ˆyookiitwa sa ˆvarɨ foo vaseyyiriwe ʉvɨ. 29 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, sɨ ndɨrɨ kʉnywa kei ɨhɨ diváai ya sabíibu tʉkʉ, fʉʉrʉ sikʉ ˆndɨrɨ kiinywa ifya hamwɨ na nyuunyu Ʉtemii wa Taáta waanɨ.”

30 ˆVakɨɨmbe lwɨɨ́mbo, vakalooka na Luulwii lwa Mɨseitúuni.

Yéesu Yoolʉʉsa Peéteri Sea Arɨ sɨ Amʉmányire Tʉkʉ

(Maáriki 14:27-31; Lʉ́ka 22:31-34; Yooháani 13:36-38)

31 Aho, Yéesu akavasea, “Uchikʉ ʉhʉ wa isikʉ voosi kʉʉndeka mʉrɨ. Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

‘Kʉmʉvaa ndɨrɨ muríisi,

na muundi ja mpuka yaachwe jiipase.’✡

32 Maa kaa, ˆndɨrɨ fʉfʉka, valongorera ndɨrɨ na ɨsɨ ya Galiláaya.” 33 Peéteri akamʉsea Yéesu, “Baa koonɨ voosi varɨ kʉreke weewe, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ kʉreka vii kaa tʉkʉ.” 34 Yéesu akamʉsea, “Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, uchikʉ ʉhʉ nkʉkʉlʉme sɨ ɨnavɨɨka, lʉʉsa ʉrɨ sɨ wʉʉmányire tʉkʉ katatʉ.” 35 Peéteri akamʉsea, “Koonɨ baa nɨ mpaka nkwye, kukwya ndɨrɨ hamwɨ na weewe, sɨ ndɨrɨ sea sɨ nakʉmányire tʉkʉ.” Baa vara vapooji vɨɨngɨ vakalʉʉsa vivira.

Yéesu Yoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ Luulwii lwa Mɨseitúuni

(Maáriki 14:32-42; Lʉ́ka 22:39-46)

36 Aho, Yéesu akafika na vapooji vaachwe Getisemáane, ʉko akavasea, “Ikali aha, nɨɨnɨ tamanya niise na hara mbere noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ.” 37 Akamʉsʉmʉla Peéteri na vaana vavɨrɨ va Sebedáayo, na mpɨɨndɨ ˆvatamanyáa, mʉtɨma waachwe ʉkafɨrɨra kʉnʉ yookiiteera ʉsʉʉngʉ. 38 Aho, akavasea, “Mʉtɨma waanɨ wookaava kende nkwye. Ikali aha, mʉkeeshe chɨrɨrɨ hamwɨ na nɨɨnɨ.” 39 ˆAkaseese na mbere kiduudi, akalaala ɨsɨ na ɨnda akamʉloomba Mʉlʉʉngʉ yoosea, “Taáta waanɨ, koonɨ viri dahɨka ndʉvo ɨhɨ yaandooke, maa kaa, sɨ ɨve ja ˆvyeene noosaaka tʉkʉ, ɨve ja ˆvyeene woosaaka weewe.”

40 Akatamanya na kwa vara vapooji vaachwe vatatʉ, akavashaana valɨ́ɨre. Akamʉsea Peéteri, “Arumi, mwasíindirwe keesha na nɨɨnɨ baa kwa isaa rɨmwɨ vii wʉʉ? 41 Keeshi na mʉloombe sa karɨ jɨ mwɨɨngɨre mʉtehwii tʉkʉ. Mʉtɨma wɨɨ́mɨre neeja kʉtʉmama wʉʉja, maa kaa, wasíindwaa sa mʉvɨrɨ usiina ngururu tʉkʉ.”

42 Akatamanya kei lwa kavɨrɨ no mʉloomba Mʉlʉʉngʉ yoosea, “Taáta waanɨ, koonɨ ndʉvo ɨhɨ ya uturikiri sɨ viri dahɨka yʉʉnehe, ndɨɨre kwiinywa, haaha ˆvyeene woosaaka vikiimane.” 43 Kei ˆakahɨndʉke, akavashaana valɨ́ɨre, miiso yaavo yajáa yaréheriiwe nɨ tʉlo.

44 Akavareka, akatamanya lwa katatʉ no mʉloomba Mʉlʉʉngʉ kwa masáare yayara. 45 Aho, akadoma na kwa vara vapooji vaachwe akavasea, “Nyuunyu mʉkaarɨ mʉlɨ́ɨre no hʉmʉlʉka wʉʉ? Laangi, mpɨɨndɨ jafíkire, Mwaana wa Mʉʉntʉ varindʉkwa iise na vɨɨkwa iise mɨkonwii ya vavɨ. 46 Inuki, hendi tʉlooke! Laangi, ʉra ˆyoojokʉʉnvarindʉka afíkire!”

Yéesu Yoovarindʉkwa na Yookwaatwa

(Maáriki 14:43-50; Lʉ́ka 22:47-53; Yooháani 18:3-12)

47 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka novo, Yʉ́ʉda ʉmwɨ wa vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ akafika. Yeeye ajáa ʉʉjanʼya na vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvarɨ na nyaasʉka na nkusi. Ava ˆvajáa vatúmirwe nɨ vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na nɨ vawosi. 48 Haaha ʉra ˆamʉvalandʉkáa Yéesu ajáa ahʉ́mwɨɨre valaɨra isháara yoosea, “Ʉra ˆndɨrɨ mʉsʉndɨra ja noomuluumbya, noo yeeye, mʉkwaati.” 49 Yʉ́ʉda akahʉlʉlʉka na kʉrɨ Yéesu, akamuluumbya, “Lʉmbɨ ee Mukiindya!” Maa, akamʉsʉndɨra. 50 Yéesu akamʉsea, “Kɨjeengi, tʉmama ˆcheene chakʉréetire.” Aho, vara vaantʉ vakaseesa, vakamʉkwaata Yéesu, maa vakamʉvɨɨka mɨkonwii yaavo.

51 Hahara, ʉmwɨ wa vara ˆvajáa na Yéesu ˆakoone jeyyo, akakʉʉla nyaasʉka njatwii, akamʉtema kutu dúú mʉtʉmami wa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. 52 Yéesu akamʉsea, “Hɨndʉla nyaasʉka yaako na njatwii, sa voosi vara ˆvʉʉ́laa na nyaasʉka, novo kukwya varɨ kwa nyaasʉka. 53 Sa che wookiisea sɨ ndɨrɨ daha kʉmʉloomba Taáta waanɨ aandetere haaha jei kʉlookya mayana ikimi na yavɨrɨ (12,000) ya valwi nkoondo va mirimʉ miija? 54 Maa kaa, koonɨ nabwéeyyiirye jeyyo, joolɨ Masáare ˆYarɨ Mpeho yarɨ kiimana yara ˆyasea ivi nɨ mpaka vifʉmɨre jei?”

55 Mpɨɨndɨ ijo, Yéesu akɨɨsea ɨra mpuka ya vaantʉ, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉhóki vaantʉ viintʉ, muújire noo kʉʉnkwaata na nyaasʉka na nkusi wʉʉ? Sikʉ joosi nɨjáa na nyuunyu noovariyʉla waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva. Amwɨ sɨ mwaankwaatáa kʉra? 56 Aya yoosi yafʉ́mɨɨre sa masáare ya valáali na mʉtwe yara ˆvaandɨka Masáarii ˆYarɨ Mpeho yakiimane.” Aho, vapooji voosi vakamʉreka, maa vakatɨɨja.

Yéesu Mbere ya Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ

(Maáriki 14:53-65; Lʉ́ka 22:54-55, 63-71; Yooháani 18:13-14, 19-24)

57 Vara ˆvajáa vamʉkwáatire Yéesu, vakamʉtwaala na kwa Kayáafa, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, ʉko vakiindya va Miiro na vawosi vajáa valʉ́mɨɨne. 58 Maa kaa, Peéteri ajáa amutúubire Yéesu kwa kʉlɨ fʉʉrʉ waámii ya mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. Akɨɨngɨra, maa akiikala hamwɨ na valʉkalʉka, sa oone ˆcheene kɨrɨ fʉmɨra.

59 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva hamwɨ na Balása Nkʉʉlʉ yoosi ya Vayahúudi vasaakɨráa ʉshahíidi wa ʉloongo kʉrɨ Yéesu sa vadahe kʉmʉʉlaa. 60 Maa kaa, sɨ vapata kɨɨntʉ tʉkʉ, baa neembe mashahíidi ˆvarɨ foo va ʉloongo vɨɨmáa mbere.

Maa reerʉ, mashahíidi vavɨrɨ vakafʉmɨra, 61 vakasea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ asea, ‘Daha ndɨrɨ kwiigirimʉla Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ* na nɨɨjeenge kei kwa sikʉ itatʉ.’ ” 62 Aho, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akiinʉka, maa akamʉsea Yéesu, “Sɨ wookuuyirya kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ wʉʉ? Aya masáare ava vaantʉ ˆvookusitaakya nɨ kɨɨntʉ che?” 63 Maa kaa, Yéesu akakirinya. Mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akamʉsea, “Kʉbweeyya niise wiilahe mbere ya Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ, tʉwyɨɨre koonɨ weewe noo Masía, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.” 64 Yéesu akasea, “Weewe ulúusire. Maa kaa, nɨ kʉvawyɨɨra niise voosi, kwaandɨra haaha kʉmoona mʉrɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ iíkyɨɨre mʉkono wa kʉlʉme wa Mweenengururu,✡ yookʉʉja mweeri ya machu ya kurumwii.”✡

65 Aho, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akamoola ɨngo jaachwe na nkalari yoosea, “Ahíintikire! Ʉshahíidi wa che kei toosaaka? Laangi, nyuunyu mwatéɨɨre ʉwo uhiintiki. 66 Joolɨ moolamʉla?” Vakamʉsea, “Akiimana akwye.” 67 Aho, vakamʉchwɨɨra matɨ kishwii na vɨɨngɨ vakamʉvaa ngúumi. Vɨɨngɨ vakamʉhapʉla makóofi 68 na vakamʉhenchʉla voosea, “Weewe Masía, hoonɨ taanga nɨ ani ˆakʉváire?”

Peéteri Yoosea sɨ Amʉmányire Yéesu Tʉkʉ

(Maáriki 14:66-72; Lʉ́ka 22:56-62; Yooháani 18:15-18, 25-27)

69 Haaha mpɨɨndɨ ijo joosi, Peéteri ajáa iíkyɨɨre weerwii ʉko waámii. Mʉtʉmami ʉmwɨ wa kɨɨntʉ kiki akamʉseeserera Peéteri, maa akamʉsea, “Baa weewe nɨ hamwɨ waarɨ na Yéesu wa Galiláaya.” 70 Maa kaa, Peéteri akasiita mbere ya voosi yoosea, “Sɨ nootaanga baa ɨkɨ ˆwoolʉʉsa tʉkʉ!”

71 Aho, Peéteri akɨɨtookɨɨma mutiryaangwii wa waámii, mʉtʉmami wɨɨngɨ wa kɨɨntʉ kiki akamoona Peéteri, maa akavasea vaantʉ ˆvajáa aho, “Ʉhʉ nɨ hamwɨ aarɨ na Yéesu wa Nasaréeti.” 72 Peéteri akasiita kei ko kiilaha yoosea, “Sɨ namʉmányire ʉwo mʉʉntʉ tʉkʉ!” 73 Mpɨɨndɨ kiduudi vaantʉ ˆvajáa viímire aho, vakamʉseeserera, maa vakamʉsea, “Kɨkomi weewe ʉrɨ ʉmwɨ waavo, sa baa ndʉʉsɨka yaako yookoonekya.” 74 Aho, Peéteri akaanda kwiijuma yeemweene, na iilaháa yoosea, “Kɨmaarɨ! Sɨ namʉmányire ʉwo mʉʉntʉ tʉkʉ!” Haaho, nkʉkʉlʉme ɨkavɨɨka. 75 Aho, Peéteri akakʉmbʉkɨra masáare ˆajáa awyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ Yéesu, “Nkʉkʉlʉme sɨ ɨnavɨɨka, sea ʉrɨ sɨ waamányire tʉkʉ katatʉ.” Aho, maa re akafuma na weerwii akɨɨtoorɨra maatʉkʉ vii.

27

Yéesu Yootwaalwa na kwa Gávana Piláato

(Maáriki 15:1; Lʉ́ka 23:1-2; Yooháani 18:28-32)

1 ˆKʉkamwaae, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva voosi na vawosi vakalamʉla kʉmʉʉlaa Yéesu. 2 Vakamuchuunga pɨɨ́ngʉ, vakamʉtwaala na kwa Piláato, gávana wa ɨsɨ ya Yudéea, maa vakamʉkwaatya kwaachwe.

Yʉ́ʉda Yookiikuva

(Mɨrɨmo ya Vatumwi 1:18-19)

3 Haaha Yʉ́ʉda ʉhʉ ˆajáa amʉválandukire ˆakoone Yéesu ahʉ́mwɨɨre heewa irya, akiivairya mbiri, maa akavahɨndʉrɨra vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi jira mpía makumi yatatʉ (30). 4 Akavasea, “Nahóniirye kʉmʉtoola mʉʉntʉ ˆasiina ʉvɨ ʉʉlawe.” Maa kaa, voovo vakamʉsea, “Ayo ˆwootuwyɨɨra yasiina nyambirirya kʉrɨ suusu tʉkʉ, nɨ yaako mweeneevyo.” 5 Akajifweitɨra ijo mpía makumi yatatʉ na Kaayii Njija ya Ijʉva, maa akatamanya no kiikuva.

6 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vakajitoola ijo mpía, maa vakasea, “Miiro yakaanʼya kujisaangya iji mpía na mpía ja Kaaya Njija, sa nɨ mpía ja sakami.” 7 Aho, vakalʉma sáare, maa vakalamʉla kujiwʉrɨra iwʉnda ra kɨrongorongo rɨve haantʉ ho taahɨra vayeni. 8 Noo ˆchooreka fʉʉrʉ isikʉ, ɨro iwʉnda raséwaa Iwʉnda ra Sakami. 9 Jeyyo, masáare ya Yeremía mʉláali na mʉtwe yakakiimana, “Vajáa vasʉmʉla jira mpía makumi yatatʉ, iyoombe ˆapaangɨrwa nɨ vaantʉ va Isiraéeli. 10 Ijo mpía vakawʉrɨra iwʉnda ra kɨrongorongo, ja ˆvyeene Ijʉva aandairirya.”✡

Yéesu Mbere ya Piláato

(Maáriki 15:2-5; Lʉ́ka 23:3-5; Yooháani 18:33-38)

11 Haaha, vakamwiimya Yéesu mbere ya gávana Piláato, ne Piláato akamuurya, “Weewe noo mʉtemi wa Vayahúudi wʉʉ?” Yéesu akamʉsea, “Weewe ulúusire.” 12 Maa kaa, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi ˆvakamusitaakye, yeeye sɨ uuyirya isáare tʉkʉ. 13 Piláato akamuurya, “Sɨ wooteera nɨ masáare yangaɨ vookusitaakya tʉkʉ wʉʉ?” 14 Maa kaa, Yéesu sɨ uuyirya baa isáare rɨmwɨ tʉkʉ, ʉwo gávana akatʉlʉvala maatʉkʉ vii.

Yéesu Yooheewa Irya ro Kʉʉlawa

(Maáriki 15:6-15; Lʉ́ka 23:13-25; Yooháani 18:39–19:16)

15 Haaha, sikʉ ja ngovi ya Paásika, gávana ajáa aviijuvirya Vayahúudi kʉmʉchʉngʉrɨra mufúungwa ʉmwɨ ˆmweene varɨ saaka. 16 Mpɨɨndɨ ijo, kʉjáa kwatɨɨte mufúungwa ʉmwɨ ˆajáa ataangɨkana maatʉkʉ vii sa ʉvɨ, ˆasewáa Baráaba. 17 Sa jeyyo, vaantʉ ˆvakiijiinge, Piláato akavuurya, “Nɨ ani moosaaka nɨmʉchʉngʉrɨre kati ya ava vavɨrɨ, Baráaba au Yéesu ˆaséwaa Masía?” 18 Ajáa alʉʉsa jeyyo sa ajáa ataanga vajáa vamusítakiirye Yéesu kwaachwe sa kɨvɨna.

19 Mpɨɨndɨ Piláato ˆajáa iíkyɨɨre aho ichuumbii raachwe ro lamʉrɨra, muki waachwe akamʉtwaarɨra mʉlomo, “Karɨ jɨ ʉmʉbweeyyirye ʉvɨ wowoosi mʉʉntʉ ʉwo mʉwoloki tʉkʉ, sa nɨɨnɨ natʉ́rɨkɨɨre maatʉkʉ vii noolootera sa yeeye uchikʉ ʉhʉ.” 20 Maa kaa, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi vakavasoonka vaantʉ valoombe Baráaba achʉngʉrɨrwe na Yéesu ʉʉlawe. 21 Aho, gávana akavuurya, “Nɨ ani moosaaka nɨmʉchʉngʉrɨre kati ya ava vavɨrɨ?” Voovo vakamʉsea, “Baráaba!” 22 Piláato akavuurya, “Haaha che ndɨrɨ mʉbweeyya Yéesu ˆaséwaa Masía?” Voosi vakasea, “Aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye!” 23 Ne akavuurya, “Sa che? Ʉvɨ che abwéeyyiirye?” Voovo vakatuuba tʉla isóso voosea, “Aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye!”

24 Piláato ˆakoone hasiina yooseesya tʉkʉ na baa ʉsaambʉ waándire, ajáa atoola maaji, maa akooyya mɨkono yaachwe mbere ya vaantʉ yoosea, “Nɨɨnɨ nsiina ʉvɨ mweeri ya inkwya ya ʉhʉ mʉʉntʉ tʉkʉ. Ɨrɨ isáare nɨ mweeri yaanyu rɨrɨ, rɨlaangi.” 25 Vaantʉ voosi vakasea, “Sakami yaachwe ɨveere mweeri yiiswi na vaana viiswi.” 26 Aho, Piláato akamʉchʉngʉrɨra Baráaba fuma mʉnyololwii sa voovo, maa kaa, akalairirya Yéesu avawe mɨjeléedi maa akamʉtoola aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye.

Valʉkalʉka Voomʉhena Yéesu

(Maáriki 15:16-20; Yooháani 19:2-3)

27 Aho, valʉkalʉka va gávana vakamʉtwaala Yéesu na ijuumbii ra kɨtemi ra Piláato ˆrɨséwaa Puraitória. Ʉko, valwi nkoondo voosi vakiijiinga kʉmʉrɨɨngɨrɨra Yéesu. 28 Vakamufumya ɨngo jaachwe, maa vakamʉvɨkɨra ɨngo ˆɨrɨ gyaa atɨ ja mʉtemi. 29 Aho, vakalʉka kɨsasaavo cha miíwa, vakamʉvɨkɨra mutwii, vakamʉkwaatya dʉʉrɨ mʉkonwii waachwe wa kʉlʉme, maa de vandoomwiinamɨra, voomʉhenchʉla voosea, “Lamʉkyaade ee aaɨ, mʉtemi wa Vayahúudi!” 30 Vakamʉchwɨɨra matɨ, vakatoola ɨra dʉʉrɨ vakatuuba mʉvaa noyo mutwii. 31 ˆVakahʉmʉle kʉmʉhenchʉla, vakamufumya ɨra ɨngo ˆɨrɨ gyaa, maa vakamʉvɨkɨra ɨngo jaachwe kei. Aho, vakamʉtwaala fʉʉrʉ weerwii ya múuji noo muningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye.

Yéesu Yooningʼiniwa Mʉsaláabii Fʉʉrʉ Akwye

(Maáriki 15:21-32; Lʉ́ka 23:26-43; Yooháani 19:17-27)

32 Njirii, vakalʉmana na mʉʉntʉ ʉmwɨ fuma múujii wa Kɨréene* ˆaséwaa Simóoni. Valwi nkoondo vakamʉdoomererya avaale mʉsaláaba wa Yéesu. 33 Na ˆvakafike haantʉ ˆhaséwaa Goligóota, noo kʉsea Kɨsááya cha Mʉtwe, 34 valwi nkoondo vakamʉheera Yéesu diváai ˆyasaangiwa na kɨsʉʉngʉ so seyya makuundi,✡ maa kaa, yeeye ˆakɨɨsaɨre, akasiita kʉnywa.

35 ˆVakahʉmʉle kumuningʼinʼya mʉsaláabii, vakiigavɨra ɨngo jaachwe ko vaa mbare.✡ [Jeyyo, isáare rɨra ˆralʉʉswa nɨ mʉláali na mʉtwe rɨkakiimana, “Viigavɨra mɨrwaalo yaanɨ, kati yaavo na ɨngo yaanɨ vakɨɨvaɨra mbare.”] 36 Vakiikala, vakatuuba kʉmʉlaangirirya. 37 Mweeri ya mʉtwe waachwe vakavɨɨka ishitáaka ˆraandɨkwa, “Ʉhʉ nɨ Yéesu, mʉtemi wa Vayahúudi.” 38 Viívi vavɨrɨ vajáa vaningʼiniwa mɨsaláabii hamwɨ ne, ʉmwɨ mʉkono wa kʉmooso na wɨɨngɨ mʉkono wa kʉlʉme, kɨra mʉʉntʉ mʉsaláabii waachwe.

39 Vaantʉ vara ˆvalookáa na aho, vamʉtʉkɨráa voosingisya mɨtwe kwa heenchʉ voosea, 40 “Hoonɨ ta ilaange, atɨ girimʉla ʉrɨ Kaaya Njija na wɨɨjeenge kwa sikʉ itatʉ? Haaha ilamurirye we mweeneevyo. Koonɨ kɨkomi weewe nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, kiima aho mʉsaláabii!” 41 Baa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, hamwɨ na vawosi na vakiindya va Miiro vakamʉhenchʉla voosea, 42 “Avalamuriryáa vɨɨngɨ, amwɨ yoosiindwa kiilamurirya yeemweene? Atɨ yeeye nɨ mʉtemi wa Isiraéeli! Hoonɨ nɨ akiime mʉsaláabii naasu tumurume. 43 Yeeye amwiiláangyaa Mʉlʉʉngʉ, na ajáa alʉʉsa yeeye nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, haaha Mʉlʉʉngʉ nɨ amʉlamurirye koonɨ yoomʉsaaka.” 44 Baa vara ˆvajáa vaníngʼiniiwe mɨsaláabii hamwɨ ne, vakamʉtʉkɨra.

Yéesu Yookwya Mʉsaláabii

(Maáriki 15:33-41; Lʉ́ka 23:44-49; Yooháani 19:28-30)

45 Kwandɨra mpɨɨndɨ ja mpoloonge fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja cháámuusi, kilwiirya kɨkakʉnɨkɨrɨra ɨsɨ yoosi. 46 Mpɨɨndɨ jo kiimikirirya ja cháámuusi, Yéesu akarɨra na ngururu yoosea, “Éeli, Éeli láama sabakɨtáani?” noo kʉsea, “Ee Mʉlʉʉngʉ, Ee Mʉlʉʉngʉ, amwɨ waandékire?”✡ 47 Maa kaa, vamwɨ va vaantʉ ˆvajáa hara ˆvakateere jeyyo, maa vakasea, “Ʉhʉ, yoomʉkemera Elía.”✡ 48 Ʉmwɨ waavo akatamanya chaangʉ, akatukya kɨɨntʉ ˆkɨrɨ monyomonyo diváaii ˆyasasʉka, akakɨfarɨmbɨrɨra isaangii, maa akamʉheera anywe. 49 Maa kaa, vɨɨngɨ vakasea, “Reki toone koonɨ Elía arɨ kʉʉja noo mʉlamurirya.” 50 Maa reerʉ, Yéesu akaana kei vikʉlʉkʉʉlʉ, aho, akawulala.

51 Haaho, ipasía ra Kaaya Njija rɨkaatʉka katɨ na katɨ fuma mweeri fʉʉrʉ ɨsɨ, ɨsɨ ɨkasɨngɨsɨka na myaalaliwye ɨkaatʉka. 52 Mbɨrɨ́ɨ́ra jikakʉnʉkʉka na mɨvɨrɨ ya vaaja vara ˆvajáa vaakwya ɨkafʉfʉka. 53 Yéesu ˆakafʉfʉke, avo vaantʉ vakafuma mbiríírii, na vakatamanya na múujii mʉʉja na vakavafʉmɨra vaantʉ ˆvarɨ foo.

54 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo na vara ˆvajáa ne voomʉlaangirirya Yéesu ˆvakoone kɨra kitiíntima na yara yoosi ˆyajáa yafʉ́mɨɨre, vakoofa mʉnʉmʉʉnʉ, voosea, “Ʉhʉ kɨkomi nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ aarɨ.”

55 Kʉjáa kwatɨɨte vaantʉ vaki ˆvarɨ foo ˆvalaangáa ayo kwa kʉlɨ. Avo vajáa vamutuuba Yéesu fuma Galiláaya sa vɨndoomʉtʉmamɨra. 56 Kʉrɨ vamwɨ vaavo, ˆajáa amwaarɨ, Maríia Makɨdaléena, Maríia íyo waala Yaakúupu na Yóose, na íyo waala vaana va Sebedáayo.

Kʉtaahwa kwa Yéesu

(Maáriki 15:42-47; Lʉ́ka 23:50-56; Yooháani 19:38-42)

57 Haaha iwʉlo ˆrɨkɨɨngɨre, ajáa ʉʉja musúngaati ʉmwɨ fuma múuji wa Arimatáaya ˆasewáa Yooséefu. Ʉhʉ ne nɨ mʉpooji wa Yéesu ajáa. 58 Akamʉdomera Piláato noo koomʉloomba mʉvɨrɨ wa Yéesu. Piláato akalairirya aheewe. 59 Yooséefu akʉʉsʉmʉla mʉvɨrɨ, akʉʉfarɨmbɨrɨra sáanda ya kɨtáani cha kikomi, 60 maa akʉʉvɨɨka mbiríírii yaachwe mweeneevyo. Ɨyo mbɨrɨ́ɨ́ra ya mpaanga nɨ ifya na ɨjáa yabokwa mwaalaliwyii. Aho, akafingiritya iwye ikʉlʉkʉʉlʉ, yoorifintamya mʉryaangwii wa mbɨrɨ́ɨ́ra, maa akalooka. 61 Maríia Makɨdaléena na ʉra Maríia wɨɨngɨ vajáa vamwaarɨ aho haantʉ viíkyɨɨre kʉlaanga mbɨrɨ́ɨ́ra.

Valʉkalʉka Mbiríírii

62 Lomʉtóondo yaachwe nɨ sikʉ ya Sabáato ɨjáa, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Mafarisáayo vakatamanya na kwa Piláato. 63 Vakamʉsea Piláato, “Mʉkʉ́lʉ, takʉ́mbʉkɨɨre, ʉra mʉkwaata de akwye ajáa asea, ‘Sikʉ itatʉ ˆjiri looka, fʉfʉka ndɨrɨ.’ 64 Sa jeyyo, ʉlairirye mbɨrɨ́ɨ́ra ɨlaangiririwe kamwɨ fʉʉrʉ sikʉ ya katatʉ. Koonɨ sɨ jeyyo, vapooji vaachwe ifaanaa vʉʉje, viive mʉvɨrɨ waachwe na vavawyɨɨre vaantʉ afúfukire fuma inkwyii. Ʉkwaata ʉhʉ wo kiimikirirya kʉva ʉrɨ wavɨɨha kʉlookya wa ncholo.”

65 Piláato akavasea, “Nyuunyu sumuli valʉkalʉka. Tamanyi mʉkɨɨvɨɨkɨre valʉkalʉka va kɨkomi ja ˆvyeene mʉrɨ daha.” 66 Sa jeyyo, vakatamanya na valʉkalʉka sa vakalaangirirye mbɨrɨ́ɨ́ra kɨkomi, vakavaa mɨtooso rɨra iwye na vakavɨɨka ʉlaangiriryi.

28

Kʉfʉfʉka kwa Yéesu

(Maáriki 16:1-10; Lʉ́ka 24:1-12; Yooháani 20:1-10)

1 Sabáato ˆɨkalooke namʉtóondo dwɨɨ sikʉ ya Jumapɨ́ɨrɨ,*Maríia Makɨdaléena, na ʉra Maríia wɨɨngɨ vajáa vadoma noo laanga mbɨrɨ́ɨ́ra ya mpaanga ɨra ˆɨjáa yabokwa mwaalaliwyii.

2 Koonka, kitiíntima kɨkʉʉlʉ kɨkafʉmɨra sa murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉjáa wakiima fuma kurumwii, ʉkafingiritya rɨra iwye, maa ʉkariikarɨra. 3 Ʉwo murimʉ buuwo yaachwe ɨjáa nɨ ja lʉlávo, na ɨngo jaachwe jijáa jeera ja mawye ya mbula. 4 Vara valʉkalʉka va mbɨrɨ́ɨ́ra vajáa voofa maatʉkʉ vii, vakatetema fʉʉrʉ vakava ja ˆvaakwya.

5 Ʉra murimʉ mʉʉja ʉkavasea vara vaantʉ vaki, “Koofi tʉkʉ, sa taanga niise nɨ mʉsaakɨra mwiise Yéesu ʉra ˆaningʼiniiwé mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. 6 Asiina aha tʉkʉ, afúfukire ja ˆvyeene asea. Yeendi mʉlaange haantʉ ˆalaariiwé. 7 Haaha tamanyi chaangʉ mʉkavasee vapooji vaachwe, ‘Afúfukire fuma inkwyii, ne longoola iise na Galiláaya. Ʉko moona mʉrɨ.’✡ Laangi, nahʉ́mwɨɨre vawyɨɨra.”

8 Jeyyo, vara vaantʉ vaki vakiinʉka hara varɨ na cheerʉ mʉnʉmʉʉnʉ kʉnʉ vɨɨ́ngɨɨrwe nɨ woowa, vakafuma mbiríírii itɨ́ɨjo vakatamanya noo vawyɨɨra vapooji vaachwe ɨrɨ isáare. 9 Koonka, Yéesu akalʉmana novo akavasea, “Lʉmbɨ niijo!” Vara vaantʉ vaki vakamʉseeserera, vakachwaama, vakakwaata majeo yaachwe, vakamwiinamɨra. 10 Aho, Yéesu akavasea, “Koofi tʉkʉ. Tamanyi mʉkavawyɨɨre vandʉʉ vaanɨ vatamanye na Galiláaya, ʉko kʉʉnyona varɨ.”

Valʉkalʉka Vootwaala Mʉlomo

11 Mpɨɨndɨ vara vaantʉ vaki ˆvajáa njirii vootamanya, vamwɨ va vara valʉkalʉka ˆvɨɨmɨrɨráa mbɨrɨ́ɨ́ra vajáa vatamanya na múujii no vawyɨɨra vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva yoosi ˆyajáa yafʉ́mɨɨre. 12 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi vakiikala kiikalo na vakatʉʉnga njɨra ya ʉloongo. Vakavaheera vara valwi nkoondo mpía ˆjiri foo, 13 kʉnʉ voovasea, “Moosaakwa mʉsee jei, ‘Vapooji vaachwe vuújire nuuchikʉ mpɨɨndɨ suusu ˆtaarɨ talɨ́ɨre, maa vakamwiiva.’ 14 Koonɨ iji sáare jamʉfɨ́kɨɨre gávana, suusu lʉma tʉrɨ sáare ne, sa mʉdɨɨre ringiwaringiwa.” 15 Jeyyo, vara valʉkalʉka vakasʉmʉla jira mpía, maa vakabweeyya ja ˆvyeene vajáa vawyɨɨrwa. Masáare aya yeenera kwa Vayahúudi fʉʉrʉ isikʉ.

Yéesu Yoovatʉma Vapooji Vaachwe

(Maáriki 16:14-18; Lʉ́ka 24:36-49; Yooháani 20:19-23)

16 Aho, vara vapooji ikimi na ʉmwɨ vakadoma fʉʉrʉ Galiláaya, luulwii haantʉ Yéesu ˆajáa avasea vatamanye. 17 ˆVakamoone vakamwiinamɨra, maa kaa, vɨɨngɨ vakava vookiivʉndʉka mitimii. 18 Aho, Yéesu akavʉʉjɨra, maa akasea, “Nahɨ́ɨwe wiimiriri woosi, kurumwii na kʉrɨ weerʉ. 19 Sa jeyyo, tamanyi mʉkavabweeyye vaantʉ va ɨsɨ joosi kʉva vapooji vaanɨ, mʉndoovabatisa, kwa irina ra Taáta, na ra Mwaana na ra Mʉtɨma Mʉʉja. 20 Kei, mʉndoovakiindya kʉyakwaatya yoosi ˆnavalairirya nyuunyu. Kɨkomi nɨɨnɨ mwaarɨ na nyuunyu sikʉ joosi, fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja ʉhero.”

✡ 1:6 Laanga Rúutu 4:18-22.

✡ 1:6 Laanga 2 Samwéeli 12:24-25.

✡ 1:23 Laanga Isáaya 7:14.

✡ 2:6 Laanga Míika 5:2.

* 2:11 manemáane: Nɨ mooda ˆvahákaa mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ de ataahwe. Mooda ʉhʉ ʉjáa nɨ wa iyoombe ikʉʉlʉ.

✡ 2:15 Laanga Hósea 11:1.

✡ 2:18 Laanga Yeremía 31:15.

✡ 3:3 Laanga Isáaya 40:3.

✡ 3:4 Laanga 2 Vatemi 1:8.

✡ 4:4 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 8:3.

✡ 4:6 Laanga Sabúuri 91:11-12.

✡ 4:7 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:16.

✡ 4:10 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:13.

✡ 4:16 Laanga Isáaya 9:1-2.

* 4:25 Dekapóoli: Nɨ isáare ra Kɨgiríki, noo kʉsea míiji ikimi. Na vaantʉ ˆviikaláa ɨsɨ ya Dekapóoli sɨ vajáa Vayahúudi tʉkʉ.

✡ 5:5 Laanga Sabúuri 37:11.

✡ 5:21 Laanga Ufumo 20:13.

✡ 5:21 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 17:8-9.

✡ 5:27 Laanga Ufumo 20:14.

✡ 5:31 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 24:1.

✡ 5:33 Laanga Valáawi 19:12; Ʉvalo 30:3; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 23:21.

✡ 5:38 Laanga Ufumo 21:24; Valáawi 24:20; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 19:21.

✡ 5:40 Laanga Ufumo 22:26-27; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 24:12-13.

✡ 5:43 Laanga Valáawi 19:18.

✡ 8:4 Laanga Valáawi 14:1-32.

✡ 8:17 Laanga Isáaya 53:4.

✡ 8:22 Laanga Lʉ́ka 15:24, 32; Vaeféeso 2:1.

✡ 9:5 Laanga Matáayo 19:24.

✡ 9:13 Laanga Hósea 6:6.

* 9:17 viríiba: Nɨ saama ˆjavɨ́kɨraa diváai. Jaténgeneshiwaa na ndɨrɨ.

✡ 9:20 Laanga Ʉvalo 15:37-41; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 22:12.

✡ 9:27 Laanga Sabúuri 89:3-37; Isáaya 29:18-19; 35:5-6; Yeremía 23:5-6; Esekiéeli 34:23-24.

✡ 10:15 Laanga Ncholo 19:24-29.

✡ 10:36 Laanga Míika 7:6.

* 11:5 Mɨrɨmo ˆmyeene yoolʉʉsa aha, noo ɨra ˆyalʉʉswa nɨ Isáaya Mʉláali na mʉtwe. Mɨrɨmo ɨyo noo Masía arɨ tʉmama mpɨɨndɨ ˆarɨ kʉʉja. Laanga Isáaya 26:19; 29:18-19; 35:5-6; 61:1.

✡ 11:10 Laanga Maláaki 3:1.

✡ 11:14 Laanga Maláaki 4:5.

✡ 11:22 Laanga Amóosi 1:9-10; Yoéeli 3:4.

✡ 11:23 Laanga Ncholo 19:1-29.

* 12:2 voowuna Miiro … sikʉ ya Sabáato: Kwa Miiro ya Vayahúudi kuwuna maangala yavɨrɨ yatatʉ iwundii kwa mʉʉntʉ sɨ vijáa vyakaaniwa tʉkʉ. Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 23:25. Mafarisáayo sɨ vamuuryáa Yéesu sa che vapooji vaachwe vookiiva tʉkʉ, kɨɨntʉ ˆvamʉseáa nɨ sa che vapooji vaachwe vootʉmama mʉrɨmo wo chwa sikʉ ya Sabáato. Na Miiro ya Mʉ́sa yasea kusiina mʉʉntʉ kʉtʉmama sikʉ ya Sabáato tʉkʉ. Laanga Ufumo 20:8-11.

✡ 12:3 Laanga 1 Samwéeli 21:1-6.

✡ 12:5 Laanga Ʉvalo 28:9-10.

✡ 12:7 Laanga Hósea 6:6.

✡ 12:21 Laanga Isáaya 42:1-4.

✡ 12:40 Laanga Yóona 1:17.

✡ 12:41 Laanga Yóona 3.

✡ 12:42 Laanga 1 Vatemi 10:1-13.

✡ 13:15 Laanga Isáaya 6:9-10.

✡ 13:35 Laanga Sabúuri 78:2.

✡ 14:4 Laanga Valáawi 18:16; 20:21.

* 14:21 Vaantʉ valʉme: Vayahúudi vavaláa vaantʉ valʉme vii, maa kaa, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vaki na vasinga ˆveene vaarya ɨyo mɨkáate na soompa.

✡ 14:36 Laanga Ʉvalo 15:37-41; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 22:12.

✡ 15:4 Laanga Ufumo 20:12; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:16.

✡ 15:4 Laanga Ufumo 21:17; Valáawi 20:9.

✡ 15:9 Laanga Isáaya 29:13.

* 15:38 vaantʉ valʉme: Vayahúudi vavaláa vaantʉ valʉme vii, maa kaa, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vaki na vasinga ˆveene vaarya ɨyo mɨkáate na soompa.

* 16:18 mwaalaliwye: Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 16:19 Laanga Matáayo 18:18.

✡ 17:24 Laanga Ufumo 30:13-16; 2 Masáare ya Mpɨɨndɨ 24:9-14; Nehemía 10:32.

* 17:25 Nɨ irina rɨɨngɨ Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 18:16 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 19:15.

✡ 18:18 Laanga Matáayo 16:19.

* 18:22 mufungatɨ mara makumi mufungatɨ (7x70): Ɨhɨ nɨ mpɨ́rɨ ya Kɨeburanía, noo kʉsea yasírire baa kʉvala tʉkʉ.

† 18:24 taláanta: Nɨ isáare ra Kɨgiríki noo kʉsea mpía. Taláanta ɨmwɨ ya chúuma cha mpía nɨ ja mʉsáala wa mʉʉntʉ wa myaaka ikimi na mʉsasatʉ (16) ɨjáa.

✡ 19:4 Laanga Ncholo 1:27.

✡ 19:5 Laanga Ncholo 2:24.

✡ 19:7 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 24:1.

✡ 19:19 Laanga Ufumo 20:12-16; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:16-20; Valáawi 19:18.

✡ 19:28 Laanga Danyéeli 7:9-14.

✡ 20:26 Laanga Yooháani 13:12-17.

✡ 21:5 Laanga Sakaría 9:9.

✡ 21:9 Laanga Sabúuri 118:25-26.

✡ 21:13 Laanga Isáaya 56:7.

✡ 21:13 Laanga Yeremía 7:11.

✡ 21:16 Laanga Sabúuri 8:2.

✡ 21:42 Laanga Sabúuri 118:22-23.

✡ 21:44 Laanga Isáaya 8:14-15; Danyéeli 2:31-45.

✡ 22:24 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 25:5-6.

✡ 22:32 Laanga Ufumo 3:6.

* 22:32 sɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ ˆvaakwya tʉkʉ, yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ wa ˆvarɨ nkaasʉ: Mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsáa jei, ava vaantʉ vajáa vaakwya kalɨ vii. Haaha kɨɨntʉ Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsa aha, ava vaantʉ nɨ nkaasʉ varɨ kɨmʉtɨma hamwɨ na yeeye.

✡ 22:37 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:5.

✡ 22:39 Laanga Valáawi 19:18.

✡ 22:44 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 23:5 Laanga Ufumo 13:1-16; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:4-9; 11:13-21.

✡ 23:35 Laanga Ncholo 4:8; 2 Masáare ya Mpɨɨndɨ 24:20-22.

✡ 23:39 Laanga Sabúuri 118:26.

✡ 24:15 Laanga Danyéeli 9:27; 11:31; 12:11.

✡ 24:29 Laanga Isáaya 13:10; 34:4; Yoéeli 2:10.

✡ 24:30 Laanga Danyéeli 7:13-14.

* 25:15 taláanta: Nɨ isáare ra Kɨgiríki noo kʉsea mpía. Taláanta ɨmwɨ ya chúuma cha mpía nɨ ja mʉsáala wa mʉʉntʉ wa myaaka ikimi na mʉsasatʉ (16) ɨjáa.

✡ 25:32 Laanga Isáaya 66:18; Yoéeli 3:2.

✡ 26:15 Laanga Sakaría 11:12; Matáayo 27:9.

✡ 26:31 Laanga Sakaría 13:7.

* 26:61 Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ: Kaaya Njija ˆngʼeene Yéesu alʉʉsáa aha nɨ mʉvɨrɨ waachwe. Kʉbomola no kɨɨjeenga kei kwa sikʉ itatʉ yoonekya kukwya no fʉfʉka kwaachwe.

✡ 26:64 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 26:64 Laanga Danyéeli 7:13.

✡ 27:10 Laanga Sakaría 11:12-13; Yeremía 19:1-13; 32:6-9; Matáayo 26:15.

* 27:32 Kɨréene: Ʉhʉ nɨ múuji ˆʉjáa kʉra Afɨrɨka kaskasíini. Ʉko, Vayahúudi ˆvarɨ foo viikaláa, baa Simóoni nɨ ʉmwɨ wa Vayahúudi ˆveene vʉʉjáa na Yerusaléemu na ngovii ya Paásika.

✡ 27:34 Laanga Sabúuri 69:21.

✡ 27:35 Laanga Sabúuri 22:18.

✡ 27:46 Laanga Sabúuri 22:1.

✡ 27:47 Laanga 2 Vatemi 2:11; Maláaki 4:5.

* 28:1 Jumapɨ́ɨrɨ: Kɨgiríki aha chalʉʉsa sikʉ ya ncholo ya júma. Kwa Vayahúudi júma yaandáa sikʉ ya Jumapɨ́ɨrɨ na yasɨrɨkɨrɨráa na sikʉ ya Sabáato noo kʉsea Jumamóosi.

✡ 28:7 Laanga Matáayo 26:32.

Maáriki

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ

ja ˆvyeene yaandɨkwa nɨ

Maáriki

Mʉlongooryo

Kɨtáabu ɨkɨ, chaandɨkwa nɨ Yooháani Maáriki ˆiituubáa na vala Peéteri, Paúli na Barinába mpɨɨndɨ ˆvavariyʉláa Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ (Mɨrɨmo ya Vatumwi 13:1-13; 15:36-41; 1 Peéteri 5:13). Masáare aya, ˆvyeene vamanyi vaséaa, yaandɨkwa kati ya myaaka ya 60-65 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Viintʉ ˆvyoónekanaa, Maáriki noo wa ncholo ˆaandɨka Masáare Maaja.

Kɨɨntʉ ˆchabweeyya Maáriki aandɨke masáare aya, nɨ kʉvaheera mʉtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆveene vaturikiriwáa maatʉkʉ vii nɨ Kaisáari Néero, mʉtemi wa ɨsɨ ya Rúumi. Maáriki asaakáa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vɨɨme neeja baa koonɨ nɨ kuturikiriwa fʉʉrʉ vakwye ja Kirisitʉ.

Maáriki alumiriryalumiriirya ˆvyeene Yéesu akwaatwa, akaheewa irya ro kʉʉlawa nɨ Vayahúudi na Varúumi baa ʉvɨ tʉkʉ, akaturikiriwa, akaningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya, na sikʉ ya katatʉ akafʉfʉka (14:43–16:20). Kei, alumirirya Kirisitʉ nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ (3:11; 5:7; 15:39). Noo ˆchooreka aanda na masáare aya, “Ɨhɨ noo ncholo ya Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ” (1:1).

Maáriki alumirirya myuujíisa ˆɨrɨ foo ˆmyeene Yéesu atʉmamáa, koonekya Yéesu nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ kɨmaarɨ (4:35–5:43; 6:30-56; 7:31–9:32). Kei, alumirirya mwiikalo wa Yéesu, ˆvyeene iitoola sa alamurirye vaantʉ vaachwe, “Sa baa Mwaana wa Mʉʉntʉ, sɨ ʉʉja jo tʉmamɨrwa tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ʉʉja sa jɨ avatʉmamɨre vaantʉ, kei atoole nkaasʉ yaachwe kʉva ununuuli sa vaantʉ ˆvarɨ foo” (10:45).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Ncholo ya Masáare Maaja ya Yéesu 1:1-13

Mʉrɨmo wa Yéesu ʉko Galiláaya 1:14–9:50

Yéesu yootamanya na Yerusaléemu 10:1-52

Júma Yéesu ˆajáa Yerusaléemu

Ʉvariyuli wa Masáare Maaja ya Yéesu Yerusaléemu 11:1–13:37

Kuningʼiniwa kwa Yéesu mʉsaláabii na inkwya yaachwe 14:1–15:47

Kʉfʉfʉka na koonekana kwa Yéesu 16:1-20

1

Yooháani Mʉbatisáaji Yoomwiimirya Njɨra Yéesu

(Matáayo 3:1-12; Lʉ́ka 3:1-18; Yooháani 1:19-28)

1 Ɨhɨ noo ncholo ya Masáare Maaja ya YéesuKirisitʉ, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. 2 Ja ˆvyeene Ijʉva alʉʉsa kɨtáabwii cha Isáaya, mʉláali na mʉtwe waachwe,

“Laanga, mʉtʉma ndɨrɨ mutumwi waanɨ akʉlongorɨre,

yeeye kʉtengenesherya arɨ njɨra yaako.✡

3 Mʉʉntʉ yookaanɨrɨra vikʉlʉkʉʉlʉ ɨsɨ ya ibaláángwii,

‘Imyi neeja njɨra sa Ijʉva,

wololi njɨra ˆngʼeene arɨ tweera.’✡”

4 Masáare aya yakiimana, Yooháani Mʉbatisáaji afʉmɨra ɨsɨ ya ibaláángwii, yoovariyʉla ʉbatíiso wa vaantʉ kʉvalandʉka fuma uvii waavo, sa Mʉlʉʉngʉ asee, ʉvɨ waavo wasírire. 5 Vaantʉ fuma ɨsɨ yoosi ya Yudéea, na mavaru yoosi ya Yerusaléemu, vadomáa noo mʉteerera. Yeeye avabatisáa aho luujii lwa Yorodáani, kʉnʉ voolʉʉsa ʉvɨ waavo. 6 Yooháani iivɨkɨráa ɨngo ya mabaáhɨra ya ngamɨ́a na lʉkova iimʉ́tɨɨre.✡ Kɨɨntʉ ˆarijáa nɨ nkʉʉmbɨ na hʉʉkɨ wa isekii. 7 Na avariyʉláa ɨndoosea, “Amwaarɨ ˆyookʉʉja nyuma yaanɨ ˆarɨ na ngururu kʉlookya nɨɨnɨ, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ daha baa tʉmama mʉrɨmo wa mʉtʉ́mwa wo reherya nkova ja mirunkumo yaachwe tʉkʉ. 8 Nɨɨnɨ noobatisa na maaji, maa kaa, yeeye vabatisa arɨ na Mʉtɨma Mʉʉja.”

Yéesu Yoobatisiwa

(Matáayo 3:13-17; Lʉ́ka 3:21-22)

9 Sikʉ jira, Yéesu akʉʉja fuma Nasaréeti múuji wa Galiláaya, maa akabatisiwa nɨ Yooháani luujii lwa Yorodáani. 10 ˆAkafume vii hara luujii, akoona kurumu kookwaatʉka dwee, na Mʉtɨma Mʉʉja yookiima mweeri yaachwe ja nkúnde. 11 Maa sawúti ɨkafuma kurumwii, yoosea, “Weewe ʉrɨ Mwaana waanɨ ˆnakweenda, neeriwa mʉtɨma nɨ weewe mʉnʉmʉʉnʉ.”

Yéesu Yooyerwa nɨ Irimʉ

(Matáayo 4:1-11; Lʉ́ka 4:1-13)

12 Ayo ˆyakalooke vii, Mʉtɨma Mʉʉja akamʉtwaala fʉʉrʉ ɨsɨ ya ibaláángwii. 13 Akiikala ʉko ibaláángwii sikʉ makumi yanɨ (40) yooyerwa nɨ Irimʉ, ʉko iikaláa na maka ja isaka, mirimʉ miija noyo yamʉtʉmamɨráa.

Yéesu Yookaanda Variyʉla Masáare Maaja

14 Sikʉ ˆjikalooke, Yooháani Mʉbatisáaji akakwaatwa, maa akavɨɨkwa mʉnyololwii.✡ Sikʉ ijo, Yéesu akadoma na Galiláaya, ɨndoovariyʉla Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ 15 yoosea, “Mpɨɨndɨ jafíkire, Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ waséngerɨɨre. Valanduki fuma uvii waanyu na murume Masáare Maaja.”

Yéesu Yoovaanɨrɨra Vapooji va Ncholo

(Matáayo 4:18-22; Lʉ́ka 5:1-11)

16 Sikʉ ɨmwɨ, mpɨɨndɨ ˆalookáa na mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya, akamoona Simóoni na mwaanaavo Anderéa, voowʉmɨra lwaavu na luujii, sa voovo nɨ vavúuvi vajáa. 17 Aho, Yéesu akavasea, “Ntuubi, na vabweeyya ndɨrɨ mʉve vavúuvi va vaantʉ.” 18 Hahara, vakareka njwaavu jaavo, vakamutuuba.

19 ˆAkadome na mbere kiduudi, akavoona vala Yaakúupu na Yooháani vala sha Sebedáayo, vajáa mashúwii voolʉkanʼya njwaavu jaavo. 20 ˆAkavoone vii, maa akavaanɨrɨra. Novo vakamutuuba, vakamʉreka taáta waavo na vara vavúuvi vɨɨngɨ ˆvamʉtʉmamɨráa.

Yéesu Yookibirya Murimʉ Mʉvɨ

(Lʉ́ka 4:31-37)

21 Kufuma aho, vakadoma fʉʉrʉ múujii wa Kaperenáumu. Sikʉ ya Sabáato Yéesu akɨɨngɨra na sinagóogii, maa akaanda variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho. 22 Vaantʉ vakahwaalariwa nɨ ʉvariyuli waachwe, sa yeeye sɨ avariyʉláa ja vakiindya vaavo va Miiro tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, yeeye akiindyáa ja mʉʉntʉ ˆarɨ na wiimiriri.

23 Hara sinagóogii yaavo, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa na murimʉ mʉvɨ, akatʉlatʉʉla isóso 24 yoosea, “Weewe Yéesu wa Nasaréeti, che woosaaka kʉrɨ suusu? Wuújire tʉmala wʉʉ? Nakʉmányire ʉrɨ ani weewe! Weewe ʉrɨ Mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ.” 25 Yéesu akʉʉdalavya ʉra murimʉ mʉvɨ yoosea, “Kirinya sawu! Fuma kʉrɨ ʉhʉ mʉʉntʉ!” 26 Hahara, ʉra murimʉ mʉvɨ ʉkamusukasuka ʉra mʉʉntʉ na ngururu, kʉnʉ wootʉlatʉʉla isóso, maa ʉkafuma.

27 Hara, vaantʉ voosi vakatʉlʉvala, maa vakaanda kiisea, “Ɨkɨ nɨ che? Nɨ ukiindya mufya, kei ˆʉrɨ na wiimiriri! Yoolairirya baa mirimʉ mɨvɨ, noyo yoomʉteerera!” 28 Masáare aya, yakeenera chaangʉ ɨsɨ yoosi ya Galiláaya.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉkwɨ wa Simóoni

(Matáayo 8:14-17; Lʉ́ka 4:38-41)

29 Yéesu, Yaakúupu, Yooháani, Simóoni na Anderéa vakafuma hara sinagóogii, vakadoma fʉʉrʉ kaayii kwaala Simóoni na Anderéa. 30 ˆVakafike, vakamʉshaana mʉkwɨ wa Simóoni ajáa nchiirii aváirwe nɨ ndwáala. Hahara, vakamuwyɨɨra Yéesu masáare yaachwe. 31 Akaseesa na hara kʉʉntʉ ˆajáa alɨ́ɨre, akamʉkwaata mʉkono ʉra maáma, maa akamwiinʉla, hahara akahola, maa akaanda vatʉmamɨra.

Yéesu Yoovahorya Vaantʉ ˆVarɨ Foo

32 Niiwʉlo mwaasʉ ˆʉkakʉtʉmɨre, Sabáato ɨkalooka. Vaantʉ vakaanda mʉretera valwɨ́ɨrɨ voosi, na vaantʉ ˆvarɨ na mirimʉ mɨvɨ. 33 Aho, vaantʉ voosi va ʉra múuji vakiisaanka mbere ya kaaya. 34 Hara, maa Yéesu akava yoovahorya vaantʉ voosi ˆvajáa na ndwáala ˆjiísimiresimire, baa kei iikibiryáa mirimʉ mɨvɨ ˆɨrɨ foo. Maa kaa, sɨ ɨɨrekeráa ɨyo mirimʉ mɨvɨ ɨlʉʉsɨke tʉkʉ, sa ɨjáa yamʉmányire yeeye nɨ ani.

Yéesu Yoovariyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho Galiláaya

(Lʉ́ka 4:42-44)

35 Lomʉtóondo yaachwe baa sɨ kʉna mwaa, Yéesu akadoma na kijiraawii, kʉra akamʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 36 Simóoni na viivaachwe vakamʉloonda. 37 ˆVakamoone, vakamʉsea, “Kɨra mʉʉntʉ yookʉsaakɨra.” 38 Yéesu akavasea, “Hendi na haantʉ hɨɨngɨ, míijii yɨɨngɨ ˆɨrɨ mʉkaaya, nkavariyʉle baa ʉko, sa nʉʉja, sa mʉrɨmo ʉwo.” 39 Jeyyo, akarɨɨngɨrɨra ɨsɨ yoosi ya Galiláaya, kʉnʉ yoovariyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho masinagóogii, na avahoryáa vaantʉ ˆvarɨ na mirimʉ mɨvɨ.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆArɨ na Ʉlóónda

(Matáayo 8:1-4; Lʉ́ka 5:12-16)

40 Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ, ˆarɨ na ndwáala ya ʉlóónda. Akʉʉja kʉrɨ Yéesu, akachwaama, akiiloombererya yoosea, “Koonɨ woosaaka, ifaanaa ʉkaanjirʉla ndwáala yaanɨ.” 41 Yéesu akamoonera mbavariri, akiinʉla mʉkono waachwe, akamʉsaasya, maa akamʉsea, “Noosaaka, ujirʉlwe!” 42 Hahara, akajirʉlwa na akahola ɨra ndwáala yaachwe. 43 Yéesu akamʉrekera adome, maa kaa, akamʉkaanʼya yoomʉsea, 44 “Karɨ umuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi isáare ɨrɨ tʉkʉ, tamanya ukiiyonekye kwa mweeneɨsɨ wa Ijʉva, ʉtoole na mpóryo yo jirʉlwa, ja ˆvyeene Mʉ́sa alairirya, sa vataange kɨmaarɨ ʉhórire.”✡ 45 Kɨrɨ vyoobweeyya jeyyo, ʉra mʉʉntʉ akadoma, akaanda kaarya yara masáare kɨra haantʉ. Sa jeyyo, Yéesu sɨ adaha kɨɨngɨra na múujii ko kiiyonekya tʉkʉ, nɨ iikaláa kijiraawii vii. Maa kaa, baa neembe iivisáa, vaantʉ vamutuubáa fuma kɨra haantʉ.

2

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆAakwya Iyandiyandi

(Matáayo 9:1-18; Lʉ́ka 5:17-26)

1 Sikʉ ˆjikaseese, akahɨndʉka na Kaperenáumu, vaantʉ vakateera ahíndukire na kaayii. 2 Mpuka nkʉʉlʉ ikiijiinga, ɨkasoveka baa nkalo mʉryaangwii. Ne akava yoovavariyʉrɨra Masáare ˆYarɨ Mpeho.

3 Mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaakwya iyandiyandi, akareetwa kʉrɨ Yéesu iínwɨɨrwe nɨ vaantʉ vanɨ. 4 Sa ɨra mpuka nkʉʉlʉ, vara vaantʉ vakasiindwa kʉmʉlookya ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ fʉʉrʉ kʉrɨ Yéesu. ˆVakoone jeyyo, vakaambʉka nɨ ikekeerii, vakabontola ikekeera hara kʉʉntʉ Yéesu ˆajáa, vakamukiimirya ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ na ndɨrɨ yaachwe. 5 Yéesu ˆakoone kuruma kwaavo, akamʉsea ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ, “Mwaana waanɨ, ʉvɨ waako wasírire.”

6 Aho nyuumbii, kwajáa kwatɨɨte vakiindya vamwɨ va Miiro vajáa viíkyɨɨre, vakaanda kiiririkana mitimii yaavo voosea, 7 “Joolɨ arɨ lʉʉsa jei? Yoomʉhɨɨntɨkɨra Mʉlʉʉngʉ! Sɨ Mʉlʉʉngʉ yeemweene noo ˆadáhaa sea ʉvɨ wasírire tʉkʉ wʉʉ?” 8 Hahara, Yéesu akataanga miiririkano yaavo, maa akavasea, “Nɨ sa che mookiiririkana ayo mitimii yaanyu? 9 Nɨ kɨrɨkwɨ noo chaangʉ kʉlookya myeewe, kʉmʉsea ʉhʉ mʉlwɨ́ɨrɨ, ‘Ʉvɨ waako wasírire,’ bakʉ kʉmʉsea, ‘Inʉka, ʉtoole ndɨrɨ yaako ʉlooke’? 10 Haaha noosaaka mʉtaange, Mwaana wa Mʉʉntʉ atɨɨte wiimiriri wo sea vaantʉ, ‘Ʉvɨ waavo wasírire,’ aha weerwii.” Aho, akamʉsea ʉra mʉʉntʉ ˆaakwya iyandiyandi, 11 “Nookʉsea, inʉka, toola ndɨrɨ yaako, ʉdome na kaayii kwaako.” 12 Hahara, maa akatoola ndɨrɨ yaachwe akafuma na weerwii, baa vara vaantʉ voosi ntɨ ˆvoomʉlaanga. Maa vakatʉlʉvala, vakamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ voosea, “Isáare ja ɨrɨ, sɨ tʉnoona vii kaa tʉkʉ!”

Yéesu Ʉʉja jo Kaanɨrɨra Vavɨ

(Matáayo 9:9-13; Lʉ́ka 5:27-32)

13 Hara, maa Yéesu akadoma kei na mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya. Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkamutuuba, maa akaanda kʉvavariyʉrɨra Masáare ˆYarɨ Mpeho.

14 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆawololáa mawʉlʉ, akamoona Láawi mwaana wa Alʉfáayo iíkyɨɨre kɨvaandii cho rɨhɨra kóodi, yoosaankanʼya kóodi. Akamʉsea, “Ntuuba!” Ne Láawi akiinʉka, akamutuuba Yéesu.

15 Mpɨɨndɨ Yéesu na vapooji vaachwe ˆvarijáa chákurya kaayii kwa Láawi, vasaankanʼyi kóodi na vaduwalo ˆvarɨ foo varijáa novo. Sa vaantʉ ˆvarɨ foo, vamutuubáa. 16 Vakiindya vamwɨ va Miiro ya Mʉlʉʉngʉ na Mafarisáayo vajáa vamwaarɨ. ˆVakamoone Yéesu yoorya hamwɨ na vaduwalo na vasaankanʼyi kóodi, vakavasea vapooji vaachwe, “Sa che yoorya chákurya hamwɨ na maduwalo na masaankanʼyi kóodi?” 17 Yéesu ˆakayateere ayo masáare, maa akavasea, “Vaantʉ ˆvarɨ nkaasʉ sɨ vasáakaa mwaanga tʉkʉ, maa kaa, valwɨ́ɨrɨ noo vasáakaa mwaanga. Sɨ nʉʉja joo kaanɨrɨra vaantʉ ˆviiyónaa vawoloki tʉkʉ, nʉʉja joo kaanɨrɨra vavɨ.”

Yéesu Yookuuriwa Kwiirekya Kurya

(Matáayo 9:14-17; Lʉ́ka 5:33-39)

18 Haaha, vapooji va Yooháani na va Mafarisáayo viirekyáa kurya. Maa vaantʉ vakʉʉja joo muurya Yéesu vakamʉsea, “Amwɨ vapooji va Yooháani na va Mafarisáayo viirékyaa kurya. Sa che vapooji vaako sɨ viirékyaa kurya?” 19 Yéesu akavasea, “De vyadáhɨkaa vaantʉ ˆvaláarikirwe nɨ mweenengovi, na mweenengovi ntɨ ˆarɨ novo kwiirekya kurya wʉʉ? Sɨ varɨ kwiirekya kurya tʉkʉ, mpɨɨndɨ joosi varɨ na mweenengovi. 20 Maa kaa, luu fika jiri mpɨɨndɨ mweenengovi ˆakasʉmwɨɨrwe fuma kwaavo, aho noo luu vakiirekiirye kurya.

21 Kusiina mʉʉntʉ ˆadáhɨraa kɨráka kifya isaámwii tʉkʉ. Koonɨ abwéeyyiirye jeyyo, ɨkyo kɨráka moola kɨrɨ ɨro isaámʉ na ɨyo ɨngo kwaatʉka ɨrɨ kʉlookya lo ncholo. 22 Baa kei, kusiina mʉʉntʉ ˆavɨ́kɨraa diváai ifya viríibii* vya kalɨ tʉkʉ. Koonɨ abwéeyyiirye jeyyo, ɨyo diváai ifya, pʉsʉla ɨrɨ ivyo viríiba, na diváai kɨɨtɨka ɨrɨ na mweenediváai sova arɨ diváai na viríiba. Diváai ifya nɨ viríibii vifya ɨvɨ́kɨrwaa.”

Yéesu nɨ Mweeneevyo wa Sabáato

(Matáayo 12:1-18; Lʉ́ka 6:1-5)

23 Sikʉ ya Sabáato ɨmwɨ, Yéesu na vapooji vaachwe vajáa vakwaatɨra na mawundii ya ngáano. Mpɨɨndɨ ˆvalookáa na hara mawundii, vapooji vakaanda hʉʉnga maangala ya ngáano. 24 Mafarisáayo vakamʉsea Yéesu, “Laanga, sa che vapooji vaako voowuna Miiro ya sikʉ ya Sabáato?”† 25 Maa akavasea, “Sɨ mʉnasoma vii tʉkʉ ˆcheene atʉmama mʉtemi Daúdi mpɨɨndɨ ˆajáa aávirwe nɨ njala na vaantʉ vaachwe wʉʉ? 26 Aho kalɨ, mpɨɨndɨ ja Abiasáari, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, Daúdi ɨɨngɨra na nyuumbii ya Mʉlʉʉngʉ,✡ akarya mɨkáate ˆɨvɨ́ɨkwaa mbere ya Mʉlʉʉngʉ, akavaheera baa na viivaachwe. Mɨkáate ɨyo, veeneɨsɨ va Ijʉva vii noo vajáa varekerwa vɨndoorya. Vaantʉ vɨɨngɨ Miiro ɨjáa yakaanʼya kurya.”

27 Baa kei akavasea, “Sabáato yavɨɨkwa sa vaantʉ na sɨ vaantʉ sa Sabáato tʉkʉ. 28 Sa jeyyo, Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ Mweeneevyo baa wa Sabáato.”

3

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Sikʉ ya Sabáato

(Matáayo 12:9-14; Lʉ́ka 6:6-11)

1 Yéesu ajáa ɨɨngɨra kei na sinagóogii. Aho, kwajáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆajáa na mʉkono ˆwaakwya iyandiyandi. 2 Vamwɨ va vaantʉ ˆvajáa aho, vakaanda mʉlaangisha Yéesu, voone koonɨ arɨ mʉhorya ʉra mʉʉntʉ sikʉ ya Sabáato, sa vamusitaakye.

3 Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ mʉkono ˆwaakwya iyandiyandi, “Seesa, ɨma aha mbere ya vaantʉ voosi.” 4 Yéesu akavuurya, “Nɨ virikwi noo Miiro yaruma tʉtʉmame sikʉ ya Sabáato? Kʉtʉmama mʉrɨmo mʉʉja, bakʉ kʉtʉmama mʉrɨmo mʉvɨ? Kʉlamurirya nkaasʉ, bakʉ kʉʉlaa?” Maa kaa, voovo sɨ vuuyirya kɨɨntʉ tʉkʉ. 5 Akavatuurirya miiso na nkalari, kʉnʉ yookoona ʉsʉʉngʉ sa ʉfafu wa mɨtɨma yaavo. Maa akamʉsea ʉra mʉʉntʉ, “Wolola mʉkono waako!” Ne akawolola mʉkono waachwe, ʉkava nkaasʉ kei! 6 Hahara, vara Mafarisáayo vakafuma na weerwii vakaanda kiiheera mɨryʉʉngʉ na mpuka ya vaantʉ va mʉtemi Heróode,* ˆvyeene varɨ mʉʉlaa Yéesu.

Mpuka ya Vaantʉ Yoomutuuba Yéesu

7-8 Yéesu na vapooji vaachwe vakiinʉka aho, vakadoma fʉʉrʉ mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya. Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ vamutuubáa. Vaantʉ avo vajáa vafúmire kɨra haantʉ, ɨsɨ ja kʉlɨ na heehi, Galiláaya, Yudéea, Yerusaléemu, Idumáaya, ɨsɨ yoosi nyambʉko ya luujii lwa Yorodáani, na va heehi na míiji ya Tíiro na Sidóoni. Vaantʉ voosi avo, vʉʉja sa vajáa vatéɨɨre masáare ˆmeene Yéesu atʉmamáa. 9 Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Mbiikiri mashʉ́wa ɨmwɨ neeja, naambʉke, sa vaantʉ jo kʉʉnfenyenkererya.” 10 Yéesu alʉʉsa jeyyo, sa ajáa avahóriirye vaantʉ ˆvarɨ foo, na vaantʉ voosi vara ˆvajáa na ndwáala viifenyenkereryáa, sa vamʉsaasye. 11 Mirimʉ mɨvɨ ˆɨkamoone, yiivayyáa mbere yaachwe kʉnʉ yootʉla isóso yoosea, “Weewe ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ!” 12 Yéesu akɨɨkaanʼya ɨrekereeke kwaarya masáare yaachwe kwa vaantʉ.

Yéesu Yoovasaawʉla Vapooji Ikimi na Vavɨrɨ

(Matáayo 10:1-4; Lʉ́ka 6:12-16)

13 Aho, Yéesu akaambʉka na luulwii, akavaanɨrɨra vara ˆveene yeeye avasaakáa, maa vakʉʉja na kʉrɨ yeeye. 14 Akavasaawʉla ikimi na vavɨrɨ, vave vatumwi vaachwe, vandooyeendanʼya ne, sa ɨndoovatʉma no vavariyʉrɨra Masáare ˆYarɨ Mpeho. 15 Baa kei, vave na wiimiriri wo kibirya mirimʉ mɨvɨ. 16 Na ava noo vatumwi ikimi na vavɨrɨ ˆveene Yéesu avasaawʉla: Simóoni, ˆmweene Yéesu amwaanɨrɨra Peéteri, 17 Yaakúupu na Yooháani vala sha Sebedáayo ˆveene avaanɨrɨra Bonéege, noo kʉsea, “Vaana va kɨdandárɨka,” 18 Anderéa na Filíipi, Batolomáayo, Matáayo, Tomáasi, Yaakúupu sha Alʉfáayo, Tedéei, Simóoni Mʉkanáani 19 na Yʉ́ʉda Isikarióoti ˆamʉvarindʉka Yéesu.

Yéesu na Belisebúuri

20 Yéesu akahɨndʉka na kaayii, mpuka ya vaantʉ ɨkaanda kiijiinga kei, fʉʉrʉ yeeye na vapooji vaachwe vakasova baa nkalo yo rya chákurya. 21 Kaayii kwaavo ˆvakateere masáare ˆmeene yalʉʉswáa, maa vakadoma noo mʉsʉmʉla sa viiseáa, “Asárire!”

22 Hara mpukii, vajáa vamwaarɨ vakiindya va Miiro ˆveene vajáa vafuma Yerusaléemu. Avo vakiindya vaseáa, “Ʉhʉ atɨɨte Belisebúuri, na nɨ kwa lʉvɨro lwa Irimʉ yookibirirya mirimʉ mɨvɨ.”

23 Yéesu akavaanɨrɨra, akalʉʉsɨka novo kwa símo akavasea, “Joolɨ Irimʉ rɨrɨ daha kibirya Irimʉ mwiiwaachwe? 24 Koonɨ ʉtemi ʉmwɨ wiigávire haantʉ havɨrɨ kwiilwa woowo kwa woowo, ʉtemi ʉwo sɨ ʉrɨ lʉʉnga tʉkʉ. 25 Baa kei, koonɨ lʉkolo lʉmwɨ lwiigáviregavire, ʉlo lʉkolo sɨ lʉrɨ lʉʉnga tʉkʉ. 26 Noo jeyyo, koonɨ Irimʉ riikɨ́ɨkɨɨne rooreene na rɨve riigávire, sɨ rɨrɨ lʉʉnga tʉkʉ.

27 Maa kaa, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kɨɨngɨra nyuumbii ya mʉʉntʉ ˆarɨ na ngururu na anyahɨre máari jaachwe tʉkʉ, nɨ mpaka ta amuchuunge ʉwo mʉʉntʉ ˆarɨ na ngururu, de adahe nyahɨra máari jaachwe ˆarɨ nojo.

28 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, ʉvɨ woosi wa vaantʉ na uhiintiki waavo woosi Mʉlʉʉngʉ sea arɨ wasírire. 29 Maa kaa, mʉʉntʉ ˆmweene arɨ mʉhɨɨntɨkɨra Mʉtɨma Mʉʉja, Mʉlʉʉngʉ sɨ arɨ sea ʉvɨ waachwe wasírire vii kaa tʉkʉ, na kʉva arɨ mʉvɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.” 30 Yéesu alʉʉsa jeyyo sa vajáa vamʉséire, “Atɨɨte murimʉ mʉvɨ.”

Vandʉʉ va Yéesu na Íyo Waavo

(Matáayo 12:46-50; Lʉ́ka 8:19-21)

31 Mpɨɨndɨ kiduudi, akʉʉja íyo waala Yéesu na vaanaavo na Yéesu, vakɨɨma mbarɨmbarɨ, maa vakatʉma mʉʉntʉ amwaanɨrɨre. 32 Na vaantʉ ˆvajáa viíkyɨɨre vakamʉrɨɨngɨrɨra, vakamʉsea, “Íyo waanyu na vaanaanyu vamwaarɨ aha weerwii vookʉsaakɨra.”

33 Maa Yéesu akavasea, “Íyo wiitʉ na vaaniitʉ noo vala ani?” 34 Akavalaanga vaantʉ ˆveene vajáa viíkyɨɨre vakamʉrɨɨngɨrɨra, maa akavasea, “Laangi! Ava ˆvarɨ aha noo vala íyo na vaaniitʉ. 35 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆatʉ́mamaa kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ noo mwaaniitʉ, irʉʉmbʉ raanɨ na íyo wiitʉ.”

4

Lusímo lwa Mʉhaandi Mbeyʉ

(Matáayo 13:1-9; Lʉ́ka 8:4-8)

1 Mpɨɨndɨ kiduudi, Yéesu akaanda variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho kei mbarɨmbarɨ ya iriva ra Galiláaya. Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ vakiisaanka, vakamʉfenyenkererya mpaka akaambʉka mashʉ́wa irivii, maa akiikala. Vaantʉ voosi vakiikala mbarɨmbarɨ ya iriva. 2 Akava yoovavariyʉrɨra viintʉ ˆviri foo kwa símo, na mpɨɨndɨ ˆavavariyʉrɨráa akavasea, 3 “Teereri! Mʉhaandi ʉmwɨ ajáa adoma noo haanda mbeyʉ, 4 mpɨɨndɨ ˆamyaaháa, mbeyʉ jimwi jikawyɨɨra njirii, ndee jikʉʉja jikajirya. 5 Jimwi jikawyɨɨra mwaalaliwyii kʉʉntʉ ˆkʉjáa kusiina salʉ jo keenererya, sa viintʉ salʉ sɨ jijáa jiri foo, jikamera chaangʉ. 6 Mwaasʉ ˆʉkavarɨke, jikashaawʉka, maa jikʉʉma sa viintʉ jijáa jisiina miriri. 7 Jimwi jikawyɨɨra haantʉ ˆhajáa na miíwa. Miíwa ˆɨkamere, ɨkajivaa, jikadundumala, maa jikadɨɨra vyaala ndɨɨwa. 8 Maa kaa, jimwaarɨ jimwi ˆjawyɨɨra salwii ˆjiri na seve, jikamera, jikakʉla, jikavyaala maatʉkʉ vii, jimwi jikavyaala mara makumi yatatʉ (30), jimwi mara makumi mʉsasatʉ (60) na jimwi mara makumi ikimi (100).” 9 Maa akavasea, “ˆArɨ na matu yo teerera, nɨ ateere.”

Yéesu Yoovariyʉla Símo Jaachwe

(Matáayo 13:10-17; Lʉ́ka 8:9-10)

10 Mpɨɨndɨ kiduudi, Yéesu ajáa na vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ, na vɨɨngɨ vajáa vamʉrɨ́ɨngɨrɨɨre, maa vakamuurya, “Símo jaako nɨ che joovariyʉla?” 11 Ne akavasea, “Nyuunyu mwaheewa nkalo yo taanga viintʉ vya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ, ˆvyeene vijáa fuumbo, maa kaa, vara sɨ ˆvarɨ Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ, noovawyɨɨra kwa símo.

12 Sa kʉlaanga, valaange, baa koona tʉkʉ.

Kʉteera vateere, baa taanga tʉkʉ.

Sa ngaarɨ vajáa vateera no taanga,

ngaarɨ vavarindʉka na vareka ʉvɨ waavo,

na ngaarɨ ʉvɨ waavo wasira.”✡

Yéesu Yoovariyʉla Lusímo lwa Mʉhaandi

(Matáayo 13:18-23; Lʉ́ka 8:11-15)

13 Aho, Yéesu akavuurya, “Sɨ mootaanga lusímo ʉlʉ tʉkʉ wʉʉ? Joolɨ de mʉrɨ taanga símo jɨɨngɨ? 14 Mʉhaandi wa mbeyʉ nɨ mʉʉntʉ ˆaváriyʉlaa isáare ra Mʉlʉʉngʉ. 15 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra njirii, nɨ ja vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ, hahara Irimʉ rɨkʉʉja, maa rɨkajiseyya mitimii yaavo. 16 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra mawyii, nɨ ja vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ, na ˆvarɨhókeraa chaangʉ na cheerʉ. 17 Maa kaa, sɨ rɨvɨɨngɨ́raa mitimii tʉkʉ, sa viintʉ vasiina nkalo ya miriri, kiikala varɨ noro kiduudi vii. Na uturikiri ˆʉrɨ kʉʉja vii, varékaa kʉra kuruma kwaavo chaangʉ. 18 Na mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra miíwii, nɨ ja vaantʉ ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ, 19 maa kaa, ʉhangaiki wa weerʉ, ʉkwaata wo kunguula máari na mpɨɨma ya viintʉ vyɨɨngɨ ˆviri foo, ivyo virifenyenkeryáa, rɨkareka kʉreeta kʉnáálo. 20 Na mbeyʉ jira ˆjahaandwa sevii, noo vara vaantʉ ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ, vakarɨteengya, maa rɨkava na nkoonyo, jimwi jikavyaala mara makumi yatatʉ (30), jimwi mara makumi mʉsasatʉ (60), na jimwi mara makumi ikimi (100).”

Lusímo lwa Kɨmʉrɨ

(Lʉ́ka 8:16-18)

21 Yéesu akɨɨsea ɨra mpuka, “Eri, kɨmʉrɨ chʉʉ́jaa, kɨkavɨɨkwa iruungwii ra kɨtáanda wʉʉ? Bakʉ kɨkakʉnɨkɨrɨrwa na nyiingʉ ya kweenga wʉʉ? Tʉkʉ, nɨ kyaángwii kɨvɨ́ɨkwaa. 22 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆchaviswa, vɨɨkwa kɨrɨ kɨweerwii, na kɨra ˆchakʉnɨkɨrɨrwa, kʉnʉkʉlwa kɨrɨ. 23 ˆMweene arɨ na matu yo teerera, nɨ ateere!”

24 Hara, maa akavasea kei, “Mʉyakwaatye neeja aya ˆmooyateera. Sa kipíimo ˆcheene mʉrɨ konkomala kʉteerera masáare ya Ijʉva, noo ˆvyeene baa nyuunyu mʉrɨ taanga, baa kei koongereriwa mʉrɨ. 25 Sa ʉra ˆarɨ na kɨɨntʉ, koongereriwa arɨ kʉlookya, na ʉra ˆasiina kɨɨntʉ, vuulwa arɨ baa kɨra kidúúdi ˆarɨ nocho.”

Lusímo lwa Mbeyʉ ˆVyeene Ɨméraa

26 Yéesu akavasea, “Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ nɨ ja jei ʉrɨ. Mʉʉntʉ aháandaa mbeyʉ iwundii. 27 ˆArɨ hʉmʉla, baa alɨ́ɨre au arɨ miiso, mbeyʉ jaméraa no kʉla, yeeye baa taanga ˆvyeene vyavíjaa tʉkʉ. 28 Salʉ joongʼeene noo jibwéeyyaa jimere na jive mʉmero, jivyaale maangala, na maangala yave na mpeke. 29 Mpeke ˆjiri kangaala, ʉwo mʉʉntʉ atóolaa lufyo chaangʉ, sa mpɨɨndɨ jo chwa, jafíkire.”

Lusímo lwa Mpeke ya Haradáali

(Matáayo 13:31-32, 34; Lʉ́ka 13:18-19)

30 Kei akavasea, “Tʉʉfwaanirirye na che Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ? Bakʉ lusímo che tʉrɨ sima, sa tʉʉvariyʉle? 31 Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ ifaanaa tʉkʉʉfwaanirirya na mpeke ya haradáali. Ɨhɨ nɨ mpeke ndudinduudi kʉlookya mpeke joosi jiháandwaa. 32 Maa kaa, koonɨ yaháandirwe, yavijáa mʉtɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya mɨtɨ yɨɨngɨ ya mbowa. Na yavijáa na matáampi makʉʉlʉ, baa ndee jindoojeenga vivururu mpehwii ja matáampii yaachwe.”

33 Kwa símo ˆjiri foo ja iji, noo ˆvyeene Yéesu avariyʉláa isáare riija, ja ˆvyeene vaantʉ vadaháa taanga. 34 Sɨ avariyʉláa isáare roroosi ra Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ baa vasɨmɨra tʉkʉ, na mpɨɨndɨ ˆajáa na vapooji vaachwe de ɨndoovavariyʉrɨra.

Yéesu Yootuurya Ihúmbuuto Irivii

(Matáayo 8:23-27; Lʉ́ka 8:22-25)

35 Iwʉlo ra sikʉ yɨɨyo, Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Hendi tʉfɨrɨre iriva tʉdome na nyambʉko.” 36 Maa reerʉ, vakɨɨreka ɨra mpuka ya vaantʉ, vakakwaata njɨra na ɨra mashʉ́wa ˆngʼeene Yéesu ajáa ɨɨ́ngɨɨre, baa mashʉ́wa jɨɨngɨ jikamutuuba. 37 Ihúmbuuto ˆradalavadalaava rɨkaanda wuva, mapúunta ya maaji yakaringyaringya mashʉ́wa kende ɨmeme maaji. 38 Mpɨɨndɨ ijo, Yéesu mweeneevyo ajáa alɨ́ɨre nyuma ya mashʉ́wa iisíkiriirye kimútwii. Vapooji vaachwe vakamwaanɨrɨra, voosea, “Mukiindya, toonyɨmɨra, tʉlaange.”

39 Aho, Yéesu akiinʉka, akarɨdalavya ihúmbuuto na akayasea mapúunta, “Kirinyi sawu! Mʉtʉʉle tʉ!” Hara, ihúmbuuto rɨkakirinya sawu, na maaji yakatʉʉla tʉ. 40 Yéesu akavuurya vapooji vaachwe, “Sa che mookoofa? Sɨ mʉnaanduma tʉkʉ wʉʉ?” 41 Maa kaa, voovo vajáa vakwáatirwe nɨ woowa mʉnʉmʉʉnʉ, vookiiyurya, “De ʉhʉ nɨ ani, baa ihúmbuuto na mapúunta vyoomʉteera?”

5

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆArɨ na Mirimʉ Mɨvɨ

(Matáayo 8:28-34; Lʉ́ka 8:26-39)

1 Yéesu na vapooji vaachwe vakafɨrɨra na nyambʉko ya iriva ra Galiláaya, vakɨɨngɨra ɨsɨ ya Vageráasi. 2 Yéesu ˆakakiime vii hara mashúwii, mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆarɨ na mirimʉ mɨvɨ afúmire mbiríírii, akʉʉja, maa akalʉmana ne. 3 Hara mbiríírii, noo kʉʉntʉ ʉwo mʉʉntʉ ˆiikaláa. Kusiina mʉʉntʉ ˆadaháa kumuchuunga baa na mɨnyololo tʉkʉ. 4 Achuungwáa na mɨnyololo mɨkonwii na pɨɨ́ngʉ mawulwii, ɨndoodʉmʉladʉmʉla, baa kusiina mʉʉntʉ ˆajáa na ngururu jo mʉdaha tʉkʉ. 5 Sikʉ joosi uchikʉ na muusi, iikaláa mbiríírii na njuulwii, yootʉla isóso no kiisanasana na mawye.

6 ˆAkamoone Yéesu kʉʉra, akamʉkɨbɨrɨra, maa akachwaama mbere yaachwe, 7 akatʉlatʉʉla isóso, yoosea, “Che woosaaka kʉrɨ nɨɨnɨ, weewe Yéesu Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Mweerimweeri? Hoonɨ ilahe kwa Mʉlʉʉngʉ, sɨ ʉrɨ kuunturikirya tʉkʉ.” 8 Walʉʉsa jei, sa viintʉ Yéesu ajáa ʉʉséire, “Murimʉ mʉvɨ, fuma kwa ʉhʉ mʉʉntʉ!”

9 Maa Yéesu akuuyurya, “Ani ʉsewáa?” Nowo ukuuyirya, ʉkasea, “Irina raanɨ nɨ Mayana na Mayana ya Valwi Nkoondo sa viintʉ tʉrɨ foo.” 10 Murimʉ mʉvɨ ukiilomboola maatʉkʉ vii kʉrɨ Yéesu, karɨ iikibirye na ɨsɨ yɨɨngɨ tʉkʉ.

11 Haaha, mbarɨmbarɨ ya lʉʉlʉ heehi na aho haantʉ, kʉjáa kwatɨɨte ufya wa nkaamba ˆjooriisha. 12 Ɨra mirimʉ mɨvɨ ɨkamʉloomba Yéesu, yoosea, “Tʉrekere, tʉkajɨɨngɨre jira nkaamba.” 13 Yéesu akɨɨrekera ɨra mirimʉ mɨvɨ, ɨkafuma, ɨkɨɨta kɨɨngɨra jira nkaamba. Mirimʉ mɨvɨ ɨkɨɨngɨre ʉra ufya wa nkaamba mayana yavɨrɨ (2,000), nkaamba jikiihuunta, jikagirita, jikabʉrʉkɨra irivii, maa jikakwya joosi vʉʉ.

14 Varíisi va jira nkaamba vakakʉʉrɨka itɨ́ɨjo, vakatwaala mʉlomo kwa vaantʉ ˆvajáa mawundii na múujii. Maa vakʉʉja noo laanga masáare ˆmeene yafʉ́mɨɨre. 15 ˆVakafike kʉrɨ Yéesu, vakamoona ʉra mʉʉntʉ ˆajáa na mayana na mayana ya mirimʉ mɨvɨ, iíkyɨɨre, iivɨ́kɨɨre ɨngo, arɨ baa na mɨryʉʉngʉ yaachwe, maa vakoofa. 16 Vara ˆveene viiyonera na miiso yaavo, vakavawyɨɨra vaantʉ vɨɨngɨ yara ˆmeene yajáa yafʉ́mɨɨre kwa ʉra mʉʉntʉ ˆajáa na mirimʉ mɨvɨ, na jira nkaamba. 17 Aho, vakaanda mʉloomba Yéesu alooke hara ɨsɨ ya meevo.

18 Yéesu ˆakaande kɨɨngɨra mashúwii, ʉra mʉʉntʉ ˆajáa na mirimʉ mɨvɨ akiiloombererya atamanyanʼye na Yéesu. 19 Yéesu akamʉsɨɨtɨra, yoosea, “Doma na meenyu, ʉkavawyɨɨre vaantʉ va meenyu ˆvyeene Ijʉva akʉtʉ́mamɨɨre masáare makʉʉlʉ, na ˆvyeene akʉláangire na riiso ra wʉʉja.” 20 Maa ʉra mʉʉntʉ akadoma, akaanda kaarya ʉko ɨsɨ ya Dekapóoli* ˆvyeene Yéesu ajáa amʉtʉ́mamɨɨre, maa vaantʉ voosi vakatʉlʉvala.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Muki na Yoomʉfʉfʉla Muhíínja

(Matáayo 9:18-26; Lʉ́ka 8:40-56)

21 Maa reerʉ, Yéesu akafɨrɨra na mashʉ́wa na nyambʉko ya iriva. ˆAkafike hara mbarɨmbarɨ ya iriva, mpuka nkʉʉlʉ ɨkamʉrɨɨngɨrɨra. 22 Akʉʉja mʉʉntʉ ʉmwɨ, irina raachwe Yaíiro, ʉmwɨ wa vakʉ́ʉ́lʉ va sinagóogi. ˆAkamoone Yéesu, maa akawya majewii yaachwe. 23 Akiilomboola, yoosea, “Aaɨ, kahíínja kaanɨ nɨ kalwɨ́ɨrɨ ka inkwya. Nookʉloomba tʉdomanʼye, ʉkakasaasye na mʉkono waako vii, kahole kave nkaasʉ.”

24 Maa vakiilongoorya na Yéesu. Ɨra mpuka ɨkava yoomutuuba na yoomufiinda. 25 Aho, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ muki ˆajáa na ndwáala yo fuma sakami ˆɨrɨ foo kwa myaaka ikimi na ɨvɨrɨ. 26 Ajáa atʉrɨkɨra maatʉkʉ vii, sa ayeenda ʉwaangii akamala máari jaachwe joosi vʉʉ, baa hola tʉkʉ na ndwáala yaachwe ɨkakonkomala. 27 ˆAkamʉteere Yéesu, akamutuuba kʉnʉ nyuma, akiifenyenkererya mpukii ya vaantʉ, maa akasaasya nkáancho yaachwe. 28 Abweeyya jei sa iiseáa kɨmoyomooyo, “Koonɨ nasáasiirye ɨngo ya Yéesu vii, hola ndɨrɨ.” 29 ˆAkasaasye vii, sakami ɨkadeenʼya, akiiteera mʉvɨrɨ pwee, ahórire ɨra ndwáala yaachwe.

30 Hahara, Yéesu akataanga kwatɨɨte ngururu ˆjimufúmire, akavalandʉkɨra ɨra mpuka ya vaantʉ, maa akavuurya, “Nɨ ani asáasiirye ɨngo yaanɨ?”

31 Vapooji vaachwe vakamʉsea, “Aaɨ, sɨ wookoona viintʉ mpuka ya vaantʉ yookiifiinda tʉkʉ wʉʉ? Sa che wookuurya, ‘Nɨ ani asáasiirye ɨngo yaanɨ?’ ”

32 Maa kaa, yeeye akadoomererya laangɨra sa amoone ˆmweene amʉsáasiirye. 33 Ʉra mʉʉntʉ muki yootaanga ˆkɨmʉfʉ́mɨɨre, akiiturirya, akachwaama mbere ya Yéesu kʉnʉ yootetema† nɨ woowa.✡ Maa akalʉʉsa vyoosi ˆvimʉfʉ́mɨɨre. 34 Yéesu akamʉsea, “Muhíínja waanɨ, kuruma kwaako kwakʉhóriirye. Tamanya na mwiikalo mʉʉja, ʉhole ndwáala yaako.”

35 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka, vakafika vaantʉ fuma kaayii kwa Yaíiro, ʉmwɨ wa vakʉ́ʉ́lʉ va sinagóogi, maa vakamʉsea, “Muhíínja waako awʉ́lɨɨre. Amwɨ wootuuba mujuuwa mukiindya?” 36 Maa kaa, Yéesu sɨ ayakwaatya ayo masáare tʉkʉ, yeeye akamʉsea Yaíiro, “Kwiitweetya tʉkʉ, nduma nɨɨnɨ vii.” 37 Akavasʉmʉla vala Peéteri, Yaakúupu na Yooháani mudúúdi wa Yaakúupu vii, vamutuube. Akavakaanʼya vaantʉ vɨɨngɨ vareke kumutuuba. 38 ˆVakafike kaayii kwa Yaíiro, vakateera ntáákwi, isóso, na vaantʉ voorɨra noo myaa. 39 Vakɨɨngɨra na nyuumbii, maa Yéesu akavasea, “Sa che mootʉla isóso no rɨra? Muhíínja sɨ akwíire tʉkʉ, nɨ alɨ́ɨre vii.” 40 Voovo vakamʉseka Yéesu na heenchʉ.

Maa kaa, Yéesu akavakibirya voosi vafume na weerwii, akavaanɨrɨra íyo na taáta waala muhíínja na vapooji ˆveene ajáa novo hara. Maa vakɨɨngɨra na hara haantʉ muhíínja ˆajáa aláariiwe. 41 Yéesu akamʉkwaata mʉkono muhíínja, maa akamʉsea, “Talíita, kúumi,”‡ noo kʉsea, “Muhíínja, nakʉséire, inʉka!” 42 Hahara, ʉra muhíínja akiinʉka, maa akaanda yeenda. Muhíínja ajáa atɨɨte myaaka ikimi na ɨvɨrɨ. ˆVakoone jeyyo, maa vakatʉlʉvala maatʉkʉ vii. 43 Yéesu akavakaanʼya, yoosea, “Karɨ mʉlʉ́ʉsaa ɨrɨ isáare kʉrɨ mʉʉntʉ baa ʉmwɨ vii tʉkʉ.” Maa akavasea vara vaantʉ vamʉheere chóorya ʉra muhíínja arye.

6

Vanasaréeti Voomusiita Yéesu

(Matáayo 13:53-58; Lʉ́ka 4:16-30)

1 Yéesu akiinʉka fuma kwa Yaíiro, akadomanʼya na vapooji vaachwe fʉʉrʉ múujii wa Nasaréeti kʉʉntʉ ˆakʉrɨra. 2 Na sikʉ ya Sabáato ˆɨkafike, akaanda variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho sinagóogii. Vaantʉ va Nasaréeti ˆvarɨ foo ˆveene vamʉteereráa, vakatʉlʉvala, maa vakasea, “Ʉhʉ, hai ayatúriirye masáare aya? Na ʉlʉ lʉvɨro lo bweeyya myuujíisa? Tooti iji nɨ jirikwi? 3 Eri, ʉhʉ sɨ ʉra mʉsóngoli mbáwo, mwaana wa Maríia tʉkʉ wʉʉ? Baa vandʉʉ vaachwe, sɨ vala Yaakúupu, Yóose, Yʉ́ʉda na Simóoni tʉkʉ wʉʉ? Na vandʉʉ vaachwe va kɨɨntʉ kiki, sɨ ava ˆtwiíkalaa novo aha?” Maa vakasiita muruma.

4 Yéesu akavasea, “Mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva arúmwaa kɨra haantʉ, maa kaa, sɨ arúmwaa múujii meevo tʉkʉ, na kwa vandʉʉ vaachwe na kaayii kwaachwe tʉkʉ.” 5 Sa jeyyo, nɨ atʉmama myuujíisa mɨke vii, yo vavɨkɨra mɨkono valwɨ́ɨrɨ, novo vakahongera. 6 Akahwaalala maatʉkʉ vii, sa viintʉ sɨ vamuruma.

Yéesu Yoovatʉma Vapooji Vaachwe Ikimi na Vavɨrɨ

(Matáayo 10:5-15; Lʉ́ka 9:1-6)

Hara, maa Yéesu akariinga maturii ya heehi na Nasaréeti meevo, kʉnʉ yoovavariyʉrɨra vaantʉ Masáare ˆYarɨ Mpeho. 7 Akavaanɨrɨra vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ. Akavaheera wiimiriri mweeri ya mirimʉ mɨvɨ. Akavatʉma vavɨrɨvɨrɨ, kʉnʉ 8 yoovalairirya, “Kati ˆmookera njɨra, karɨ mʉsʉ́mʉlaa muriwa tʉkʉ, baa chóorya tʉkʉ, baa kei karɨ mʉsʉ́mʉlaa mpía tʉkʉ, sumuli nkome vii, 9 na viráatʉ ivikiri, maa kaa, karɨ mʉsʉ́mʉlaa nkáancho ya kavɨrɨ tʉkʉ.” 10 Kei akavasea, “Kaaya ˆngʼeene mʉrɨ teengiwa ikali haaho, fʉʉrʉ sikʉ ˆmʉrɨ looka múuji ʉwo. 11 Na haantʉ hohoosi ˆvarɨ siita vateengya no siita vateerera masáare yaanyu, looki na ikonkomi marʉrɨ majewii yaanyu, koonekya ʉvɨ waavo.”

12 Vapooji vaachwe vakadoma, kʉnʉ voovariyʉla vaantʉ vavalandʉke fuma uvii waavo. 13 Baa kei vakibiryáa mirimʉ mɨvɨ ˆɨrɨ foo, vavahakáa valwɨ́ɨrɨ makuta, novo vahongeráa.

Inkwya ya Yooháani Mʉbatisáaji

(Matáayo 14:1-12; Lʉ́ka 9:7-9)

14 Mpɨɨndɨ ijo, mʉtemi Heróode Antípaasi akateera masáare ya Yéesu, sa viintʉ irina ra Yéesu ˆralʉʉswáa kɨra haantʉ. Vamwɨ va vaantʉ vaseáa, “Ʉhʉ nɨ Yooháani Mʉbatisáaji ˆafúfukire fuma inkwyii. Ɨkɨ noo ˆchooreka lʉvɨro lo bweeyya myuujíisa lʉrɨ ne.” 15 Vamwɨ vaseáa, “Ʉhʉ nɨ Elía, mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva.” Kei vamwɨ vaseáa, “Ʉhʉ nɨ ja vara valáali na mʉtwe va Ijʉva va kalɨ.”

16 Maa kaa, Heróode ˆakateere masáare ayo, akasea, “Ʉhʉ nɨ ʉra ˆnamʉdʉmʉla mʉtwe, Yooháani Mʉbatisáaji. Afúfukire!” 17 Heróode alʉʉsa jeyyo sa ʉko nyuma ajáa alairirya Yooháani Mʉbatisáaji akwaatwe, avɨɨkwe mʉnyololwii, sa Herodía. Ʉhʉ Herodía nɨ muki wa Filíipi, mwaanaavo na Heróode ajáa. Heróode ajáa amʉloola. 18 Na Yooháani Mʉbatisáaji amʉseáa Heróode, “Miiro yakaanʼya weewe kʉmʉsʉmʉla muki wa mwaanaanyu.” 19 Sa jeyyo, Herodía akamʉvɨɨkɨra Yooháani ikuundi mutimii, asaakáa amʉʉlae, nkalo vii ɨndoosoveka. 20 Heróode amoofáa Yooháani sa ajáa ataanga Yooháani nɨ mʉwoloki na nɨ mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ, maa ɨndoomukitirirya sa Herodía asiindwe kʉmʉʉlaa. Kei, Heróode ajáa eenda kʉteerera masáare ya Yooháani, baa neembe masáare yaachwe yamutuungyáa ʉsʉʉngʉ mʉnʉmʉʉnʉ.

21 Maa reerʉ, nkalo ɨkatooreka. Sikʉ ɨyo, Heróode ajáa abwéeyyiirye ngovi yo kʉmbʉkɨra sikʉ ˆavyaalwa. Akavalaarɨka valʉme iiláangyaa novo sáare, vakʉ́ʉ́lʉ va vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo na vakʉ́ʉ́lʉ va Galiláaya. 22 Aho ngovii, muhíínja wa Herodía akamʉvɨnɨra Heróode na vayeni vaachwe, maa vakavyeenda maatʉkʉ vii. Mʉtemi Heróode akamʉsea ʉra muhíínja, “Lʉʉsa kɨɨntʉ chochoosi ˆwoosaaka, nɨɨnɨ kʉheera ndɨrɨ.” 23 Akiilaha, yoosea, “Niiláhire! Kɨɨntʉ chochoosi ˆʉrɨ saaka, nɨɨnɨ kʉheera ndɨrɨ. Baa koonɨ nɨ kʉkʉkerera ɨsɨ ya ʉtemi waanɨ katɨ na katɨ.”

24 Maa ʉra muhíínja akafuma, akɨɨta muurya íyo waavo, “Nɨ kɨɨntʉ che ndɨrɨ loomba?”

Íyo waavo akamʉsea, “Mʉtwe wa Yooháani Mʉbatisáaji!”

25 Hahara, akahɨndʉka itɨ́ɨjo na kʉrɨ mʉtemi, maa akamʉsea, “Mpeera haaha vii, mʉtwe wa Yooháani Mʉbatisáaji ʉvɨ́kɨɨrwe ikaafii.”

26 Mʉtemi akavisʉʉla maatʉkʉ vii. Maa kaa, sa viintʉ ajáa amwiiláhɨɨre mbere ja vayeni vaachwe, akasiindwa mʉsɨɨtɨra. 27 Hahara, mʉtemi Heróode akamʉtʉma mulwi nkoondo ʉmwɨ, akareete mʉtwe wa Yooháani. Ʉra mulwi nkoondo akɨɨngɨra na mʉnyololwii, akamʉdʉmʉla Yooháani Mʉbatisáaji mʉtwe. 28 Akavɨkɨra mʉtwe wa Yooháani ikaafii, maa akamʉtwaarɨra mwaana wa Herodía, ne akamʉkwaatya íyo waavo. 29 Na vapooji va Yooháani ˆvakateere ayo masáare, vakɨɨta sʉmʉla mʉvɨrɨ waachwe, maa vakɨɨta mʉtaaha mbiríírii.

Yéesu Yooriisha Vaantʉ Valʉme Mayana Yasaano

(Matáayo 14:13-21; Lʉ́ka 9:10-17; Yooháani 6:1-14)

30 Vatumwi va Yéesu ˆvakahɨndʉke, vakamuwyɨɨra Yéesu viintʉ vyoosi ˆvatʉ́mamire na ˆvyeene vakíindiirye. 31 Maa Yéesu akavasea, “Hendi, tʉdome na kijiraawii, mʉkahʉmʉlʉke kiduudi.” Alʉʉsa jei, sa hara haantʉ ˆvajáa, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvʉʉjáa no looka, vakasova baa nkalo yo rya. 32 Hara, vakiinʉka na mashʉ́wa, maa vakadoma na haantʉ ha tʉʉla kusiina vaantʉ. 33 Maa kaa, vaantʉ ˆvarɨ foo vakavoona Yéesu na vapooji vaachwe voolooka, maa vakavataanga. Vakakʉʉrɨka na lwa kʉʉlʉ fuma míiji yoosi, vakadoma na kʉra kʉʉntʉ Yéesu ˆadomáa, maa vakalongoola fika. 34 Yéesu ˆakakiime mbarɨmbarɨ ya iriva, akoona mayɨɨmbɨ ya vaantʉ, akavoonera mbavariri sa vajáa nɨ ja muundi ˆjisiina muríisi. Maa, akaanda variyʉla masáare ˆyarɨ foo.

35 ˆKʉkaande kʉswa, vapooji vakɨɨta kʉrɨ Yéesu, maa vakamʉsea, “Haantʉ aha nɨ kʉlɨ na kaaya ja vaantʉ, baa kei mwaasʉ waswɨ́ɨre. 36 Aaɨ, varekere vaantʉ, vakiiwʉrɨre vyóorya ʉko mawundii na maturii ˆyarɨ heehi.”

37 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Vaheeri nyuunyu chóorya.”

Novo vakamʉsea, “Hai tʉrɨ fumya mpía ja dináari magana yavɨrɨ (200) jo wʉrɨra chóorya cho viikutya vaantʉ voosi ava?”

38 Akavuurya, “Mɨkáate ɨngaɨ mwatɨɨte? Hoonɨ kalaangi.”

ˆVakahɨndʉke, maa vakamʉsea, “Ɨmwaarɨ mɨkáate ɨsaano na soompa ivɨrɨ.” 39 Maa akavalairirya, vaviikarye vaantʉ kɨtoongetoonge masaambii. 40 Vaantʉ novo vakiikala vitoonge vya vaantʉ makumi yasaanosaano (50) na makumi ikimikimi (100).

41 Yéesu akatoola ɨra mɨkáate ɨsaano na jira soompa ivɨrɨ. Akiinurirya miiso yaachwe na kurumwii yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. Akabendʉlabendʉla ɨra mɨkáate ɨsaano, maa akavaheera vapooji vaachwe novo vakavaheera vaantʉ. Baa na jira soompa ivɨrɨ akabweeyya vivira. 42 Vaantʉ voosi vakarya, vakiikuta. 43 Vapooji vakatoorera mabéendʉ ya mɨkáate, vakamemya vikápu ikimi na vivɨrɨ. 44 Vaantʉ ˆvaarya vajáa vamema maatʉkʉ vii, vaantʉ valʉme* vii nɨ mayana yasaano (5,000) vajáa.

Yéesu Yooyeendera Mweeri ya Maaji

(Matáayo 14:22-33; Yooháani 6:16-21)

45 Hahara vii, Yéesu akavadoomererya vapooji vaachwe, vaambʉke mashʉ́wa, valongoole na iturii ra Besaída, nyambʉko ya iriva ra Galiláaya. Yeeye akachaala yookiiteengʉla na ɨra mpuka. 46 Vaantʉ ˆvakalooke, akaambʉka na luulwii noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ.

47 Na mpɨɨndɨ ja iwʉlo, mashʉ́wa ɨjáa yafíkire katɨ na katɨ ya iriva, na Yéesu ajáa achɨ́hɨɨre yeemweene luulwii. 48 Maa akavoona vapooji vaachwe kʉʉra vootʉrɨkɨra kʉtwaala mashʉ́wa na mbere, sa ihúmbuuto rawuváa fuma mbere yaavo. ˆƗkafike namuyiingʉ, Yéesu akavatuuba na katɨkatɨ ya iriva yooyeendera mweeri ya maaji, akava yoosaaka valooka. 49 Maa kaa, ˆvakamoone yooyeenda mweeri ya maaji, vakiisea nɨ murimʉ. Aho, vakaanda kwaana ntáákwi, 50 sa ˆvakamoone, voosi vajáa viivʉndʉka maatʉkʉ vii. Hahara, maa akavasea, “Fafyi mɨtɨma, nɨ nɨɨnɨ, koofi tʉkʉ.” 51 Yéesu akaambʉka na mashúwii hamwɨ novo, aho, maa ihúmbuuto rɨkaherya. Vapooji vaachwe vakatʉlʉvala maatʉkʉ vii, 52 sa vajáa vakaarɨ taanga ʉra muujíisa wa mɨkáate na mɨtɨma yaavo ɨjáa ɨkaarɨ yafafa.

Yéesu Yoovahorya Valwɨ́ɨrɨ ʉko Genesaréeti

(Matáayo 14:34-36)

53 Yéesu na vapooji vaachwe ˆvakafɨrɨre iriva ra Galiláaya, maa vakafika ɨsɨ ya Genesaréeti, aho, vakiimya mashʉ́wa. 54 ˆVakakiime vii mashúwii, maa vaantʉ vakamʉtaanga Yéesu. 55 Vakarɨɨngɨrɨra chaangʉ ɨsɨ yoosi, na vakatoola valwɨ́ɨrɨ na ndɨrɨ jaavo, maa vakavatwaala na kʉʉntʉ ˆvateeráa Yéesu amwaarɨ. 56 Kɨra múuji, ituri, na miwundii, noo kʉsea, kɨra haantʉ Yéesu ˆadomáa, vaantʉ vavavɨɨkáa valwɨ́ɨrɨ vaavo gurii. Na vamʉloombáa, avarekere valwɨ́ɨrɨ vasaasye baa mʉkáwo wa ɨngo yaachwe vii. Na voosi ˆvasaasya ɨngo yaachwe, vahongera.

7

Miiro yo Tuuba nɨ ya Ijʉva sɨ ya Vaantʉ Tʉkʉ

(Matáayo 15:1-9)

1 Sikʉ ɨmwɨ, vamwɨ va Mafarisáayo na vakiindya va Miiro fuma Yerusaléemu, vajáa viisaanka mbere ya Yéesu. 2 Aho, vakavoona vamwɨ va vapooji va Yéesu, voorya chóorya na mɨkono ˆɨrɨ na njeo, noo kʉsea, baa kooyya mɨkono ja ˆvyeene vyasáakwaa tʉkʉ.

3 Mafarisáayo na Vayahúudi voosi koonɨ sɨ vanooyya mɨkono ja ˆvyeene vyasaakwa, sɨ varijáa tʉkʉ, kutuuba nkʉʉngʉ ya vala baaba waavo. 4 Mpɨɨndɨ ˆvafúmire sokóonii, sɨ varíjaa kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ mpaka vooyye mɨkono kʉseyya njeo. Na vatɨɨte nkʉʉngʉ jɨɨngɨ ˆjiri foo vii ˆvatúubaa, baa ja yo kooyya ndʉvo, nyiingʉ na saama ja sháaba.

5 Aho, Mafarisáayo na vakiindya va Miiro vakamʉsea Yéesu, “Eri, sa che vapooji vaako sɨ vatúubaa nkʉʉngʉ ja vala baaba, vandoorya na mɨkono ˆɨrɨ na njeo?” 6 Maa Yéesu akavasea, “Mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva Isáaya alʉʉsa kɨmaarɨ mpɨɨndɨ ˆalaaláa na mʉtwe sa nyuunyu vakweembi ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

‘Vaantʉ ava vaanyémyaa na mɨlomo vii,

maa kaa, mɨtɨma yaavo ɨrɨ kʉlɨ na nɨɨnɨ.

7 Kuunyinamɨra kwaavo nɨ ja kisiina,

sa nɨ vavariyʉláa ndairiri ja vaantʉ vii.’✡

8 Kɨmaarɨ, mwarékire ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ maa mʉkakwaatɨrɨra nkʉʉngʉ ˆjavɨɨkwa nɨ vaantʉ.”

9 Akavasea kei, “Mwamányire pala ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ kɨweere sa mutuube nkʉʉngʉ jaanyu. 10 Mʉ́sa mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva asea, ‘Ʉvanyemye vala íyo na taáta waanyu,’✡ na ‘Ʉra ˆarɨ mʉtʉkɨra íyo au taáta waavo, ʉʉlawe.’✡ 11 Maa kaa, nyuunyu mʉndoovavariyʉrɨra vaantʉ, vandoovasea vala íyo na taáta waavo, ‘Haɨ, sɨ ndɨrɨ daha kʉvaambirirya tʉkʉ, sa ɨkɨ ˆnatɨɨte nɨ Korobáani, noo kʉsea, kɨlʉngʉlʉngʉ ˆnakera na ivarwii sa Mʉlʉʉngʉ.’ 12 Jeyyo, noo vyahérire, kusiina kʉvaambirirya vala íyo na taáta waavo tʉkʉ. 13 Jeyyo, noo ˆvyeene muchwíjaa matɨ isáare ra Mʉlʉʉngʉ sa nkʉʉngʉ jaanyu ˆmwiihéereryaa. Baa kei, vimwaarɨ viintʉ ˆviri foo vii ˆmʉtʉ́mamaa ˆviifwɨ́ɨne na ivyo.”

Viintʉ ˆVibwéeyyaa Mʉʉntʉ Ave na Njeo

(Matáayo 15:10-20)

14 Aho, Yéesu akavaanɨrɨra vaantʉ, akavasea, “Voosi kɨra ʉmwɨ waanyu nteereri neeja, mʉtaange ɨkɨ. 15 Kusiina kɨɨntʉ ˆkɨmwɨɨ́ngɨraa mʉʉntʉ ˆkɨdáhaa mʉbweeyya ave na njeo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ˆkimufúmaa mutimii noo kɨmʉbwéeyyaa ave na njeo. [ 16 ˆArɨ na matu nɨ ateere.]”

17 ˆAkiireke na ɨra mpuka ya vaantʉ, akɨɨngɨra na nyuumbii, maa vapooji vaachwe vakamʉsea avariyʉle lʉra lusímo lwaachwe. 18 Ne akavasea, “Baa nyuunyu sɨ mootaanga tʉkʉ wʉʉ? Sɨ mootaanga kusiina kɨɨntʉ baa kɨmwɨ ˆkɨmwɨɨ́ngɨraa mʉʉntʉ ˆkɨrɨ mʉbweeyya ave na njeo tʉkʉ wʉʉ? 19 Sa koonɨ mʉʉntʉ aríire kɨɨntʉ, sɨ kɨmwɨɨngɨráa na mutimii tʉkʉ, nɨ kɨmwɨɨngɨráa na indii vii, maa kɨkafuma kɨkatwaalwa na chóowii.” ˆAkalʉʉse jei, akava aséire vyóorya vyoosi vʉʉ, visiina njeo tʉkʉ.✡

20 Akoongererya, yoosea, “ˆKimufúmaa mʉʉntʉ fuma mutimii noo ˆkɨmʉbwéeyyaa ave na njeo. 21 Sa kufuma mutimii wa mʉʉntʉ, yafúmaa miiririkano mɨvɨ, ʉhanguti, 22 wiivi, wʉʉlaishi, kʉyeenda na muki wa mʉʉntʉ, kʉkwaata matu, kʉbweeyya ʉvɨ, ʉkwaata, kʉyeenda ja kúri, kɨvɨna, kʉtʉkɨra, kwiivaa kɨpeembe na ʉkoókoyo. 23 Ʉvɨ woosi ʉhʉ nɨ mutimii ufúmaa na noo ʉbwéeyyaa mʉʉntʉ ave na njeo.”

Kuruma kwa Maáma sɨ ˆArɨ Mʉyahúudi

(Matáayo 15:21-28)

24 Hara, maa Yéesu akakwaata njɨra, akadoma fʉʉrʉ ɨsɨ ja Tíiro na Sidóoni. ˆAkafike, akɨɨngɨra nyuumba ɨmwɨ na sɨ asaakáa mʉʉntʉ baa ʉmwɨ ataange koonɨ amwaarɨ tʉkʉ, maa kaa, vyasɨɨndɨkana kwiivisa.

25-26 Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ muki ʉmwɨ Mugiríki fuma ɨsɨ ya Síria Foiníike, ajáa na kahíínja kaachwe ˆkarɨ na mirimʉ mɨvɨ. ˆAkateere Yéesu amwaarɨ, akafweenga fʉʉrʉ kʉrɨ Yéesu, akachwaama mbere yaachwe, maa akamʉloomba Yéesu akaseyye kahíínja kaachwe mirimʉ mɨvɨ.

27 Maa Yéesu akamʉyera ʉra maáma, “Reka ta nɨvaambirirye Vayahúudi viivaanɨ. Sɨ vyabooha kʉtoola chóorya cha vasinga na ujiheere kúri tʉkʉ.”

28 Ʉra maáma akasea, “Nɨ kɨmáárɨ ulúusire, maa kaa, baa kúri iruungwii ra méesa, jaríjaa mangʼenyengʼenye ya chóorya cha vasinga.”

29 Maa Yéesu akamʉsea, “Sa viintʉ wuúyiirye vyabooha, doma na kaayii, murimʉ mʉvɨ wamufúmire muhíínja waako.”

30 ˆAkafike kaayii kwaachwe, akakashaana kahíínja kaachwe kahúmulukire kɨtáandii, murimʉ mʉvɨ wafúmire.

Yéesu Yoomʉhorya Kɨmatu

31 Aho, Yéesu akiinʉka fuma ɨsɨ ya Tíiro akakwaata na katɨ na katɨ ya Sidóoni, maa akadoma na ɨsɨ ya Dekapóoli* fʉʉrʉ iriva ra Galiláaya. 32 Kɨmatu ʉmwɨ sɨ ˆadáhaa lʉʉsɨka neeja akareetwa nɨ vaantʉ, maa vakamʉloomba Yéesu amʉvɨkɨre mɨkono sa ahole.

33 Yéesu akamʉtwaala na ivarwii ʉra kɨmatu kʉlɨ na vaantʉ. Akamʉvɨkɨra maamba jaachwe matwii, akachwɨɨra matɨ mamaambii, maa akamʉsaasya lurimi. 34 Akalaanga kurumwii, maa akakeeha nɨ ʉsʉʉngʉ akamʉsea, “Efáata!” noo kʉsea, “Yʉʉrɨka.” 35 Hahara matu yaachwe yakayʉʉrɨka na lurimi lwaachwe lʉkachʉngʉlʉka, akaanda lʉʉsɨka neeja.

36 Yéesu akavakaanʼya vaantʉ vara ˆvajáa hara akavasea, “Sɨ mʉyalʉʉse masáare aya kʉrɨ mʉʉntʉ baa ʉmwɨ vii tʉkʉ.” Maa kaa, ja ˆvyeene avakaanʼyáa kʉlʉʉsa, noo ˆvyeene valookyáa kwaarya ayo masáare. 37 Vaantʉ vakatʉlʉvala mʉnʉmʉʉnʉ voosea, “Viintʉ vyoosi ˆatʉ́mamire vyabooha maatʉkʉ vii! Baa vimatu abwéeyyiirye vandooteera na vimumu vandoolʉʉsɨka.”

8

Yéesu Yoovariisha Vaantʉ Mayana Yanɨ

(Matáayo 15:32-39)

1 Sikʉ jijira, Yéesu ajáa na mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ. Sa viintʉ vajáa vasiina chóorya, Yéesu akavaanɨrɨra vapooji vaachwe akavasea, 2 “Arumi, noovoonera mbavariri ava vaantʉ, viíkyɨɨre na nɨɨnɨ aha sikʉ itatʉ na vasiina chóorya tʉkʉ. 3 Koonɨ navarékire vadome na njala na kaayii, yɨrɨka varɨ nɨ njala njirii sa vamwɨ vafumiré kʉlɨ.” 4 Vapooji vaachwe vakamʉsea, “Hai tʉrɨ fumya chóorya cho viikutya vaantʉ voosi ava aha nyikii?” 5 Yéesu akavuurya, “Mɨkáate ɨngaɨ mwatɨɨte?” Novo vakasea, “Mufungatɨ.”

6 Akavalairirya vaantʉ viikale ɨsɨ. Akatoola ɨra mɨkáate mufungatɨ, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akabendʉlabendʉla, sa vavagavɨre vaantʉ. Novo vapooji vakabweeyya jeyyo. 7 Na kei vajáa vatɨɨte fisoompa fingaɨ vii. Akafitalarya, maa akavalairirya vapooji vaachwe vavaheere vaantʉ. 8 Vaantʉ vaarya, vakiikuta. ˆVakahʉmʉle, vakatoorera mabéendʉ ya mɨkáate ˆɨchɨ́hɨɨre, vakamemya vikápu mufungatɨ. 9 Vaantʉ ˆvaarya nɨ ja mayana yanɨ (4,000) vajáa. Hara, maa akasuukya. 10 Akaambʉka mashʉ́wa hamwɨ na vapooji vaachwe, maa vakafɨrɨra fʉʉrʉ ɨsɨ ya Dalumanúuta.

Mafarisáayo Voosaaka Valaɨrwe Isháara

(Matáayo 12:38-42; 16:1-4)

11 Mafarisáayo vakʉʉja, maa vakaanda kwiiruta ne ndihi, voosaaka isháara fuma kurumwii sa vamʉtee. 12 Yéesu ˆakateere masáare yaavo, akakeeha na ʉsʉʉngʉ, maa akavasea, “Sa che mbyaala ɨhɨ yooloomba isháara? Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mbyaala ɨhɨ sɨ ndɨrɨ kɨɨheera isháara tʉkʉ.” 13 ˆAkavareke, akaambʉka mashʉ́wa, maa akakwaata njɨra fʉʉrʉ nyambʉko ya iriva.

Ʉsasɨ wa Mʉtemi Heróode na Mafarisáayo

(Matáayo 16:5-12)

14 Vapooji vajáa varímiirye sʉmʉla mɨkáate, na hara mashúwii, vajáa vatɨɨte mʉkáate umudu vii. 15 Yéesu akavalʉma kutu yoovasea, “Mʉlaange neeja, mʉnehe ʉsasɨ wa Mafarisáayo na wa Heróode.”

16 Vapooji vaachwe vakaanda kiiwyɨɨra vooveene voosea, “Alúusire jei sa viintʉ tusiina mɨkáate.”

17 Yéesu akataanga kʉlʉʉsɨka kwaavo, maa akavuurya, “Sa che mookiiruta ndihi sa viintʉ musiina mɨkáate? Eri, mʉkaarɨ sɨ mʉnataanga no vyoona tʉkʉ wʉʉ? Sa che mwafafya mɨtɨma jei? 18 Amwɨ mwatɨɨte miiso, sɨ mookoona viintʉ ˆnoovariyʉla tʉkʉ wʉʉ? Na matu mwatɨɨte, sɨ mooteera viintʉ ˆnoovariyʉla tʉkʉ wʉʉ? Sɨ moodaha kʉmbʉkɨra baa kimudu vii tʉkʉ wʉʉ? 19 Mpɨɨndɨ ˆmbéndwɨɨrembendwɨɨre ɨra mɨkáate ɨsaano nkavaheera vaantʉ mayana yasaano (5,000), nɨ vikápu yangaɨ mwamemya ya mabéendʉ ya mɨkáate?” Maa vakuuyirya, “Ikimi na vivɨrɨ.”

20 “Ha mpɨɨndɨ ˆnkabendʉlebendʉle mɨkáate mufungatɨ, maa nkavaheera vaantʉ mayana yanɨ (4,000), mwatoorera vikápu vingaɨ vya mabéendʉ ya mɨkáate?” Vakasea, “Mufungatɨ.” 21 Maa akavuurya, “Mʉkaarɨ vii sɨ mootaanga tʉkʉ viintʉ ˆnoovariyʉla wʉʉ?”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉhoku ʉko Besaída

22 Maa reerʉ, Yéesu na vapooji vaachwe vakafika ituri ra Besaída. Vaantʉ vamwɨ vakareeta mʉhoku ʉmwɨ, maa vakamʉloomba Yéesu amʉsaasye. 23 Yéesu akamʉkwaata mʉkono, maa akamʉtwaala na ivarwii ra ituri. Akamʉchwɨɨra matɨ miiswii, akamʉvɨkɨra mɨkono, maa akamuurya, “Koona wiise kɨɨntʉ chochoosi wʉʉ?”

24 Ʉra mʉhoku akalaanga, maa akamʉsea, “Nookoona vaantʉ, maa kaa, varɨ ja mɨtɨ ˆyooyeenda.”

25 Kei Yéesu akamʉvɨkɨra mɨkono miiswii, ne akatuurya miiso, maa akoona kɨra kɨɨntʉ neeja. 26 Hara, maa Yéesu akamʉsea, “Doma na kaayii na kaja ʉtwéeraa na iturii tʉkʉ.”

Peéteri Yoomʉtaanga Yéesu nɨ Masía

(Matáayo 16:13-20; Lʉ́ka 9:18-21)

27 Aho, Yéesu na vapooji vaachwe vakiinʉka, maa vakadoma fʉʉrʉ maturi ya Kaisaría Filíipi. Mpɨɨndɨ ˆvajáa njirii, Yéesu akavuurya, “Eri, vaantʉ vaséaa nɨɨnɨ ndɨrɨ ani?” 28 Maa vakamʉsea, “Vamwɨ vaséaa weewe ʉrɨ Yooháani Mʉbatisáaji, na vɨɨngɨ vaséaa ʉrɨ Elía, mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva, baa kei vɨɨngɨ vaséaa ʉrɨ ʉmwɨ wa valáali na mʉtwe va Ijʉva.”

29 Maa akavuurya, “Ha nyuunyu, mwiiséaa nɨɨnɨ ndɨrɨ ani?” Peéteri akuuyirya, yoosea, “Weewe noo Masía.”

30 Yéesu akavakaanʼya yoosea, “Karɨ mumuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ baa ʉmwɨ masáare aya tʉkʉ.”

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra Inkwya Yaachwe

(Matáayo 16:21-28; Lʉ́ka 9:22-27)

31 Yéesu akaanda vavariyʉrɨra vapooji vaachwe, yoosea, “Mwaana wa Mʉʉntʉ, nɨ mpaka aturikiriwe mʉnʉmʉʉnʉ, baa kei siitwa arɨ nɨ vawosi, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro, na kʉʉlawa arɨ. Na sikʉ ya katatʉ fʉfʉlwa arɨ.” 32 Avawyɨɨráa masáare aya kɨweerwii, baa vavisa tʉkʉ. Peéteri akamʉsʉmʉla na ivarwii, maa akaanda mʉbaamirirya areke lʉʉsa masáare ayo. 33 Yéesu akiilorera akavalaanga vapooji vaachwe, maa akamwaamirirya Peéteri, yoosea, “Irimʉ, isunke mbere yaanɨ, sɨ wookiiririkana masáare ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, wookiiririkana ya vaantʉ.”

Koonɨ Woosaaka Mutuuba Yéesu

34 Akavaanɨrɨra vapooji vaachwe na ɨra mpuka ya vaantʉ akavasea, “Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi yoosaaka aantuube, nɨ mpaka iisiite yeemweene, avaale mʉsaláaba waachwe, aantuube. 35 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆyoosaaka lamurirya nkaasʉ yaachwe, kɨɨtaaha arɨ, maa kaa, yoyoosi ʉra ˆyookɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe sa nɨɨnɨ na Masáare Maaja, ʉwo kɨɨlamurirya arɨ.

36 Kwatɨɨte kʉnáálo che mʉʉntʉ kuturya weerʉ yoosi no kɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe? 37 Bakʉ nɨ kɨɨntʉ che mʉʉntʉ arɨ toola sa nkaasʉ yaachwe? 38 Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi aanyónɨɨre soni nɨɨnɨ na masáare yaanɨ mbere ja ɨhɨ mbyaala mbɨ ya vaantʉ ˆvayéendaa na vaki va vaantʉ, Mwaana wa Mʉʉntʉ ne moonera arɨ soni, mpɨɨndɨ ˆakuújire na nkongojima ya Taáta na mirimʉ miija.”

9

1 Maa Yéesu akavasea jei, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, vamwaarɨ vɨɨngɨ ˆviímire aha, baa sɨ vanaakwya, kʉʉyona varɨ Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wuújire na ngururu.”

Yéesu Yoovalandʉka Buuwo

(Matáayo 17:1-13; Lʉ́ka 9:28-36)

2 Sikʉ mʉsasatʉ ˆjikalooke, Yéesu akavasʉmʉla vala Peéteri, Yaakúupu na Yooháani fʉʉrʉ ncholwii ya lʉʉlʉ kijiraawii. Ʉko, Yéesu akavalandʉka buuwo mbere yaavo. 3 Ɨngo jaachwe jikava njerʉ chwee, jindoolavalava, kusiina mufuli baa ʉmwɨ vii aha weerwii, ˆarɨ daha fula jeere jeyyo tʉkʉ. 4 Aho, Mʉ́sa na Elía vakavafʉmɨra, vakaanda lʉʉsɨka ne.

5 Peéteri ˆakoone jeyyo, maa akamʉsea Yéesu, “Mukiindya, vyabooha viintʉ ˆtʉrɨ aha, haaha tʉjeenge vivaanda vitatʉ, kɨmwɨ chaako, kɨmwɨ cha Mʉ́sa na kɨmwɨ cha Elía.” 6 Peéteri alʉʉsa jeyyo, sa viintʉ yeeye na viivaachwe voofáa mʉnʉmʉʉnʉ, akasiindwa taanga cho lʉʉsa.

7 Hara, maa ichu rɨkafʉmɨra, rɨkavawɨɨkɨra na sawúti ɨkafuma aho ichwii yoosea, “Ʉhʉ nɨ Mwaana waanɨ ˆnamweenda, mʉteereri yeeye.”

8 Hahara, vapooji vakalaanga kʉnʉ na kʉnʉ, baa sɨ vamoona mʉʉntʉ tʉkʉ, vakamoona Yéesu yeemweene vii.

9 Na mpɨɨndɨ ˆvagiritáa fuma luulwii, Yéesu akavakaanʼya akavasea, “Karɨ mʉlʉ́ʉsaa aya masáare ˆmwɨɨ́ne tʉkʉ, fʉʉrʉ haantʉ Mwaana wa Mʉʉntʉ ˆakafʉ́fwɨɨrwe fuma inkwyii.” 10 Vakarɨkwaatya ɨro isáare, kʉnʉ vookiiyurya vooveene, “Kʉfʉfʉka fuma inkwyii noo kɨɨntʉ che?”

11 Hara, maa vakamuurya Yéesu, “Amwɨ vakiindya va Miiro vaséaa, nɨ mpaka Elía ʉʉje ta?”✡ 12 Maa akavasea, “Nɨ kɨmáárɨ, Elía kʉʉja arɨ ta jɨ iimye neeja kɨra kɨɨntʉ. Sa che kei Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, nɨ mpaka Mwaana wa Mʉʉntʉ aturikiriwe mʉnʉmʉʉnʉ, baa kei achwɨɨwe matɨ? 13 Nɨ kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, Elía✡ ʉʉja, novo vakamuturikirya na heno ja ˆvyeene veenda, ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa.”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉtavana ˆArɨ na Murimʉ Mʉvɨ

(Matáayo 17:14-21; Lʉ́ka 9:37-43)

14 Yéesu na vara vapooji vaachwe vatatʉ ˆvakakiime lʉʉlʉ, vakavashaana vara vapooji vɨɨngɨ ˆviijíingɨrɨɨrwe nɨ mpuka ya vaantʉ, na vamwɨ va vakiindya va Miiro, vookiiruta ndihi novo. 15 Vara vaantʉ ˆvakamoone Yéesu, vakahwaalala maatʉkʉ vii, maa vakamʉkɨbɨrɨra, vakɨɨta muluumbya. 16 Yéesu akavuurya, “Nɨ che mookiirʉtɨra ndihi novo?”

17 Maa ʉmwɨ wa ɨra mpuka akuuyirya, yoosea, “Mukiindya, naréetire mʉtavana waanɨ, atɨɨte murimʉ mʉvɨ ˆumudúngyaa mʉlomo asiindwe lʉʉsɨka. 18 Kɨra ˆʉrɨ kiinʉka wamʉváyyaa ɨsɨ, maa ɨndootuumpa ifulo no sha mayeo, kei ɨndoofafa bʉʉ. Haaha navalóombire vapooji vaako vamʉseyye ʉwo murimʉ mʉvɨ, maa kaa, vasíindirwe.”

19 Yéesu ˆakateere jeyyo, maa akavasea, “Aka! Ɨhɨ mbyaala sɨ ˆirúmaa, niikale na nyuunyu mpaka naadi? Na nɨvayimirirye mpaka naadi? Hoonɨ mʉreeti na aha.” 20 Maa vakamʉtwaala na kʉrɨ Yéesu. Murimʉ mʉvɨ ˆʉkamoone Yéesu vii, ʉkamʉkwaatya ʉra mʉtavana kiinkwiisha, akawya na ɨsɨ. Akaanda kwiiwalaarya kʉnʉ yootuumpa ifulo.

21 Maa Yéesu akamuurya taáta waala ʉwo mʉtavana, “Masáare aya yamwaanda keende naadi?” Akasea, “Keende udúúdi waachwe. 22 Na ˆkarɨ foo ʉhʉ murimʉ mʉvɨ wamʉváyyaa mootwii na luujii sa ʉmʉʉlae. Haaha koonɨ ʉrɨ daha, tooloomba ʉtoonere mbavariri, ʉtwaambirirye.” 23 Maa Yéesu akamʉsea, “Atɨ koonɨ ndɨrɨ daha? Viintʉ vyoosi kwaanɨ vyadáhɨkaa kwa ʉra ˆmweene arɨ kuunduma.” 24 Maa taáta waala ʉra mʉtavana akalʉʉsa na ngururu, yoosea, “Narúmire, nyambirirya ndahe seyya miiririkano yo dɨɨra kukuruma.”

25 Yéesu ˆakoone ɨra mpuka ya vaantʉ yookʉla, akʉʉyamirirya ʉra murimʉ mʉvɨ, yoosea, “We murimʉ mʉvɨ kimumu na kɨmatu. Nakʉséire ufume baa kei kusiina luu mwɨɨngɨra ʉhʉ mʉtavana tʉkʉ.”

26 Aho, ʉra murimʉ mʉvɨ ʉkatʉla isóso, ʉkamusukasuka na ngururu ʉra mʉtavana, ʉkamʉrekera, maa akava ja akwíire. Baa vaantʉ vɨɨngɨ vakasea, “Amwɨ akwíire!” 27 Maa kaa, Yéesu akamʉkwaata mʉkono, akamwiinʉla, ne akiinʉka.

28 Yéesu na vapooji vaachwe vakɨɨngɨra na nyuumbii, maa vakaanda muurya Yéesu kʉnʉ varɨ vooveene, “Sa che suusu tasíindirwe mʉseyya murimʉ mʉvɨ?” 29 Maa akavasea, “Murimʉ mʉvɨ ˆʉrɨ jeyyo, sɨ ʉséyyiwaa jei vii tʉkʉ, nɨ mpaka mʉlʉʉsɨke na Ijʉva.”

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra kei Inkwya na Ʉfʉfʉ́ʉko Waachwe

(Matáayo 17:22-23; Lʉ́ka 9:43b-45)

30 Hara, maa Yéesu na vapooji vakiinʉka, vakakwaatɨra na ɨsɨ ya Galiláaya. Maa kaa, Yéesu sɨ asaakáa mʉʉntʉ baa ʉmwɨ ataange haantʉ ˆvarɨ tʉkʉ, 31 sa asaakáa ave na vapooji vaachwe, ɨndoovavariyʉrɨra masáare ayo. Akavavariyʉrɨra, yoovasea, “Mwaana wa Mʉʉntʉ, vɨɨkwa arɨ mɨkonwii ya vaantʉ, novo kʉmʉʉlaa varɨ, na sikʉ ya katatʉ, fʉfʉlwa arɨ.” 32 Maa kaa, vapooji vaachwe, sɨ vataangáa ˆcheene alʉʉsɨkáa tʉkʉ, kei voofáa kumuurya.

Ani nɨ Mʉkʉ́ʉ́lʉ

(Matáayo 18:1-5; Lʉ́ka 9:46-48)

33 Maa reerʉ, vakafika ɨsɨ ya Kaperenáumu. Vakɨɨngɨra na nyuumbii, maa Yéesu akavuurya, “Che mwaakiirʉtɨra ndihi kʉra njirii?” 34 Maa voovo vakakirinya sawu, baa kuuyirya tʉkʉ, sa vajáa vatáangire kɨɨntʉ ˆviirʉtɨráa ndihi kʉra njirii, nɨ ani noo mʉkʉ́ʉ́lʉ.

35 Yéesu akiikala, akavakemera vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ, maa akavasea, “Mʉʉntʉ ˆyoosaaka ave mʉkʉ́ʉ́lʉ, yoosaakwa iihetye nyuma, na avatʉmamɨre viivaachwe voosi.”

36 Aho, akamʉreeta musinga muduudi, akamwiimya katɨ na katɨ yaavo, akamwiinʉla yoomʉvɨɨka kɨpeembii, maa akavasea, 37 “Mʉʉntʉ ˆarɨ mʉteengya musinga ja ʉhʉ sa irina raanɨ, kʉva arɨ aantéengiirye nɨɨnɨ. Na ʉra ˆmweene arɨ kʉʉnteengya nɨɨnɨ, sɨ arɨ kʉva aantéengiirye vii tʉkʉ, kei kʉva arɨ amʉtéengiirye Mʉlʉʉngʉ, na yeeye aantʉma.”

Kutumia Irina ra Yéesu

(Lʉ́ka 9:49-50)

38 Maa Yooháani akamʉsea, “Mukiindya, tamwɨɨ́ne mʉʉntʉ yookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa irina raako, maa tʉkamʉkaanʼya sa viintʉ sɨ arɨ hamwɨ na suusu.” 39 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Karɨ mʉmʉkáanʼyaa tʉkʉ. Sa kusiina mʉʉntʉ ˆatʉ́mamaa myuujíisa kwa irina raanɨ, kei aanvarindʉke chaangʉ alʉʉse ʉvɨ kʉrɨ nɨɨnɨ tʉkʉ. 40 Sa sɨ ˆarɨ mʉvɨ wiitʉ, nɨ hamwɨ arɨ na suusu.

41 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mʉʉntʉ ˆarɨ vaheera baa ndʉvo ya maaji yo nywa vii sa nyuunyu nɨ vaantʉ va Kirisitʉ, kɨkomi sɨ arɨ sova kʉnáálo yaachwe tʉkʉ.”

Kʉvahaanda Vɨɨngɨ Vabweeyye Ʉvɨ

(Matáayo 18:6-9; Lʉ́ka 17:1-2)

42 Kei akavasea, “Koonɨ mʉʉntʉ amʉháandire ʉmwɨ wa ava vadúúdi ˆvaanduma atʉmame ʉvɨ, nɨ pwee yaachwe achʉʉngɨrwe lwaala nkiingwii, maa afweitɨrwe mayiyii. 43 Na koonɨ iyaanja raako rakʉháandire ʉtʉmame ʉvɨ, rɨteme rɨdʉmʉke. Nɨ pwee kɨɨngɨra na nkaaswii ʉrɨ na iyaanja rɨmwɨ, kʉlookya kʉdoma na mootwii wa Jehénamu ʉra sɨ ˆurímaa, ʉrɨ na mayaanja yoosi. [ 44 Ʉko noo kʉʉntʉ ngʼonyu sɨ ˆjikwíjaa na mooto sɨ ˆurímaa.]

45 Kei, koonɨ ijeo raako rakʉháandire ʉtʉmame ʉvɨ, rɨteme rɨdʉmʉke. Nɨ pwee kɨɨngɨra na nkaaswii ʉrɨ na ijeo rɨmwɨ, kʉlookya kʉfweitɨrwa na mootwii wa Jehénamu ʉrɨ na majeo yavɨrɨ. [ 46 Ʉko noo kʉʉntʉ ngʼonyu sɨ ˆjikwíjaa na mooto sɨ ˆurímaa.] 47 Na koonɨ riiso raako rakʉháandire ʉtʉmame ʉvɨ, rɨnonkole. Nɨ pwee kɨɨngɨra Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ ʉrɨ na ipoócho, kʉlookya kʉfweitɨrwa na mootwii wa Jehénamu ʉrɨ na miiso yoosi. 48 Ʉko,

‘noo kʉʉntʉ ngʼonyu sɨ ˆjikwíjaa,

na mooto sɨ ˆurímaa.’✡

49 Voosi talariwa mʉrɨ nɨ mooto ja ˆvyeene mpóryo jitálariwaa nɨ sangása.* 50 Sangása yabooha, maa kaa, koonɨ yasúukire che ɨrɨ vɨkɨrwa de ɨve mwerere kei? Mʉve na sangása isii yaanyu. Mwiikale mwiikalo mʉʉja, kɨra mʉʉntʉ na mwiiwaachwe.”

10

Yéesu Yoovariyʉla Kwiisiita

(Matáayo 19:1-12; Lʉ́ka 16:18)

1 Hara, maa Yéesu na vapooji vaachwe vakakwaata njɨra fuma Kaperenáumu fʉʉrʉ ɨsɨ ya Yudéea, vakafɨrɨra na ufumo wa mwaasʉ nyambʉko ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani, mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkamutuuba, maa akaanda vavariyʉrɨra Masáare ˆYarɨ Mpeho ja ˆvyeene iijʉvɨra.

2 Aho, vamwɨ va Mafarisáayo vakʉʉja voosaaka mʉyera Yéesu, maa vakaanda muurya, “Eri, Miiro yaruma mʉʉntʉ kʉmʉreka muki waachwe wʉʉ?”

3 Maa Yéesu akavuurya, “Mʉ́sa joolɨ ajáa avalairirya?” 4 Novo vakamʉsea, “Mʉ́sa aruma mʉʉntʉ mʉlʉme amwaandɨkɨre muki waachwe taláka, amusiite.”✡

5 Yéesu akavasea, “Mʉ́sa avaandɨkɨra ʉlairiri ʉwo sa ʉfafu wa mɨtɨma yaanyu. 6 Maa kaa, keende ncholo yo kʉʉmbwa kwa weerʉ, ‘Mʉlʉʉngʉ ajáa avʉʉmba mʉʉntʉ mʉlʉme na mʉʉntʉ muki.✡ 7 Sa jei, mʉʉntʉ mʉlʉme avarékaa vala íyo na taáta waavo, akava kɨɨntʉ kɨmwɨ na muki waachwe, 8 novo vavɨrɨ kʉva varɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ.’✡ Jeyyo sɨ varɨ kʉva vavɨrɨ tʉkʉ, nɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ. 9 Sa jeyyo, ˆcheene akɨlʉmanʼya Mʉlʉʉngʉ, mʉʉntʉ sɨ arɨ nanʉkʉla tʉkʉ.”

10 Na mpɨɨndɨ kiduudi, vakɨɨngɨra kei na nyuumbii, maa vapooji vaachwe vakamuurya rɨra isáare. 11 Maa akavasea, “Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ musiita muki waachwe, maa aloole muki wɨɨngɨ, kʉva arɨ yooyeenda na muki wa mʉʉntʉ. 12 Na muki ˆarɨ musiita mʉlʉme waachwe, maa aloolwe nɨ mʉlʉme wɨɨngɨ kʉva arɨ yooyeenda na mʉlʉme wa mʉʉntʉ.”

Yéesu Yoovatalarya Vasinga

(Matáayo 19:13-15; Lʉ́ka 18:15-17)

13 Aho, vaantʉ vakaanda mʉretera vasinga vaduudi sa avatalarye. Maa kaa, vapooji vaachwe vakavaamirirya. 14 Yéesu ˆakoone jeyyo, akakalala, maa akavasea, “Reki kʉvakɨtɨra vasinga vaduudi, reki vʉʉje, sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ nɨ sa vaantʉ ˆvarɨ ja vasinga. 15 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mʉʉntʉ ˆarɨ dɨɨra mʉrekera Mʉlʉʉngʉ amʉlongorɨre ja musinga muduudi, sɨ arɨ kɨɨngɨra vii kaa tʉkʉ, Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ.” 16 Hara, maa akavakwaatɨrɨra, akavavɨkɨra mɨkono, kʉnʉ yoovatalarya.

Kʉheewa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ

(Matáayo 19:16-30; Lʉ́ka 18:18-30)

17 Yéesu akakwaata njɨra, mpɨɨndɨ ˆajáa njirii, mʉʉntʉ ʉmwɨ akamʉkɨbɨrɨra, akachwaama mbere yaachwe, maa akamuurya, “Mukiindya mʉʉja! Che ndɨrɨ bweeyya sa mpokere nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero?”

18 Yéesu akamʉsea, “Sa che wookʉʉnyanɨrɨra mʉʉja? Kusiina mʉʉja tʉkʉ, mʉʉja nɨ Mʉlʉʉngʉ yeemweene vii. 19 Wamányire ndairiri jaachwe wʉʉ? Karɨ wʉʉ́laa tʉkʉ, karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ, karɨ wiívaa tʉkʉ, kʉlongowererya mʉʉntʉ tʉkʉ, kwiiva kwa ʉkwaata tʉkʉ, baa kei ʉvanyemye vala íyo na taáta waanyu.”✡

20 Maa akamʉsea, “Mukiindya, aya yoosi nayakwaatya keende usinga waanɨ.”

21 Yéesu akamʉlaanga, akamweenda, maa akamʉsea, “Usiina kɨɨntʉ kɨmwɨ vii. Tamanya ʉkavae iyoombe máari jaako joosi vʉʉ, na mpía ˆngʼeene ʉrɨ turya ʉvaheere vakɨva, aho kʉva ʉrɨ na máari ya kɨkomi ya mberii kurumwii, maa de wuuntuube.”

22 ˆAkateere jeyyo, akiirya mʉtɨma, maa akalooka, sa nɨ musúngaati maatʉkʉ vii ajáa.

23 Yéesu akalaanga kʉnʉ na kʉnʉ, maa akavasea vapooji vaachwe, “Kʉva viri vyafafa maatʉkʉ vii, kwa vasúngaati kɨɨngɨra Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ.” 24 Hara, maa vapooji vakatʉlʉvala sa yara masáare yaachwe, maa kaa, Yéesu akavasea, “Vanavaanɨ, kwɨɨngɨra na Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ kʉva viri vyafafa maatʉkʉ vii. 25 Nɨ vyaangʉ ngamɨ́a kʉtweera na ihengerii ra sinkeni, kʉlookya musúngaati kɨɨngɨra na Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ.”

26 Vapooji vaachwe vakatʉlʉvalatʉlʉvaala kʉnʉ vookiiyurya, “Nɨ ani de arɨ daha lamuririwa?”

27 Yéesu akavatuurirya miiso, maa akavasea, “Kwa vaantʉ sɨ vidáhɨkaa tʉkʉ. Maa kaa, kwa Mʉlʉʉngʉ sɨ viri jeyyo tʉkʉ. Sa viintʉ vyoosi vyadáhɨkaa kwa Mʉlʉʉngʉ.”

28 Peéteri akaanda mʉsea, “Laanga! Suusu tareka kɨra kɨɨntʉ tʉkakutuuba.” 29 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kɨra mʉʉntʉ ˆareka nyuumba, vandʉʉ vaachwe, marʉʉmbʉ yaachwe, vaanaavo, taáta na íyo, au baa na vasinga na mawʉnda sa nɨɨnɨ na sa Masáare Maaja, 30 hokera arɨ mara igana rɨmwɨ (100) kʉlookya mpɨɨndɨ iji, nyuumba, vandʉʉ, vaanaavo, marʉʉmbʉ, vasinga, mawʉnda au baa na uturikiri, na kei weerʉ ˆyookʉʉja, hokera arɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 31 Maa kaa, vara va ncholo veera varɨ mukirii, na vara va mukirii kʉva varɨ va ncholo.”

Yéesu Yoolʉʉsa Inkwya na Ʉfʉfʉ́ʉko Waachwe lwa Katatʉ

(Matáayo 20:17-19; Lʉ́ka 18:31-34)

32 Mpɨɨndɨ ˆvajáa njirii voodoma na Yerusaléemu, Yéesu ajáa avalóngorɨɨre vapooji vaachwe, novo vajáa vakwáatirwe nɨ woowa, na vaantʉ vara ˆvamutuubáa, voofáa. Yéesu akavasʉmʉla kei vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ na ivarwii, maa akavawyɨɨra yara ˆyarɨ mʉfʉmɨra. 33 “Teereri! Haaha nɨ doma tiise na Yerusaléemu, ʉko, Mwaana wa Mʉʉntʉ vɨɨkwa arɨ mɨkonwii ya vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro, novo lʉʉsa varɨ irya akwye na mʉvɨɨka varɨ mɨkonwii ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 34 Novo mʉhenchʉla varɨ, mʉchwɨɨra varɨ matɨ noo mʉvaa na mɨjeléedi na mʉʉlaa varɨ, maa kaa, sikʉ ya katatʉ fʉfʉlwa arɨ.”

Yaakúupu na Yooháani Vooloomba Ʉkʉ́ʉ́lʉ

(Matáayo 20:20-28)

35 Hara, Yaakúupu na Yooháani vala sha Sebedáayo, vakɨɨta kʉrɨ Yéesu, maa vakamʉsea, “Mukiindya! Toosaaka ʉtʉtʉmamɨre kɨɨntʉ chochoosi ˆtʉrɨ loomba.”

36 Maa Yéesu akavuurya, “Che moosaaka nɨvatʉmamɨre?”

37 Maa vakamʉsea, “Mpɨɨndɨ ˆʉrɨ kʉva mʉtemi wa vaantʉ voosi, tooloomba twiikale ʉmwɨ mʉkono waako wa kʉlʉme, na wɨɨngɨ mʉkono waako wa kʉmooso nkongojimii kwaako.”

38 Maa Yéesu akavasea, “Sɨ mootaanga ˆcheene mooloomba tʉkʉ. De daha mʉrɨ kʉnyweera ndʉvo ya uturikiri ˆngʼeene ndɨrɨ nyweera au kʉbatisiwa ʉbatíiso ˆmweene ndɨrɨ batisiwa wʉʉ?”

39 Maa vakamʉsea, “Daha tʉrɨ.” Yéesu akavasea, “Ndʉvo ˆngʼeene ndɨrɨ kɨɨnyweera, kɨmaarɨ kɨɨnyweera mʉrɨ, baa na ʉbatíiso ˆmweene ndɨrɨ batisiwa, batisiwa mʉrɨ. 40 Maa kaa, ani arɨ kiikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme au wa kʉmooso, sɨ mʉrɨmo waanɨ kʉvaheera tʉkʉ, sa nkalo ijo, heewa varɨ ˆveene viimiriwa neeja nɨ Mʉlʉʉngʉ.”

41 Vara vapooji vɨɨngɨ ikimi ˆvakateere jeyyo, maa vakavakalarɨra vala Yaakúupu na Yooháani. 42 Hara, maa Yéesu akavaanɨrɨra vapooji vaachwe voosi, akavasea, “Mʉmányire, vatemi va vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi valáɨraa vatɨɨte wiimiriri mweeri ya vaantʉ na ngururu, na vakʉ́ʉ́lʉ vaavo, valáɨraa vatɨɨte wiimiriri mweeri yaavo. 43 Kʉrɨ nyuunyu sɨ noosaaka ɨve jeyyo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ʉra ˆyoosaaka ave mʉkʉ́ʉ́lʉ waanyu, nɨ mpaka ave mʉtʉmami waanyu. 44 Na mʉʉntʉ yoyoosi ˆyoosaaka kʉva wa ncholo, nɨ mpaka ave mʉtʉ́mwa wa voosi. 45 Sa baa Mwaana wa Mʉʉntʉ, sɨ ʉʉja jo tʉmamɨrwa tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ʉʉja sa jɨ avatʉmamɨre vaantʉ, kei atoole nkaasʉ yaachwe kʉva ununuuli sa vaantʉ ˆvarɨ foo.”

Mʉhoku Batimáayo Yoohoriwa nɨ Yéesu

(Matáayo 20:29-34; Lʉ́ka 18:35-43)

46 Aho, vakafika múuji wa Yerɨ́ɨko. Mpɨɨndɨ Yéesu, vapooji vaachwe na ɨra mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ˆvalookáa múujii, vakamʉshaana mʉhoku ˆasewáa Batimáayo. Yeeye nɨ sha Timáayo ajáa. Na ajáa iíkyɨɨre mbarɨmbarɨ ya njɨra yooloomba. 47 ˆAkateere Yéesu wa Nasaréeti yoolooka na aho, akaanda tʉla isóso yoosea, “Ee Sha Daúdi, naanga na riiso ra wʉʉja!”

48 Vaantʉ ˆvarɨ foo vakamwaamirirya sa akirinye. Maa kaa, yeeye akadoomererya tʉlatʉʉla isóso, yoosea, “Ee Sha Daúdi, naanga na riiso ra wʉʉja Aaɨ!”

49 Yéesu akɨɨma, maa akavasea, “Hoonɨ mwaaniriri.” Vakamwaanɨrɨra, voosea, “Hoonɨ ifafirirye, wiiheere mʉtɨma, yookwaanɨrɨra.” 50 Akafweita lweénda lwaachwe na ivarwii, akafɨrɨra, maa akadoma na kʉrɨ Yéesu.

51 Yéesu akamuurya, “Che woosaaka nɨkʉbweeyyiirye?” Maa akasea, “Mukiindya, noosaaka noone.”

52 Yéesu akamʉsea, “Tamanya, kuruma kwaako noo kwakʉhóniirye.” Hahara, akoona, maa akamutuuba Yéesu na ɨra njɨra ˆadomáa.

11

Yéesu Yooteengiwa Yerusaléemu na Siriri

(Matáayo 21:1-11; Lʉ́ka 19:28-40; Yooháani 12:12-19)

1 Yéesu na vapooji vaachwe ˆvakasengerere fika Yerusaléemu, vakafika maturii ya Besifáage na Besanía, Luulwii lwa Mɨseitúuni. Hara, maa Yéesu akavatʉma vapooji vaachwe vavɨrɨ, 2 akavasea, “Tamanyi fʉʉrʉ ituri ˆrɨrɨ aho mbere yaanyu, na kati ˆmookɨɨngɨra vii, koona mʉrɨ mwaana wa ndákwi sɨ ˆanavereka mʉʉntʉ, achúungirwe. Muchunguli, maa mʉmʉreete na aha. 3 Kaanɨ mʉʉntʉ avuúriirye, ‘Sa che moochʉngʉla mwaana wa ndákwi?’ mʉkamʉsea, ‘Mweenevyoosi yoomʉsaaka, mʉhɨndʉla arɨ haaha vii.’ ”✡ 4 Hara, maa vakadoma vakamʉshaana mwaana wa ndákwi achúungirwe mbarɨmbarɨ ya njɨra, mutiryaangwii. Mpɨɨndɨ ˆvamʉchʉngʉláa, 5 vaantʉ ˆveene vajáa viímire aho, vakavuurya, “Sa che moomʉchʉngʉla mwaana wa ndákwi?” 6 Maa vakuuyirya ja ˆvyeene Yéesu ajáa avaséire. Vara vaantʉ, maa vakavarekera vamʉsʉmʉle. 7 Vakamʉtwaarɨra Yéesu ʉwo mwaana wa ndákwi, vakaala ɨngo jaavo moongwii, maa Yéesu akaambʉka. 8 Vaantʉ ˆvarɨ foo vakaala ɨngo jaavo njirii na vaangɨ vakaala matáampi ya mɨtɨ ˆvawúnire mawundii, voomʉnyemya Yéesu. 9 Vaantʉ vara ˆvatuubáa na vara ˆvajáa valóngwɨɨre, vaváa siriri, voosea,

“Adʉʉmbwe Mweenevyoosi!

Atalariwa yeeye ˆyookʉʉja kwa irina ra Ijʉva.

10 Watalariwa ʉtemi ˆwookʉʉja ja wa taáta wiitʉ Daúdi.

Kʉdʉʉmbwe kurumu mweerimweeri.”✡

11 Yéesu akɨɨngɨra na Yerusaléemu, akawoloka fʉʉrʉ Kaayii Njija ya Ijʉva, maa akɨɨta lorera kɨra kɨɨntʉ. Maa kaa, sa viintʉ kʉjáa kwaándire kwiira, akadoma na Besanía hamwɨ na vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ.

Yéesu Yoojuma Mʉsaambu

(Matáayo 21:18-22)

12 Lomʉtóondo yaachwe mpɨɨndɨ ˆvalookáa fuma Besanía, Yéesu akava aávirwe nɨ njala. 13 Maa akoona mʉsaambu wa deedadeeda, akɨɨta laangɨra koonɨ arɨ turya saambu. ˆAkafike, sɨ oona saambu baa ɨmwɨ vii tʉkʉ, akashaana masaambɨ vii, sa sɨ jijáa mpɨɨndɨ ja saambu tʉkʉ. 14 Hara, maa akʉʉsea ʉra mʉsaambu, “Kwaandɨra isikʉ mʉʉntʉ yoyoosi sɨ ˆakariire saambu yaako vii kaa tʉkʉ!” Na vapooji vaachwe vateeráa ayo masáare.

Yéesu Kaayii Njija ya Ijʉva

(Matáayo 21:12-17; Lʉ́ka 19:45-48; Yooháani 2:12-22)

15 Vakafika Yerusaléemu. Yéesu akɨɨngɨra Kaayii Njija, akaanda vakibirya vaantʉ ˆveene vaváa iyoombe no wʉla ʉko waámii. Akakʉndʉla méesa ja vaantʉ ˆvawʉlanáa mpía na akakʉndʉla machuumbi ya vaantʉ ˆvaváa iyoombe njɨva. 16 Kei, avakaanʼyáa vaantʉ kusiina kʉkwaatɨra baa na heehi ya waama wa Kaaya Njija na viintʉ vyo vaa iyoombe tʉkʉ. 17 Ʉvariyulii waachwe akavasea, “Eri, Masáare ˆYarɨ Mpeho sɨ yalʉʉsa yoosea,

‘Nyuumba yaanɨ kaanɨrɨrwa ɨrɨ nyuumba yo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ sa vaantʉ va ɨsɨ joosi tʉkʉ wʉʉ?’✡

Maa kaa, nyuunyu mwɨɨválandwɨɨre ɨkava ‘mpaanga ya viívi’?✡”

18 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro, vajáa vateera ˆmeene Yéesu ajáa alúusire. Maa vakaanda saakɨra nkalo yo mʉʉlaa. Vamoofáa, sa vaantʉ ˆvatʉlʉvariwáa nɨ ʉvariyuli waachwe, na vara ˆvayeendáa masáare yaachwe, vavijáa foo. 19 ˆƗkafike niiwʉlo, Yéesu na vapooji vakafuma Yerusaléemu vakadoma na Besanía.

Mʉsaambu Wookʉʉma

(Matáayo 21:18-22)

20 Lomʉtóondo namʉtóondo mpɨɨndɨ ˆvalookáa na hara, vakoona ʉra mʉsaambu washáawukire fuma miririi. 21 Peéteri akʉʉkʉmbʉkɨra ʉra mʉsaambu, maa akamʉsea Yéesu, “Mukiindya! Laanga ʉra mʉsaambu ˆwaarɨ wuujumiré, washáawukire!” 22 Maa Yéesu akavasea, “Murumi Mʉlʉʉngʉ. 23 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, koonɨ mʉʉntʉ aséire lʉʉlʉ ʉlʉ lwiisunke, lʉkafweitɨrwe irivii, na yeeye asiina kivundu mutimii waachwe, kɨmaarɨ kaa Mʉlʉʉngʉ mʉtʉmamɨra arɨ masáare ayo. 24 Sa jeyyo, nɨ kʉvawyɨɨra niise, isáare roroosi ˆmʉrɨ loomba mpɨɨndɨ ˆmoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, haaha murume mwarɨpátire isáare ɨro mitimii yaanyu, noro kʉva rɨrɨ raanyu. 25 Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ kɨɨma sa mʉmʉloombe Mʉlʉʉngʉ, koonɨ ʉrɨ na kɨɨntʉ mutimii kwa mʉʉntʉ wɨɨngɨ, mʉsei ʉwo mʉʉntʉ, ‘Ʉvɨ waako wasírire,’ sa Taáta waanyu wa kurumwii, avasee baa nyuunyu, ‘Ʉvɨ waanyu wasírire.’ [ 26 Maa kaa, koonɨ sɨ moovasea viivaanyu, ‘Ʉvɨ wasírire,’ baa Taáta waanyu wa kurumwii sɨ arɨ sea, ‘Ʉvɨ waanyu wasírire tʉkʉ.’ ”]

Yéesu Yoofoorimwa Lʉvɨro Lwaachwe

(Matáayo 21:23-27; Lʉ́ka 20:1-8)

27 Kei vakafika Yerusaléemu. Mpɨɨndɨ Yéesu ˆayeendayeendáa waámii wa Kaaya Njija, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vakiindya va Miiro na vawosi vakʉʉja na kʉrɨ Yéesu, 28 maa vakamuurya, “Nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ wootʉmama aya masáare? Nɨ ani akʉheera wiimiriri ʉhʉ?” 29 Maa akavasea, “Kuvuurya ndɨrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ. Koonɨ muúyiirye, naanɨ vawyɨɨra ndɨrɨ nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ ˆnootʉmama aya masáare. 30 Eri, ʉbatíiso wa Yooháani nɨ kurumwii wafuma bakʉ kwa vaantʉ? Ngwyiiri!” 31 Maa vakalʉʉsɨkanʼya voovo kwa voovo voosea, “Koonɨ taséire, ‘Wafuma kurumwii,’ kuurya arɨ, ‘Sa che de sɨ mwamuruma?’ 32 Maa kaa, koonɨ taséire, ‘Wafuma kwa vaantʉ…’ ” Vakoofa sa vaantʉ vajáa vamuruma Yooháani Mʉbatisáaji nɨ mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva wa kɨmáárɨ. 33 Maa vakasea, “Iyaʉ, sɨ tamányire tʉkʉ.” Ne akavasea, “Naanɨ sɨ ndɨrɨ vawyɨɨra nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ nootʉmama aya tʉkʉ.”

12

Yéesu Yoovafwaanirirya Vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi na
Varimi Vavɨ

(Matáayo 21:33-46; Lʉ́ka 20:9-19)

1 Hara, maa Yéesu akaanda vawyɨɨra vara vakʉ́ʉ́lʉ símo iji, akavasea, “Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa arɨma iwʉnda ra mɨsabíibu. Akariingirirya lʉkaande iwʉnda vʉʉ, akasiimba iduundu ro fʉʉnchɨra sabíibu so tengenesera diváai, akajeenga kɨvaanda kɨlɨɨhɨ cho rɨndɨrɨra, maa akakojya ɨro iwʉnda raachwe kwa varimi. Hara, maa akakera njɨra. 2 Mpɨɨndɨ jo chwa ˆjikafike, akamʉtʉma mʉtʉ́mwa waachwe, akasʉmʉle haantʉ haachwe ha sabíibu ˆngʼeene vachwíire. 3 Ʉra mʉtʉ́mwa ˆakafike, vara vaantʉ vakamʉkwaata, vakamʉvaa, maa vakamukibirya na mɨkono mɨtʉhʉ. 4 Mweeneiwʉnda akatʉma mʉtʉ́mwa wɨɨngɨ kei, ʉhʉ ne vakamʉvaa mutwii, baa kei vakamʉbweeyyirya masáare ya soni. 5 Mweeneiwʉnda akatʉma mʉtʉ́mwa wɨɨngɨ, ʉhʉ re, vakamʉʉlaa. Atʉma vɨɨngɨ ˆvarɨ foo, vɨɨngɨ vavaváa na vɨɨngɨ vavʉʉláa.

6 Ʉhero waachwe, mweeneiwʉnda ajáa achɨ́hɨɨre na mʉʉntʉ ʉmwɨ vii wo tʉma, na ʉhʉ nɨ mwaana waachwe ˆamweendamweenda, akamʉtʉma yookiisea, ‘Kʉmʉnyemya varɨ mwaana waanɨ!’ 7 ˆAkafike, maa vara ˆvakojiwa iwʉnda vakiiwyɨɨra voosea, ‘Ʉhʉ noo mʉpaari wa ɨrɨ iwʉnda. Hendi tʉmʉʉlae, maa ʉpaari waachwe ʉve wiiswi.’ 8 Hara, vakamʉkwaata, vakamʉʉlaa, maa vakɨɨta mʉwʉmɨra weerwii ya lʉkaande lwa iwʉnda ra mɨsabíibu.”

9 Maa Yéesu akavasea, “Joolɨ mookiisea mweeneiwʉnda lo ˆakabweeyyiirye? Kʉʉja arɨ, vʉʉlaa arɨ vʉʉ avo ˆavakojya, maa avakojye varimi vɨɨngɨ iwʉnda raachwe ra sabíibu. 10 Amwɨ moobweeyya ja sɨ mʉnasoma aya Masáare ˆYarɨ Mpeho ja ˆvyeene yalʉʉsa?

‘Iwye ˆrasiitwa nɨ vajeengi,

ravɨ́ɨre iwye ikʉʉlʉ ra kichurii.

11 Ijʉva atʉ́mamire isáare ɨrɨ,

noro rabooha, na nɨ iyeni maatʉkʉ vii miiswii yiiswi.’ ”✡

12 Hara, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vasaakáa vamʉkwaate Yéesu sa vajáa vatáangire lusímo ʉlʉ nɨ voovo lʉjáa lwavalúusire. Maa kaa, voofáa ɨra mpuka ya vaantʉ. Hara vakalamʉla vamʉreke, maa vakalooka.

Kʉrɨha Kóodi kwa Kaisáari

(Matáayo 22:15-22; Lʉ́ka 20:20-26)

13 Mpɨɨndɨ kiduudi, vara vakʉ́ʉ́lʉ vakavatʉma Mafarisáayo na vaantʉ ˆvafúmire kwa mʉtemi Heróode, sa vamʉtee Yéesu, de vamʉkwaate sa masáare yaachwe. 14 Vakamʉʉjɨra, vakamʉsea, “Mukiindya! Takʉmányire weewe ʉrɨ mʉʉntʉ ˆʉlʉ́ʉsaa kɨmáárɨ, baa kei sɨ woófaa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa mʉʉntʉ tʉkʉ, sa weewe sɨ ʉláangaa buuwo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ʉváriyʉlaa njɨra ya kɨmáárɨ ya Mʉlʉʉngʉ. Eri, ndairiri jaruma mʉʉntʉ arɨhe kóodi kwa Kaisáari mʉtawáala wa Rúumi bakʉ tʉkʉ? 15 Joolɨ woosea, tʉrɨhe bakʉ tʉkʉ?” Maa kaa, Yéesu akataanga ʉkweembi waavo, maa akavasea, “Amwɨ mooyera kʉʉntea? Hoonɨ ndeteri mpía ya dináari ˆngʼeene mʉrɨháa kóodi nɨɨyone.” 16 ˆVakareete, maa akavuurya, “Buuwo na lʉtalo ʉlʉ nɨ lwa ani?” Vakamʉsea, “Nɨ lwa Kaisáari.”

17 Maa Yéesu akavasea, “Viintʉ vya Kaisáari, mʉheeri Kaisáari na viintʉ vya Mʉlʉʉngʉ, mʉheeri Mʉlʉʉngʉ.” Maa isáare ɨrɨ rɨkavahwaalarya maatʉkʉ vii.

Ʉfʉfʉ́ʉko wa Vaantʉ ˆVawulala

(Matáayo 22:23-33; Lʉ́ka 20:27-40)

18 Hara, vakʉʉja Masadukáayo, vaantʉ ˆveene vaséaa kusiina kʉfʉfʉka kaanɨ mʉʉntʉ akwíire tʉkʉ. Vakamʉsea, 19 “Mukiindya! Mʉ́sa ajáa atwaandɨkɨra Miiro Masáarii ˆYarɨ Mpeho akatʉsea, ‘Koonɨ mʉʉntʉ akwíire baa kʉva na vaana tʉkʉ, mwaanaavo yoosaakwa amʉpaale ʉwo mʉlala sa amʉvyaarɨre vaana mwaanaavo ʉra ˆaakwya.’✡ 20 Haaha, kʉjáa kwatɨɨte vaana valʉme mufungatɨ va mʉʉntʉ ʉmwɨ. Ʉra wa ncholo ˆakaloole, akawulala baa kʉva na mwaana tʉkʉ. 21 Wa kavɨrɨ akamʉpaala mʉlala ˆarékirwe nɨ mwaanaavo, ne akawulala baa kʉva na mwaana tʉkʉ. Wa katatʉ ne vikava vivira. 22 Voosi mufungatɨ vakawulala baa reka vaana tʉkʉ, ʉhero waachwe, mʉlala ne akawulala. 23 Haaha tʉwyɨɨre, sikʉ ya ʉfʉfʉ́ʉko ʉhʉ mwaana muki nɨ muki wa ani arɨ kʉva? Sa voosi mufungatɨ vajáa vamʉloola.”

24 Maa akuuyirya, yoosea, “Mʉhóniirye sa viintʉ sɨ mʉyamányire Masáare ˆYarɨ Mpeho na ngururu ja Mʉlʉʉngʉ. 25 Vaantʉ ˆvawulala haantʉ ˆvakafufukire, kusiina kʉloola no loolwa tʉkʉ, voosi kʉva varɨ ja mirimʉ miija ya kurumwii. 26 Maa kaa, kwa ʉfʉfʉ́ʉko wa vaantʉ ˆvaakwya, amwɨ mookiibweeyya ja sɨ mʉnasoma kɨtáabu cha Mʉ́sa, ˆcheene chalʉʉsa ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ alʉʉsɨkáa na Mʉ́sa fuma ituundwii ˆreene rakoreráa mooto?✡ Mʉlʉʉngʉ amʉsea, ‘Nɨɨnɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ wa Aburaháamu, Mʉlʉʉngʉ wa Isaka* na Mʉlʉʉngʉ wa Yaakúupu.’† 27 Yeeye sɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ ˆvaakwya tʉkʉ, yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ wa ˆvarɨ nkaasʉ. Kati ˆmoosea kusiina ʉfʉfʉ́ʉko tʉkʉ, moohonʼya maatʉkʉ vii.”

Ʉlairiri Mʉkʉʉlʉ Kʉlookya Joosi

(Matáayo 22:34-40; Lʉ́ka 10:25-28)

28 Ʉmwɨ wa vakiindya va Miiro ajáa amwaarɨ hara, yooteerera ˆvyeene Yéesu na Masadukáayo viirutáa ndihi. ˆAkateere Yéesu uúyiirye viija, maa akamuurya Yéesu, “Eri, nɨ ʉlairiri ʉrɨkwɨ noo mʉkʉʉlʉ kʉlookya ndairiri joosi?” 29 Yéesu akamʉsea, “Ʉlairiri mʉkʉʉlʉ kʉlookya joosi noo ʉhʉ, ‘Ee Isiraéeli teeri, Ijʉva Mʉlʉʉngʉ wiitʉ, noo Mʉlʉʉngʉ ʉmwɨ vii. 30 Ʉmweende Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako na mʉtɨma waako woosi, na nkaasʉ yaako yoosi, na mɨryʉʉngʉ yaako yoosi, na ngururu jaako joosi, noo kʉsea, kɨra kɨɨntʉ ˆʉrɨ.’✡ 31 Na wa kavɨrɨ noo ʉhʉ, ‘Ʉmweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo.’✡ Kusiina ʉlairiri wɨɨngɨ ʉrɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya ndairiri iji tʉkʉ.”

32 Ʉra mukiindya wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ akamʉsea, “Mukiindya, wuúyiirye viija, ‘Ijʉva nɨ ʉmwɨ vii na kusiina wɨɨngɨ tʉkʉ.’ 33 Na kʉmweenda Ijʉva na mʉtɨma woosi na mɨryʉʉngʉ yoosi na ngururu joosi, na mʉʉntʉ kʉmweenda mwiiwaachwe ja ˆvyeene iiyenda yeemweene, nɨ viija kwa Ijʉva kʉlookya kʉtoola mpóryo jo chɨmɨka joosi.” 34 Yéesu ˆakateere ʉra mʉʉntʉ uúyiirye na tooti, maa akamʉsea, “Aaɨ! Weewe sɨ ʉrɨ kʉlɨ na Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.” Keende hara kusiina mʉʉntʉ ˆayera muurya kɨɨntʉ chɨɨngɨ tʉkʉ.

Masía nɨ Mweenevyoosi na nɨ Mwaana wa Daúdi

(Matáayo 22:41-46; Lʉ́ka 20:41-44)

35 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆavariyʉláa waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva, akuurya, “Sa che vakiindya va Miiro vaséaa Masía nɨ Mwaana wa Daúdi? 36 Daúdi mweeneevyo kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja, ajáa asea,

‘Ijʉva ajáa amʉsea Mweenevyoosi waanɨ,

“Ikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme,

fʉʉrʉ nɨvavɨɨke vavɨ vaako,

vave ɨsɨ ya majeo yaako.” ’✡

37 Daúdi mweeneevyo yoomwaanɨrɨra ‘Mweenevyoosi’ waachwe, ha de joolɨ Masía arɨ kʉva Mwaana wa Daúdi?” Mpuka nkʉʉlʉ ɨkamʉteerera na cheerʉ.

Vaantʉ Vavalaange Neeja Vakiindya va Miiro

(Matáayo 23:1-36; Lʉ́ka 20:45-47)

38 Mpɨɨndɨ ˆavavariyʉrɨráa, akavasea, “Valaangi neeja vakiindya va Miiro, veenda kiivɨkɨra nkáancho ndɨɨhɨ na veenda luumbiwa ko nyemiwa sóokwii. 39 Baa kei, veenda kiikala machuumbi ya mbere ya vakʉ́ʉ́lʉ masinagóogii na haantʉ ha nyemi ngovii. 40 Vanyáhɨraa nyuumba ja valala, na ʉkweembi vamʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ vilɨɨhɨlɨɨhɨ. Heewa varɨ irya ikʉʉlʉ.”

Mpóryo ya Mʉlala

(Lʉ́ka 21:1-4)

41 Aho, Yéesu akiikala heehi na isandúku ro vɨkɨra mpóryo ja Kaaya Njija, akava yoolaanga ˆvyeene vaantʉ vootoola mpóryo. Vasúngaati ˆvarɨ foo vakavɨkɨra mpía ˆjiri foo. 42 Hara, maa akʉʉja mʉlala ʉmwɨ akatoola fipóocho fivɨrɨ fiduudi.

43 Yéesu, akavaanɨrɨra vapooji vaachwe, akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, ʉhʉ mʉlala mʉkɨva atwɨ́ɨre mpóryo nkʉʉlʉ kʉlookya vaantʉ voosi vʉʉ! 44 Ava vaangɨ vatwɨ́ɨre máari ˆɨlóokerɨɨre. Maa kaa, noovawyɨɨra ʉhʉ mʉlala na ʉkɨva waachwe atwɨ́ɨre choosi ˆatɨɨte.”

13

Kʉvawa kwa Kaaya Njija ya Ijʉva

(Matáayo 24:1-2; Lʉ́ka 21:5-6)

1 Na mpɨɨndɨ Yéesu ˆafumáa Kaayii Njija ya Ijʉva, ʉmwɨ wa vapooji vaachwe akamʉsea, “Mukiindya! Laanga, majuumba aya viintʉ ˆyabooha na mawye yaachwe viintʉ ˆyakʉla.” 2 Yéesu akamʉsea, “Koona wiise majuumba yoosi aya wʉʉ? Kusiina iwye ˆrɨkachɨ́hɨɨre mweeri ya iwye rɨɨngɨ tʉkʉ, yoosi luu girimʉlwa yarɨ vʉʉ.”

Uturikiri ˆWookʉʉja

(Matáayo 24:3-14; Lʉ́ka 21:7-19)

3 Mpɨɨndɨ kiduudi Yéesu ajáa adoma fʉʉrʉ Luulwii lwa Mɨseitúuni. Akiikala kʉnʉ aléyyiirye miiso na Kaayii Njija. Vapooji vaachwe, Peéteri, Yaakúupu, Yooháani na Anderéa vakamuurya mpoolɨ, 4 “Aaɨ tʉwyɨɨre, masáare aya nɨ naadi ˆyarɨ fʉmɨra? Na nɨ isháara che ˆtʉrɨ koona de tʉtaange masáare aya yaséngerɨɨre?” 5 Maa akavasea, “Laangi neeja, karɨ mʉʉntʉ avakoovere tʉkʉ. 6 Sa vaantʉ ˆvarɨ foo kʉʉja varɨ kwa irina raanɨ, kɨra mʉʉntʉ yoosea, ‘Nɨɨnɨ noo yeeye,’ novo vakoovera varɨ vaantʉ ˆvarɨ foo. 7 ˆMʉkateɨɨre masáare ya nkoondo na fweefwee ja nkoondo, karɨ moófaa tʉkʉ. Masáare aya nɨ mpaka yafʉmɨre, maa kaa, ʉra ʉhero ʉkaarɨ. 8 Ɨsɨ kiinʉla ɨrɨ nkoondo na ɨsɨ yɨɨngɨ, na ʉtemi kiinʉla ʉrɨ nkoondo na ʉtemi wɨɨngɨ. Kʉva kʉrɨ na vitiíntima haantʉ haantʉ, baa kei, kʉva kʉrɨ na njala ya imalo. Ɨyo noo ja ncholo vii ya ʉsʉʉngʉ wa makata ˆvyeene waándaa.

9 Maa kaa, nyuunyu laangi neeja, twaalwa mweende na balásii na lamʉrɨrwa mweende mʉvawe masinagóogii. Baa kei, twaalwa mweende kwa magávana na kwa vatemi sa nɨɨnɨ, aho, de mʉdahe variyʉla vataange kɨmaarɨ. 10 Maa kaa, de ʉra ʉhero ufike, nɨ mpaka ta Masáare Maaja yavariyʉlwe ɨsɨ joosi vʉʉ. 11 Na ˆmʉrɨ kwaatwa no twaalwa na balásii, karɨ mwiítweetyaa che ˆmʉrɨ lʉʉsa tʉkʉ. Luusi isáare roroosi ˆrɨrɨ vʉʉjɨra mpɨɨndɨ jiijo, sa masáare ˆmʉrɨ lʉʉsa sɨ yaanyu tʉkʉ, nɨ ya Mʉtɨma Mʉʉja. 12 Mʉʉntʉ mʉvarindʉka arɨ mwaanaavo sa ʉʉlawe, taáta mʉvarindʉka arɨ mwaana waachwe sa ʉʉlawe. Vaana novo vavarindʉka varɨ vala íyo na taáta waavo sa vʉʉlawe. 13 Sʉʉlwa mʉrɨ nɨ vaantʉ voosi sa irina raanɨ. Maa kaa, ˆmweene arɨ yimirirya fʉʉrʉ ʉhero, ʉwo noo arɨ lamuririwa.

Irema Ikʉʉlʉ

(Matáayo 24:15-28; Lʉ́ka 21:20-24)

14 Haantʉ ˆmʉkɨɨ́ne, ‘ʉnyanyi ˆʉréetaa ʉsaambʉ ˆwavɨɨhavɨɨha’✡ wiímire Haantʉ Haaja sɨ ˆharɨ haachwe haachwe, mʉʉntʉ yoosoma ataange, vara ˆvarɨ ɨsɨ ya Yudéea vatɨjɨre njuulwii. 15 Mʉʉntʉ ˆarɨ ikekeerii karɨ akiime ɨɨngɨre na nyuumbii jɨ atoole kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. 16 Ʉra ˆarɨ iwundii atɨɨje chaangʉ, karɨ ahɨndʉke na kaayii jɨ atoole nkáancho yaachwe tʉkʉ. 17 Nɨ mpolaɨ kwa vara ˆvarɨ kʉva varuto na vara ˆvɨɨndookoonkya sikʉ ijo. 18 Loombi sa ɨro rɨsɨfʉmɨre mpɨɨndɨ ja mpeho tʉkʉ. 19 Sa sikʉ ijo, kʉva kʉrɨ na uturikiri mʉkʉʉlʉ ˆmweene sɨ ʉnafʉmɨra keende Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba weerʉ fʉʉrʉ isikʉ, baa sɨ luu ʉkafʉmɨɨre kei vii kaa tʉkʉ. 20 Na ngaarɨ Ijʉva sɨ akéehyaa sikʉ ijo, ngaarɨ kusiina mʉʉntʉ baa ʉmwɨ ˆahona vii kaa tʉkʉ. Maa kaa, sa vaantʉ ˆveene avasaawʉla, ajikeehya sikʉ ijo.

21 Na mpɨɨndɨ ijo koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi avaséire, ‘La! Masía nʉ aha’ au ‘La, amwaarɨ kʉʉra,’ karɨ murúmaa tʉkʉ. 22 Sa fʉmɨra varɨ vala masía va ʉloongo na valáali na mʉtwe va ʉloongo, bweeyya varɨ isháara na viintʉ ˆvihwáalaryaa sa vavakoovere baa vara ˆvasaawʉlwa nɨ Ijʉva koonɨ viri dahɨka. 23 Maa kaa, nyuunyu mwɨɨme neeja. Navawyɨ́ɨrɨɨre masáare kati ˆyakaarɨ fʉmɨra.

Kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉʉntʉ

(Matáayo 24:29-31; Lʉ́ka 21:25-28)

24 Maa kaa, sikʉ ijo, uturikiri ʉwo ˆʉrɨ looka,

‘mwaasʉ kʉnɨkɨrɨrwa ʉrɨ

na mweeri sɨ ʉrɨ fala tʉkʉ.

25 Nyényeeri wya jeende fuma kurumwii

na ngururu ja kurumu sɨngɨsɨka jeende.’✡

26 Na mpɨɨndɨ ijo, kɨra mʉʉntʉ kʉmoona arɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ yookʉʉja machwii na ngururu ˆjiri foo na nkongojima.✡ 27 Maa de atʉme mirimʉ yaachwe miija jɨ ɨvasaankanʼye na ɨvareete kwaachwe ˆveene avasaawʉla, fuma mavaru yoosi ya weerʉ, fuma utulo waasɨ, fʉʉrʉ utulo wa kurumu.

Lusímo lwa Mʉsaambu

(Matáayo 24:32-35; Lʉ́ka 21:29-33)

28 Ikiindyi fuma kwa mʉsaambu. Matáampi yaachwe koonɨ yavɨ́ɨre na nchúundo na yaándire tʉrɨka, mwatáangaa mpɨɨndɨ ja irʉtɨra jaséngerɨɨre. 29 Jeyyo baa nyuunyu, ˆmʉrɨ koona ivi vyoosi, taangi jira mpɨɨndɨ jafíkire aha mʉryaangwii. 30 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mbyaala ɨhɨ sɨ ɨrɨ looka tʉkʉ kende masáare aya yoosi sɨ yanafʉmɨra. 31 Kurumu na weerʉ looka jiri, maa kaa, masáare yaanɨ sɨ yarɨ looka vii kaa tʉkʉ.

Kusiina ˆAmányire Sikʉ na Mpɨɨndɨ ˆArɨ Kʉʉja Yéesu Tʉkʉ

(Matáayo 24:36-44)

32 Maa kaa, kusiina ˆamányire sikʉ ɨyo baa sáa ɨyo tʉkʉ, baa mirimʉ miija ya kurumwii na Mwaana wa Mʉʉntʉ tʉkʉ, ˆmweene amányire nɨ Taáta yeemweene. 33 Mwɨɨme neeja na mʉndoolaanga neeja! Sɨ mʉmányire mpɨɨndɨ ijo nɨ naadi ˆjiri fika tʉkʉ. 34 Valʉka viri nɨ ja mʉʉntʉ ˆyookwaata njɨra, avarékeraa vatʉ́mwa vaachwe wiimiriri, kɨra mʉʉntʉ na mʉrɨmo waachwe. Aho, maa akamʉsea mʉlangiriri wa mʉryaangwii alaange neeja. 35 Sa jeyyo, mwɨɨme neeja mpɨɨndɨ joosi sa sɨ mʉmányire nɨ naadi mweenenyuumba ˆarɨ hɨndʉka tʉkʉ, sa ifaanaa akahɨndʉka niiwʉlo, au nuuchikʉ, au nuuchikʉ katɨ, au namuyiingʉ, au namʉtóondo uchikʉ. 36 Kaanɨ avúndukiirye kʉʉja, jɨ avashaane sɨ mʉlɨ́ɨre tʉkʉ. 37 Na ɨkɨ ˆcheene noovawyɨɨra, nɨ vawyɨɨra niise vaantʉ voosi, mwɨɨme neeja.”

14

Mʉryʉʉngʉ wo Mʉʉlaa Yéesu

(Matáayo 26:1-5; Lʉ́ka 22:1-2; Yooháani 11:45-53)

1 Jijáa jachɨ́hɨɨre sikʉ ivɨrɨ vii, de ɨve ngovi ya Paásika na ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ. Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro vasaakɨráa njɨra ya iyasi yo mʉkwaata Yéesu sa vamʉʉlae. 2 Vakalamʉla, voosea, “Karɨ tʉrɨbweeyye ɨrɨ isáare mpɨɨndɨ ja ɨhɨ ngovi tʉkʉ, sa vaantʉ kʉreeta ntiribʉka.”

Yéesu Yoohakwa Makuta ˆYanyʉkɨra

(Matáayo 26:6-13; Yooháani 12:1-8)

3 Mpɨɨndɨ ijo, Yéesu nɨ iturii ra Besanía ajáa, kaayii kwa Simóoni ˆmweene asewáa ˆarɨ na ʉlóónda. Na mpɨɨndɨ ˆvarijáa, mʉʉntʉ muki ʉmwɨ akɨɨngɨra aho nyuumbii ˆarɨ na chʉ́pa nduudi ya iwye ˆrasongolwa, ˆɨrɨ na makuta ˆyanyʉ́kɨraa* ya iyoombe ikʉlʉkʉʉlʉ. Akiiwʉna nkiingo ɨra chʉ́pa, maa akamwɨɨtɨra Yéesu yara makuta mutwii, yoomʉnyemya. 4 Vaantʉ vamwɨ vara ˆvajáa aho ˆvakoone jeyyo, vakakalala maatʉkʉ vii, vakaanda kiiwyɨɨra, “Sa che kʉbwɨɨtɨra makuta ja ayo jei? 5 Jangaarɨ yaváirwe iyoombe jɨtooreke mpía ja dináari magana yatatʉ (300), maa mpía ijo vaheewe vakɨva?” Maa vakamwaamirirya ʉra mʉʉntʉ muki.

6 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Mʉreki! Sa che moomujuuwa? Aantʉ́mamɨɨre vyabooha. 7 Laangi! Vakɨva novo mʉrɨ mpɨɨndɨ joosi, ifaanaa mʉkavaambirirya mpɨɨndɨ yoyoosi ˆmʉrɨ keenda. Maa kaa, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ kʉva na nyuunyu mpɨɨndɨ joosi tʉkʉ. 8 Ʉhʉ mʉʉntʉ muki atʉ́mamire ˆcheene adáhire. Aampákire makuta kʉʉvɨka mʉvɨrɨ waanɨ neeja so taahwa. 9 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, haantʉ hohoosi aha weerwii Masáare Maaja ˆyarɨ variyʉlwa, ɨkɨ ˆcheene akɨtʉ́mamire ʉhʉ mʉʉntʉ muki lʉʉswa kɨrɨ ja nkʉmbʉkɨra yaachwe.”

Yʉ́ʉda Yoolamʉla Kʉmʉvalandʉka Yéesu

(Matáayo 26:14-16; Lʉ́ka 22:3-6)

10 Aho, Yʉ́ʉda Isikarióoti, ʉmwɨ wa vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ, akadoma noo mʉvarindʉka Yéesu kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva. 11 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva ˆvakateere rɨra isáare, maa vakavyeenda maatʉkʉ vii. Vakiichuunga kwaachwe kʉmʉrɨha mpía. Aho, Yʉ́ʉda akaanda saakɨra nkalo ˆyabooha sa amʉvarindʉke Yéesu.

Kwiimya Neeja Ngovi ya Paásika

(Matáayo 26:17-25; Lʉ́ka 22:7-14, 21-23; Yooháani 13:21-30)

12 Na sikʉ ya ncholo ya ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ, vapooji vakamuurya Yéesu, “Hai ko wookeenda tukwiimirye neeja chóorya cha Paásika?” Sikʉ ɨyo, nɨ tʉʉva ɨjáa kwa Vayahúudi kʉsɨɨnja muundi ˆɨrɨ mpeho sa Paásika.

13 Maa Yéesu akavatʉma vapooji vaachwe vavɨrɨ, akavasea, “Domi na múujii Yerusaléemu, ʉko lʉmana mʉrɨ na mʉʉntʉ mʉlʉme ˆiitíikire sʉvɨya ya maaji. Mutuubi, 14 na nyuumba ˆngʼeene arɨ kɨɨngɨra, muuryi mweenekaaya, mʉkamʉsea, ‘Mukiindya yookuurya, “Hai kɨrɨ chúumba cha vayeni kʉʉntʉ ˆndɨrɨ rɨɨra chóorya cha Paásika na vapooji vaanɨ?” ’ 15 Ʉwo mweenekaaya valaɨra arɨ chúumba kɨkʉʉlʉ ˆkɨrɨ gorófii, kwavɨɨkwa viintʉ vyoosi neeja. Imyi neeja Paásika haaho.” 16 Maa reerʉ, vara vapooji vavɨrɨ vakiinʉka, vakadoma na múujii. ˆVakafike múujii, vakashaana kɨra kɨɨntʉ ja ˆvyeene Yéesu ajáa avawyɨ́ɨrɨɨre. Maa vakiimya neeja chóorya cha Paásika.✡

17 Iwʉlo ˆrɨkɨɨngɨre, Yéesu na vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ vakɨɨngɨra. 18 Mpɨɨndɨ ˆvajáa méesii voorya, Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, ʉmwɨ waanyu kʉʉnvarindʉka arɨ.”✡

19 Vapooji vaachwe ˆvakateere jei, maa vakavisʉʉla, vakamʉsea ʉmwɨ ʉmwɨ, “Sɨ viri kʉva nɨ nɨɨnɨ tʉkʉ?”

20 Maa akavasea, “Nɨ ʉmwɨ wa vapooji vaanɨ ikimi na vavɨrɨ, ˆyooriirya mʉkáate luumbwii na nɨɨnɨ aha. 21 Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ mpaka atamanye no kʉʉlawa, ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho. Maa kaa, nɨ mpolaɨ kwa mʉʉntʉ ʉra ˆarɨ mʉvarindʉka! Nɨ pwee vijáa ngaarɨ baa sɨ avyaalwa.”

Mʉvɨrɨ na Sakami ya Yéesu

(Matáayo 26:26-30; Lʉ́ka 22:14-20; 1 Vakoríinto 11:23-26)

22 Mpɨɨndɨ ˆvarijáa, Yéesu akatoola mʉkáate, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akʉʉbendʉlabendʉla, maa akavaheera vapooji vaachwe, akavasea, “Tooli, ʉhʉ nɨ mʉvɨrɨ waanɨ.”

23 Maa akatoola kɨkóombe cha diváai, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akavaheera voosi vakanywa aho nduvwii. 24 Maa akavawyɨɨra, yoosea, “Ɨhɨ nɨ sakami yaanɨ ya mʉháko ˆɨrɨ kiitwa sa vaantʉ ˆvarɨ foo.✡ 25 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, luu sɨ nkanywiire kei diváai tʉkʉ, mpaka sikʉ ˆngʼeene nkɨɨnywiire ufya ʉko Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ.” 26 ˆVakɨɨmbe lwɨɨ́mbo, vakalooka na Luulwii lwa Mɨseitúuni.

Yéesu Yoolʉʉsa Peéteri Sea Arɨ sɨ Amʉmányire Tʉkʉ

(Matáayo 26:31-35; Lʉ́ka 22:31-34; Yooháani 13:36-38)

27 Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Nyuunyu voosi kʉʉndeka mʉrɨ nɨɨmweene ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

‘Kʉmʉvaa ndɨrɨ muríisi,

na muundi jaachwe joosi kiipasa jiri.’✡

28 Maa kaa, ˆndɨrɨ fʉfʉka, valongorera ndɨrɨ na ɨsɨ ya Galiláaya.”

29 Peéteri akamʉsea, “Baa vakʉtɨɨje voosi vʉʉ, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ kʉreka tʉkʉ.”

30 Yéesu akamʉsea, “Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, uchikʉ wo wʉʉ, nkʉkʉlʉme sɨ ɨnavɨɨka lwa kavɨrɨ, lʉʉsa ʉrɨ sɨ waamányire tʉkʉ katatʉ.”

31 Maa Peéteri akuumirirya, yoosea, “Tʉkʉ! Baa koonɨ nɨ kukwya, nkwye na weewe, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ sea sɨ nakʉmányire tʉkʉ!” Baa vapooji voosi vakalʉʉsa vivira.

Yéesu Yoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ Luulwii lwa Mɨseitúuni

(Matáayo 26:36-46; Lʉ́ka 22:39-46)

32 Maa vakafika iwundii ra Getisemáane, Luulwii lwa Mɨseitúuni. Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Ikali aha mpɨɨndɨ nɨɨnɨ ˆnookoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ.” 33 Akavasʉmʉla Peéteri, Yaakúupu na Yooháani hamwɨ ne. Aho, mʉtɨma waachwe ʉkafɨrɨra, kʉnʉ yookiiteera ʉsʉʉngʉ mʉnʉmʉʉnʉ, 34 akavasea, “Mʉtɨma waanɨ wookaava kende nkwye. Ikali aha, mʉkeeshe chɨrɨrɨ.”

35 Akaseesa na mbere kiduudi, akalaala ɨsɨ na ɨnda, maa akaanda mʉloomba Mʉlʉʉngʉ, koonɨ viri dahɨka mpɨɨndɨ ya uturikiri waachwe ɨmʉnehe, 36 akasea, “Áaba,† Taáta, yoosi kwaako yadahɨkáa. Nookʉloomba nseyyirya kɨkóombe ɨkɨ cha uturikiri. Maa kaa, sɨ ja ˆvyeene nɨɨnɨ noosaaka tʉkʉ, ɨve ja ˆvyeene weewe ʉrɨ saaka.”

37 ˆAkahɨndʉke kwa vara vapooji vaachwe vatatʉ, akavashaana vanyéyyiirye, akamwaanɨrɨra Peéteri, “Simóoni,‡ ʉnyéyyiirye wʉʉ? Usíindirwe keesha baa isaa rimudu vii? 38 Arumi, mʉkeeshe no loomba sa karɨ jɨ mwɨɨngɨre mʉtehwii tʉkʉ. Mʉtɨma wɨɨ́mɨre neeja kʉtʉmama wʉʉja, maa kaa, wasíindwaa sa mʉvɨrɨ usiina ngururu tʉkʉ.”

39 Akadoma noo loomba kei, akalʉʉsa masáare yayara. 40 Kei ˆakahɨndʉke, akavashaana valɨ́ɨre, miiso yaavo yajáa yarútahire nɨ tʉlo. Vakakwaatwa nɨ soni, vakasiindwa cho muuyirya.

41 ˆAkahɨndʉke lwa katatʉ, akavawyɨɨra, yoosea, “Nyuunyu mʉkaarɨ mʉlɨ́ɨre no hʉmʉlʉka wʉʉ? Laangi, mpɨɨndɨ jafíkire, Mwaana wa Mʉʉntʉ veera iise mɨkonwii ya vavɨ. 42 Inuki, hendi tʉlooke! Laangi ʉra mʉvarinduki waanɨ afíkire.”

Yéesu Yoovarindʉkwa na Yookwaatwa

(Matáayo 26:47-56; Lʉ́ka 22:47-53; Yooháani 18:3-12)

43 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka na vapooji vaachwe, Yʉ́ʉda, ʉmwɨ wa vara ikimi na vavɨrɨ, akafika na mpuka ˆɨrɨ na nyaasʉka na mpʉʉlo. Mpuka ɨyo ɨjáa yatúmirwe nɨ vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vakiindya va Miiro na vawosi. 44 Haaha, Yʉ́ʉda ʉra mʉvarinduki, ajáa ahʉ́mwɨɨre valaɨra isháara yoosea, “Ʉra ˆndɨrɨ mʉsʉndɨra ja noomuluumbya noo yeeye. Mʉkwaati, mʉmʉsʉmʉle, aveere mɨkonwii yaanyu.”

45 Yʉ́ʉda akahʉlʉlʉka na kʉrɨ Yéesu, akamuluumbya, “Mukiindya!” Maa akamʉsʉndɨra. 46 Ɨra mpuka ɨkamʉkwaata Yéesu, maa vakamʉvɨɨka mɨkonwii yaavo. 47 Aho, ʉmwɨ wa vara ˆvajáa na Yéesu akakʉʉla nyaasʉka njatwii, akamʉtema kutu dúú mʉtʉ́mwa wa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ!

48 Yéesu akavasea, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉhóki vaantʉ viintʉ muújire no kʉʉnkwaata na nyaasʉka na nkusi wʉʉ? 49 Sikʉ joosi nɨjáa na nyuunyu noovariyʉla waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva. Amwɨ sɨ mwaankwaatáa kʉra? Haaha vyavɨ́ɨre sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimane.”✡

50 Aho, vapooji voosi vakoofa maatʉkʉ vii, vakamʉtɨɨja, maa vakamʉreka yeemweene. 51 Kwajáa kwatɨɨte mʉtavana ʉmwɨ ˆamutuubáa Yéesu, ajáa iiwɨ́ɨkɨɨre lweénda lwa kɨtáani vii. Ɨra mpuka ˆɨkayere kʉmʉkwaata, 52 akavahonyoka, akareka lweénda lwaachwe lwa kɨtáani mɨkonwii yaavo, maa akatɨɨja na kɨsava mwaarya.

Yéesu Yoolamʉrɨrwa Mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi

(Matáayo 26:57-68; Lʉ́ka 22:54-55, 63-71; Yooháani 18:13-14, 19-24)

53 Hara, vakamʉtwaala Yéesu na kwa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. Maa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vawosi, na vakiindya va Miiro, vakalʉmana hamwɨ. 54 Peéteri ne ajáa amutúubire Yéesu kwa kʉlɨ, akɨɨngɨra waámii kwa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, maa akiikala na valʉkalʉka yookoota mooto.

55 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Balása Nkʉʉlʉ yoosi, vasaakɨráa ʉshahíidi fuma kwa vaantʉ vɨɨngɨ, sa vamusitaakye Yéesu de vamʉʉlae. Maa kaa, sɨ vaturya kɨɨntʉ tʉkʉ. 56 Na vaantʉ ˆvarɨ foo vatooláa ʉshahíidi wa ʉloongo, maa kaa, ʉshahíidi waavo sɨ wiifwaana baa kiduudi vii tʉkʉ. 57 Aho, vɨɨngɨ vakɨɨma, vakamʉlongowererya voosea, 58 “Tamʉteera yoosea, atɨ, ‘Nɨɨnɨ girimʉla ndɨrɨ ɨhɨ Kaaya Njija§ ˆyajeengwa nɨ vaantʉ, maa de njeenge yɨɨngɨ kwa sikʉ itatʉ vii. Maa kaa, ɨyo sɨ ɨrɨ jeengwa nɨ vaantʉ tʉkʉ.’ ” 59 Baa jeyyo ʉshahíidi waavo ukiitaa.

60 Maa akɨɨma mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ mbere ya Balása Nkʉʉlʉ, akamuurya Yéesu, “Eri, sɨ wookuuyirya kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ wʉʉ? Aya masáare ava vaantʉ ˆvookusitaakya nɨ kɨɨntʉ che?” 61 Maa kaa, Yéesu akakirinya sawu baa kuuyirya tʉkʉ. Hara mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akamuurya kei, “Weewe noo Masía, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ˆAtalariwa wʉʉ?”

62 Yéesu akasea, “Hɨɨ, noo nɨɨnɨ.

Luu kʉmoona mʉrɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ

iíkyɨɨre mʉkono wa kʉlʉme wa Mweenengururu,

yookʉʉja mweeri ya machu ya kurumwii.”✡

63 Mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ ˆakateere jei, maa akamoola ɨngo yaachwe na nkalari, yoosea, “Mashahíidi va che kei? 64 Mʉʉtéɨɨre uhiintiki waachwe! Haaha nɨ joolɨ moosea?” Voosi vakalʉʉsa irya voosea, “Ʉhʉ, inkwya noo kɨɨntʉ ˆkɨmʉtéire!”

65 Vaangɨ vaavo vakaanda kʉmʉchwɨɨra matɨ, vakamuchuunga ntaamɨ miiswii, vakamʉvaa ngúumi, de vandoomʉhenchʉla, “Lʉʉsa, nɨ ani akʉváire?” Baa valʉkalʉka va aho ˆvakamʉhokerere, vakamʉhapʉla makóofi.

Peéteri Yoosea sɨ Amʉmányire Yéesu Tʉkʉ

(Matáayo 26:69-75; Lʉ́ka 22:56-62; Yooháani 18:15-18, 25-27)

66 Mpɨɨndɨ ijo joosi, Peéteri ajáa akaarɨ waámii, maa akʉʉja muhíínja ʉmwɨ wa vatʉ́mwa va mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. 67 ˆAkamoone Peéteri yookoota mooto, akamutuurirya miiso, kʉnʉ yoosea, “Baa weewe nɨ hamwɨ waarɨ na ʉhʉ Yéesu wa Nasaréeti!”

68 Peéteri akasiita, yoosea, “Sɨ mányire na sɨ nootaanga ˆcheene woolʉʉsa tʉkʉ.” Maa akiinʉka, akɨtookɨɨma mutiryaangwii. Hara nkʉkʉlʉme ɨkavɨɨka.

69 Ʉra mʉtʉ́mwa ˆakamoone Peéteri, akavasea kei vara vaantʉ ˆvajáa viímire ne aho, “Ʉhʉ ne nɨ ʉmwɨ waavo!” 70 Peéteri akasiita kei gɨgɨrɨ. Mpɨɨndɨ kiduudi ˆɨkalooke, vara vaantʉ ˆvajáa viímire ne aho, vakamʉsea Peéteri, “Kɨmaarɨ, weewe ʉrɨ ʉmwɨ waavo, sa ʉrɨ Mʉgaliláaya weewe hamwɨ na ava!”

71 Peéteri akaanda kiijuma no kiilaha yoosea, “Sɨ namʉmányire ʉhʉ mʉʉntʉ ˆmoolʉʉsa tʉkʉ.” 72 Hahara, maa nkʉkʉlʉme ɨkavɨɨka lwa kavɨrɨ. Maa Peéteri akakʉmbʉkɨra rɨra isáare ˆaarɨ awyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ Yéesu, “Nkʉkʉlʉme sɨ ɨnavɨɨka lwa kavɨrɨ, sea ʉrɨ sɨ waamányire tʉkʉ katatʉ.” Aho, akaanda kiita miísoori nɨ ʉsʉʉngʉ.

15

Yéesu Yookiimiwa Mbere ya Gávana Piláato

(Matáayo 27:1-2, 11-14; Lʉ́ka 23:1-5; Yooháani 18:28-38)

1 Maa reerʉ, kʉkamwaa. Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vawosi, na vakiindya va Miiro na Balása Nkʉʉlʉ yoosi ya Vayahúudi, vakiirʉmɨra ˆvyeene varɨ mʉbweeyya Yéesu. Vakamuchuunga pɨɨ́ngʉ, maa vakamʉtwaala na mbere ya gávana Piláato.

2 Piláato ˆakateere masáare yaavo, maa akamuurya Yéesu, “Weewe ʉrɨ mʉtemi wa Vayahúudi wʉʉ?” Ne akuuyirya, yoosea, “Weewe ulúusire.”

3 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vakamusitaakya Yéesu masáare ˆyarɨ foo. 4 Aho, Piláato akamuurya kei, “Sa che sɨ wookuuyirya? Laanga nɨ masáare yangaɨ vookusitaakya!” 5 Maa kaa, Yéesu akakirinya sawu, baa kuuyirya tʉkʉ. Sa jeyyo, Piláato akatʉlʉvala.

Yéesu Yooheewa Irya ro Kʉʉlawa

(Matáayo 27:15-26; Lʉ́ka 23:13-25; Yooháani 18:28-40)

6 Na mpɨɨndɨ ja ngovi ya Paásika, Piláato ajáa iijʉvɨra kʉmʉchʉngʉrɨra mufúungwa ʉmwɨ, ˆmweene vaantʉ varɨ loomba arekerwe. 7 Kwajáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Baráaba, ˆajáa achuungwa mʉnyololwii na vavarinduki va wiimiriri wa Kɨrúumi vɨɨngɨ. Na mpɨɨndɨ ja ʉvarinduki, yeeye na vavarinduki vajáa vʉʉlaa vaantʉ. 8 Aho, vaantʉ ˆvarɨ foo vakadoma kʉrɨ Piláato, vakamʉloomba amʉchʉngʉrɨre mufúungwa ʉmwɨ ja ˆvyeene iijʉvɨra mpɨɨndɨ ja Paásika.

9 Piláato akavuurya, “Saaka mwiise nɨmʉchʉngʉrɨre mʉtemi wa Vayahúudi wʉʉ?” 10 Avuurya jei, sa ajáa ataanga vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vajáa vamʉreeta Yéesu na kwaachwe, sa vamooneráa kɨvɨna.

11 Kɨrɨ vyoova jeyyo, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vakavasoonka vaantʉ, vamʉloombe Piláato amʉchʉngʉrɨre Baráaba.

12 Piláato akavuurya kei, “Ha de che moosaaka nɨmʉbweeyye ʉhʉ mʉʉntʉ nyuunyu ˆmʉmʉséaa, ‘mʉtemi wa Vayahúudi’?”

13 Vaantʉ vakatʉla isóso, voosea, “Aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye!”

14 Piláato akavuurya, “Sa che? Ʉvɨ che abwéeyyiirye?”

Maa voovo vakatʉlatʉʉla isóso, voosea, “Aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye!”

15 Sa viintʉ Piláato asaakáa veerya mɨtɨma Vayahúudi, akavafumirya Baráaba mʉnyololwii. Akavakwaatya valwi nkoondo vamʉvae Yéesu mɨjeléedi na vamuningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye.

Valwi Nkoondo Voomʉhena Yéesu

(Matáayo 27:27-31; Yooháani 19:2-3)

16 Hara, valwi nkoondo vakamʉtwaala Yéesu na balásii ya ijuumbii ra kɨtemi ra gávana Piláato ˆrɨséwaa “Pʉratoría.” Vakasaankanʼya mpuka yoosi ya valwi nkoondo. 17 Vakamʉvɨkɨra Yéesu ɨngo ya kɨtemi ˆɨrɨ gyaa. Vakafota kɨsasaavo cha miíwa, vakamʉvɨkɨra mutwii. 18 Maa vakaanda muluumbya na heenchʉ, “Lamʉkyaade ee aaɨ, mʉtemi wa Vayahúudi.” 19 Vakatuuba mʉvaa na isaanga mutwii no mʉchwɨɨra matɨ. Vakamʉhena voochwaama ja vaantʉ ˆvoomʉnyemya mʉtemi. 20 ˆVakahʉmʉle mʉhena, vakamufumya ɨra ɨngo ˆɨrɨ gyaa, maa vakamʉvɨkɨra ɨngo jaachwe. Aho, vakamufumya na weerwii sa vakamuningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye.

Yéesu Yooningʼiniwa Mʉsaláabii Fʉʉrʉ Akwye

(Matáayo 27:32-44; Lʉ́ka 23:26-43; Yooháani 19:17-27)

21 Mpɨɨndɨ ijo, valwi nkoondo vakalʉmana na mʉʉntʉ ʉmwɨ njirii ˆasewáa Simóoni fuma Kɨréene,* taáta waala Alekɨsáanda na Rufáasi. Ɨɨngɨráa na Yerusaléemu, maa vakamʉdoomererya avaale mʉsaláaba wa Yéesu. 22 Vakamʉtwaala Yéesu fʉʉrʉ haantʉ ˆkʉséwaa Goligóota, noo kʉsea, “Kɨsááya cha Mʉtwe.” 23 Vakamʉheera diváai ˆyasaangiwa na mooda ˆʉséwaa manemáane,† anywe, maa kaa, yeeye akasiita. 24 Vakamuningʼinʼya mʉsaláabii. Maa vakiigavɨra ɨngo jaachwe ko jivaɨra mbare sa vataange ani aheewe ɨrɨkwɨ.✡

25 Mpɨɨndɨ ˆvamuningʼinʼyáa mʉsaláabii, ɨjáa nɨ namʉtóondo mpɨɨndɨ jo yʉʉrɨra ngʼoombe. 26 Mweeri ya mʉtwe waachwe vakavaɨrɨra ibambari ˆraandɨkwa kɨloongi chaachwe, “Mʉtemi wa Vayahúudi.” 27 Viívi vavɨrɨ vakaningʼiniwa mʉsaláabii ne, kɨra mʉʉntʉ mʉsaláabii waachwe, ʉmwɨ ivaru ra kʉlʉme na wɨɨngɨ ivaru ra kʉmooso. [ 28 Masáare ˆYarɨ Mpeho yakakiimana ja ˆvyeene yalʉʉsa, “Avalwa hamwɨ na ˆvawúnaa miiro.”✡] 29 Vakeri njɨra vara ˆvalookáa na aho, vakamʉtʉkɨra no singisya mɨtwe na heenchʉ voosea, “Aaɨ, sɨ ʉjáa ʉsea atɨ ʉtɨɨte ngururu jo girimʉla Kaaya Njija ya Ijʉva, maa kei wiimye kwa sikʉ itatʉ?✡ 30 Hoonɨ haaha kiima aho mʉsaláabii, wiilamurirye!”

31 Viivyo vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro vakamʉhenchʉla, voosea, “Avalamuriryáa vɨɨngɨ, amwɨ yoosiindwa kiilamurirya yeemweene? 32 Atɨ, yeeye nɨ Masía, mʉtemi wa Isiraéeli, nɨ akiime sa tʉlaange, de turume.” Baa vara ˆvajáa vaturikiriwa mɨsaláabii ne, vakamʉtʉkɨra.

Yéesu Yookwya Mʉsaláabii

(Matáayo 27:45-56; Lʉ́ka 23:44-49; Yooháani 19:28-30)

33 Na kwaandɨra mpɨɨndɨ ja mpoloonge fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja cháámuusi, kilwiirya kɨkakʉnɨkɨrɨra ɨsɨ yoosi. 34 ˆƗkafike mpɨɨndɨ ja cháámuusi, Yéesu akaanɨrɨra na ngururu, yoolʉʉsɨka na ndʉʉsɨka ya kɨmeevo ya Kɨaráamu, “Elóoi, Elóoi, láama sabakɨtáani?”✡ noo kʉsea, “Ee Mʉlʉʉngʉ, ee Mʉlʉʉngʉ, amwɨ waandékire?”

35 Vamwɨ va vaantʉ vara ˆvajáa hara ˆvakateere ayo masáare, maa vakasea, “Teeri, yoomʉkemera Elía.” 36 Mʉʉntʉ ʉmwɨ akakʉʉrɨka, akafarɨmbɨrɨra kɨɨntʉ ˆkɨrɨ monyomonyo isaangii, akɨɨta tukya diváaii ˆyasasʉka, maa akamʉheera Yéesu afiiye, kʉnʉ yoosea, “Mʉreki, hoonɨ tʉlaange koonɨ Elía arɨ kʉʉja jɨ amukiimye aho mʉsaláabii.”

37 Hara, maa Yéesu akaana na ngururu, akawulala. 38 Hahara ipasía ra Kaaya Njija✡ rɨkaatʉka katɨ na katɨ fuma mweeri fʉʉrʉ ɨsɨ. 39 Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo ˆajáa iímire mbere ya mʉsaláaba, ˆakoone ˆvyeene Yéesu awʉ́lɨɨre, maa akasea, “Kɨmaarɨ, ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ aarɨ.”

40 Hara kʉlɨ kʉlɨ, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vaki ˆvalaangáa ayo masáare. Aho jei, vajáa vamwaarɨ vala Maríia Makɨdaléena, Salóome na Maríia íyo waala Yóose mwaanaavo na Yaakúupu muduudi. 41 Avo noo ˆvamutuubáa Yéesu mpɨɨndɨ ˆajáa Galiláaya noo mʉtʉmamɨra. Baa kei, vajáa vamwaarɨ vaantʉ vaki vɨɨngɨ ˆvarɨ foo, ˆvajáa vʉʉja ne na Yerusaléemu.

Yéesu Yootaahwa

(Matáayo 27:57-61; Lʉ́ka 23:50-56; Yooháani 19:38-42)

42 Sikʉ Yéesu ˆawulala nɨ sikʉ yo virisha Sabáato ɨjáa, sikʉ ɨmwɨ de ɨve Sabáato na kyʉʉlwa. 43 Kwajáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Yooséefu fuma múuji wa Arimatáaya. Yooséefu nɨ ʉmwɨ wa Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi ajáa. Anyemiwáa maatʉkʉ vii, baa kei, awoojáa kʉʉja kwa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. Akiitema, akadoma kwa Piláato, akɨtooloomba aheewe mʉvɨrɨ wa Yéesu sa akʉʉtaahe. 44 Piláato ˆakapate mʉlomo Yéesu akwíire chaangʉ vii, maa akatʉlʉvala. Akamwaanɨrɨra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo, maa akamuurya koonɨ nɨ kɨmáárɨ Yéesu akwíire. 45 Piláato ˆakawyɨɨrwe nɨ ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo nɨ kɨmáárɨ Yéesu akwíire, maa akamʉheera rʉ́ʉsa Yooséefu asʉmʉle mʉvɨrɨ wa Yéesu. 46 Yooséefu akɨɨtowʉla sáanda ya kɨtáani. Akuukiimya mʉvɨrɨ wa Yéesu, akʉʉfarɨmbɨrɨra na ɨra sáanda, maa akɨɨta kʉʉtaaha mbiríírii ya mpaanga ˆngʼeene ɨjáa yabokwa lʉkaandii lwa iwye. Akafingiritya iwye ikʉʉlʉ yoorifintamya mʉryaangwii wa mbɨrɨ́ɨ́ra. 47 Vala Maríia Makɨdaléena na Maríia íyo waala Yóose, vakahoona hara haantʉ Yéesu ˆatáahirwe.

16

Kʉfʉfʉka kwa Yéesu

(Matáayo 28:1-8; Lʉ́ka 24:1-12; Yooháani 20:1-10)

1 Lomʉtóondo yaachwe mwaasʉ ˆʉkakʉtʉmɨre, sikʉ ya Sabáato ɨkalooka. Hahara, Maríia Makɨdaléena, Salóome na Maríia íyo waala Yaakúupu vakɨɨta wʉla makuta ˆyanyʉkɨra, sa vakahake mʉvɨrɨ wa Yéesu. 2 ˆKʉkamwaae vii sikʉ ya Jumapɨ́ɨrɨ na mwaasʉ ˆʉkatʉle, vakadoma na mbiríírii ya mpaanga ˆyabokwa mwaalaliwyii haantʉ Yéesu ˆataahɨɨrwé. 3 Mpɨɨndɨ ˆvajáa vakaarɨ njirii, vakaanda kiiyurya, “Nɨ ani de arɨ ko tufingiritirya rɨra iwye hara mʉryaangwii wa mbɨrɨ́ɨ́ra?” 4 Valʉʉsa jeyyo, sa rɨra iwye nɨ ikʉ́ʉ́lʉ maatʉkʉ vii rɨjáa. ˆVakafike vii, vakoona rɨra iwye rafíngiritiiwe, risiina tʉkʉ hara mʉryaangwii. 5 ˆVakɨɨngɨre hara mbiríírii, vakamoona mʉtavana ʉmwɨ iivɨ́kɨɨre nkáancho njerʉ chwee, iíkyɨɨre mʉkono wa kʉlʉme wa mbɨrɨ́ɨ́ra, maa vakiivʉndʉka maatʉkʉ vii.

6 Ʉra mʉtavana akavasea, “Koofi tʉkʉ! Sɨ mʉsaakɨra mwiise Yéesu fuma Nasaréeti ʉra ˆaningʼiniiwé mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya? Afúfukire! Asiina aha tʉkʉ. Laangi baa haantʉ ˆalaariiwé. 7 Haaha domi kwa vapooji vaachwe baa na Peéteri mʉkavasee, ‘Yéesu valongorera iise na Galiláaya, ʉko moona mʉrɨ ja ˆvyeene ajáa avasea.’ ”✡

8 Vara vaantʉ vaki kʉnʉ vootetema nɨ woowa, vakafuma hara mbiríírii itɨ́ɨjo, kʉnʉ vatʉ́lʉvɨɨre. Sɨ valʉʉsa isáare roroosi kwa mʉʉntʉ tʉkʉ sa voofáa maatʉkʉ vii.

[Masáare aya 9-20 yasiina nakáalii jɨɨngɨ ja kalɨkaalɨ tʉkʉ.]

Yéesu Yoomʉfʉmɨra Maríia Makɨdaléena

(Matáayo 28:9-10; Yooháani 20:11-18)

9 Yéesu ˆakafʉfʉke Jumapɨ́ɨrɨ namʉtóondo uchikʉ, mʉʉntʉ wa ncholo ˆamʉfʉmɨra nɨ Maríia Makɨdaléena. Ʉhʉ Maríia, Yéesu ajáa amʉseyya mirimʉ mɨvɨ mufungatɨ. 10 Maa Maríia akadoma, akavawyɨɨra vara vaantʉ ˆvayeendanʼyáa na Yéesu. Avo vaantʉ vajáa vakaarɨ voorɨra no myaa. 11 ˆVakateere Yéesu afúfukire, baa Maríia Makɨdaléena amwɨɨ́ne, sɨ varuma ayo masáare tʉkʉ.

Yéesu Yoovafʉmɨra Vapooji Vaachwe Vavɨrɨ

(Lʉ́ka 24:13-35)

12 Mpɨɨndɨ kiduudi ˆɨkalooke, Yéesu akavafʉmɨra vapooji vaachwe vavɨrɨ ˆvadomáa na maturii, arɨ na buuwo ˆyiísimire. 13 Avo vaantʉ vakahɨndʉka na Yerusaléemu, vakavawyɨɨra viivaavo, baa avo sɨ vavaruma vii tʉkʉ.

Yéesu Yoovatʉma Vapooji Vaachwe Ikimi na Ʉmwɨ

(Matáayo 28:16-20; Lʉ́ka 24:36-49; Yooháani 20:19-23; Mɨrɨmo ya Vatumwi 1:6-8)

14 Lo mwiisho, Yéesu akavafʉmɨra vapooji vaachwe ikimi na ʉmwɨ mpɨɨndɨ ˆvarijáa chákurya. Akavadalavya, sa viintʉ sɨ ˆvavaruma vara ˆveene vajáa vamoona afúfukire na ʉfafu wa mɨtɨma yaavo.

15 Maa akavasea, “Domi kʉrɨ weerʉ yoosi, mʉkavawyɨɨre no vavariyʉrɨra vaantʉ voosi Masáare Maaja. 16 Ʉra ˆarɨ ruma no batisiwa, hona arɨ. Maa kaa, ˆmweene arɨ siita ruma, heewa arɨ irya nɨ Mʉlʉʉngʉ. 17 Na iji noo isháara ˆvarɨ kʉva nojo vara ˆveene varɨ ruma. Kwa irina raanɨ vaseyya varɨ vaantʉ mirimʉ mɨvɨ, kei lʉʉsɨka varɨ ndʉʉsɨka ifya sɨ ˆvanajiteera baa sikʉ ɨmwɨ. 18 Baa vakwaate njoka na mɨkono, na vanywe kɨnyéruumbe, sɨ varɨ kʉva kɨɨntʉ vii kaa tʉkʉ. Kei, vavɨkɨra varɨ mɨkono valwɨ́ɨrɨ, novo hongera varɨ.”

Yéesu Yoosʉmʉlwa na Kurumwii

(Lʉ́ka 24:50-53; Mɨrɨmo ya Vatumwi 1:6-11)

19 Maa reerʉ, Yéesu Mweenevyoosi ˆakahʉmʉle vawyɨɨra ayo masáare, akasʉmʉlwa na kurumwii. Kʉra mweeri akiikala mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ.

20 Vapooji vaachwe, vakadoma, vakavawyɨɨra no vavariyʉrɨra Masáare Maaja haantʉ hoosi. Yéesu Mweenevyoosi ne akatʉmama novo no roonekya isáare raachwe ko bweeyya isháara ˆjidómanʼyaa na isáare ɨro.

✡ 1:2 Laanga Maláaki 3:1.

✡ 1:3 Laanga Isáaya 40:3.

✡ 1:6 Laanga 2 Vatemi 1:8.

✡ 1:14 Laanga Maáriki 6:14-29.

✡ 1:44 Laanga Valáawi 14:1-32; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 24:8.

* 2:22 viríibii: Viríiba nɨ saama ˆjavɨ́kɨraa diváai. Jaténgeneshiwaa na ndɨrɨ.

† 2:24 voowuna Miiro ya sikʉ ya Sabáato: Kwa Miiro ya Vayahúudi kuwuna maangala yavɨrɨ yatatʉ iwundii kwa mʉʉntʉ sɨ vijáa vyakaaniwa tʉkʉ. Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 23:25. Mafarisáayo sɨ vamuuryáa Yéesu sa che vapooji vaachwe vookiiva tʉkʉ, kɨɨntʉ ˆvamʉseáa nɨ sa che vapooji vaachwe vootʉmama mʉrɨmo wo chwa sikʉ ya Sabáato. Na Miiro ya Mʉ́sa yasea kusiina mʉʉntʉ kʉtʉmama sikʉ ya Sabáato tʉkʉ. Laanga Ufumo 20:8-11.

✡ 2:26 Laanga 1 Samwéeli 21:1-6.

* 3:6 mpuka ya vaantʉ va mʉtemi Heróode: Ava nɨ vaantʉ va cháama ˆcheene chamutuubáa Heróode ˆmweene atawaláa sa Varúumi. Vaantʉ ava vasaakáa vamʉʉlae Yéesu sa voofáa ifaanaa akasʉmʉla ɨsɨ.

✡ 4:12 Laanga Isáaya 6:9-10.

* 5:20 Dekapóoli: Nɨ isáare ra Kɨgiríki, noo kʉsea míiji ikimi. Na vaantʉ ˆviikaláa ɨsɨ ya Dekapóoli sɨ vajáa Vayahúudi tʉkʉ.

† 5:33 yootetema: Ʉhʉ mʉʉntʉ muki atetemáa sa iiseáa amʉbweeyyirye Yéesu ave na njeo baa kei ajáa awúnire Miiro ya Vayahúudi. Sa kwa Vayahúudi mʉʉntʉ muki kufuma sakami, kwabweeyyáa ave na njeo. Na sɨ yasaakwáa asaangɨre na vaantʉ vɨɨngɨ tʉkʉ.

✡ 5:33 Laanga Valáawi 15:25-33.

‡ 5:41 Talíita, kúumi: Ɨhɨ nɨ ndʉʉsɨka ya Kɨaráamu, na noo ɨjáa ɨmwɨ ya ndʉʉsɨka ja Yéesu.

* 6:44 vaantʉ valʉme: Vayahúudi vavaláa vaantʉ valʉme vii, maa kaa, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vaki na vasinga ˆvaarya ɨyo mɨkáate na soompa.

✡ 7:7 Laanga Isáaya 29:13.

✡ 7:10 Laanga Ufumo 20:12; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:16.

✡ 7:10 Laanga Ufumo 21:17; Valáawi 20:9.

✡ 7:19 Laanga Valáawi 11.

* 7:31 Dekapóoli: Nɨ isáare ra Kɨgiríki, noo kʉsea míiji ikimi. Na vaantʉ ˆviikaláa ɨsɨ ya Dekapóoli sɨ vajáa Vayahúudi tʉkʉ.

✡ 9:11 Laanga Maláaki 4:5-6.

✡ 9:13 Laanga Matáayo 11:13-14; 17:10-13; Maáriki 1:2-4.

✡ 9:48 Laanga Isáaya 66:24.

* 9:49 jitálariwaa nɨ sangása: Kwa Vayahúudi sangása ɨjáa nɨ kɨɨntʉ ˆchavɨkɨrwáa kɨra chóorya. Voovo vavɨkɨráa sangása baa mpórywii ˆngʼeene vatooláa kwa Mʉlʉʉngʉ. Kei, varumáa mpóryo jatálariwaa nɨ sangása. Laanga Valáawi 2:13.

✡ 10:4 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 24:1-4.

✡ 10:6 Laanga Ncholo 1:27.

✡ 10:8 Laanga Ncholo 2:24.

✡ 10:19 Laanga Ufumo 20:12-16; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:16-20.

✡ 11:3 Laanga Sakaría 9:9.

✡ 11:10 Laanga Sabúuri 118:26.

✡ 11:17 Laanga Isáaya 56:7.

✡ 11:17 Laanga Yeremía 7:11.

✡ 12:11 Laanga Sabúuri 118:22-23.

✡ 12:19 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 25:5-6.

✡ 12:26 Laanga Ufumo 3:6.

* 12:26 Isaka: Nɨ mwaana wa Aburaháamu kwa Sáara muki waachwe.

† 12:26 Kɨtáabwii cha Ufumo 3:6, Mʉlʉʉngʉ ajáa amuwyɨɨra Mʉ́sa masáare aya. Maa kaa, mpɨɨndɨ ijo, Aburaháamu, Isaka na Yaakúupu vajáa vawulala aho kalɨ vii.

✡ 12:30 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:4-5.

✡ 12:31 Laanga Valáawi 19:18.

✡ 12:36 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 13:14 Laanga Danyéeli 9:27; 11:31; 12:11.

✡ 13:25 Laanga Isáaya 13:10; 34:4.

✡ 13:26 Laanga Danyéeli 7:13; Wiivariyuli 1:7.

* 14:3 makuta ˆyanyʉ́kɨraa: Nɨ isáare ra Kɨgiríki, makuta aya nɨ nárdo yasewáa.

✡ 14:16 Laanga Ufumo 12:3-11.

✡ 14:18 Laanga Sabúuri 41:9.

✡ 14:24 Laanga Ufumo 24:8; Yeremía 31:31-34.

✡ 14:27 Laanga Sakaría 13:7.

† 14:36 Áaba: Nɨ isáare ra Kɨaráamu, noo kʉsea Taáta.

‡ 14:37 Nɨ irina rɨɨngɨ Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 14:49 Laanga Sakaría 13:7; Maáriki 14:27.

§ 14:58 Kaaya Njija: Kaaya Njija ˆngʼeene Yéesu alʉʉsáa aha nɨ mʉvɨrɨ waachwe. Kʉbomola no kɨɨjeenga kei kwa sikʉ itatʉ yoonekya kukwya no fʉfʉka kwaachwe.

✡ 14:62 Laanga Danyéeli 7:13.

* 15:21 Kɨréene: Ʉhʉ nɨ múuji ˆʉjáa kʉra Afɨrɨka kaskasíini, sikʉ iji ɨséwaa ɨsɨ ya Líbia. Ʉko Vayahúudi ˆvarɨ foo viikaláa, baa Simóoni nɨ ʉmwɨ wa Vayahúudi ˆveene vʉʉjáa na Yerusaléemu na ngovii ya Paásika.

† 15:23 manemáane: Nɨ mooda ˆʉsáangiwaa na diváai so seyya makuundi.

✡ 15:24 Laanga Sabúuri 22:18.

✡ 15:28 Laanga Isáaya 53:12.

✡ 15:29 Laanga Sabúuri 22:7.

✡ 15:34 Laanga Sabúuri 22:1.

✡ 15:38 Laanga Ufumo 26:31-33; Vaeburanía 6:19; 10:19-22.

✡ 16:7 Laanga Maáriki 14:28.

Lʉ́ka

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ

ja ˆvyeene yaandɨkwa nɨ

Lʉ́ka

Mʉlongooryo

Kɨtáabu ɨkɨ chaandɨkwa nɨ Lʉ́ka. Ʉhʉ Lʉ́ka ˆvyeene vyoónekanaa, nɨ Mugiríki ajáa. Kei, nɨ dakitáari ajáa (Vakolosáai 4:14) na nɨ mʉʉntʉ ˆajáa na ʉmanyi wo kaasakanʉla masáare ya kalɨ (1:1-4). Lʉ́ka aandɨka kɨtáabu ɨkɨ na kɨtáabu cha Mɨrɨmo ya Vatumwi. Vitáabu ivi vivɨrɨ, Lʉ́ka ajáa amwaandɨkɨra kɨjeengi chaachwe ˆaséwaa Toofíili. Lʉ́ka atʉmamáa mʉrɨmo wo variyʉla Masáare Maaja hamwɨ na Paúli (2 Timotéeo 4:11; Filemóoni 24).

ˆVyeene vyoónekanaa, Lʉ́ka aandɨka kɨtáabu ɨkɨ kati ya myaaka ya 57-64 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. ˆCheene chabweeyya aandɨke kɨtáabu ɨkɨ, nɨ kʉvoonekya vaantʉ kɨkomi cha Masáare Maaja ya Yéesu kwa vaantʉ voosi, noo kʉsea, kwa Vayahúudi na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi (1:4; 4:24-26; 17:11-19). Ɨkɨ noo ˆchooreka aandɨka ufumo wa lʉkolo lwa Yéesu fʉʉrʉ kwa Adáamu (3:23-38). Kei, oonekya ˆvyeene Yéesu ajáa heehi na vaantʉ ˆvachwɨ́ɨwaa matɨ, baa ja Vasamaría (10:23-37) na vasaankanʼyi kóodi (5:27-32). Avanyemyáa vakɨva, na alumiriryáa vasúngaati vandoovaambirirya vakɨva (12:33; 14:13; 18:22; 19:8).

Lʉ́ka aandɨka masáare ˆyarɨ foo ˆmeene yoonekya Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ, nɨ sa vaantʉ voosi. Na ivi vyoónekanaa sa ˆvyeene aandɨka masáare ˆyarɨ foo ˆmeene yasiina kwa vaandiki vɨɨngɨ va Masáare Maaja, noo kʉsea, Matáayo, Maáriki na Yooháani. Masáare aya nɨ, mʉʉntʉ muki mʉhéngeeti ˆamʉhaka Yéesu makuta (7:36-50), lusímo lwa Mʉsamaría mʉʉja (10:30-37), lusímo lwa taáta ˆajáa na mbavariri kwa mwaana waachwe ˆarɨmɨra (15:11-32), lusímo lwa musúngaati na Lasáaro mʉkɨva (16:19-31) na masáare ya Sakáayo mʉsaankanʼyi kóodi (19:1-10).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Mʉlongooryo, kʉvyaalwa kwa Yéesu na usinga waachwe 1:1–2:52

Mʉrɨmo wa Yooháani Mʉbatisáaji 3:1-20

Yéesu yoobatisiwa na yooyerwa 3:21–4:13

Mʉrɨmo wa Yéesu ɨsɨ ya Galiláaya 4:14–9:50

Mʉrɨmo wa Yéesu mpɨɨndɨ ˆatamanyáa na Yerusaléemu 9:51–19:27

Mʉrɨmo wa Yéesu múujii wa Yerusaléemu 19:28–21:38

Inkwya ya Yéesu 22:1–23:56

Kʉfʉfʉka kwa Yéesu 24:1-53

1

Lʉ́ka Yoomwaandɨkɨra Toofíili Masáare ya Yéesu

1 Kwaako Toofíili kɨjeengi,

Vaantʉ ˆvarɨ foo vaandɨka masáare aya ˆyakiimana aha mɨɨtʉ. 2 Avo vaandɨka aya, ja ˆvyeene tavaɨrwa mbuwo nɨ vara ˆvoona na miiso yaavo keende aho ncholo, na vara ˆvajáa vatʉmami va Masáare Maaja. 3 Naanɨ, ˆnkayasimbʉle neeja aya masáare keende ncholo, noona nɨkwaandɨkɨre neejaneeja weewe Toofíili kɨjeengi ˆnɨkʉnyémyaa. 4 Jeyyo taanga ʉrɨ kɨkomi cha masáare yoosi ˆʉvariyʉrɨrwa.

Ʉláali na Mʉtwe wa Kʉvyaalwa kwa Yooháani Mʉbatisáaji

5 Mpɨɨndɨ ja Heróode Mʉkʉ́ʉ́lʉ mʉtemi wa Yudéea, kʉjáa kwatɨɨte mweeneɨsɨ wa Ijʉva ʉmwɨ ˆasewáa Sakaría. Ʉhʉ Sakaría nɨ wa mpuka ya veeneɨsɨ va Ijʉva va Abíya ajáa. Muki waachwe noo Elisabéeti asewáa. Na yeeye woosi nɨ wa ufumo wa lʉkolo lwa Harúuni ajáa. 6 Vala Sakaría na Elisabéeti nɨ vawoloki vajáa mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Voovo vatuubáa miiro yoosi ya Ijʉva na ndairiri jaachwe baa mangʼuulo tʉkʉ. 7 Maa kaa, voovo vajáa vasiina vaana tʉkʉ, Elisabéeti nɨ muumba ajáa na voosi vajáa vavɨ́ɨre magarugeeda.

8 Haaha sikʉ ɨmwɨ, Sakaría atʉmamáa mʉrɨmo wa veeneɨsɨ va Ijʉva mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Mpɨɨndɨ ijo nɨ nkalo ya mpuka yaachwe kʉtʉmama Kaayii Njija ya Ijʉva ɨjáa. 9 Sakaría ajáa asáawɨɨrwe ko vaɨrwa mbare ɨɨngɨre na Kaayii Njija ya Ijʉva noo kookuusya ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa, ja viintʉ tʉʉva ja veeneɨsɨ va Ijʉva ˆjijáa jasea. 10 Na mpɨɨndɨ Sakaría ˆakuusyáa ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa ʉko, mpuka ya vaantʉ ɨjáa yiijíingire kʉra waámii yoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ.

11 Aho, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkamʉfʉmɨra Sakaría, ʉkɨɨma ivaru ra kʉlʉme ra masabáahʉ yo kuusirirya ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa. 12 Sakaría ˆakamoone ʉra murimʉ mʉʉja, mʉtɨma waachwe ʉkafɨrɨra na akoofa maatʉkʉ vii. 13 Maa kaa, murimʉ mʉʉja ʉkamʉsea, “Sakaría, koofa tʉkʉ! Mʉlʉʉngʉ atéɨɨre kʉloomba kwaako. Muki waako Elisabéeti kʉvyaarɨra arɨ mwaana mʉlʉme. Irina raachwe ʉmʉkemere Yooháani. 14 Weewe kʉvyeenda ʉrɨ, na kʉva ʉrɨ na cheerʉ. Baa vaantʉ ˆvarɨ foo vaa varɨ siriri sikʉ yo vyaalwa kwaachwe. 15 Sa yeeye kʉva arɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ mbere ya Ijʉva, sɨ akanywíire diváai au kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨréevyaa vii kaa tʉkʉ. Yeeye kʉmʉhokera arɨ Mʉtɨma Mʉʉja keende indii ya íyo waavo. 16 Vahɨndʉla arɨ Viisiraéeli ˆvarɨ foo na kwa Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waavo. 17 Ʉwo, longoola arɨ mbere ya Ijʉva, kwa ngururu na mʉtɨma wa Elía. Vahɨndʉla arɨ vala baaba na kwa vaana vaavo. Jeyyo, vahɨndʉla arɨ vara ˆvasiina matu na kʉrɨ tooti ya ʉwoloki na kuviimya arɨ neeja kʉmʉhokera Ijʉva.”

18 Aho, Sakaría akuuyurya ʉwo murimʉ mʉʉja, “Nɨɨnɨ nadálahɨɨre, baa mʉdala waanɨ woosi adálahɨɨre. Joolɨ ndɨrɨ taanga isáare ɨrɨ nɨ ra kɨmáárɨ?” 19 Aho, maa murimʉ mʉʉja ʉkamuwyɨɨra woosea, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ Gaburiéeli, nɨɨ́maa mbere ya Mʉlʉʉngʉ, na yeeye aantúmire nɨkʉwyɨɨre aya masáare maaja. 20 Haaha sa viintʉ sɨ urúmire aya ˆnakuwyɨ́ɨrɨɨre, dunga ʉrɨ mʉlomo fʉʉrʉ sikʉ ɨra mwaana ˆarɨ vyaalwa. Kɨkomi masáare yaanɨ kiimikiririwa yarɨ mpɨɨndɨ ˆjiri fika!”

21 Mpɨɨndɨ ijo, vaantʉ vamʉwoojeráa Sakaría kʉra waámii kʉnʉ vahwáalɨɨre, sa ajáa achérevire kufuma Kaayii Njija. 22 ˆAkafume, akava sɨ yoodaha kʉlʉʉsɨka novo tʉkʉ. Aho vakataanga ɨɨ́ne njori mʉra Kaayii Njija, sa nɨ avalaɨráa na mɨkono vii, sɨ yoodaha lʉʉsɨka tʉkʉ.

23 Mpɨɨndɨ jaachwe jo tʉmama Kaayii Njija ˆjikasire, maa akahɨndʉka na kaayii. 24 Sikʉ ingaɨ vii ˆjikalooke, Elisabéeti muki waachwe akava mawʉlʉ maruto, akiivisa kaayii kwaachwe kwa myeeri ɨsaano kʉnʉ yoosea, 25 “Ijʉva noo ˆmweene aantʉ́mamɨɨre ɨkɨ, yeeye aanaanga sikʉ jira sa aanséyyiirye soni yo dɨɨra kʉva na vaana mbere ja vaantʉ.”

Ʉláali na Mʉtwe wa Kʉvyaalwa kwa Yéesu

26 ˆɄkafike mweeri wa sasatʉ keende Elisabéeti ˆakave muruto, Mʉlʉʉngʉ akatʉma murimʉ mʉʉja Gaburiéeli ʉtamanye fʉʉrʉ ituri ra Nasaréeti ˆrɨrɨ ɨsɨ ya Galiláaya. 27 Ʉko, ʉkatamanya fʉʉrʉ kwa muhíínja ʉmwɨ ˆajáa mʉnjalʉ. Ʉhʉ ajáa atʉmɨrwa nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Yooséefu wa lʉkolo lwa mʉtemi Daúdi. Na irina ra ʉwo muhíínja noo Maríia asewáa. 28 Murimʉ mʉʉja ˆʉkafike kwa Maríia, maa ʉkamʉsea, “Lʉmbɨ niijo weewe ˆʉheewa nduwo, Ijʉva nɨ na weewe arɨ!”

29 Maríia ˆakateere jeyyo, akahwaalala maatʉkʉ vii, akiiyurya yoosea, “Ɨhɨ lʉmbɨ nɨ ya che?” 30 Aho, maa murimʉ mʉʉja ʉkamʉsea, “Maríia, koofa tʉkʉ! Wapátire wʉʉja miiswii ya Mʉlʉʉngʉ. 31 Teera! Kʉva ʉrɨ muruto, na kʉva ʉrɨ na mwaana mʉlʉme. Irina raachwe mʉkemera ʉrɨ Yéesu. 32 Yeeye kʉva arɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ, na kaanɨrɨrwa eende Mwaana wa ˆArɨ Mweerimweeri. Ijʉva Mʉlʉʉngʉ kʉmʉheera arɨ ichuumbi ra kɨtemi ra baaba waavo Daúdi. 33 Kwɨɨmɨrɨra arɨ kaaya ya Yaakúupu kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, na Ʉtemi waachwe kʉva ʉrɨ usiina ʉhero.”

34 Maríia akuuyurya ʉra murimʉ mʉʉja, “Ɨrɨ isáare joolɨ rɨrɨ dahɨka, na nɨɨnɨ nkaarɨ sɨ nɨnaseesererwa nɨ mʉʉntʉ mʉlʉme?” 35 Aho, murimʉ mʉʉja ʉkamʉsea, “Mʉtɨma Mʉʉja kʉʉjɨra arɨ, na ngururu ja ˆArɨ Mweerimweeri kʉkʉnɨkɨrɨra jiri. Sa mwaana ˆarɨ vyaalwa, kʉva arɨ mʉʉja na kaanɨrɨrwa eende Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. 36 Laanga, baa mʉndʉʉ waako Elisabéeti atɨɨte uruto wa mwaana mʉlʉme mpɨɨndɨ iji ja ʉdala waachwe. Ʉra ˆvamwaanɨrɨráa muumba, ʉhʉ nɨ mweeri wa sasatʉ wa uruto waachwe. 37 Sa kwa Mʉlʉʉngʉ kisiina sɨ ˆkɨdáhɨkaa tʉkʉ!” 38 Aho, Maríia akasea, “Laanga, nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉtʉmami wa Ijʉva, vive kwaanɨ ja ˆvyeene ulúusire.” Aho, maa re ʉra murimʉ mʉʉja ʉkalooka.

Maríia Yoodoma noo Muluumbya Elisabéeti

39 Sikʉ ingaɨ vii ˆjikalooke, Maríia akakwaata njɨra, akafweenga na múuji ʉmwɨ ˆʉrɨ ɨsɨ ya viduunda vya Yʉ́ʉda. 40 Ʉko akɨɨngɨra kaayii kwa Sakaría, akamuluumbya Elisabéeti. 41 Elisabéeti ˆakateere lʉmbɨ ya Maríia, mwaana ˆarɨ indii yaachwe akabwɨɨta. Aho, ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja jikamʉʉjɨra Elisabéeti. 42 Akalʉʉsa na ngururu yoosea, “Weewe watalariwa kʉlookya vaantʉ vaki voosi, na mʉvyaalwa wa ɨnda yaako atalariwa. 43 Nɨɨnɨ ndɨrɨ ani mpaka íyo wa Mweenevyoosi waanɨ ʉʉje noo kʉʉnaanga? 44 Laanga, ˆnkateere vii lʉmbɨ yaako, mwaana indii yaanɨ, afɨ́rɨɨre na cheerʉ. 45 Ʉtalariwa weewe, sa uruma Ijʉva tʉmama arɨ yara ˆakuwyɨɨra.”

Lwɨɨ́mbo lo Mʉdʉʉmba Ijʉva lwa Maríia

46 Aho, maa Maríia akasea,

“Mʉtɨma waanɨ wamʉbwéeyyiryaa Ijʉva nkongojima,

47 kei mʉtɨma waanɨ wavyeéndire,

kwa Mʉlʉʉngʉ Mʉlamuriri waanɨ,

48 sa akwɨɨ́ne kʉsova ngururu kwa mʉtʉmami waachwe.

Kɨkomi, kwaandɨra haaha, nkolo joosi ja weerʉ kʉʉnyanɨrɨra veende natalariwa,

49 sa Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu,

aantʉ́mamɨɨre masáare makʉʉlʉ.

Irina raachwe nɨ riija.

50 Kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwaachwe kwatámanyaa na kwa vaantʉ ˆvamʉnyémyaa,

kufuma mbyaala ɨmwɨ fʉʉrʉ yɨɨngɨ.

51 Yeeye atʉ́mamire masáare makʉʉlʉ kwa mʉkono waachwe,

avapásirepasire vara ˆviívaa kɨpeembe mitimii yaavo.

52 Avakíimiirye vakʉ́ʉ́lʉ fuma machuumbii yaavo ya kɨtemi,

na vara ˆvarɨ ɨsɨ aviínwɨɨre.

53 Vara ˆvarɨ na njala aviikutya viintʉ ˆvyabooha,

maa kaa, vasúngaati avakibirya na mɨkono mɨtʉhʉ.

54 Amwaámbiriirye Isiraéeli mʉtʉmami waachwe,

kʉkʉmbʉkɨra kʉlaha kwaachwe kʉvalaanga arɨ na riiso ra wʉʉja,

55 ja ˆvyeene avalaha vala baaba wiitʉ,

Aburaháamu na mbyaala yaachwe kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.”

56 Ʉko Maríia akiikala na Elisabéeti ja myeeri ɨtatʉ jei, maa de akahɨndʉka na kaayii kwaachwe.

Kʉvyaalwa kwa Yooháani Mʉbatisáaji

57 Mpɨɨndɨ jo kiichʉngʉla Elisabéeti ˆjikafike, akiichʉngʉla mwaana mʉlʉme. 58 Vakaaya na vandʉʉ vaachwe ˆvakateere ˆvyeene Ijʉva amʉláangire na riiso ra wʉʉja mʉnʉmʉʉnʉ, vakava voovyeenda hamwɨ ne.

59 Sikʉ ya naanɨ keende mwaana ˆavyaalwa ˆɨkafike, vakʉʉja noo mʉtwaala mwaana na kɨbawii.✡ Vakasaaka vamʉkemere ʉra mwaana Sakaría irina ra taáta waavo. 60 Maa kaa, íyo waavo akasiita yoosea, “Tʉkʉ! Irina ˆarɨ kaanɨrɨrwa nɨ Yooháani.”

61 Novo vakamʉsea, “Amwɨ lʉkolwii lwaanyu kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ nɨ irina ja ɨro tʉkʉ?” 62 Aho, maa kei vakamuurya taáta waavo ko moonekya na mɨkono sa vataange nɨ irina che ˆarɨ mʉkemera. 63 Sa jeyyo, Sakaría akaloomba kabambari ko kaandɨkɨra, maa akaandɨka jei, “Irina raachwe noo Yooháani.” Aho, maa vaantʉ voosi vakahwaalala. 64 Hahara, lurimi lwaachwe lʉkachʉngʉlʉka, akaanda lʉʉsɨka yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ.

65 Vakaaya voosi va Sakaría vakakwaatwa nɨ woowa. Masáare aya yakeenera ɨsɨ yoosi ya viduunda vya Yudéea. 66 Vaantʉ voosi ˆvateera aya masáare, vakahwaalala na vakatuuba kwiiririkana mitimii yaavo kʉnʉ vookiisea, “Ʉhʉ musinga nɨ arɨ joolɨ arɨ kʉva?” Viiririkanáa jeyyo, sa vajáa vataanga mʉkono wa Ijʉva nɨ ne ʉjáa.

Lwɨɨ́mbo lwa Sakaría

67 Aho, Sakaría taáta waala ʉra musinga akapata ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja, akaanda lʉʉsa ʉláali na mʉtwe yoosea,

68 “Adʉʉmbwe Ijʉva Mʉlʉʉngʉ wa Isiraéeli,

sa uújire vaambirirya no vanunuula vaantʉ vaachwe.

69 Atʉhɨ́ɨre Mʉlamuriri ˆarɨ na ngururu,

kufuma ichina ra Daúdi mʉtʉmami waachwe,

70 ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ alʉʉsa ko tweera valáali na mʉtwe vaachwe keende aho kalɨ,

71 kʉtʉlamurirya iise fuma mɨkonwii ya vavɨ viitʉ,

na kufuma mɨkonwii ya voosi ˆvatʉsʉʉla.

72 Abwéeyyiirye jei koonekya riiso ra wʉʉja kwa vala baaba wiitʉ,

ko kʉmbʉkɨra mʉháko waachwe mʉʉja.

73 Mʉhákwii ʉwo, amʉlaha Aburaháamu baaba wiitʉ,

74 kʉtʉlamurirya arɨ fuma mɨkonwii ya vavɨ viitʉ,

haaha tʉmʉtʉmamɨre yeeye baa woowa tʉkʉ,

75 kwa wʉʉja na ʉwoloki mbere yaachwe,

sikʉ joosi ja nkaasʉ jiitʉ.

76 Naawe mwaana waanɨ, kaanɨrɨrwa weende mʉláali na mʉtwe wa ˆArɨ Mweerimweeri,

sa mʉlongorera ʉrɨ Ijʉva,

ʉmʉwólorire njɨra yaachwe,

77 na vawyɨɨra ʉrɨ vaantʉ vaachwe mɨryʉʉngʉ ya kʉlamuririwa kwaavo,

ko sewa ʉvɨ waavo wasírire.

78 Kwa njɨra ya kʉlaanga kwaachwe na riiso ra wʉʉja kʉkʉʉlʉ,

kɨweerʉ chaachwe kʉtʉʉjɨra kɨrɨ fuma mweeri,

79 sa kɨvamʉrɨkɨre voosi vara ˆviíkalaa kilwiiryii cha murimírimii wa inkwya,

na kɨlongoole majeo yiitʉ na njirii ya mwiikalo mʉʉja.”

80 Yooháani akʉla, akatuuba kʉva na ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja. Akɨɨta kiikala ɨsɨ ya ibaláángʉ, mpaka sikʉ ˆaanda mʉrɨmo mbere ja vaantʉ va Isiraéeli.

2

Kʉvyaalwa kwa Yéesu

(Matáayo 1:18-25)

1 Sikʉ ijo, Kaisáari Agúusto mʉtawáala wa weerʉ ya Róoma, ajáa alairirya vaantʉ voosi va ɨsɨ ja ʉtemi waachwe vavalwe. 2 Kʉvalwa ʉkʉ noo kʉjáa kwa ncholo mpɨɨndɨ Kireníio ˆajáa gávana wa ɨsɨ ya Síria. 3 Sa jeyyo, vaantʉ voosi vajáa vadoma noo valwa, kɨra mʉʉntʉ múujii kʉʉntʉ lʉkolo lwaachwe ˆlwafuma.

4 Na sa viintʉ Yooséefu ajáa nɨ wa ichina ra Daúdi, ne akaambʉka fuma múujii wa Nasaréeti, ˆʉrɨ ɨsɨ ya Galiláaya, fʉʉrʉ múuji ˆʉséwaa Betelehéemu, ˆʉrɨ ɨsɨ ya Yudéea. 5 Ne ajáa atamanya na ʉko noo valwa hamwɨ na Maríia muhíínja ˆajáa amʉtʉmɨra. Mpɨɨndɨ ijo, Maríia nɨ mawʉlʉ maruto ajáa.

6 Na mpɨɨndɨ ˆvajáa ʉko Betelehéemu, sikʉ ja Maríia jo kiichʉngʉla jikava jafíkire. 7 Maríia akiichʉngʉla mwaana wa ndaambere wa kɨɨntʉ kɨlʉme. Akamʉkʉnɨkɨrɨra na ɨngo ja kisinga, maa akamʉlaarya mʉlaambwii wo riishirya ngʼoombe, sa vajáa vasóvire nkalo nyuumbii ya vayeni.

Varíisi na Mirimʉ Miija

8 Haaha, heehi na aho kʉʉntʉ ˆvajáa uchikʉ ʉwo, kʉjáa kwatɨɨte varíisi ˆvalaangiriryáa makukikuki ya muundi na mburi ʉko mawundii mpɨɨndɨ ja uchikʉ. 9 Koonka, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkavafʉmɨra, kɨweerʉ cha nkongojima ya Ijʉva kɨkavarɨɨngɨrɨra mavaru yoosi. Aho, vakoofa mpaka vakoololokera. 10 Maa kaa, murimʉ mʉʉja ʉkavasea, “Koofi tʉkʉ! Laangi, navarétɨɨre masáare maaja ˆyarɨ kʉva cheerʉ kɨkʉʉlʉ kwa vaantʉ voosi. 11 Sa isikʉ aha múujii wa mʉtemi Daúdi, avyɨ́ɨrwe Mʉlamuriri, noo Masía na Mweenevyoosi. 12 Na ɨhɨ noo isháara ˆɨrɨ bweeyya mʉmʉtaange: La, kʉmʉshaana mʉrɨ mwaana awɨ́ɨkɨɨrwe ɨngo ja kisinga, aláariiwe mʉlaambwii wo riishirya ngʼoombe.”

13 Koonka, mpuka nkʉʉlʉ ya mirimʉ miija ya kurumwii ɨkasaangɨra na ʉra murimʉ mʉʉja, ɨkaanda mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ yoosea,

14 “Nkongojima kwa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Mweerimweeri,

na kʉrɨ weerʉ kʉve na mwiikalo mʉʉja kwa vaantʉ ˆaveenda!”

15 Mirimʉ miija ˆɨkahɨndʉke na kurumwii, maa vara varíisi vakiiwyɨɨra voovo kwa voovo, “Arumi, hendi na Betelehéemu tʉkoone ɨkɨ ˆchafʉ́mɨɨre Ijʉva ˆatʉláɨɨre.”

16 Jeyyo, vakatamanya chaangʉ na Betelehéemu. Kʉra vakamʉshaana Maríia na Yooséefu na mwaana aláariiwe mʉlaambwii. 17 ˆVakamoone mwaana, maa vakalʉʉsa masáare ˆmeene vajáa vawyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ murimʉ mʉʉja ya ʉwo mwaana kwa vaantʉ. 18 Na voosi ˆvajáa vateera ayo, vakahwaalala kwa ayo masáare ˆvajáa vawyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ avo varíisi. 19 Maa kaa, Maríia akayakwaatya na andookiiririkana ayo masáare yoosi mutimii waachwe. 20 Vara varíisi vakahɨndʉka kʉnʉ voomʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima, sa ayo masáare yoosi ˆvajáa vatéɨɨre na ˆvajáa vɨɨ́ne fuma kwa mirimʉ miija.

21 Sikʉ inaanɨ ˆjikafike, vakamuwyiirya kɨbawii mwaana na vakamʉheera irina Yéesu. Ɨrɨ irina noo rɨra ˆajáa aheewa nɨ murimʉ mʉʉja de íyo waavo ave muruto.

Yéesu Yootwaalwa na Kaayii Njija ya Ijʉva

22 Sikʉ jo kiijirʉla vala Yooséefu na Maríia ja ˆvyeene Miiro ya Mʉ́sa ✡ yalairirya, jikafika. Vakamʉtwaala mwaana na Yerusaléemu sa vamʉvɨɨke mʉháko kwa Ijʉva, 23 ja ˆvyeene vyaandɨka Miirwii ya Ijʉva, “Kɨra mwaana wa kɨɨntʉ kɨlʉme wa ndaambere vɨɨkwa arɨ mʉháko kwa Ijʉva.”✡ 24 Kei, vajáa vadoma noo toola mpóryo ja ˆvyeene Miiro ya Ijʉva yalʉʉsa, “Mʉtoole haramu ivɨrɨ au makɨ́ɨnda yavɨrɨ ya nkúnde.”

Ʉláali na Mʉtwe wa Simeóoni

25 Haaha, aho Yerusaléemu kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Simeóoni. Ʉhʉ, nɨ mʉwoloki ajáa na amutuubáa Mʉlʉʉngʉ. Yeeye, amʉloombáa Mʉlʉʉngʉ kɨra siikʉ, na kei iilaangyáa Masía kʉʉja arɨ na tuurya arɨ mʉtɨma Isiraéeli. Simeóoni alongoolwáa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. 26 Mʉtɨma Mʉʉja ajáa amʉtʉʉnʉkʉrɨra sɨ arɨ kukwya tʉkʉ, mpaka amoone Masía wa Ijʉva. 27 Kʉnʉ yoolongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, Simeóoni ajáa atamanya na waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva. Ʉko Yooséefu na Maríia vajáa vamʉtwáarire mwaana waavo Yéesu na Kaayii Njija ja ˆvyeene Miiro yalʉʉsa. 28 Aho, Simeóoni akamʉhokera mwaana mɨkonwii yaachwe, maa akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ yoosea,

29 “Haaha ee Ijʉva Mweeneevyo weemweene, rekera mʉtʉ́mwa waako,

asuukye na wʉʉja, ja ˆvyeene ʉlʉʉsa.

30 Sa miiso yaanɨ yɨɨ́ne ʉlamuriri waako.

31 Ʉlamuriri wʉʉvɨɨka mbere ya vaantʉ voosi.

32 Ʉhʉ kʉva arɨ kɨweerʉ ˆkɨrɨ koonekya Mʉlʉʉngʉ kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi,

kei yeeye nɨ nkongojima kwa vaantʉ vaako Viisiraéeli.”

33 Masáare ˆyajáa yalúusirwe nɨ Simeóoni kʉrɨ musinga, yakavahwaalarya vala taáta na íyo waavo. 34 Aho, Simeóoni akavatalarya, maa akamʉsea Maríia, “Laanga, mwaana ʉhʉ bweeyya arɨ vaantʉ ˆvarɨ foo va Isiraéeli vawye na ˆvarɨ foo viinʉke. Yeeye kʉva arɨ isháara ˆɨrɨ siitwa. 35 Jeyyo, miiririkano ya vaantʉ ˆvarɨ foo yiivariyʉle. Naawe mweeneevyo, nyaasʉka tʉʉnga ɨrɨ mʉtɨma waako.”

Ʉláali na Mʉtwe wa Áana

36 Haaha, kʉjáa kwatɨɨte mʉláali na mʉtwe wa kɨɨntʉ kiki ˆasewáa Áana, mwaana wa Fanʉéeli wa lʉkolo lwa Ashéeri. Yeeye ajáa avɨ́ɨre ibaasʉka. Áana ajáa aloolwa na ajáa iikala na mʉlʉme waachwe kwa myaaka mufungatɨ, maa mʉlʉme waachwe akawulala. 37 Keende aho, akava mʉlala na ajáa afíkiirye myaaka makumi yanaanɨ na ɨne (84). Kwa mpɨɨndɨ joosi kʉʉntʉ ˆavijáa, nɨ Kaayii Njija uchikʉ na muusi yoomwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, no mʉloomba Mʉlʉʉngʉ, kʉnʉ iirékiirye kurya. 38 Na mpɨɨndɨ jiijo kati Simeóoni ˆalʉʉsɨkáa na Yooséefu na Maríia, Áana akʉʉja, akaanda mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na akaanda lʉʉsa masáare ya ʉwo mwaana kwa vaantʉ voosi vara ˆvawoojeráa kununuulwa kwa Yerusaléemu.

Yooséefu na Maríia Voohɨndʉka na Nasaréeti

39 Yooséefu na Maríia ˆvakamarikirye masáare yoosi ˆyasaakwa nɨ Miiro ya Ijʉva, maa vakahɨndʉka na ɨsɨ ya Galiláaya fʉʉrʉ meevo múujii wa Nasaréeti. 40 Musinga ne akakʉla, akava na ngururu, akakɨɨngɨka tooti na nduwo ya Mʉlʉʉngʉ nɨ na yeeye ɨjáa.

Yéesu Kaayii Njija ya Ijʉva

41 Kɨra mwaaka, Yooséefu na Maríia vadomáa na Yerusaléemu na ngovii ya Paásika. 42 Yéesu ˆakafikye myaaka ikimi na ɨvɨrɨ, vakaambʉkanʼya ne na ngovii ja ˆvyeene viijʉvɨra. 43 Ngovi ya Paásika ˆɨkasire, maa Yooséefu na Maríia vakakwaata njɨra voohɨndʉka na kaayii, Yéesu akachaala Yerusaléemu baa voovo taanga tʉkʉ. 44 Maa kaa, sa viintʉ voovo viiseáa Yéesu amwaarɨ aho ikukikukii, vakayeenda lʉyeendo lwa sikʉ ɨmwɨ. Aho, vakaanda kʉmʉsaakɨra kwa vandʉʉ vaavo na kwa vijeengi vyaavo.

45 ˆVakamʉsove, vakalamʉla vahɨndʉke na Yerusaléemu kʉnʉ voomʉsaakɨra. 46 Sikʉ itatʉ ˆjikalooke, vakamʉshaana Kaayii Njija, kʉnʉ iíkyɨɨre katɨ na katɨ ya vakiindya va Miiro yoovateerera na yoovuurya viintʉ ˆvalʉʉsáa. 47 Vaantʉ voosi ˆvateeráa ˆvyeene Yéesu uuyiryáa na mʉryʉʉngʉ ˆajáa nowo, vakahwaalala.

48 Yooséefu na Maríia ˆvakamoone, maa vakahwaalala. Íyo waavo akamʉsea, “Mwanawaanɨ, sa che kʉtʉbweeyyirya jei? Laanga, nɨɨnɨ na taáta waanyu tatʉ́rɨkɨɨre maatʉkʉ vii tookʉsaakɨra.”

49 Yeeye akavasea, “Sa che mwakʉnsaakɨra? Sɨ mootaanga nasaakwa mbeere nyuumbii ya Taáta tʉkʉ wʉʉ?” 50 Maa kaa, sɨ vataanga ˆcheene avawyɨɨráa tʉkʉ.

51 Aho, akahɨndʉkanʼya novo na Nasaréeti na akava matu sikʉ joosi. Maa kaa, íyo waavo akayakwaatya ayo yoosi mutimii waachwe. 52 Yéesu akatuuba kʉla na akava na tooti, kʉnʉ yoomweerya mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ na vaantʉ.

3

Yooháani Mʉbatisáaji Yoomwiimirya Njɨra Yéesu

(Matáayo 3:1-12; Maáriki 1:1-8; Yooháani 1:19-28)

1 Haaha, ʉjáa wafíkire mwaaka wa ikimi na ɨsaano (15) wa ʉtemi wa Kaisáari Tiberío. Mpɨɨndɨ ijo, Poontío Piláato noo ajáa gávana wa ɨsɨ ya Yudéea, Heróode Antípaasi noo ɨɨmɨrɨráa ɨsɨ ya Galiláaya na Filíipi mwaanaavo na Heróode noo ɨɨmɨrɨráa ɨsɨ ya Ituréa na ɨsɨ ya Tirakoníiti na Lisanía noo ɨɨmɨrɨráa ɨsɨ ya Abiléene. 2 Kei mpɨɨndɨ ijo, Anáasi na Kayáafa noo vajáa veeneɨsɨ vakʉʉlʉ. Isáare ra Mʉlʉʉngʉ rɨkamʉʉjɨra Yooháani mwaana wa Sakaría ʉko ɨsɨ ya ibaláángwii. 3 Yooháani adomáa na nkaande joosi ja lʉʉjɨ lwa Yorodáani, yoovariyʉla ʉbatíiso wa vaantʉ kʉvalandʉka fuma uvii waavo, sa Mʉlʉʉngʉ asee, ʉvɨ waavo wasírire. 4 Ja ˆvyeene Ijʉva alʉʉsa kɨtáabwii cha Isáaya mʉláali na mʉtwe waachwe,

“Mʉʉntʉ yookaanɨrɨra vikʉlʉkʉʉlʉ ɨsɨ ya ibaláángwii,

‘Imyi neeja njɨra sa Ijʉva.

Wololi njɨra ˆngʼeene arɨ tweera.

5 Kɨra nkuruwo fʉkɨrwa ɨrɨ,

kɨra lʉʉlʉ na kiduunda yaaniririwa viri.

Njɨra ˆjawoda wololwa jiri,

na jira ˆjabonkoka yaaniririwa jiri.

6 Na vaantʉ voosi koona varɨ

ʉlamuriri wa Mʉlʉʉngʉ.’ ”✡

7 Haaha vaantʉ ˆvarɨ foo vʉʉjáa na kʉrɨ Yooháani sa avabatise. Yooháani avawyɨɨráa yoosea, “Eri, nyuunyu mbyaala ya nyororooda! Nɨ ani ˆavalúmire kutu mʉtɨɨje nkalari ya Mʉlʉʉngʉ ˆyookʉʉja? 8 Tʉmami mɨrɨmo ˆɨrɨ koonekya kɨkomi mwaválandukire fuma uvii waanyu. Reki kwiiririkana mitimii yaanyu, ‘Aburaháamu nɨ taáta wiitʉ!’ Nɨ kʉvawyɨɨra niise, Mʉlʉʉngʉ ifaanaa avalandʉle mawye aya yave vaana va Aburaháamu! 9 Baa haaha, chaarya chavíikirwe miririi ya kɨra mʉtɨ. Kɨra mʉtɨ sɨ ˆʉtʉ́ʉngaa ndɨɨwa ˆjabooha, temwa ʉrɨ na fweitɨrwa ʉrɨ iviivii ra mooto.”

10 Aho, ɨra mpuka ya vaantʉ ɨkamuurya, “Haaha nɨ che tʉrɨ bweeyya?” 11 Yooháani akavasea, “ˆArɨ na nkáancho ivɨrɨ, amʉheere ɨmwɨ ʉra ˆasiina, na ʉra ˆarɨ na chóorya abweeyye viivyo.”

12 Vasaankanʼyi kóodi novo vakʉʉja sa vabatisiwe, maa vakamuurya Yooháani, “Mukiindya na suusu tasaakwa tʉbweeyye joolɨ?” 13 Ne akavasea, “Karɨ mʉsʉ́mʉlaa kʉlookya vira ˆvyeene Miiro yaruma tʉkʉ.”

14 Valwi nkoondo novo vakamuurya voosea, “Ha suusu nɨ che tʉrɨ bweeyya?” Yooháani akavasea, “Karɨ muvúulaa mʉʉntʉ viintʉ vyaachwe tʉkʉ, na karɨ mʉkóovereryaa sa mʉpate mpía ja mʉhonyo tʉkʉ, maa kaa, ikinkimi na mɨsáala yaanyu.”

15 Vaantʉ vara ˆvaawoojera kʉʉja kwa Masía mpɨɨndɨ ijo, voosi viiseáa mitimii yaavo ifaanaa ɨkava Yooháani noo Masía. 16 Aho, maa Yooháani akavasea vaantʉ voosi, “Nɨɨnɨ vabatisa niise na maaji. Maa kaa, amwaarɨ yookʉʉja nyuma yaanɨ ˆarɨ na ngururu kʉlookya nɨɨnɨ, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ daha baa tʉmama mʉrɨmo wa mʉtʉ́mwa, wo reherya nkova ja mirunkumo yaachwe tʉkʉ. Yeeye vabatisa arɨ na Mʉtɨma Mʉʉja na mooto. 17 Saama yaachwe yo keerera akwáatire mɨkonwii yaachwe. Iímire neeja kʉfyaahɨra lʉʉha lwaachwe, ajiinge ngáano kyoomii maa kaa, mukúúnku achɨmɨke mootwii sɨ ˆurímaa.” 18 Kwa masáare ayo na yɨɨngɨ ˆyarɨ foo, Yooháani avalʉmáa kutu vaantʉ, mpɨɨndɨ ˆavavariyʉrɨráa Masáare Maaja.

19 Maa kaa, Yooháani ˆakamʉdalavye mʉtemi Heróode Antípaasi sa viintʉ ˆajáa amʉsʉmʉla Herodía muki wa mwaanaavo, na sa mavɨ yɨɨngɨ ˆatʉmamáa, 20 Heróode akoongererya ʉvɨ wɨɨngɨ ko muchuunga mʉnyololwii Yooháani.

Yéesu Yoobatisiwa

(Matáayo 3:13-17; Maáriki 1:9-11)

21 Sikʉ ɨmwɨ mpɨɨndɨ Yooháani ˆajáa akaarɨ yeekerwa, vaantʉ voosi ˆvakahʉmʉle batisiwa, Yéesu ne akabatisiwa. Mpɨɨndɨ Yéesu ˆaloombáa, kurumu kʉkaatʉka dwee. 22 Mʉtɨma Mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ akakiima mweeri yaachwe arɨ ja nkúnde. Aho, sawúti ɨkafuma kurumwii, yoosea, “Weewe ʉrɨ Mwaana waanɨ. Nakweenda, neeriwa mʉtɨma mʉnʉmʉʉnʉ nɨ weewe.”

Lʉkolo lwa Yéesu

(Matáayo 1:1-17)

23 Yéesu ajáa afíkiirye myaaka makumi yatatʉ (30) de akaanda mʉrɨmo waachwe. Na vaantʉ viiririkanáa yeeye nɨ mwaana wa Yooséefu.

Yooséefu nɨ mwaana wa Éeli ajáa.

24 Éeli nɨ mwaana wa Matáati ajáa.

Matáati nɨ mwaana wa Láawi ajáa.

Láawi nɨ mwaana wa Méliki ajáa.

Méliki nɨ mwaana wa Yanái ajáa.

Yanái nɨ mwaana wa Yooséefu ajáa.

25 Yooséefu nɨ mwaana wa Matatía ajáa.

Matatía nɨ mwaana wa Amóosi ajáa.

Amóosi nɨ mwaana wa Nahúumu ajáa.

Nahúumu nɨ mwaana wa Ésili ajáa.

Ésili nɨ mwaana wa Nagáai ajáa.

26 Nagáai nɨ mwaana wa Máati ajáa.

Máati nɨ mwaana wa Matatía ajáa.

Matatía nɨ mwaana wa Semeíini ajáa.

Semeíini nɨ mwaana wa Yoséeki ajáa.

Yoséeki nɨ mwaana wa Yóoda ajáa.

27 Yóoda nɨ mwaana wa Yoanáani ajáa.

Yoanáani nɨ mwaana wa Réesa ajáa.

Réesa nɨ mwaana wa Serubabéeli ajáa.

Serubabéeli nɨ mwaana wa Searitiéeli ajáa.

Searitiéeli nɨ mwaana wa Néeri ajáa.

28 Néeri nɨ mwaana wa Méliki ajáa.

Méliki nɨ mwaana wa Áadi ajáa.

Áadi nɨ mwaana wa Kosáamu ajáa.

Kosáamu nɨ mwaana wa Elimadáamu ajáa.

Elimadáamu nɨ mwaana wa Éeri ajáa.

29 Éeri nɨ mwaana wa Yooshʉ́a ajáa.

Yooshʉ́a nɨ mwaana wa Elieséeri ajáa.

Elieséeri nɨ mwaana wa Yoríimu ajáa.

Yoríimu nɨ mwaana wa Matáati ajáa.

Matáati nɨ mwaana wa Láawi ajáa.

30 Láawi nɨ mwaana wa Simeóoni ajáa.

Simeóoni nɨ mwaana wa Yʉ́ʉda ajáa.

Yʉ́ʉda nɨ mwaana wa Yooséefu ajáa.

Yooséefu nɨ mwaana wa Yonáamu ajáa.

Yonáamu nɨ mwaana wa Eliakíimu ajáa.

31 Eliakíimu nɨ mwaana wa Meléa ajáa.

Meléa nɨ mwaana wa Méena ajáa.

Méena nɨ mwaana wa Matáasa ajáa.

Matáasa nɨ mwaana wa Nasáani ajáa.

Nasáani nɨ mwaana wa Daúdi ajáa.

32 Daúdi nɨ mwaana wa Yéese ajáa.

Yéese nɨ mwaana wa Obéedi ajáa.

Obéedi nɨ mwaana wa Boáasi ajáa.

Boáasi nɨ mwaana wa Salimóoni ajáa.

Salimóoni nɨ mwaana wa Nashóoni ajáa.

33 Nashóoni nɨ mwaana wa Aminadáabu ajáa.

Aminadáabu nɨ mwaana wa Adimíini ajáa.

Adimíini nɨ mwaana wa Aráamu ajáa.

Aráamu nɨ mwaana wa Hesiróoni ajáa.

Hesiróoni nɨ mwaana wa Peréesi ajáa.

Peréesi nɨ mwaana wa Yʉ́ʉda ajáa.

34 Yʉ́ʉda nɨ mwaana wa Yaakúupu ajáa.

Yaakúupu nɨ mwaana wa Isaka ajáa.

Isaka nɨ mwaana wa Aburaháamu ajáa.

Aburaháamu nɨ mwaana wa Téera ajáa.

Téera nɨ mwaana wa Nahóori ajáa.

35 Nahóori nɨ mwaana wa Serúugi ajáa.

Serúugi nɨ mwaana wa Réeu ajáa.

Réeu nɨ mwaana wa Peléegi ajáa.

Peléegi nɨ mwaana wa Ebéeri ajáa.

Ebéeri nɨ mwaana wa Sáala ajáa.

36 Sáala nɨ mwaana wa Kenáani ajáa.

Kenáani nɨ mwaana wa Arɨfakisáadi ajáa.

Arɨfakisáadi nɨ mwaana wa Shéemu ajáa.

Shéemu nɨ mwaana wa Nʉ́hʉ ajáa.

Nʉ́hʉ nɨ mwaana wa Lámeki ajáa.

37 Lámeki nɨ mwaana wa Mesuséela ajáa.

Mesuséela nɨ mwaana wa Enóoki ajáa.

Enóoki nɨ mwaana wa Jeráadi ajáa.

Jeráadi nɨ mwaana wa Mahalaléeli ajáa.

Mahalaléeli nɨ mwaana wa Kenáani ajáa.

38 Kenáani nɨ mwaana wa Enóoshi ajáa.

Enóoshi nɨ mwaana wa Séeti ajáa.

Séeti nɨ mwaana wa Adáamu ajáa,

na Adáamu nɨ mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ajáa.

4

Yéesu Yooyerwa nɨ Irimʉ

(Matáayo 4:1-11; Maáriki 1:12-13)

1 Yéesu kʉnʉ ahókɨɨre Mʉtɨma Mʉʉja, akahɨndʉka fuma luujii lwa Yorodáani. Mʉtɨma Mʉʉja akamʉtwaala fʉʉrʉ ɨsɨ ya ibaláángwii. 2 Ʉko Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉyera Yéesu kwa sikʉ makumi yanɨ (40). Na kwa sikʉ joosi ijo sɨ arijáa kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, aho akiiteera njala.

3 Aho, Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉsea, “Koonɨ ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, lairirya iwye ɨrɨ rɨve mʉkáate.” 4 Yéesu akuuyirya, yoosea, “Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa jei, ‘Mʉʉntʉ sɨ arɨ kʉva nkaasʉ kwa vyóorya vii tʉkʉ.’✡”

5 Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉtwaala Yéesu na haantʉ ˆhiinʉka harɨ ncholwii. Ʉko, rɨkamʉlaɨra kwa mpɨɨndɨ nduudi ntemi ja weerʉ yoosi. 6 Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkamʉsea, “Kʉheera ndɨrɨ nkongojima ya ntemi jaavo joosi na wiimiriri waavo, sa nkongojima na wiimiriri wa ntemi iji joosi naheewa nɨɨnɨ na ifaanaa nkamʉheera yoyoosi ˆnoosaaka. 7 Haaha koonɨ wuunyinamɨɨre, ivi vyoosi kʉva viri vyaako.”

8 Yéesu akuuyirya, yoosea, “Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa jei,

‘Mwiinamɨre Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako vii,

na ʉmʉtʉmamɨre yeemweene vii.’✡”

9 Rɨkamʉtwaala Yéesu fʉʉrʉ múujii wa Yerusaléemu, ncholwiinchoolwii ya mʉnáara wa Kaaya Njija ya Ijʉva, maa rɨkamʉsea, “Koonɨ weewe ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, ifweite na ɨsɨ fuma aha. 10 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

‘Mʉlʉʉngʉ tʉma arɨ mirimʉ yaachwe miija ɨkʉlamurirye,

11 yooyo kʉkwaatɨrɨra ɨrɨ mɨkonwii yaavo,

sa karɨ ijeo raako jɨ riikunguvale iwyii tʉkʉ.’✡”

12 Yéesu akuuyirya, yoosea, “Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa jei, ‘Karɨ ʉmʉyéraa Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako tʉkʉ.’✡”

13 Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ ˆrɨkahʉmʉle kʉmʉyera Yéesu kwa njɨra joosi ijo, maa rɨkamʉreka kwa mpɨɨndɨ.

Yéesu Yookaanda Mʉrɨmo Waachwe

(Matáayo 4:12-17; 13:52-58; Maáriki 1:14-15; 6:1-6)

14 Aho, Yéesu akahɨndʉka na ɨsɨ ya Galiláaya ahókɨɨre lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja. Noyo masáare yaachwe yakeenera ɨsɨ joosi ˆjarɨɨngɨrɨra. 15 Ne akiindyáa vaantʉ sinagóogii jaavo na kɨra mʉʉntʉ amʉdʉʉmbáa.

16 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu akadoma na múujii wa Nasaréeti kʉʉntʉ ˆakʉrɨra. Na sikʉ ya Sabáato akɨɨngɨra na sinagóogii ja ˆvyeene iijʉvɨra. Akɨɨma sa asome Masáare ˆYarɨ Mpeho. 17 Akaheewa kɨtáabu cha Isáaya mʉláali na mʉtwe. Akakɨfotolola na akashaana haantʉ ˆhaandɨkwa,

18 “Mʉtɨma wa Ijʉva nɨ mweeri yaanɨ ʉrɨ,

sa aampaka makuta,

nvariyʉle Masáare Maaja kwa vakɨva.

Aantʉma nɨvawyɨɨre vaantʉ ˆvarɨ mʉnyololwii,

kʉchʉngʉrɨrwa kwaavo,

vahoku koona kwaavo kei,

kʉvalamurirya vaantʉ ˆvakénderɨrwaa,

19 kei, noo vavariyʉrɨra vaantʉ mwaaka wa Ijʉva yookʉʉja noo vatalarya vaantʉ vaachwe.”✡

20 Yéesu ˆakamarikirye soma, akakɨfota kɨra kɨtáabu, akamʉheera mʉtʉmami wa sinagóogi, maa akiikala. Vaantʉ voosi ˆvajáa aho, vakamutuurirya miiso. 21 Aho, akaanda lʉʉsɨka novo akavasea, “Isikʉ, aya Masáare ˆYarɨ Mpeho ˆmʉtéɨɨre, yakíimɨɨne.”

22 Vaantʉ voosi ˆvajáa aho, vakamʉdʉʉmba kʉnʉ vahwáalɨɨre sa masáare ya nduwo ˆmeene alʉʉsáa. Viiyuryáa voosea, “Ʉhʉ sɨ arɨ mwaana wa Yooséefu tʉkʉ wʉʉ?”

23 Ne akavasea, “Namányire kuungwyɨɨra mʉrɨ mpɨ́rɨ ɨhɨ, ‘Mwaanga ihorye mweeneevyo!’ Kei kʉʉnsea mʉrɨ, ‘Masáare ˆtateera watʉmama kʉra iturii ra Kaperenáumu, yatʉmame aha iturii kʉʉntʉ ˆwakʉrɨra.’ ” 24 Kei akavasea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kusiina mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva ˆarúmwaa kaayii kwaachwe tʉkʉ.

25 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mpɨɨndɨ ja Elía mʉláali na mʉtwe, mbula ɨjáa yɨɨma kwa myaaka ɨtatʉ na myeeri mʉsasatʉ, ɨsɨ yoosi ɨkava na njala ya imalo. Mpɨɨndɨ ijo, ɨsɨ ya Isiraéeli ɨjáa yatɨɨte valala ˆvamema maatʉkʉ vii. 26 Maa kaa, Elía sɨ atʉmwa baa kwa ʉmwɨ wa valala avo tʉkʉ. Yeeye atʉmwa kwa mʉlala ʉmwɨ wa múujii wa Seréputa ˆʉrɨ ɨsɨ ya Sidóoni.✡ 27 Kei, mpɨɨndɨ ja Elíisha mʉláali na mʉtwe ɨsɨ ya Isiraéeli ɨjáa yatɨɨte vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvarɨ na ʉlóónda. Baa jeyyo, kusiina baa ʉmwɨ waavo ajirʉlwa tʉkʉ, maa kaa, Naamáani vii fuma ɨsɨ ya Síria.”✡

28 Vaantʉ voosi ˆvajáa aho sinagóogii ˆvakateere jeyyo, vakakorera nɨ nkalari. 29 Hahara, vakiinʉka, vakamufumya Yéesu na weerwii ya ituri raavo, vakamʉtwaala fʉʉrʉ nemwiinemwii ya lʉʉlʉ ˆlweene ituri raavo rɨjáa rajeengwa sa vamʉkʉndʉrɨre. 30 Maa kaa, yeeye akalooka na katɨkatɨ yaavo, akiilookera.

Yéesu Yookibirya Murimʉ Mʉvɨ

(Maáriki 1:21-28)

31 Aho, Yéesu akagirita na múujii wa Kaperenáumu ˆʉrɨ ɨsɨ ya Galiláaya. Ʉko, sikʉ ya Sabáato avakiindyáa. 32 Vaantʉ vakahwaalala ʉvariyuli waachwe, sa ʉjáa watɨɨte wiimiriri.

33 Aho sinagóogii, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆajáa na murimʉ mʉvɨ. Ʉwo mʉʉntʉ akatʉlatʉʉla isóso yoosea, 34 “Haaka! Weewe Yéesu wa Nasaréeti, che woosaaka kʉrɨ suusu? Wuújire tʉmala wʉʉ? Nakʉmányire ʉrɨ ani weewe! Weewe ʉrɨ Mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ.”

35 Yéesu akʉʉdalavya ʉra murimʉ mʉvɨ yoosea, “Kirinya sawu! Fuma kʉrɨ ʉhʉ mʉʉntʉ!” Ʉra murimʉ mʉvɨ ʉkamʉvayya ʉra mʉʉntʉ mbere yaavo baa mʉtamikya tʉkʉ.

36 Vaantʉ voosi vakahwaalariwa maatʉkʉ vii, maa vakaanda kiiyurya voovo kwa voovo voosea, “Aya nɨ masáare che? Kwa wiimiriri na ngururu yoolairirya mirimʉ mɨvɨ ifume noyo yoofuma!” 37 Jeyyo, masáare ya Yéesu yakeenera kɨra haantʉ ɨsɨ ɨra.

Yéesu Yoohorya Valwɨ́ɨrɨ ˆVarɨ Foo

(Matáayo 8:14-17; Maáriki 1:32-34)

38 Yéesu akafuma aho sinagóogii, maa akadoma fʉʉrʉ kaayii kwa Simóoni. ˆVakafike, vakamʉshaana mʉkwɨ wa Simóoni ajáa nchiirii aváirwe nɨ ndwáala, maa vakamʉloomba Yéesu amʉhorye. 39 Yéesu akamʉseeserera, maa akɨɨdalavya ɨra ndwáala. Hahara akahola ɨra ndwáala yaachwe, maa akaanda vatʉmamɨra.

40 Mpɨɨndɨ mwaasʉ ˆwakʉtʉmɨráa, vaantʉ voosi ˆvajáa na valwɨ́ɨrɨ ˆvajáa na ndwáala ˆjiísimiresimire, vakavareeta na kwa Yéesu. Akavɨɨka mɨkono yaachwe mweeri yaavo voosi na voosi vakahola. 41 Mirimʉ mɨvɨ yafumáa kwa vaantʉ ˆvarɨ foo, noyo yatʉláa isóso yoosea, “Weewe ʉrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ!” Maa kaa, Yéesu ɨɨdalavyáa ɨreke lʉʉsa isáare roroosi sa ɨjáa yamányire yeeye noo Masía.

Yéesu Yoovariyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho Míijii Yɨɨngɨ

(Maáriki 1:35-39)

42 Lomʉtóondo yaachwe ˆkʉkeere, Yéesu akatamanya na haantʉ ˆharɨ kijiraawa. Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ˆvakataange asiina, maa vakaanda mʉsaakɨra. ˆVakamoone vakaanda kʉmʉkɨtɨra sa achaale ʉko meevo. 43 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Nasaakwa nvariyʉle Masáare Maaja ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ míijii yɨɨngɨ sa ɨkɨ noo ˆcheene natʉmwa jɨ ntʉmame.”

44 Jeyyo, Yéesu akatuuba variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho masinagóogii ya Vayahúudi.

5

Yéesu Yoovaanɨrɨra Vapooji va Ncholo

(Matáayo 4:18-22; Maáriki 1:16-20)

1 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu ajáa ɨɨma mbarɨmbarɨ ya iriva ra Genesaréeti, kʉnʉ yoovariyʉla isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Vaantʉ ˆvarɨ foo vakamʉrɨɨngɨrɨra mpaka vakaanda kʉmʉfenyenkererya. 2 Aho, akoona mashʉ́wa ivɨrɨ ˆjiri mbarɨmbarɨ ya iriva. Ijo mashʉ́wa, vavúuvi vaachwe vajáa vakíimire noo kooyya njwaavu jaavo. 3 Yéesu akɨɨngɨra mashúwii ɨmwɨ. Ɨyo mashʉ́wa nɨ ya Simóoni ɨjáa. Yéesu akamʉloomba Simóoni ɨɨkʉndʉle kiduudi na luujii. Aho, Yéesu akiikala mashúwii, maa de ɨndookiindya mpuka ya vaantʉ.

4 ˆAkahʉmʉle kukiindya, maa akamʉsea Simóoni, “Hende, twaala mashʉ́wa na maajii malɨɨhɨ, aho, maa de mukiimye njwaavu jaanyu mʉkwaate soompa.”

5 Simóoni akamʉsea, “Aka Aaɨ, tatʉ́mamire chɨrɨrɨ baa turya kɨɨntʉ tʉkʉ. Maa kaa, kwa isáare raako kiimya ndɨrɨ njwaavu.” 6 Simóoni na viivaachwe ˆvakakiimye njwaavu, vakakwaata soompa ˆjamema maatʉkʉ vii mpaka njwaavu jikaanda dʉmʉka. 7 Sa jeyyo, vakavaanɨrɨra viivaavo ˆvajáa na mashʉ́wa yɨɨngɨ, vʉʉje jɨ vavaambɨre. Vakʉʉja, vakamemya soompa mashʉ́wa joosi ivɨrɨ mpaka jikasengerera nyɨmɨra.

8 Simóoni Peéteri ˆakoone masáare ayo, akachwaama mbere ya Yéesu maa akasea, “Aaɨ Mʉkʉ́lʉ, looka kwaanɨ, nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉvɨ.” 9 Simóoni na viivaachwe vajáa vahwáalariiwe maatʉkʉ nɨ soompa ˆngʼeene vajáa vakwáatire. 10 Vɨɨngɨ ˆvajáa vahwaalala nɨ vala Yaakúupu na Yooháani vaana va Sebedáayo. Ava vatʉmamanʼyáa na Simóoni.

Aho, Yéesu akamʉsea Simóoni, “Simóoni, koofa tʉkʉ, kwaandɨra haaha kʉva ʉrɨ muvúuvi wa vaantʉ.” 11 ˆVakajitwaale mashʉ́wa na mbarɨmbarɨ ya iriva, vakareka kɨra kɨɨntʉ, vakamutuuba Yéesu.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆArɨ na Ʉlóónda

(Matáayo 8:1-4; Maáriki 1:40-45)

12 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu ajáa atamanya na múujii ʉmwɨ. Ʉko, mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆahaambwa nɨ ʉlóónda mʉvɨrɨ woosi akʉʉja na kʉrɨ Yéesu, akachwaama mbere yaachwe akiinamya kisho chaachwe fʉʉrʉ ɨsɨ. Akiiloombererya yoosea, “Aaɨ, koonɨ woosaaka, ifaanaa ʉkaanjirʉla ndwáala yaanɨ.”

13 Yéesu akiinurirya mʉkono waachwe, akamʉsaasya, kʉnʉ yoosea, “Noosaaka, ujirʉlwe!” Hahara, ʉlóónda ʉkafuma muvirii waachwe, akahola. 14 Aho, Yéesu akamʉlairirya yoosea, “Karɨ umuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi isáare ɨrɨ tʉkʉ, maa kaa, tamanya ukiiyónekye kwa mweeneɨsɨ wa Ijʉva, ʉtoole na mpóryo yo jirʉlwa, ja ˆvyeene Mʉ́sa alairirya, sa vataange kɨmaarɨ ʉhórire.”✡

15 Baa jeyyo, masáare ya Yéesu yakaariwa kɨra haantʉ. Mpuka nkʉʉlʉ ja vaantʉ jiijiingáa kʉmʉteerera na vahoriwáa ndwáala jaavo. 16 Maa kaa, Yéesu avarekáa na adomáa na kijiraawii noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆAakwya Iyandiyandi

(Matáayo 9:1-8; Maáriki 2:1-12)

17 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu avavariyʉrɨráa vaantʉ Masáare ˆYarɨ Mpeho. Vamwɨ va vaantʉ vamʉteereráa, nɨ Mafarisáayo na vakiindya va Miiro vajáa. Avo Mafarisáayo na vakiindya vajáa vafuma kɨra ituri ra Galiláaya, Yudéea na múujii wa Yerusaléemu. Lʉvɨro lwa Ijʉva nɨ na Yéesu lʉjáa sa ahorye vaantʉ.

18 Vaantʉ vamwɨ vakʉʉja viínwɨɨre mʉlwɨ́ɨrɨ ʉmwɨ na ndɨrɨ yaachwe. Ʉhʉ mʉlwɨ́ɨrɨ ajáa aakwya iyandiyandi. Vakasaaka vamwiingirye na nyuumbii kʉʉntʉ ˆajáa Yéesu. 19 Maa kaa, vakasiindwa kumwiingirya sa vaantʉ vajáa vamémire mʉnʉmʉʉnʉ. Aho, vakaambʉka nɨ ikekeerii, vakabontola ikekeera hara kʉʉntʉ Yéesu ˆajáa, vakamukiimirya ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ na ndɨrɨ yaachwe, maa vakamʉvɨɨka heehi na Yéesu. 20 Yéesu ˆakoone kuruma kwaavo, akamʉsea ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ, “Aaɨ, ʉvɨ waako wasírire.”

21 Aho, vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vakaanda kiiyurya voosea, “Nɨ ani ʉhʉ yoolʉʉsa masáare yo mʉhɨɨntɨkɨra Mʉlʉʉngʉ? Kusiina wɨɨngɨ ˆadáhaa sea ʉvɨ wasírire tʉkʉ, nɨ Mʉlʉʉngʉ yeemweene vii.”

22 Yéesu akataanga kwiiririkana kwaavo. Aho akavasea, “Nɨ sa che mookiiririkana ayo mitimii yaanyu? 23 Eri, nɨ kɨrɨkwɨ noo chaangʉ kʉlookya myeewe, kʉmʉsea ʉhʉ mʉlwɨ́ɨrɨ, ‘Ʉvɨ waako wasírire,’ bakʉ kʉmʉsea, ‘Inʉka, ʉlooke’? 24 Haaha noosaaka mʉtaange, Mwaana wa Mʉʉntʉ atɨɨte wiimiriri wo sea vaantʉ aha weerwii, ‘Ʉvɨ waavo wasírire.’ ” Aho, akamʉsea ʉra mʉʉntʉ ˆaakwya iyandiyandi, “Nookʉsea, inʉka, toola ndɨrɨ yaako, ʉdome na kaayii kwaako.”

25 Hahara, ʉra mʉʉntʉ akɨɨma mbere ya vaantʉ voosi, akatoola ndɨrɨ yaachwe, maa akadoma na kaayii kwaachwe kʉnʉ yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. 26 Vaantʉ voosi vakahwaalala maatʉkʉ vii na vakakwaatwa nɨ woowa kʉnʉ voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ vakasea, “Isikʉ tɨɨ́ne masáare ˆyahwáalaryaa!”

Yéesu Ʉʉja jo Kaanɨrɨra Vavɨ

(Matáayo 9:9-13; Maáriki 2:13-17)

27 Ayo ˆyakalooke, Yéesu akafuma na weerwii ya múuji. Ʉko akamoona mʉsaankanʼyi kóodi ʉmwɨ ˆasewáa Láawi iíkyɨɨre kɨvaandii cho rɨhɨra kóodi, yoosaankanʼya kóodi. Aho, akamʉsea, “Ntuuba!” 28 Ne Láawi akiinʉka, akareka kɨra kɨɨntʉ, maa akamutuuba Yéesu.

29 Na Láawi akamʉbweeyyirya Yéesu ngovi nkʉʉlʉ aho kaayii kwaachwe. Mpuka nkʉʉlʉ ya vasaankanʼyi kóodi na vaantʉ vɨɨngɨ vakiikala kurya ne chákurya. 30 Maa kaa, Mafarisáayo na vakiindya va Miiro vakavangʼʉʉrɨra vapooji vaachwe voosea, “Sa che moorya no nywa hamwɨ na masaankanʼyi kóodi na maduwalo?”

31 Yéesu ˆakayateere ayo masáare, maa akavasea, “Vaantʉ ˆvarɨ nkaasʉ sɨ vasáakaa mwaanga tʉkʉ, maa kaa, valwɨ́ɨrɨ noo vasáakaa mwaanga. 32 Sɨ nʉʉja joo kaanɨrɨra vaantʉ ˆviiyónaa nɨ vawoloki tʉkʉ, nʉʉja joo kaanɨrɨra vavɨ sa vamʉvalandʉkɨre Mʉlʉʉngʉ.”

Yéesu Yookuuriwa Kwiirekya Kurya

(Matáayo 9:14-17; Maáriki 2:18-22)

33 Aho, vakamuurya Yéesu voosea, “Vapooji va Yooháani na va Mafarisáayo viirékyaa kurya so mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, amwɨ vapooji vaako nɨ varíjaa no nywa vii kɨra siikʉ?”

34 Yéesu akavasea, “Eri, ifaanaa mʉkavabweeyya vaantʉ ˆvaláarikirwe na ngovi ya ilóola na mweenengovi ntɨ ˆarɨ novo viirekye kurya wʉʉ? 35 Maa kaa, mpɨɨndɨ luu kʉʉja jiri, mweenengovi luu sʉmʉlwa arɨ, aho noo vakiirekiirye kurya.”

36 Aho, maa Yéesu akavavaɨra lusímo ʉlʉ, “Kusiina mʉʉntʉ ˆakéraa kɨráka fuma ɨngo ifya sa achʉmɨre isaámʉ tʉkʉ. Koonɨ abwéeyyiirye jeyyo, kʉva arɨ amwɨ́ɨre ɨngo ifya na ɨkyo kɨráka kifya sɨ kɨrɨ kiifwaanɨrɨra na ɨro isaámʉ tʉkʉ.

37 Kei, kusiina mʉʉntʉ ˆavɨ́kɨraa diváai ifya viríibii* vya kalɨ tʉkʉ. Koonɨ abwéeyyiirye jeyyo, ɨyo diváai pʉsʉla ɨrɨ ivyo viríiba, diváai kɨɨtɨka ɨrɨ na viríiba saambʉka viri. 38 Diváai ifya nɨ viríibii vifya ɨvɨ́kɨrwaa. 39 Baa kusiina mʉʉntʉ ˆasáakaa kʉnywa diváai ifya koonɨ anywíire ɨra ya kalɨ tʉkʉ, sa aséaa, ‘Ɨra ya kalɨ noo yabooha kʉlookya.’ ”

6

Yéesu nɨ Mweeneevyo wa Sabáato

(Matáayo 12:1-8; Maáriki 2:23-28)

1 Sikʉ ya Sabáato ɨmwɨ, Yéesu na vapooji vaachwe vajáa vakwaatɨra na mawundii ya ngáano. Mpɨɨndɨ ˆvalookáa, vapooji vaachwe vakava voohʉʉnga maangala ya ngáano, vakayafiisa de vandoorya. 2 Vamwɨ va Mafarisáayo vakasea, “Eri, sa che moowuna Miiro sikʉ ya Sabáato?”*

3 Aho, maa Yéesu akavasea, “Sɨ mʉnasoma ˆcheene atʉmama mʉtemi Daúdi mpɨɨndɨ ˆajáa aávirwe nɨ njala na vaantʉ vaachwe tʉkʉ wʉʉ? 4 Daúdi ɨɨngɨra na nyuumbii ya Mʉlʉʉngʉ, akatoola ɨra mɨkáate ˆɨvɨ́ɨkwaa mbere ya Mʉlʉʉngʉ, akarya. Mɨkáate ɨyo, veeneɨsɨ va Ijʉva vii noo vajáa varekerwa vɨndoorya. Vaantʉ vɨɨngɨ Miiro ɨjáa yakaanʼya kurya. Ne akavaheera vaantʉ vaachwe, vakarya.”✡ 5 Aho, Yéesu akavasea, “Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ Mweeneevyo wa Sabáato.”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Sikʉ ya Sabáato

(Matáayo 12:9-14; Maáriki 3:1-6)

6 Sikʉ ya Sabáato yɨɨngɨ, Yéesu ajáa ɨɨngɨra na sinagóogii, maa akaanda kiindya. Aho, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆajáa na mʉkono wa kʉlʉme ˆwaakwya iyandiyandi. 7 Vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vakava voomʉlaanga neeja sa voone koonɨ arɨ mʉhorya sikʉ ya Sabáato. Vabweeyyáa jeyyo sa vapate nkalo yo mʉtwaala na balásii.

8 Maa kaa, Yéesu ajáa atáangire miiririkano yaavo, aho akamʉsea ʉra mʉʉntʉ ˆajáa na mʉkono ˆwaakwya iyandiyandi, “Seesa, ɨma aha mbere ya vaantʉ.” Ʉra mʉʉntʉ akiinʉka, maa akɨɨma mbere ya vaantʉ voosi.

9 Aho, maa Yéesu akavasea, “Nɨ kuvuurya niise, nɨ rɨrɨkwɨ noo Miiro ˆyaruma kʉtʉmama sikʉ ya Sabáato? Kʉtʉmama kɨɨntʉ kiija bakʉ kɨvɨ? Kʉlamurirya nkaasʉ au kʉmala?”

10 Aho, akavalaanga vaantʉ voosi, maa akamʉsea ʉra mʉʉntʉ, “Wolola mʉkono waako!” Ʉra mʉʉntʉ akabweeyya jeyyo, hahara mʉkono waachwe ʉkava nkaasʉ kei! 11 Maa kaa, vara vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vakakalala maatʉkʉ vii, vakaanda kiiheera mɨryʉʉngʉ voovo kwa voovo ˆcheene varɨ mʉbweeyya Yéesu.

Yéesu Yoovasaawʉla Vapooji Ikimi na Vavɨrɨ

(Matáayo 10:1-4; Maáriki 3:13-19)

12 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu ajáa aambʉka na luulwii noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. Ʉko akamʉloomba Mʉlʉʉngʉ chɨrɨrɨ. 13 ˆKʉkeere, maa akavaanɨrɨra vapooji vaachwe. Aho, akavasaawʉla ikimi na vavɨrɨ, avo akavakemera vatumwi. 14 Ava noo vatumwi ˆasaawʉla, Simóoni, yeeye amʉkemera Peéteri, na Anderéa mwaanaavo, Yaakúupu na Yooháani, Filíipi na Batolomáayo, 15 Matáayo na Tomáasi, Yaakúupu sha Alʉfáayo na Simóoni ˆmweene aanɨrɨrwáa Selóote,† 16 Yʉ́ʉda sha Yaakúupu, na Yʉ́ʉda Isikarióoti ˆamʉvarindʉka Yéesu.

Yéesu Yookiindya no Horya Valwɨ́ɨrɨ ˆVarɨ Foo

(Matáayo 4:23-25)

17 Yéesu akakiima fuma luulwii hamwɨ na vatumwi vaachwe. Na ˆakafike haantʉ ˆharɨ na irɨrɨɨsɨ, akɨɨma. Aho, kʉjáa kwatɨɨte mpuka nkʉʉlʉ ya vapooji vaachwe na vaantʉ ˆvajáa vafúmire ɨsɨ yoosi ya Yudéea, múujii wa Yerusaléemu, na mbarɨmbarɨ ya mayɨya ya míiji ya Tíiro na Sidóoni. Ava, vajáa vuújire noo mʉteerera Yéesu na vahoriwe ndwáala jaavo. 18 Na vara ˆvaturikiriwáa nɨ mirimʉ mɨvɨ, avahoryáa. 19 Vaantʉ voosi vasaakáa kʉmʉsaasya sa ngururu ˆjafumáa kwaachwe na avahoryáa vaantʉ voosi.

Ntálarya na Njumo

(Matáayo 5:1-12)

20 Yéesu akavalaanga vapooji vaachwe akasea,

“Mwatalariwa nyuunyu ˆmʉrɨ vakɨva,

sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ nɨ waanyu.

21 Mwatalariwa nyuunyu ˆmʉrɨ na njala haaha,

sa kiikutiwa mʉrɨ.

Mwatalariwa nyuunyu ˆmoorɨra haaha,

sa seka mʉrɨ.

22 Mwatalariwa nyuunyu mpɨɨndɨ vaantʉ ˆvarɨ vasʉʉla,

ˆvarɨ vakera lʉtaamɨ na kʉvatʉkɨra,

na ˆvarɨ vasea mʉrɨ vavɨ,

sa mwamuruma Mwaana wa Mʉʉntʉ.

23 Sikʉ masáare aya ˆyarɨ fʉmɨra, eryi mɨtɨma na mʉndoofɨrɨra sa kʉnáálo yaanyu nɨ nkʉ́ʉ́lʉ kurumwii, sa baa vala baaba waavo vavabweeyyirirya viivyo valáali na mʉtwe va Ijʉva.

24 Maa kaa, mpolaɨ nyuunyu ˆmʉrɨ vasúngaati,

sa kutuurya mɨtɨma kwaanyu mwahʉmʉla kʉkʉhokera.

25 Mpolaɨ nyuunyu ˆmwiíkutire haaha,

sa kwaavwa mʉrɨ nɨ njala.

Mpolaɨ nyuunyu ˆmooseka na cheerʉ haaha,

sa rɨra mʉrɨ na rɨra mʉrɨ no myaa.

26 Mpolaɨ nyuunyu vaantʉ voosi ˆvakavadʉ́ʉmbɨrɨraa,

sa baa vala baaba vaavo viivyo vavadʉʉmbɨrɨráa,

valáali na mʉtwe va ʉloongo.

Kʉveenda Vavɨ

(Matáayo 5:38-48; 7:12)

27 Maa kaa, nɨ vawyɨɨra niise nyuunyu vara ˆmookʉʉnteerera, veendi vavɨ vaanyu. Vabweeyyiryi wʉʉja vara ˆvavasʉʉla. 28 Vatalaryi vara ˆvavajúmaa, na vara ˆvavabwéeyyiryaa mavɨ valoomberi kwa Mʉlʉʉngʉ. 29 Koonɨ mʉʉntʉ akʉváire lʉsayya lwa ivaru rɨmwɨ, mʉvarindʉrɨre na lwa ivaru rɨɨngɨ. Koonɨ mʉʉntʉ akʉhókire ikóoti raako, kʉmʉsɨɨtɨra isháati raako tʉkʉ. 30 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆyookʉloomba kɨɨntʉ, mʉheere. Kei, koonɨ mʉʉntʉ akʉhókire máari jaako, karɨ ʉdáayyaa akʉhɨndʉrɨre tʉkʉ. 31 Mʉndoovabweeyyirya vɨɨngɨ ja ˆvyeene nyuunyu moosaaka vandoovabweeyyirya.

32 Koonɨ mʉveéndire vii vara ˆvaveenda nyuunyu, nɨ kʉnáálo che mʉrɨ turya? Amwɨ baa vaduwalo vaveenda vara ˆvaveenda voovo vii! 33 Kei, koonɨ mʉvabwéeyyiriirye maaja vara ˆvavabwéeyyiryaa wʉʉja vii, nɨ kʉnáálo che mooturya? Amwɨ baa vaduwalo vabweeyya viivyo! 34 Koonɨ moovakopesha vara ˆmookiilaangya rɨha varɨ, nɨ kʉnáálo che moopata? Baa vaduwalo vavakópeshaa vaduwalo viivaavo kʉnʉ vookiilaangya hɨndʉrɨrwa varɨ vyoosi ˆvakopesha. 35 Maa kaa, nyuunyu mʉveende vavɨ vaanyu, na mʉndoovabweeyyirya wʉʉja. Kei, mʉndoovakopesha baa kiilaangya hɨndʉrɨrwa mʉrɨ tʉkʉ. Koonɨ mʉbwéeyyiirye jeyyo, ˆArɨ Mweerimweeri varɨha arɨ marɨho makʉʉlʉ. Kei, kʉva mʉrɨ vaana vaachwe sa yeeye aboohya kwa vara sɨ ˆvadʉ́ʉmbaa na vavɨ. 36 Sa jeyyo, mʉve na mbavariri ja Taáta waanyu ˆvyeene arɨ na mbavariri.

Kʉlamʉrɨra Vɨɨngɨ

(Matáayo 7:1-5)

37 Karɨ mʉlámʉrɨraa tʉkʉ, de baa nyuunyu mʉdɨɨre kʉndoolamʉrɨrwa. Karɨ mʉlʉ́ʉsaa irya tʉkʉ, de baa nyuunyu mʉdɨɨre kʉndoolʉʉsɨrwa irya. Mʉndoovasea viivaanyu yasírire, sa baa nyuunyu mʉndoosewa yasírire. 38 Mʉboohye ɨnda, aho naanyu heewa mweende. Kɨkomi, heewa mweende vipíimo ˆvyamema, vikasʉngʉsɨrwa mpaka vindookɨɨtɨkɨrɨra. Sa kipíimo kɨkɨra ˆmoopiimɨra vaantʉ vɨɨngɨ, noo ˆmʉrɨ piimɨrwa!”

39 Yéesu akavavaɨra lusímo ʉlʉ, akavasea, “Eri, mʉhoku ifaanaa amʉlongoole mwiiwaachwe wʉʉ? Kɨkomi voosi bʉrʉkɨra varɨ na iduundwii. 40 Mʉpooji sɨ arɨ mʉlookerera mukiindya waachwe tʉkʉ. Maa kaa, mʉpooji ʉra ˆahʉmʉla kiindiwa yoosi ifaanaa akadaha kʉva ja mukiindya waachwe.

41 Amwɨ woolaanga kajʉla karɨ riiswii ra mwaanaanyu na ʉlɨ sɨ wookoona mpóngoola ˆɨrɨ riiswii raako? 42 Joolɨ ʉrɨ mʉsea mwaanaanyu, ‘Mwanawiitʉ, tʉʉla nɨkʉseyye kajʉla riiswii raako,’ kʉnʉ weewe sɨ wookoona mpóngoola ˆɨrɨ riiswii raako? Weewe mʉkweembi! Seyya ta mpóngoola riiswii raako, de woone neeja na ʉdahe seyya kajʉla riiswii ra mwaanaanyu.

Mʉtɨ Watáangɨkanaa kwa Ndɨɨwa Jaachwe

(Matáayo 7:16-20; 12:33-35)

43 Kusiina mʉtɨ ˆwabooha ˆwatʉ́ʉngaa ndɨɨwa ˆjavɨɨha tʉkʉ, na kusiina mʉtɨ ˆwavɨɨha ˆwatʉ́ʉngaa ndɨɨwa ˆjabooha tʉkʉ. 44 Vaantʉ vʉʉtáangaa mʉtɨ kwa ndɨɨwa jaachwe. Vaantʉ sɨ vatʉ́ʉndaa saambu mihuungii tʉkʉ na sɨ vatʉ́ʉndaa sabíibu mbiirii tʉkʉ. 45 Noo jeyyo viri, mʉʉntʉ mʉʉja afúmyaa maaja fuma máari jaachwe ja kɨkomi ja mberii ja mutimii waachwe mʉʉja. Na mʉʉntʉ mʉvɨ afúmyaa mavɨ fuma mutimii waachwe mʉvɨ. Sa viintʉ ˆvyamema mutimii wa mʉʉntʉ, noo mʉlomo waachwe ʉlʉ́ʉsaa.

Mʉjeengi ˆArɨ na Tooti na Mʉjeengi Mʉhoho

(Matáayo 7:24-27)

46 Sa che mookʉʉnyanɨrɨra, ‘Mʉkʉ́lʉ, Mʉkʉ́lʉ!’ amwɨ sɨ mootʉmama yara ˆnoovawyɨɨra? 47 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆʉʉ́jaa na kʉrɨ nɨɨnɨ na ˆatéereraa no yakwaatya masáare yaanɨ, iifwɨ́ɨne na lusímo ʉlʉ, 48 yeeye nɨ ja mʉʉntʉ ˆajeengáa nyuumba, maa kaa, de aande jeenga, ajáa avɨɨka mwaariryo isii ya iduundu ˆrɨjáa rasiimbwa fʉʉrʉ mwaalaliwyii. Mbula ˆɨkavae na lʉʉjɨ lʉkʉʉlʉ ˆlukiike mpaka lʉkamoola ikɨko ra iboote, maaji yakakʉngʼʉntɨka na nyuumbii kwaachwe. Maa kaa, sa viintʉ nyuumba ɨra ɨjáa yajeengwa vyabooha, ayo maaji sɨ yadaha baa kwiisingisya tʉkʉ. 49 Maa kaa, ʉra ˆatéeraa masáare yaanɨ baa yakwaatya tʉkʉ, nɨ ja mʉʉntʉ ˆajeenga nyuumba yaachwe ichuúkii baa siimba no vɨɨka mwaariryo tʉkʉ. Na maaji ˆyakabomole ikɨko ra maaji na maaji ˆyakakʉngʼʉntɨke na nyuumbii yaachwe, hahara nyuumba yaachwe yaawya, na ɨkabomoka vʉʉ!”

7

Yéesu Yoomʉhorya Mʉtʉmami wa Mʉlʉkalʉka sɨ ˆArɨ Mʉyahúudi

(Matáayo 8:5-13; Yooháani 4:43-54)

1 Yéesu ˆakahʉmʉle lʉʉsa masáare ayo yoosi kʉnʉ vaantʉ voomʉteerera, maa akadoma na múujii wa Kaperenáumu. 2 Aho múujii, kwajáa kwatɨɨte mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ wa valwi nkoondo. Ʉhʉ mʉkʉ́ʉ́lʉ ajáa atɨɨte mʉtʉmami waachwe ˆajáa amweendamweenda. Haaha ʉhʉ mʉtʉmami ajáa alwaala sengerera akwye. 3 Ʉwo mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valʉkalʉka ˆakateere masáare ya Yéesu, akatʉma vawosi va Kɨyahúudi vadome na kwa Yéesu, vakamʉloombe ʉʉje jɨ amʉhorye mʉtʉmami waachwe. 4 Novo ˆvakafike kwa Yéesu, vakamʉkalaamya mʉnʉmʉʉnʉ voosea, “Koonɨ kʉrɨ na mʉʉntʉ ˆavalwa ɨɨma neeja kwaambiririwa, nɨ ʉhʉ. 5 Yeeye eenda ɨsɨ yiitʉ, baa kei noo atʉjeengera sinagóogi.”

6 Aho, maa Yéesu akadomanʼya novo. Maa kaa, viintʉ ˆajáa akaarɨ kʉlɨ kʉlɨ na nyuumba ya ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akatʉma vijeengi vyaachwe vakamʉsee Yéesu, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, karɨ ujuuwɨke tʉkʉ, nɨɨnɨ sɨ navalwa nɨɨma neeja kʉkʉteengya weewe wɨɨngɨre nyuumbii kwaanɨ tʉkʉ. 7 Ɨkɨ noo ˆchooreka, niiyɨɨ́ne sɨ navalwa nɨɨma neeja kʉʉja na kwaako tʉkʉ. Maa kaa, lʉʉsa isáare vii na mʉtʉmami waanɨ ahole. 8 Sa nɨɨnɨ nɨ mʉʉntʉ ˆnavɨɨkwa ɨsɨ ya wiimiriri, baa kei natɨɨte valwi nkoondo ɨsɨ yaanɨ. Koonɨ namʉséire ʉhʉ ‘Doma,’ adómaa na wɨɨngɨ ‘Ʉja,’ ne ʉʉ́jaa. Koonɨ namʉséire mʉtʉmami waanɨ ‘Bweeyya ɨkɨ,’ yeeye abwéeyyaa.”

9 Yéesu ˆakateere ayo masáare, akahwaalala mʉnʉmʉʉnʉ, akiilorera akɨɨlaanga ɨra mpuka ˆyamutuubáa, maa akavasea, “Noovawyɨɨra, sɨ nɨnoona kuruma ja ʉkʉ baa kʉrɨ ɨsɨ yoosi ya Isiraéeli tʉkʉ.” 10 Na vara vaantʉ ˆvajáa vatúmirwe noo mwaanɨrɨra Yéesu ˆvakahɨndʉke na kaayii kwa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valʉkalʉka, vakamʉshaana ʉra mʉtʉmami ahórire.

Yéesu Yoomʉfʉfʉla Musinga wa Mʉlala

11 Mpɨɨndɨ kiduudi, Yéesu akadoma na múujii ʉmwɨ, ˆʉséwaa Náini. Ʉko ajáa adomanʼya na vapooji vaachwe na mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ. 12 ˆAkasengerere mutiryaangwii wa múuji, akalʉmana na mpuka ya vaantʉ viínwɨɨre mʉvɨrɨ wa mʉtavana ˆajáa awʉ́lɨɨre vootwaala noo taaha. Ʉhʉ mʉtavana noo mwaana ʉmwɨ vii wa mʉlala ʉmwɨ ajáa. Vaantʉ ˆvarɨ foo fuma múuji ʉwo nɨ hamwɨ vajáa na ʉwo mʉʉntʉ muki. 13 Yéesu Mweenevyoosi ˆakamoone ʉwo maáma mʉlala, akamoonera mbavariri, maa akamʉsea, “Rɨra tʉkʉ.” 14 Yéesu akaseesa na heehi ya kɨtáanda, akakɨsaasya, maa vara vaantʉ ˆvajáa viínwɨɨre vakɨɨma. Aho, akasea, “Mʉtavana, nakʉséire inʉka!” 15 Ʉwo mʉtavana ˆajáa awʉ́lɨɨre, akiinʉka, akaanda lʉʉsɨka. Aho, Yéesu akamʉkwaatya íyo waavo. 16 Vaantʉ voosi ˆvajáa aho, vakakwaatwa nɨ woowa, vakaanda mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ voosea, “Mʉláali na mʉtwe mʉkʉʉlʉ uújire na kʉrɨ suusu! Mʉlʉʉngʉ uújire noo vaambirirya vaantʉ vaachwe.” 17 Masáare aya ya Yéesu yakeenera ɨsɨ yoosi ya Yudéea na ɨsɨ joosi ˆjiri mʉkaaya.

Yéesu na Yooháani Mʉbatisáaji

(Matáayo 11:2-19)

18 Vapooji va Yooháani Mʉbatisáaji vakamuwyɨɨra masáare yoosi ˆyatʉmamwáa nɨ Yéesu. Yooháani akavaanɨrɨra vapooji vaachwe vavɨrɨ, 19 akavatʉma kwa Yéesu Mweenevyoosi vakamuurye jei, “Eri, weewe noo ʉra ˆalʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe ˆyookʉʉja bakʉ tʉwoojere wɨɨngɨ?”

20 Vara vapooji ˆvakafike kʉrɨ Yéesu, maa vakasea, “Yooháani Mʉbatisáaji atʉtʉ́mɨre tukuurye, ‘Eri, weewe noo ʉra ˆalʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe ˆwookʉʉja bakʉ tʉwoojere wɨɨngɨ?’ ”

21 Mpɨɨndɨ ɨʼɨra Yéesu ajáa ahorya vaantʉ ndwáala, na ʉlwɨ́ɨrɨ waavo. Vara ˆvajáa na mirimʉ mɨvɨ akavahorya, na vahoku ˆvarɨ foo akavabweeyya voone. 22 Aho, maa Yéesu akavasea vara ˆvajáa vatúmirwe, “Tamanyi mʉkamʉwyɨɨre Yooháani yoosi ˆmwiiyónɨɨre na ˆmʉyatéɨɨre. Vahoku vookoona, vivete vooyeenda, ˆvarɨ na ʉlóónda voojirʉlwa, vimatu vooteera, vaantʉ ˆvaakwya voofʉfʉlwa na kei vakɨva voovariyʉrɨrwa Masáare Maaja.* 23 Atalariwa ʉra sɨ ˆarɨ hɨtwahɨtwa sa nɨɨnɨ.”

24 Vara vapooji va Yooháani ˆvakalooke, maa Yéesu akaanda kʉvawyɨɨra vara vaantʉ masáare ya Yooháani yoosea, “Nɨ che mwɨɨtáa laanga kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii? Isaanga ˆrooringiwaringiwa nɨ mpeho wʉʉ? 25 Koonɨ sɨ jeyyo, nɨ che mwɨɨtáa laanga? Mʉʉntʉ ˆiirwíikire ɨngo ja iyoombe ikʉʉlʉ wʉʉ? Aka tʉkʉ, vaantʉ ˆviirwɨ́ɨkaa ɨngo ja iyoombe ikʉʉlʉ na ˆvarɨ na kɨra kɨɨntʉ ˆchabooha nɨ nyuumbii ja kɨtemi viíkalaa. 26 Haaha nɨ che mwɨɨtáa koo laanga? Nɨ mʉláali na mʉtwe mwɨɨtáa ko laanga wʉʉ? Kɨkomi, noovawyɨɨra nɨ kʉlookya mʉláali na mʉtwe mwɨɨtáa ko laanga. 27 Ʉhʉ noo masáare yaachwe ˆyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

‘Laanga, mʉtʉma ndɨrɨ mutumwi waanɨ akʉlongorɨre,

yeeye kʉtengenesherya arɨ njɨra yaako.’✡”

28 Kei Yéesu akasea, “Nɨ vawyɨɨra niise, kwa vaantʉ voosi kusiina ˆarɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya Yooháani tʉkʉ. Maa kaa, ʉra ˆarɨ muduudiduudi Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ, noo mʉkʉʉlʉ kʉlookya Yooháani.”

29 Vaantʉ voosi, hamwɨ na vasaankanʼyi kóodi vajáa vateera ayo masáare ya Yéesu. Vakaruma mʉryʉʉngʉ ˆiímyaa Mʉlʉʉngʉ nɨ mʉwoloki na avo noo vara ˆvajáa vabatisiwa nɨ Yooháani. 30 Maa kaa, Mafarisáayo na vakiindya va Miiro sɨ vajáa vabatisiwa nɨ Yooháani tʉkʉ. Voovo vajáa vasiita mʉryʉʉngʉ Mʉlʉʉngʉ ˆajáa aviimirya.

31 Aho, Yéesu akavasea, “Na che ndɨrɨ kɨɨfwaanirirya mbyaala ɨhɨ? Nɨ na che yiifwɨ́ɨne mbyaala ɨhɨ? 32 Mbyaala ɨhɨ yiifwɨ́ɨne na vasinga viíkyɨɨre isóokwii de vandookiisea,

‘Tavaváɨɨre firíimbi,

nyuunyu baa bwɨɨta tʉkʉ!

Tavɨɨ́mbɨɨre nyɨɨ́mbo ja ʉsʉʉngʉ,

nyuunyu baa rɨra tʉkʉ!’

33 Sa Yooháani Mʉbatisáaji ʉʉja, sɨ arijáa mʉkáate baa kei sɨ anywijáa diváai tʉkʉ, nyuunyu mʉkasea, ‘Atɨɨte murimʉ mʉvɨ!’ 34 Maa kaa, Mwaana wa Mʉʉntʉ ʉʉja, yoorya no nywa, nyuunyu mʉkasea, ‘Mʉlaangi ʉhʉ, mwaafu na mʉreevi, mare ya vasaankanʼyi kóodi na vaduwalo.’ 35 Baa neembe nɨ jeyyo, tooti ya Mʉlʉʉngʉ yiiyónekiirye kɨkomi nɨ ya ʉwoloki kwa vaana vaachwe voosi.”

Mʉʉntʉ Muki Mʉvɨ Yoomʉhaka Yéesu Makuta

36 Sikʉ ɨmwɨ, Mʉfarisáayo ʉmwɨ ˆasewáa Simóoni ajáa amʉteengya Yéesu noo rya chákurya kaayii kwaachwe. Yéesu akatamanya na kaayii kwa ʉwo Mʉfarisáayo, maa akiikala kurya chákurya. 37 Haaha, aho múujii kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ˆajáa mʉvɨ. Ʉwo mʉʉntʉ muki ˆakataange Yéesu amwaarɨ yoorya chákurya kwa Mʉfarisáayo, akatoola chʉ́pa ya iwye ˆɨrɨ na makuta ˆyanyʉ́kɨraa ya iyoombe ikarɨ. 38 ˆAkafike, akɨɨma nyuma heehi na majeo ya Yéesu. Akaanda rɨra na miísoori yaachwe yandoowyɨɨra majewii ya Yéesu, de ɨndoomʉhonola Yéesu na njwɨɨrɨ jaachwe. Akatuuba sʉndɨra majeo ya Yéesu na akayahaka yara makuta.

39 Ʉra Mʉfarisáayo ˆajáa amʉtéengiirye Yéesu ˆakoone jeyyo, akaanda kiiririkana mutimii waachwe yoosea, “Ngaarɨ ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva, ngaarɨ amányire ʉhʉ mʉʉntʉ muki yoomʉkwaata nɨ joolɨ ˆarɨ, na ngaarɨ amányire nɨ mʉvɨ.” 40 Aho, maa Yéesu akamʉsea ʉra Mʉfarisáayo, “Simóoni, natɨɨte isáare ˆnoosaaka nɨkʉwyɨɨre.” Ne akasea, “Mukiindya ngwyɨɨra.”

41 Yéesu akasea, “Kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vavɨrɨ ˆvadaayiwáa noongwa nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ. Ʉmwɨ adaayiwáa mpía ja dináari magana yasaano (500) na wɨɨngɨ mpía ja dináari makumi yasaano (50). 42 Vaantʉ ava vajáa vasiindwa rɨha. Ʉwo ˆajáa avakopesha akavasea noongwa jaavo jasírire. Haaha nɨ arɨkwɨ kati ya ava vavɨrɨ ˆarɨ mweenda kʉlookya mwiiwaachwe?” 43 Simóoni akasea, “Nɨ ʉra ˆasewa noongwa yaachwe nkʉʉlʉ kʉlookya yasírire.” Yéesu akamʉsea, “Walámwɨɨre kwa ʉwoloki.”

44 Aho, Yéesu akamʉlaanga ʉra mʉʉntʉ muki, maa akamʉsea Simóoni, “Wamwɨɨ́ne ʉhʉ mʉʉntʉ muki? Nɨɨ́ngɨɨre aha nyuumbii kwaako baa sɨ wʉʉmpɨ́ɨre maaji nooyye majeo yaanɨ tʉkʉ, maa kaa, ʉhʉ mʉʉntʉ muki oóyyiirye majeo yaanɨ na miísoori yaachwe na aampónwɨɨre majeo yaanɨ na njwɨɨrɨ jaachwe. 45 Weewe sɨ waansʉ́ndɨɨre mpɨɨndɨ ˆwakuunuumbya tʉkʉ. Maa kaa, ʉhʉ keende ˆnɨɨ́ngɨɨre aha sɨ anareka kʉʉnsʉʉndɨra majeo yaanɨ tʉkʉ. 46 Weewe sɨ waampákire makuta mutwii tʉkʉ, maa kaa, yeeye aampákire makuta ˆyanyʉ́kɨraa majewii yaanɨ.

47 Haaha nɨ kuwyɨɨra niise, kweenda kwaachwe nɨ kʉkʉ́ʉ́lʉ sa ʉvɨ waachwe ˆʉrɨ foo wasírire. Maa kaa, ʉra ʉvɨ kiduudi ˆwasírire, eenda kiduudi.” 48 Aho, maa Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Ʉvɨ waako wasírire!”

49 Maa kaa, vara ˆvarijáa ne aho, vakaanda kiiyurya voovo kwa voovo voosea, “Ʉhʉ nɨ ani ˆarɨ sea ʉvɨ wa mʉʉntʉ wasírire?” 50 Aho, Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Kuruma kwaako kwakʉhóniirye, tamanya na mwiikalo mʉʉja.”

8

Vaantʉ Vaki ˆVeene Vayeendanʼyáa na Yéesu

1 Aya ˆyakalooke, Yéesu ajáa akera njɨra na atweeráa na míijii na maturii ˆyiísimiresimire kʉnʉ yoovariyʉla Masáare Maaja ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. Na mpɨɨndɨ ijo nɨ na vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ ajáa. 2 Kei, nɨ hamwɨ ajáa na vaantʉ vaki vɨɨngɨ ˆveene ajáa avaseyya mirimʉ mɨvɨ na vɨɨngɨ ˆajáa avahorya ndwáala jaavo. Na ʉmwɨ wa vaantʉ vaki avo nɨ Maríia Makɨdaléena, ˆajáa aseyyiwa mirimʉ mɨvɨ mufungatɨ, 3 Yooáana muki wa Kúusa mwiimiriri wa máari ja mʉtemi Heróode. Wɨɨngɨ nɨ Susáana na vɨɨngɨ ˆvarɨ foo. Vaantʉ vaki ava vatooláa máari jaavo kʉmwaambirirya Yéesu na vapooji vaachwe.

Lusímo lwa Mʉhaandi Mbeyʉ

(Matáayo 13:1-9; Maáriki 4:1-9)

4 Mpɨɨndɨ mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ˆyiijiingáa fuma kɨra múuji, Yéesu akavavaɨra lusímo ʉlʉ, 5 “Mʉhaandi ʉmwɨ ajáa adoma noo haanda mbeyʉ jaachwe. Mpɨɨndɨ ˆamyaaháa, mbeyʉ jimwi jikawyɨɨra njirii, jikalwaatwa na ndee jikʉʉja jikajirya. 6 Mbeyʉ jimwi jikawyɨɨra mwaalaliwyii. ˆJikamere, jikʉʉma sa viintʉ kʉjáa kusiina maaji. 7 Jimwi jikawyɨɨra haantʉ ˆhajáa na miíwa. Miíwa ɨkakʉlanʼya hamwɨ na jira mbeyʉ, miíwa ɨkajivaa, maa jikadundumala. 8 Maa kaa, jimwi jikawyɨɨra salwii ˆjiri na seve, jikamera, jikakʉla, jikavyaala maatʉkʉ vii, jimwi jikavyaala mara makumi ikimi (100).” ˆAkahʉmʉle kʉvawyɨɨra jeyyo, maa akasea na ngururu, “ˆArɨ na matu yo teerera, nɨ ateere!”

Yéesu Yoovariyʉla Símo Jaachwe

(Matáayo 13:10-17; Maáriki 4:10-12)

9 Mpɨɨndɨ kiduudi vapooji vaachwe vakamuurya, “Lusímo lwaako nɨ che loovariyʉla?” 10 Ne akavasea, “Nyuunyu mwaheewa nkalo yo taanga viintʉ vya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ, ivyo nɨ fuumbo. Maa kaa, vara sɨ ˆvarɨ Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ, noovawyɨɨra kwa símo, sa,

‘Kʉlaanga, valaange, baa koona tʉkʉ.

Na kʉteera, vateere, baa taanga tʉkʉ.’✡

Yéesu Yoovariyʉla Lusímo lwa Mʉhaandi

(Matáayo 13:18-23; Maáriki 4:13-20)

11 Lusímo ʉlʉ ʉvariyuli waachwe nɨ ʉhʉ, mbeyʉ nɨ isáare ra Mʉlʉʉngʉ. 12 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra njirii nɨ vara vaantʉ ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Aho, Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨkʉʉja, rɨkarɨseyya mitimii yaavo sa karɨ jɨ varume na valamuririwe tʉkʉ. 13 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra mwaalaliwyii, nɨ vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ, maa vakarɨhokera na cheerʉ. Maa kaa, sɨ rɨvɨɨngɨ́raa mitimii tʉkʉ, sa viintʉ vasiina miriri yo rɨkwaata, kiikala varɨ noro kiduudi vii, na uturikiri ˆʉrɨ kʉʉja sa rɨra isáare, varékaa kʉra kuruma kwaavo. 14 Mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra miíwii, nɨ ja vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, ˆvarɨ tuuba kwiikala noro, raváwaa nɨ ʉhangaiki wa weerʉ, kukunguula máari na ʉláku wa viintʉ vya weerʉ, jeyyo, sɨ vakʉ́laa tʉkʉ. 15 Na mbeyʉ jira ˆjawyɨɨra sevii, noo vaantʉ vara ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Vakarɨteengya na wʉʉja mitimii yaavo, vakarɨkwaatya, na kwa uyimiriryi mʉkʉʉlʉ, vavyáalaa ndɨɨwa.

Lusímo lwa Kɨmʉrɨ

(Maáriki 4:21-25)

16 Kusiina mʉʉntʉ ˆakórereryaa kɨmʉrɨ, maa akavisa nyiingwii tʉkʉ, au akakɨvɨɨka iruungwii ra kɨtáanda tʉkʉ. Kɨmʉrɨ nɨ kyaángwii kɨvɨ́ɨkwaa sa vaantʉ voosi ˆvookɨɨngɨra voone kɨweerʉ. 17 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆchaviswa, vɨɨkwa kɨrɨ kɨweerwii, na kɨra ˆchakʉnɨkɨrɨrwa, taangwa kɨrɨ.

18 Haaha teereri neeja masáare ayo ˆnoovawyɨɨra. Ʉra ˆarɨ na kɨɨntʉ, koongereriwa arɨ kʉlookya, na ʉra ˆasiina kɨɨntʉ, vuulwa arɨ baa kɨra kidúúdi ˆiiséaa nɨ nocho arɨ.”

Vandʉʉ va Yéesu na Íyo Waavo

(Matáayo 12:46-50; Maáriki 3:31-35)

19 Aho, ndʉʉ ya Yéesu na íyo waavo vakʉʉja noo mʉlaanga Yéesu, maa kaa, sɨ vadaha seesa na haantʉ ˆajáa tʉkʉ, sa vaantʉ vajáa ˆvamema maatʉkʉ vii. 20 Aho, mʉʉntʉ ʉmwɨ akamʉsea Yéesu, “Íyo waanyu na vaanaanyu vamwaarɨ weerwii, voosaaka vakoone.”

21 Maa kaa, Yéesu akamʉsea, “Íyo wiitʉ na vandʉʉ vaanɨ nɨ vara voosi ˆvarɨtéeraa isáare ra Mʉlʉʉngʉ no rituuba.”

Yéesu Yootuurya Ihúmbuuto Irivii

(Matáayo 8:23-27; Maáriki 4:35-41)

22 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu ajáa aambʉka mashʉ́wa na vapooji vaachwe, maa akavasea, “Hendi tʉfɨrɨre na nyambʉko ya iriva.” Aho, vakakwaata lʉyeendo. 23 Na mpɨɨndɨ ˆvafɨrɨráa, Yéesu akakwaatwa nɨ tʉlo, maa akanyeyya. Aho, ihúmbuuto ˆradalavadalaava rɨkaanda wuva, maa mashʉ́wa ɨkaanda mema maaji, vakava vɨɨ́ngɨɨre iremii.

24 Vapooji vaachwe vakɨɨta noo mwiinukya, vakatʉla isóso voosea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ! Aaɨ mʉkʉ́lʉ! Sira tiise!” Hara Yéesu akiinʉka, akarɨdalavya rɨra ihúmbuuto na yara mapúunta. Hara, ihúmbuuto rɨkakirinya sawu, na maaji yakatʉʉla tʉ. 25 Aho, akavuurya vapooji vaachwe, “Kuruma kwaanyu hai kʉrɨ?” Vapooji vaachwe vakahwaalala na vakakwaatwa nɨ woowa mʉnʉmʉʉnʉ, vaakiiyurya voosea, “De ʉhʉ nɨ ani, ˆmweene baa ihúmbuuto na maaji vyoomʉteera?”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆArɨ na Murimʉ Mʉvɨ

(Matáayo 8:28-34; Maáriki 5:1-20)

26 Yéesu na vapooji vaachwe vakafɨrɨra na nyambʉko ya iriva ra Galiláaya, vakafika ɨsɨ ya Vageráasi ˆɨrɨ mbarɨmbarɨ ya iriva. 27 Yéesu ˆakakiime vii hara mashúwii, maa akalʉmana na mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆarɨ na mirimʉ mɨvɨ. Kwa mpɨɨndɨ nkʉʉlʉ ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ iivɨ́kɨraa ɨngo tʉkʉ, baa kei sɨ iikaláa kaayii tʉkʉ nɨ mbiríírii vii iikaláa.

28 Ʉwo mʉʉntʉ ˆakamoone Yéesu, akachwaama mbere yaachwe, akatʉlatʉʉla isóso, yoosea, “Che woosaaka kʉrɨ nɨɨnɨ, weewe Yéesu, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Mweerimweeri? Nookʉloomba, kuunturikirya tʉkʉ.” 29 Alʉʉsa jeyyo, sa Yéesu ajáa ɨɨséire ɨyo mirimʉ mɨvɨ yiisunke kʉrɨ ʉwo mʉʉntʉ. Ɨyo mirimʉ mɨvɨ, ɨjáa yamuturikirya maatʉkʉ vii. Vaantʉ vamʉyeekeráa nyuumbii na vamuchuungáa na mɨnyololo mɨkonwii na mawulwii, maa kaa, yeeye adʉmʉladʉmʉláa, na ɨyo mirimʉ mɨvɨ yamʉtwaaláa na ɨsɨ ya ibaláángwii.

30 Haaha, maa Yéesu akuuyurya, “Irina raako noo ani?” Ʉkasea, “Irina raanɨ nɨ Mayana na Mayana ya Valwi Nkoondo,” sa nɨ mirimʉ mɨvɨ ˆɨrɨ foo ɨjáa yamwɨɨngɨra. 31 Aho ɨra mirimʉ mɨvɨ ikiilomboola maatʉkʉ vii kʉrɨ Yéesu, karɨ iikibirye na Ntarii tʉkʉ.

32 Haaha mpɨɨndɨ ijo, heehi na aho haantʉ kʉjáa kwatɨɨte ufya wa nkaamba ˆjooriisha mbarɨmbarɨ ya lʉʉlʉ. Ɨra mirimʉ mɨvɨ ikiilomboola kʉrɨ Yéesu, yoosea, “Kalaama tʉrekere, tʉkajɨɨngɨre jira nkaamba.” Ne akɨɨrekera. 33 Ɨra mirimʉ mɨvɨ ɨkafuma kwa ʉra mʉʉntʉ, maa ɨkɨɨta kɨɨngɨra jira nkaamba. Ufya woosi wa nkaamba ʉkagɨrɨtɨra na kɨwoongwii, maa jikabʉrʉkɨra na irivii na nkaamba joosi vʉʉ jikakwya.

34 Varíisi va jira nkaamba ˆvakoone jeyyo, vakakʉʉrɨka itɨ́ɨjo, vakatwaala mʉlomo kwa vaantʉ ˆvajáa mawundii na múujii. 35 Vaantʉ vakadoma noo laanga masáare ˆmeene yajáa yafʉ́mɨɨre. ˆVakafike kʉrɨ Yéesu, vakamoona ʉra mʉʉntʉ ˆajáa aséyyiiwe mirimʉ mɨvɨ, iíkyɨɨre mawulwii ya Yéesu, iivɨ́kɨɨre ɨngo, arɨ na mɨryʉʉngʉ yaachwe! Vakoofa maatʉkʉ vii. 36 Na vara ˆvajáa voona, vakavawyɨɨra vaantʉ vɨɨngɨ ˆvyeene ʉra mʉʉntʉ ˆajáa na mirimʉ mɨvɨ ahoriwa nɨ Yéesu. 37 Vaantʉ voosi va ɨsɨ ya Vageráasi na ɨsɨ ˆjarɨɨngɨrɨra, vakakwaatwa nɨ woowa mʉnʉmʉʉnʉ, maa voosi vakamʉloomba Yéesu alooke aho meevo. Aho, maa Yéesu akaambʉka mashʉ́wa, akahɨndʉka.

38 Haaha de Yéesu alooke, ʉra mʉʉntʉ ˆajáa aséyyiiwe mirimʉ mɨvɨ akiiloombererya atamanyanʼye na Yéesu. Maa kaa, Yéesu akamʉsɨɨtɨra, yoosea, 39 “Hɨndʉka na meenyu, ʉkavawyɨɨre vaantʉ ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ akʉtʉ́mamɨɨre masáare makʉʉlʉ.” Aho, ʉra mʉʉntʉ akiitamanyirya, akɨtookaarya múujii waachwe woosi masáare makʉʉlʉ ˆmeene Yéesu ajáa amʉtʉ́mamɨɨre.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Muki na Yoomʉfʉfʉla Muhíínja

(Matáayo 9:18-26; Maáriki 5:21-43)

40 Haaha Yéesu ˆakahɨndʉke na nyambʉko ya iriva ra Galiláaya, akateengiwa nɨ mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ˆvamʉwoojeráa. 41 Aho, akʉʉja mʉʉntʉ ʉmwɨ irina raachwe Yaíiro. Ʉhʉ nɨ mʉlongooli wa sinagóogi ajáa. Akawya majewii ya Yéesu yoomʉloomba atamanye na kaayii kwaachwe. 42 Ʉko kaayii kwaachwe muhíínja waachwe wa mpeke wa myaaka ikimi na ɨvɨrɨ ajáa aséngerɨɨre kukwya.

Kati ˆadomáa na kwa Yaíiro, mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkava yoomufiinda. 43 Aho, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ muki ˆajáa na ndwáala yo fuma sakami kwa myaaka ikimi na ɨvɨrɨ. [Yeeye ajáa amala máari jaachwe joosi vʉʉ kwa vaanga,] baa kusiina yoyoosi ˆadaha mʉhorya tʉkʉ. 44 Ʉra mʉʉntʉ muki akamutuuba Yéesu kʉnʉ nyuma, maa akasaasya mʉkáwo wa nkáancho yaachwe. Hahara, sakami ɨkadeenʼya.

45 Aho, Yéesu akuurya, “Nɨ ani aansáasiirye?” Vaantʉ voosi ˆvakasiite, maa Peéteri akamʉsea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, ɨhɨ mpuka ya vaantʉ yoosi yookufiinda na vookiifenyenkererya!” 46 Maa kaa, Yéesu akasea, “Kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆaansáasiirye, sa kwatɨɨte ngururu jo horya mʉʉntʉ ˆjaanfúmire.” 47 Ʉra mʉʉntʉ muki ˆakataange sɨ arɨ daha kwiivisa tʉkʉ, akiiturirya, kʉnʉ yootetema* nɨ woowa, maa akachwaama mbere ya Yéesu. Aho, akalʉʉsa mbere ja vaantʉ voosi ˆcheene kɨmʉbwéeyyiirye amʉsaasye Yéesu na ˆvyeene ahóriiwe hahara. 48 Aho, maa re Yéesu akamʉsea, “Muhíínja waanɨ, kuruma kwaako kwakʉhóriirye. Tamanya na mwiikalo mʉʉja!”

49 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka, akʉʉja mʉʉntʉ fuma kaayii kwa Yaíiro, maa akamʉsea, “Muhíínja waako awʉ́lɨɨre. Aaɨ reka tuuba kumujuuwa Mukiindya.”

50 Maa kaa, Yéesu ˆakateere jeyyo, akamʉsea Yaíiro, “Kwiitweetya tʉkʉ, ruma vii, muhíínja waako hola arɨ.”

51 Yéesu ˆakafike kaayii kwa Yaíiro, akavakaanʼya vaantʉ vɨɨngɨ kwɨɨngɨra hamwɨ ne na nyuumbii, maa kaa, ˆveene ɨɨngɨra novo nɨ vala Peéteri, Yooháani, Yaakúupu, na taáta na íyo waala ʉra muhíínja. 52 Mpɨɨndɨ ijo vaantʉ voosi varɨráa no myaa sa ʉra muhíínja. Maa kaa, Yéesu akavasea, “Reki kʉrɨra! Muhíínja sɨ awʉ́lɨɨre tʉkʉ, nɨ anyéyyiirye vii.”

53 Vaantʉ ˆvajáa aho, vakaanda kʉmʉseka na heenchʉ, sa vajáa vatáangire ʉra muhíínja akwíire. 54 Aho, Yéesu akamʉkwaata mʉkono ʉra muhíínja, maa akamʉsea na ngururu, “Musinga, inʉka!” 55 Hahara, mʉtɨma waachwe ʉkamʉhɨndʉkɨra, ne akiinʉka chaangʉ. Yéesu akavasea vara vaantʉ vamʉheere chóorya ʉra muhíínja arye. 56 Taáta na íyo waala ʉra muhíínja vakahwaalala maatʉkʉ vii. Maa kaa, Yéesu akavakaanʼya karɨ valʉʉse kʉrɨ mʉʉntʉ yoyoosi yara ˆyajáa yafʉ́mɨɨre tʉkʉ.

9

Yéesu Yoovatʉma Vatumwi Vaachwe Ikimi na Vavɨrɨ

(Matáayo 10:5-15; Maáriki 6:7-13)

1 Yéesu akavajiinga vatumwi vaachwe ikimi na vavɨrɨ. Akavaheera ngururu na wiimiriri wo kibirya mirimʉ mɨvɨ no horya ndwáala. 2 Aho, akavatʉma vakavavariyʉrɨre vaantʉ Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ na vavahorye valwɨ́ɨrɨ. 3 Akavasea, “Kati ˆmookera njɨra, sumuli muriwa tʉkʉ, baa nkome tʉkʉ, mufuko tʉkʉ, chóorya tʉkʉ, mpía tʉkʉ baa na nkáancho ivɨrɨ tʉkʉ. 4 Kaaya ˆngʼeene mʉrɨ teengiwa, ikali haaho fʉʉrʉ sikʉ ˆmʉrɨ looka múuji ʉwo. 5 Koonɨ kaaya yoyoosi vasíitire kʉvateengya, mpɨɨndɨ ˆmoolooka, ikonkomi marʉrɨ majewii yaanyu, koonekya ʉvɨ waavo.” 6 Aho, vara vatumwi vaachwe vakadoma, vakava vootweera ituri ɨrɨ fʉʉrʉ rɨra kʉnʉ voovavariyʉrɨra vaantʉ Masáare Maaja no vahorya valwɨ́ɨrɨ kɨra haantʉ.

Inkwya ya Yooháani Mʉbatisáaji

(Matáayo 14:1-12; Maáriki 6:14-29)

7 Haaha, mʉtemi Heróode Antípaasi ajáa ateera masáare yoosi ˆyatʉmamwáa nɨ Yéesu, akoololokera sa vamwɨ va vaantʉ vaseáa nɨ Yooháani Mʉbatisáaji ˆafúfukire fuma inkwyii. 8 Kei, vaantʉ vamwɨ vaseáa nɨ Elíamʉláali na mʉtwe wa Ijʉva afʉ́mɨɨre na vamwɨ vaséaa nɨ ʉmwɨ wa valáali na mʉtwe wa kalɨ afúfukire. 9 Maa kaa, Heróode akasea, “Yooháani namʉdʉmʉla mʉtwe. Ha ʉhʉ ˆnooteera masáare yaachwe nɨ ani?”✡ Heróode akava na mpɨɨma yo moona Yéesu.

Yéesu Yooriisha Vaantʉ Valʉme Mayana Yasaano

(Matáayo 14:13-21; Maáriki 6:30-44; Yooháani 6:1-14)

10 Vatumwi va Yéesu ˆvakahɨndʉke, vakamuwyɨɨra viintʉ vyoosi ˆvatʉ́mamire. Aho, akadomanʼya novo, maa vakiinʉka vooveene fʉʉrʉ iturii rɨmwɨ ˆraséwaa Besaída. 11 Maa kaa, mpuka ya vaantʉ ˆvakataange na haantʉ Yéesu ˆajáa atámiinye, maa vakamutuuba. Yéesu akavateengya, maa akaanda vakiindya masáare ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ no vahorya valwɨ́ɨrɨ ˆveene vasaakáa horiwa.

12 Mpɨɨndɨ ja kyʉʉlwa ˆjikafike, vatumwi vaachwe ikimi na vavɨrɨ vakɨɨta kʉrɨ Yéesu, maa vakamʉsea, “Aaɨ, varekere vaantʉ vakiiwʉrɨre vyóorya na vakiisaakɨre viláalo ʉko mawundii na maturii sa aha haantʉ ˆtʉrɨ nɨ kʉlɨ na kaaya ja vaantʉ.”

13 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Vaheeri nyuunyu chóorya.” Maa vakamʉsea, “Tusiina chóorya tʉkʉ. Aha ɨmwaarɨ mɨkáate ɨsaano na soompa ivɨrɨ vii. Nɨ saaka wiise tʉkavawʉrɨre vaantʉ voosi ava chóorya wʉʉ?” 14 Aho, kʉjáa kwatɨɨte vaantʉ valʉme* ja mayana yasaano (5,000).

Yéesu akavasea vapooji, “Viikaryi vaantʉ vitoonge vya vaantʉ makumi yasaanosaano (50).” 15 Novo vakabweeyya ja ˆvyeene vajáa vaséirwe, vakaviikarya vaantʉ voosi. 16 Aho, Yéesu akatoola ɨra mɨkáate ɨsaano na jira soompa ivɨrɨ. Akiinurirya miiso yaachwe na kurumwii yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. Akabendʉlabendʉla, maa akavaheera vapooji vaachwe novo vakavaheera vaantʉ. 17 Vaantʉ voosi vakarya, vakiikuta. Vapooji vakatoorera mabéendʉ ya mɨkáate, vakamemya vikápu ikimi na vivɨrɨ.

Peéteri Yooruma Yéesu noo Masía

(Matáayo 16:13-19; Maáriki 8:27-29)

18 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu na vapooji vaachwe vajáa viikera kijiraawa. Yéesu amʉloombáa Mʉlʉʉngʉ. Ʉko Yéesu akavuurya vapooji vaachwe, “Eri, vaantʉ vaséaa nɨɨnɨ ndɨrɨ ani?” 19 Novo vakamʉsea, “Vamwɨ vaséaa weewe ʉrɨ Yooháani Mʉbatisáaji, vɨɨngɨ vaséaa ʉrɨ Elía mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva, na vɨɨngɨ vaséaa ʉrɨ ʉmwɨ wa valáali na mʉtwe va Ijʉva va kalɨ ˆafúfukire.” 20 Aho, maa akavuurya, “Ha nyuunyu, mwaséaa nɨɨnɨ ndɨrɨ ani?” Peéteri akamʉsea, “Weewe noo Masía wa Mʉlʉʉngʉ!” 21 Maa Yéesu akavakaanʼya yoosea, “Karɨ muwyɨɨra mʉʉntʉ yoyoosi isáare ɨrɨ tʉkʉ.”

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra Inkwya na Kʉfʉfʉka Kwaachwe

(Matáayo 16:20-28; Maáriki 8:31–9:1)

22 Kei akavasea, “Mwaana wa Mʉʉntʉ, nɨ mpaka aturikiriwe mʉnʉmʉʉnʉ, kei asiitwe nɨ vawosi, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro, na ʉʉlawe. Maa kaa, sikʉ ya katatʉ fʉfʉlwa arɨ.”

Lʉkemero lo Kʉva Mʉpooji wa Yéesu

23 Kei akavawyɨɨra voosi yoovasea, “Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi yoosaaka aantuube nɨ mpaka iisiite yeemweene, avaale mʉsaláaba waachwe✡ kɨra siikʉ, aantuube. 24 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆyoosaaka honʼya nkaasʉ yaachwe, kɨɨtaaha arɨ, maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆyookɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe sa nɨɨnɨ ʉwo kɨɨhonʼya arɨ. 25 Kwatɨɨte kʉnáálo che mʉʉntʉ kuturya weerʉ yoosi, maa kaa, ataahe nkaasʉ yaachwe? 26 Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi aanyónɨɨre soni nɨɨnɨ na masáare yaanɨ, baa Mwaana wa Mʉʉntʉ moonera arɨ soni, mpɨɨndɨ ˆakuújire na nkongojima ya Taáta na mirimʉ miija. 27 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, vamwaarɨ vɨɨngɨ viímire aha, sɨ varɨ kukwya tʉkʉ mpaka vʉʉyone Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ!”

Yéesu Yoovalandʉka Buuwo

(Matáayo 17:1-8; Maáriki 9:2-8)

28 Ja sikʉ inaanɨ jei ˆjikalooke keende Yéesu ˆalʉʉsa ayo masáare, Yéesu akaambʉkanʼya na vala Peéteri, Yaakúupu na Yooháani na luulwii noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 29 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆamʉloombáa Mʉlʉʉngʉ, buuwo yaachwe ɨkavalandʉka, ɨngo jaachwe jikava njerʉ chwee, mpaka jindoolavalava. 30 Koonka, vaantʉ valʉme vavɨrɨ vakafʉmɨra maa vakaanda lʉʉsɨka ne. Novo nɨ vala Mʉ́sa na Elía vajáa. 31 Vajáa voonekana na nkongojima ya kurumwii na valʉʉsɨkáa na Yéesu ˆvyeene arɨ kiimanʼya mʉrɨmo wa Mʉlʉʉngʉ kwa inkwya yaachwe ʉko Yerusaléemu.

32 Mpɨɨndɨ ijo, Peéteri na vara vatumwi viivaachwe vajáa vanyéyyiirye fúti. ˆVakiinʉke, vakamoona Yéesu na nkongojima yaachwe. Na kei vakoona vaantʉ vavɨrɨ vajáa viímire ne. 33 Na kati vara vaantʉ vavɨrɨ ˆviinʉkáa fuma kʉrɨ Yéesu, maa Peéteri akamʉsea Yéesu, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, vyabooha tʉveere haaha aha. Tʉjeenge vivaanda vitatʉ, kɨmwɨ chaako, kɨmwɨ cha Mʉ́sa na kɨmwɨ cha Elía.” Peéteri alʉʉsa jeyyo maa kaa, sɨ ataangáa kɨra ˆyoolʉʉsa tʉkʉ. 34 Na viintʉ Peéteri ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka jeyyo, ichu rɨkafʉmɨra, maa rɨkavawɨɨkɨra. Aho, vakoofa maatʉkʉ vii.

35 Sawúti ɨkafuma aho ichwii, yoosea, “Ʉhʉ nɨ Mwaana waanɨ. Yeeye namʉsaawʉla. Mʉteereri yeeye.” 36 Na ɨyo sawúti ˆɨkalooke, Yéesu akoónekana arɨ yeemweene. Vapooji vaachwe sɨ vamuwyɨɨra mʉʉntʉ yoyoosi masáare aya ˆvajáa vɨɨ́ne sikʉ ijo tʉkʉ.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉtavana ˆArɨ na Murimʉ Mʉvɨ

(Matáayo 17:14-18; Maáriki 9:14-27)

37 Lomʉtóondo yaachwe mpɨɨndɨ ˆvagiritáa fuma luulwii, vakalʉmana na mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ. 38 Aho, ʉmwɨ wa vaantʉ va ɨyo mpuka akalʉʉsɨka na ngururu yoosea, “Mukiindya, nookʉloomba ʉmʉlaange mʉtavana waanɨ, yeeye noo mwaana waanɨ wa mpeke. 39 Yeeye atɨɨte murimʉ mʉvɨ ˆwamʉtáavityaa akaanda tʉla isóso mʉnʉmʉʉnʉ. Kei, wamusíngisyasingiisyaa akawya na ɨsɨ ja arɨ na kiinkwiisha, maa de ɨndootuumpa ifulo mʉlomwii. Ʉhʉ murimʉ mʉvɨ wamutúrikiryaa mʉnʉmʉʉnʉ, wamʉrékaa kiduudi vii. 40 Navalóombire vapooji vaako vuukibirye ʉhʉ murimʉ mʉvɨ, maa kaa, vasíindirwe.”

41 Yéesu akavasea, “Aka! Ɨhɨ mbyaala sɨ ˆirúmaa, na ˆyakɨɨkana. Niikale na nyuunyu mpaka naadi? Na nɨvayimirirye mpaka naadi? Hoonɨ mʉreete mʉtavana waako na aha!”

42 Kati ʉra mʉtavana ˆasesáa na kwa Yéesu, murimʉ mʉvɨ ʉkamʉvayya na ɨsɨ, maa ʉkamʉkwaatya kiinkwiisha. Aho, Yéesu akʉʉyamirirya ʉra murimʉ mʉvɨ, akamʉhorya ʉra mʉtavana, maa akamʉhɨndʉla na kʉrɨ taáta waavo. 43 Vaantʉ voosi vakatʉlʉvala maatʉkʉ vii koona ʉkʉ́ʉ́lʉ wa Mʉlʉʉngʉ.

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra Kei Inkwya na Ʉfʉfʉ́ʉko Waachwe

(Matáayo 17:22-23; Maáriki 9:30-32)

Mpɨɨndɨ vaantʉ ˆvajáa vakaarɨ vahwáalɨɨre sa yoosi Yéesu ˆajáa abwéeyyiirye, maa akavasea vapooji vaachwe, 44 “Teereri neeja aya ˆnoosaaka nɨvawyɨɨre. Mwaana wa Mʉʉntʉ valandʉkwa arɨ na vɨɨkwa arɨ mɨkonwii ya vaantʉ.” 45 Maa kaa, vapooji vaachwe sɨ vataanga ʉvariyuli wa masáare yara tʉkʉ. Masáare aya yajáa yiivisa kwaavo sa vadɨɨre taanga. Kei voofáa kumuurya.

Ani nɨ Mʉkʉ́ʉ́lʉ

(Matáayo 18:1-5; Maáriki 9:33-37)

46 Haaha kʉkava na nkaani kwa vapooji va Yéesu nɨ ani arʉʉva mʉkʉ́ʉ́lʉ kati yaavo voosi. 47 Maa kaa, Yéesu ˆakataange miiririkano yaavo, akamwaanɨrɨra musinga muduudi, maa akamwiimya heehi ne. 48 Aho, maa akavasea, “Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mʉteengya musinga ja ʉhʉ sa irina raanɨ, kʉva arɨ aantéengiirye nɨɨnɨ. Kei, yoyoosi ˆarɨ kʉʉnteengya nɨɨnɨ, kʉva arɨ amʉtéengiirye Mʉlʉʉngʉ, na yeeye aantʉma. Sa ʉra ˆarɨ mudúúdi kufuma kʉrɨ nyuunyu noo mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya voosi.”

Kutumia Irina ra Yéesu

(Maáriki 9:38-40)

49 Yooháani akamʉsea Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, tamwɨɨ́ne mʉʉntʉ yookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa irina raako, maa tʉkamʉkaanʼya sa viintʉ sɨ arɨ hamwɨ na suusu.” 50 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Karɨ mʉmʉkáanʼyaa tʉkʉ, sa ˆmweene sɨ yoovakɨɨkana nyuunyu, nɨ hamwɨ arɨ na nyuunyu.”

Vasamaría Voosiita Kʉmʉteengya Yéesu

51 Sikʉ ja Yéesu jo sʉmʉlwa na kurumwii ˆjikasengerere, maa yeeye akawolola kisho chaachwe yoodoma na Yerusaléemu. 52 Yeeye akatʉma vaantʉ valongoole na iturii rɨmwɨ ra ɨsɨ ya Samaría sa vakiimye neeja haantʉ ˆarɨ fɨkɨra. 53 Maa kaa, vaantʉ va ɨro ituri vakasiita kʉmʉteengya sa viintʉ aleáa na Yerusaléemu. 54 Vapooji vaachwe, noo kʉsea vala Yaakúupu na Yooháani, ˆvakoone jeyyo, maa vakamʉsea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, tʉloombe mooto ukiime fuma kurumwii sa ʉvamale wʉʉ [ja ˆvyeene Elía abweeyya]?”✡ 55 Maa kaa, Yéesu akavavalandʉkɨra, akavadalavya 56 [yoosea, nyuunyu sɨ mʉmányire nɨ vaantʉ ˆvarɨ joolɨ mʉrɨ tʉkʉ]. Aho, maa vakatamanya na iturii rɨɨngɨ.

Koonɨ Mʉʉntʉ Yoosaaka Kumutuuba Yéesu Kɨkomi

(Matáayo 8:19-22)

57 Kati Yéesu na vapooji vaachwe ˆvajáa lʉyeendwii, maa mʉʉntʉ ʉmwɨ akamʉsea, “Kukutuuba ndɨrɨ na haantʉ hohoosi ˆʉrɨ doma.” 58 Yéesu akamʉsea, “Mʉʉnjʉ jatɨɨte viláalo mpáángii, na ndee jatɨɨte vivururu, maa kaa, Mwaana wa Mʉʉntʉ asiina baa ho laarya mʉtwe waachwe vii tʉkʉ.”

59 Aho, Yéesu akamʉsea mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆajáa aho, “Ntuuba.” Maa kaa, ʉra mʉʉntʉ akamʉsea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, reka ta nkataahe taáta wiitʉ.” 60 Yéesu akamʉsea, “Reka vaantʉ ˆvaakwya vataahe vaantʉ ˆvaakwya viivaavo, maa kaa, weewe doma ʉkavariyʉle Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ.”

61 Mʉʉntʉ wɨɨngɨ akamʉsea Yéesu, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, kukutuuba ndɨrɨ, maa kaa, reka ta nkavasee vaantʉ va kaayii kwaanɨ nasúukiirye.” 62 Maa kaa, Yéesu akamʉsea, “Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi aándire rɨma, maa kei ɨndoolaanga kɨrɨ nyuma, ʉwo sɨ asaakwa Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.”

10

Yéesu Yoovatʉma Vapooji Makumi Mufungatɨ na Vavɨrɨ

1 Ayo ˆyakalooke, Yéesu Mweenevyoosi akavasaawʉla vapooji vɨɨngɨ makumi mufungatɨ na vavɨrɨ (72), maa akavatʉma vavɨrɨvɨrɨ. Voovo vakalongoola na kɨra múuji na kɨra haantʉ ˆasaakáa tamanya yeeye mweeneevyo. 2 Yéesu akavasea, “Viintʉ vyo chwa nɨ foo viri, maa kaa, vachwi nɨ vake. Sa jeyyo, mʉloombi Mweenevyoosi wo chwa, atʉme vachwi, na iwundii raachwe ro chwa. 3 Haaha tamanyi, na mʉtaange nɨ vatʉma niise nyuunyu ja vaana va muundi katɨ na katɨ ya mbʉʉjɨ. 4 Sumuli mpía tʉkʉ, mufuko wo kɨɨnjɨra tʉkʉ, baa viráatʉ vya kavɨrɨ tʉkʉ. Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ njirii, karɨ mʉndoololoosha ko luumbya vaantʉ tʉkʉ.

5 Nyuumba yoyoosi ˆmʉrɨ kɨɨngɨra, valuumbyi jei, ‘Mwiikalo mʉʉja ʉve nyuumbii ɨhɨ!’ 6 Koonɨ mwiikalo mʉʉja ʉrɨ na mweenenyuumba, mwiikalo waanyu mʉʉja kiikala ʉrɨ ne. Maa kaa, koonɨ mweenenyuumba sɨ yoovahokera na mwiikalo mʉʉja, mwiikalo waanyu mʉʉja hɨndʉka ʉrɨ na kʉrɨ nyuunyu. 7 Ikali nyuumba yɨɨyo ɨmwɨ, kʉnʉ moorya no nywa kɨra ˆcheene mooheewa. Sa mʉtʉmami ɨɨma neeja kʉrɨhwa marɨho yaachwe. Kʉsaamasaama fuma nyuumba ɨhɨ fʉʉrʉ ɨra tʉkʉ.

8 Koonɨ mwɨɨ́ngɨɨre múuji ʉmwɨ na vaantʉ va múuji ʉwo vavateengiirye na cheerʉ, iryi vyóorya ˆviri vɨɨkwa mbere yaanyu. 9 Valwɨ́ɨrɨ ˆvarɨ múujii ʉwo vahoryi na mʉvasee, ‘Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wafíkire kʉrɨ nyuunyu.’ 10 Maa kaa, múuji wowoosi ˆmʉrɨ kɨɨngɨra maa vasiite kʉvateengya, looki, na mʉtamanye na njirii ja ʉwo múuji mʉsee jei, 11 ‘Baa marʉrɨ ya múuji waanyu ˆmeene yanámatɨɨre majewii yiiswi, tayakónkomire,* kʉvalʉma kutu ʉvɨ waanyu. Maa kaa, taangi Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wafíkire kʉrɨ nyuunyu.’ 12 Nɨ vawyɨɨra niise, sikʉ ɨyo, kʉva viri pwee kwa múuji wa Sodóoma kʉlookya múuji ʉwo.✡

Marema kwa Míiji ˆƗrɨ Siita Valandʉka

(Matáayo 11:20-24)

13 Mpolaɨ múuji wa Korasíini! Mpolaɨ ituri ra Besaída! Sa ngaarɨ myuujíisa ˆyatʉ́mamirwe kwaanyu, ngaarɨ yatʉmamwa míiji ya Tíiro na Sidóoni, ngaarɨ vamʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ kalɨ vii, ko kiivɨkɨra magunía no kiihaka mavu. 14 Maa kaa, sikʉ ɨra yo lamʉrɨrwa vaantʉ voosi, kʉva ɨrɨ pwee kwa vaantʉ va míiji ya Tíiro na Sidóoni kʉlookya nyuunyu. 15 Naanyu vaantʉ va múuji wa Kaperenáumu, eri, kiinʉlwa mʉrɨ fʉʉrʉ kurumwii wʉʉ? Aka tʉkʉ! Kiimiriwa mʉrɨ fʉʉrʉ Ntarii.

16 Mʉʉntʉ ˆavatéereraa nyuunyu, aantéereraa nɨɨnɨ. Na ˆavasíitaa nyuunyu, aansíitaa nɨɨnɨ. Kei mʉʉntʉ ˆaansíitaa nɨɨnɨ, amusíitaa Mʉlʉʉngʉ na yeeye aantʉma.”

Vapooji Makumi Mufungatɨ na Vavɨrɨ Voohɨndʉka

17 Vara vapooji makumi mufungatɨ na vavɨrɨ (72) ˆvakahɨndʉke, vakamuwyɨɨra Yéesu na cheerʉ voosea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, baa mirimʉ mɨvɨ tookiikibirya kwa irina raako na yootʉteera!”

18 Yéesu akavasea, “Nɨjáa naroonáa Irimʉ roohangalamʉka fuma kurumwii ja lʉlávo. 19 Laangi, navahɨ́ɨre wiimiriri mweeri ya ʉra mʉvɨ kwa kɨra kɨɨntʉ. Kwa ngururu ijo, lwaata mweende njoka na ingi, kei kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ vatamikya tʉkʉ. 20 Baa neembe nɨ jeyyo, kʉvyeendi sa viintʉ mirimʉ mɨvɨ yoovateera tʉkʉ, maa kaa, vyeendi sa viintʉ marina yaanyu yaándikirwe kurumwii.”

Yéesu Yoova na Cheerʉ

(Matáayo 11:25-27; 13:16-17)

21 Mpɨɨndɨ ɨʼɨra, Yéesu kʉnʉ avyeéndire mʉnʉmʉʉnʉ kwa ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja, maa akasea, “Nookʉdʉʉmba ee Taáta, Mweenevyoosi wa kurumu na ɨsɨ, sa masáare aya ʉvavisa vara ˆvarɨ na tooti na mɨryʉʉngʉ, maa kaa, ʉkavakʉnʉkʉrɨra vadúúdi. Kɨkomi Taáta, ivyo noo vyakweerya mʉtɨma.”

22 Kei akasea, “Taáta waanɨ aankwáatiirye viintʉ vyoosi. ˆMweene amʉmányire Mwaana nɨ Taáta vii. Kusiina wɨɨngɨ tʉkʉ. Kei ˆmweene amʉmányire Taáta nɨ Mwaana vii, na mʉʉntʉ yoyoosi ˆmweene Mwaana arɨ saaka kʉmʉkʉnʉkʉrɨra.”

23 Aho, Yéesu akavavalandʉkɨra vapooji vaachwe, akalʉʉsɨka na vooveene vii kijiraawii, akavasea, “Yatalariwa miiso aya ˆyookoona masáare aya! 24 Nɨ vawyɨɨra niise, valáali na mʉtwe ˆvarɨ foo na vatemi vajáa vatɨɨte mpɨɨma yo koona aya ˆmookoona nyuunyu, maa kaa, sɨ vayoona tʉkʉ. Kei, vajáa vatɨɨte mpɨɨma yo teera ˆmeene mooteera nyuunyu, maa kaa, sɨ vayateera tʉkʉ.”

Lusímo lwa Mʉsamaría Mʉʉja

25 Mpɨɨndɨ ijo, mukiindya wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ akɨɨma, maa akamuurya Yéesu ko mʉyera, akasea, “Mukiindya, che ndɨrɨ bweeyya sa mpokere nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero?” 26 Yéesu akamʉsea, “Miiro ya Mʉlʉʉngʉ joolɨ yalʉʉsa? Che ʉsómaa weewe aho?” 27 Ʉra mukiindya wa Miiro akamʉsea Yéesu, “Vyaandɨkwa jei, ‘Mweende Ijʉva Mʉlʉʉngʉ waako, na mʉtɨma waako woosi, na nkaasʉ yaako yoosi, na ngururu jaako joosi, na mʉryʉʉngʉ waako woosi.’✡ Kei, ‘Ʉmweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo.’✡” 28 Yéesu akamʉsea, “Wuúyiirye vyoovyo, bweeyya jeyyo, naawe turya ʉrɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.”

29 Ʉra mukiindya wa Miiro asaakáa kiiyonekya kɨkomi yeeye nɨ mʉwoloki. Sa jeyyo akamuurya Yéesu kei yoosea, “Ha mwiiwaanɨ nɨ ani?” 30 Yéesu akamʉsea, “Mʉʉntʉ ʉmwɨ agiritáa fuma Yerusaléemu yoodoma na múujii wa Yerɨ́ɨko. Njirii akakɨɨmɨrɨrwa nɨ viívi. Vakamufumya ɨngo jaachwe, vakamʉvaa mpaka vakamʉtamikya, vakamʉreka aséngerɨɨre kukwya.

31 Haaha ɨkava ja baháati, mweeneɨsɨ ʉmwɨ wa Ijʉva alookáa na ɨra njɨra. ˆAkamoone, akakengeeja na ivarwii, maa akiilookera. 32 Viivyo, Mʉláawi ʉmwɨ ne alookáa na aho. ˆAkamoone ʉra mʉʉntʉ ˆajáa atámikiiwe, ne akakengeeja nɨ ivarwii, maa akiilookera.

33 Maa kaa, Mʉsamaría ʉmwɨ ne akeráa njɨra, akatweera na ɨra njɨra. ˆAkamoone ʉra mʉʉntʉ ˆajáa atámikiiwe, maa akamoonera mbavariri. 34 Akamʉseeserera, akamooyya njʉʉma jaachwe na diváai, maa akamʉhaka makuta. Akajichuunga njʉʉma jaachwe na ntaamɨ, maa akamwaambukya ndákwii yaachwe. Aho, akamʉtwaala fʉʉrʉ nyuumbii ya vayeni na akava yoomʉlaangirirya. 35 Sikʉ ya kavɨrɨ yaachwe, akatoola mpía ja dináari ivɨrɨ, akamʉheera mweenenyuumba ya vayeni, maa akamʉsea, ‘Mʉlaangirirye ʉhʉ mʉʉntʉ. Koonɨ iji jasírire na woóngeriirye mpía jɨɨngɨ so mʉlawurya, ˆndɨrɨ hɨndʉka kʉrɨha ndɨrɨ.’ ”

36 Aho, maa Yéesu akamuurya ʉra mukiindya wa Miiro, “Kati ya ava vatatʉ nɨ ani noo mwiiwaachwe† wa ʉra mʉʉntʉ ˆajáa akɨɨmɨrɨrwa akatamikiwa nɨ viívi?” 37 Ʉra mukiindya wa Miiro akasea, “Nɨ ʉra ˆamʉlaanga na riiso ra wʉʉja.” Aho, maa Yéesu akamʉsea, “Doma, naawe ʉkabweeyye viivyo.”

Yéesu Kaayii Kwaala Maárita na Maríia

38 Yéesu na vapooji vaachwe vakakwaata njɨra, maa vakɨɨngɨra iturii rɨmwɨ. Aho, maa mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ˆasewáa Maárita akamʉteengya na kaayii kwaachwe. 39 Maárita ajáa atɨɨte mudúúdi waachwe ˆasewáa Maríia. Yeeye ajáa iikala mawulwii ya Yéesu Mweenevyoosi kʉnʉ yoomʉteerera. 40 Maa kaa, Maárita ajʉʉwɨkáa na mɨrɨmo ˆɨrɨ foo yo mʉteengya mʉyeni. Sa jeyyo, akadoma na kʉrɨ Yéesu, maa akamʉsea, “Mweenevyoosi, sɨ wookoona nɨ vyavɨɨha viintʉ ʉhʉ mudúúdi waanɨ ˆyookʉʉndekera mɨrɨmo yoosi nɨɨmweene tʉkʉ wʉʉ? Haaha mʉwyɨɨre aanyambɨre.”

41 Maa kaa, Yéesu Mweenevyoosi akamʉsea, “Maárita, Maárita, sa che woojʉʉwɨka na wookoofa sa viintʉ ˆviri foo? 42 Kɨɨntʉ ˆchoosaakwa nɨ kimudu vii. Maríia asáawɨɨre kɨɨntʉ ˆchabooha, na kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉkɨseyya kʉrɨ yeeye tʉkʉ.”

11

Yéesu Yookiindya Kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ

(Matáayo 6:9-13; 7:7-11)

1 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu ajáa haantʉ hamwɨ yoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ. ˆAkahʉmʉle, maa ʉmwɨ wa vatumwi vaachwe akamʉsea, “Aaɨ mʉkʉ́lʉ, tukiindye baa suusu kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ ja viintʉ Yooháani Mʉbatisáaji ˆavakiindya vatumwi vaachwe.” 2 Yéesu akavasea, “Mpɨɨndɨ ˆmoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, mʉlʉʉse jei,

‘Taáta [wiitʉ wa kurumwii,]

irina raako rɨbweeyyiriwe nkongojima,

ʉtemi waako wʉʉje.

[ˆMeene woosaaka yatʉmamwe aha weerwii,

yatʉmamwe ja ˆvyeene yatʉ́mamwaa ʉko kurumwii.]

3 Ʉtʉheere chóorya chiitʉ cha kɨra siikʉ.

4 Ʉtʉsee ʉvɨ wiitʉ wasírire,

ja ˆvyeene suusu tavaséaa vara ˆvatʉhonerya ʉvɨ waavo wasírire.

Kʉtʉrekera twɨɨngɨre na mʉtehwii tʉkʉ,

[maa kaa, ʉtʉlamurirye na ʉra Mʉvɨ.]’ ”

5 Aho, maa Yéesu akavasea, “Hoonɨ iririkani, koonɨ ʉmwɨ waanyu adómire na kwa kɨjeengi chaachwe nuuchikʉ katɨ, maa amʉsee kɨjeengi chaachwe, ‘Aaɨ kɨjeengi, hoonɨ nkopesha mɨkáate ɨtatʉ. 6 Amwaarɨ kɨjeengi chaanɨ yookera njɨra alúumbiirye uchikʉ ʉhʉ, na nɨɨnɨ nsiina kɨɨntʉ cho mʉheera tʉkʉ.’ 7 Maa kaa, ʉra ˆarɨ nyuumbii amʉsee, ‘Reka kʉʉnjuuwa, nachúungire mʉryaango! Kei, nɨɨnɨ na vaana vaanɨ tahʉ́mwɨɨre laala. Sɨ ndɨrɨ kiinʉka nɨkʉheere chóorya tʉkʉ.’ 8 Nɨ vawyɨɨra niise, koonɨ mʉʉntʉ ʉwo atúubire loomba, kɨjeengi chaachwe kiinʉka arɨ na amʉheere kɨra ˆyoosaaka. Sɨ arɨ bweeyya jeyyo sa viintʉ nɨ kɨjeengi chaachwe tʉkʉ, maa kaa, sa viintʉ atúubire loomba.

9 Sa jeyyo, nɨ vawyɨɨra niise, loombi, naanyu heewa mʉrɨ, saakiri, naanyu turya mʉrɨ, luumbyi mʉryaangwii, naanyu yʉʉrɨrwa mʉrɨ. 10 Sa kɨra ˆalóombaa, ahéewaa na ʉra ˆasáakɨraa, atúryaa na ʉra ˆalúumbyaa mʉryaangwii, ayʉ́ʉrɨrwaa.

11 Eri, kwatɨɨte ʉmwɨ waanyu nyuunyu vala taáta mwaana waachwe ˆarɨ mʉloomba soompa, amʉheere njoka wʉʉ? 12 Bakʉ kei koonɨ amʉlóombire ii, amʉheere ingi wʉʉ? 13 Haaha koonɨ nyuunyu baa neembe mʉrɨ vavɨ mʉmányire kʉvaheera vaana vaanyu viintʉ ˆvyabooha, ha Taáta waanyu wa kurumwii sɨ arɨ bweeyya vyabooha kʉlookya ivyo vyaanyu ko vaheera Mʉtɨma Mʉʉja vara ˆvoomʉloomba tʉkʉ wʉʉ?”

Yéesu na Belisebúuri

(Matáayo 12:22-30; Maáriki 3:22-27)

14 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu akibiryáa murimʉ mʉvɨ fuma kwa kimumu ʉmwɨ. Ʉwo murimʉ ˆʉkakibiriwe, maa ʉra mʉʉntʉ akaanda lʉʉsɨka. Aho, ɨra mpuka ya vaantʉ vajáa hara vakahwaalala. 15 Maa kaa, vamwɨ va vaantʉ ˆvajáa aho vakasea, “Yookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa ngururu ja Belisebúuri, noo kʉsea Irimʉ.” 16 Vaantʉ vɨɨngɨ novo vamʉyeráa ko mʉloomba avalaɨre isháara fuma kurumwii.

17 Maa kaa, Yéesu kʉnʉ yootaanga miiririkano yaavo, akavasea, “Ʉtemi wowoosi koonɨ wiigávire havɨrɨ kwiilwa woowo kwa woowo, ʉtemi ʉwo, sɨ ʉrɨ lʉʉnga tʉkʉ. Kei, koonɨ vaantʉ va lʉkolo lʉmwɨ viigávire, lʉkolo ʉlo, sɨ lʉrɨ lʉʉnga tʉkʉ. 18 Haaha koonɨ Irimʉ riigávire havɨrɨ, ʉtemi waachwe joolɨ ʉrɨ lʉʉnga? Nɨ lʉʉsa niise jeyyo sa nyuunyu moosea, nooseyya mirimʉ mɨvɨ kwa ngururu ja Belisebúuri. 19 Ha de haaha koonɨ nookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa lʉvɨro lwa Belisebúuri, ha vaantʉ vaanyu nɨ kwa lʉvɨro lwa ani vakíbiryaa mirimʉ mɨvɨ? Sa jeyyo, avo kʉvalamʉrɨra varɨ nyuunyu. 20 Maa kaa, koonɨ nɨɨnɨ nookibirya mirimʉ mɨvɨ kwa lʉvɨro lwa Mʉlʉʉngʉ, taangi haaha Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wafíkire kʉrɨ nyuunyu.

21 Mpɨɨndɨ mʉʉntʉ ˆarɨ na ngururu iichʉ́ʉngɨrɨɨre mata yaachwe kʉlaangirirya nyuumba yaachwe, máari jaachwe nɨ nkaasʉ jiri. 22 Maa kaa, mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆarɨ na ngururu kʉlookya yeeye koonɨ amukíimɨrɨɨre na amusíindire, mʉhoka arɨ mata yaachwe yoosi yara ˆiiláangyaa na nyahɨra arɨ máari joosi, maa asʉmʉle. 23 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra sɨ ˆarɨ ivarwii raanɨ, ʉwo nɨ mʉvɨ waanɨ. Kei, ʉra sɨ ˆajíingaa hamwɨ na nɨɨnɨ, apálaa.

Lusímo lwa Mʉʉntʉ ˆArɨ na Murimʉ Mʉvɨ

(Matáayo 12:43-45)

24 Mpɨɨndɨ murimʉ mʉvɨ ˆʉrɨ fuma kwa mʉʉntʉ, wadómaa na ɨsɨ ya ibaláángwii kʉra ˆkusiina maaji noo saakɨra haantʉ ho hʉmʉlʉkɨra. Na ˆʉrɨ siindwa kʉhoona aho haantʉ ho hʉmʉlʉkɨra, sea ʉrɨ, ‘Hɨndʉka ndɨrɨ na nyuumbii kwaanɨ haantʉ ˆnafuma.’ 25 ˆɄrɨ hɨndʉka, washáanaa ɨra nyuumba yafyáahɨɨrwe no haambwa vyabooha. 26 Jeyyo, ʉwo murimʉ mʉvɨ wadómaa noo sʉmʉla viivaachwe mufungatɨ, vavɨ kʉlookya woowo. Aho, ɨyo mirimʉ yɨɨ́ngɨraa kwa ʉwo mʉʉntʉ na yiíkalaa aho. Ʉwo mʉʉntʉ asáambʉkɨrwaa kʉlookya vya ncholo.”

Kʉvyeenda kwa Kɨmáárɨ

27 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆalʉʉsáa ayo masáare, mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ˆajáa aho mpukii ya vaantʉ, akatʉla isóso yoosea, “Yatalariwa ɨnda ˆyakuvyaala na masʉʉsʉ ˆwoonka!” 28 Maa kaa, Yéesu akamʉsea, “Vatalariwa mʉnʉmʉʉnʉ vara ˆvarɨtéeraa no rituuba isáare ra Mʉlʉʉngʉ.”

Vaantʉ Voosaaka Valaɨrwe Isháara

(Matáayo 12:38-42; Maáriki 8:12)

29 Mpɨɨndɨ mpuka ya vaantʉ ˆyatuubáa kɨɨngɨka, maa Yéesu akatuuba kiindya yoosea, “Ɨhɨ mbyaala nɨ mbɨ, yoosaaka yoonekiwe isháara, sɨ ɨrɨ heewa isháara yoyoosi tʉkʉ, maa kaa, ɨra ya Yóona mʉláali na mʉtwe. 30 Sa ja viintʉ Yóona ˆaava isháara kwa Vanináawi, noo ˆvyeene Mwaana wa Mʉʉntʉ arʉʉva kwa mbyaala ɨhɨ.

31 Sikʉ ya ʉlamu mʉtemi muki wa ɨsɨ ya saame kɨɨma arɨ na vaantʉ va mbyaala ɨhɨ, ne lʉʉsa arɨ irya. Sa yeeye ajáa avaa njɨra fuma ɨsɨ ya kʉlɨ mʉnʉmʉʉnʉ, akʉʉja joo teerera tooti ja mʉtemi Solomóoni.✡ Haaha aha amwaarɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya Solomóoni. 32 Kei, sikʉ ya ʉlamu vaantʉ va Nináawi kɨɨma varɨ na vaantʉ va ɨhɨ mbyaala, novo lʉʉsa varɨ irya. Sa Vanináawi ˆvakateere ʉvariyuli wa Yóona, vavalandʉka fuma uvii waavo, na aha amwaarɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya Yóona!✡

Kɨweerʉ cha Mʉvɨrɨ

(Matáayo 5:15; 6:22-23)

33 Kusiina mʉʉntʉ ˆakórereryaa kɨmʉrɨ, maa akakɨvɨɨka haantʉ ˆhiivisa tʉkʉ au akakɨkʉnɨkɨrɨra na nyiingʉ ya kweenga tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, kɨmʉrɨ nɨ kyaángwii chavɨ́ɨkwaa, sa vara ˆvookɨɨngɨra voone kɨweerʉ.

34 Riiso nɨ kɨmʉrɨ cha mʉvɨrɨ waako. Koonɨ riiso rɨrɨ nkaasʉ, mʉvɨrɨ waako woosi wamema kɨweerʉ. Maa kaa, koonɨ riiso raako rasaambʉka, mʉvɨrɨ waako wamema kilwiirya. 35 Haaha ʉlaange neeja, kɨweerʉ ˆʉrɨ nocho karɨ jɨ kɨve kilwiirya tʉkʉ. 36 Haaha koonɨ mʉvɨrɨ waako woosi ʉrɨ na kɨweerʉ baa kusiina haantʉ ˆharɨ na kilwiirya tʉkʉ, mʉvɨrɨ waako woosi watɨɨte kɨweerʉ ja viintʉ kɨmʉrɨ ˆchakʉmʉ́rɨkɨraa na kɨweerʉ chaachwe.”

Yéesu Yoovadalavya Mafarisáayo na Vakiindya va Miiro

(Matáayo 23:1-36; Maáriki 12:38-40)

37 Yéesu ˆakamarikirye lʉʉsa ayo masáare, maa Mʉfarisáayo ʉmwɨ akamʉteengya noo rya chákurya kaayii kwaachwe. Yéesu akatamanya, akɨɨngɨra maa akiikala méesii kurya chákurya. 38 Ʉwo Mʉfarisáayo ˆakamoone Yéesu yoorya baa kooyya mɨkono ja ˆvyeene tʉʉva jasea tʉkʉ, akahwaalala maatʉkʉ vii. 39 Aho, maa Yéesu Mweenevyoosi akamʉsea, “Nyuunyu Mafarisáayo musúuntaa ndʉvo na saháani kwa weerwii vii, maa kaa, mitimii yaanyu mwamema kʉnyahɨra máari na ʉvɨ. 40 Nyuunyu mʉrɨ vahoho! Eri, sɨ mootaanga ʉra ˆʉʉmba weerwii sɨ noo ˆʉʉmba isii tʉkʉ wʉʉ? 41 Vaambiriryi vakɨva ko mɨtɨma yaanyu yoosi, na viintʉ vyɨɨngɨ vyoosi booha viri kwaanyu.

42 Nɨ mpolaɨ nyuunyu Mafarisáayo! Nyuunyu mʉtóolaa ilʉʉndʉ rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi baa vira viintʉ viduudi, baa ja mbowa ja masaambɨ na viintʉ ˆvibwéeyyaa chóorya kinyʉkɨre. Maa kaa, sɨ mʉkwáatyaa ʉwoloki na kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Mwasaakwa mʉtʉmame aya na baa kei, karɨ mʉreke aya yɨɨngɨ tʉkʉ. 43 Nɨ mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu Mafarisáayo, sa mweenda kiikala machuumbii ya mbere masinagóogii na kuluumbiwa kwa nyemi sóokwii! 44 Nɨ mpolaɨ kwaanyu sa mwiifwɨ́ɨne na mbɨrɨ́ɨ́ra ˆjisiina aláama, na vaantʉ vayéendaa mweeri yaachwe baa taanga tʉkʉ!”

45 Aho, maa ʉmwɨ wa vakiindya va Miiro akamʉsea Yéesu, “Mukiindya, ayo ulúusire nɨ kituki. Baa suusu vakiindya va Miiro ʉtʉtʉ́kɨɨre.”

46 Yéesu akamʉsea, “Mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu vakiindya va Miiro! Nyuunyu mwiitíikyaa vaantʉ miriwa ˆyarutaha sɨ ˆvarɨ daha kwiitɨɨka, maa kaa, kʉmba nyuunyu veeneevyo sɨ mʉvaámbiriryaa baa nɨ imaamba vii tʉkʉ. 47 Mpolaɨ kʉrɨ nyuunyu, sa mwajéengereraa mbɨrɨ́ɨ́ra ja valáali na mʉtwe, vara ˆvʉʉlawa nɨ vala baaba waanyu! 48 Jeyyo, nyuunyu moónekyaa mwaruma yara vala baaba waanyu ˆvatʉmama. Voovo vavʉláa valáali na mʉtwe, na nyuunyu moovajeengera mbɨrɨ́ɨ́ra avo valáali na mʉtwe. 49 Ɨkɨ noo kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsa kwa tooti yaachwe, ‘Laanga, vatʉma ndɨrɨ valáali na mʉtwe na vatumwi na kwaavo, maa kaa, vamwɨ kʉvʉʉlaa varɨ na vɨɨngɨ kʉvaturikirya varɨ.’

50 Haaha, vaantʉ va mbyaala ɨhɨ lamʉrɨrwa varɨ sa sakami ya valáali na mʉtwe voosi, ɨra ˆyiitwa keende weerʉ ˆyʉʉmbwa, 51 kwaandɨra sakami ya Abéeli, mpaka sakami ya Sakaría, ʉra ˆʉʉlaɨrwa katɨ na katɨ ya masabáahʉ na Haantʉ Haaja. Kɨkomi noovawyɨɨra vaantʉ va mbyaala ɨhɨ lamʉrɨrwa varɨ kwa ayo yoosi.

52 Mpolaɨ nyuunyu vakiindya va Miiro! Nyuunyu mʉtʉ́ʉnɨkaa njɨra ya vaantʉ yo mʉtaanga Mʉlʉʉngʉ. Nyuunyu sɨ mwɨɨpata tʉkʉ, kei vara ˆvoosaaka kwɨɨpata nyuunyu mʉvakɨ́tɨraa.”

53 Yéesu ˆakafume kaayii kwa ʉra Mʉfarisáayo, maa vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vakaanda hʉʉmba na vakaanda kumuurya masáare ˆyarɨ foo. 54 Vasaakáa vamʉtee kwa masáare yaachwe sa vapate kɨmwɨ cho musitakirya.

12

Ʉkweembi

(Matáayo 10:26-27)

1 Mpɨɨndɨ ijo, iyɨɨmbɨ ra vaantʉ mayana na mayana vajáa viijiinga fʉʉrʉ vandookiilwaatɨrɨra, kʉnʉ voomʉteerera Yéesu. Yéesu akaanda ta lʉʉsɨka na vapooji vaachwe yoovasea, “Laangi neeja, mʉnehe ʉsasɨ wa Mafarisáayo, noo kʉsea ʉkweembi. 2 Kusiina isáare ˆrakʉnɨkɨrɨrwa sɨ ˆrɨrɨ kʉnʉkʉlwa tʉkʉ, na kusiina isáare ˆraviswa, sɨ ˆrɨrɨ taangwa tʉkʉ. 3 Sa jeyyo, roroosi ˆmwarɨvariyʉla kilwiiryii, teerwa rɨrɨ kɨweerwii, na roroosi ˆmwarɨhweeha mberii, variyʉlwa rɨrɨ italii.

Mʉlʉʉngʉ vii noo wo Koofa

(Matáayo 10:28-31)

4 Nɨ vawyɨɨra niise nyuunyu vijeengi vyaanɨ, koofi vara ˆvʉʉ́laa mʉvɨrɨ vii tʉkʉ, na ivyo viri looka sɨ varɨ daha tʉmama chochoosi ˆkɨrɨ lookya ivyo tʉkʉ. 5 Maa kaa, nɨɨnɨ kʉvawyɨɨra ndɨrɨ wo moofa. Ofi Mʉlʉʉngʉ. Yeeye ˆarɨ hʉmʉla kʉsʉmʉla mʉtɨma wa mʉʉntʉ, atɨɨte wiimiriri wo mʉfweitɨra na mootwii wa Jehénamu. Hɨɨ, noovawyɨɨra moofi ʉhʉ. 6 Eri, seese isaano sɨ jiváwaa iyoombe magwáare yavɨrɨ tʉkʉ wʉʉ? Baa neembe nɨ ndee nduudi, kwa Mʉlʉʉngʉ sɨ ɨrɨ rimiriwa baa ɨmwɨ vii tʉkʉ. 7 Kɨkomi, njwɨɨrɨ ˆjiri mitwii yaanyu javalwa joosi. Sa jeyyo koofi tʉkʉ, nyuunyu mʉrɨ va iyoombe ikʉʉlʉ kʉlookya seese ˆjiri foo.

Kʉmʉvariyʉla Yéesu Mbere ja Vaantʉ

(Matáayo 10:32-33; 12:32; 10:19-20)

8 Nɨ vawyɨɨra niise, yoyoosi ˆarɨ kuunduma, noo kʉsea, kʉʉndʉʉsɨkɨra nɨɨnɨ mbere ja vaantʉ, Mwaana wa Mʉʉntʉ ne muruma arɨ mbere ja Mʉlʉʉngʉ na mirimʉ yaachwe miija. 9 Maa kaa, ˆarɨ sea sɨ aamányire mbere ja vaantʉ tʉkʉ, Mwaana wa Mʉʉntʉ ne sea arɨ sɨ amʉmányire tʉkʉ mbere ya mirimʉ miija ya Mʉlʉʉngʉ. 10 Na kɨra mʉʉntʉ ˆarɨ mʉkɨɨkana Mwaana wa Mʉʉntʉ, ʉvɨ waachwe sewa ʉrɨ wasírire, maa kaa, ˆarɨ mʉhɨɨntɨkɨraMʉtɨma Mʉʉja sɨ arɨ sewa ʉvɨ waachwe wasírire tʉkʉ.

11 Mpɨɨndɨ ˆvarɨ vatwaala na masinagóogii, mbere ja vakʉ́ʉ́lʉ na mbere ja viimiriri, karɨ mwiítweetyaa joolɨ ˆmʉrɨ lʉʉsa au joolɨ ˆmʉrɨ kuuyirya tʉkʉ, 12 sa Mʉtɨma Mʉʉja mpɨɨndɨ jiijo vakiindya arɨ kɨra ˆmwasaakwa mʉlʉʉse.”

Lusímo lwa Musúngaati Mʉhoho

13 Mʉʉntʉ ʉmwɨ fuma aho mpukii ya vaantʉ vara ˆvamʉteereráa, akamʉsea Yéesu, “Mukiindya, mʉsee mʉndʉʉ waanɨ aangavɨre viintʉ vya ʉpaari ˆtarekerwa nɨ taáta wiitʉ.” 14 Yéesu akamʉsea, “Aaɨ, nɨ ani aanvíikire nɨɨnɨ nɨve mʉlamuli au mʉgavi wa ʉpaari waanyu?” 15 Aho, maa Yéesu akavasea, “Laangi neeja! Mwɨɨme kʉlɨ na kʉdɨɨra kwiikinkima koosi, sa nkaasʉ ya mʉʉntʉ sɨ ifúmaa kʉrɨ viintʉ vyaachwe ˆviri foo ˆatɨɨte tʉkʉ.”

16 Maa Yéesu akavavaɨra lusímo ʉlʉ, “Kwajáa kwatɨɨte musúngaati ʉmwɨ ˆajáa na iwʉnda. Aho iwundii kwaachwe, viintʉ vyakwaatáa mʉnʉmʉʉnʉ. 17 Sa jeyyo, ʉwo musúngaati akiiyurya mutimii waachwe, ‘Joolɨ ndɨrɨ bweeyya? Ha de amwɨ nsiina haantʉ ho vivɨɨka viintʉ vyaanɨ ˆnaachwa tʉkʉ?’ 18 Aho, maa ʉwo musúngaati akasea, ‘Jei noo viintʉ ˆndɨrɨ bweeyya, vaa ndɨrɨ madongʼa yaanɨ yoosi, maa njeenge yɨɨngɨ makʉlʉkʉʉlʉ. Aho, noo kʉʉntʉ ndɨrɨ vɨɨka viintʉ vyoosi ˆndɨrɨ kuchwa na viintʉ vyɨɨngɨ vyoosi.’ 19 Aho, noo ndɨrɨ sea, ‘Ee mʉtɨma waanɨ, watɨɨte viintʉ ˆvyabooha ˆviri foo ˆwiivɨɨkɨra kwa myaaka ˆɨrɨ foo. Hʉmʉlʉka, urye, unywe, na uvyeende.’ 20 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ akamʉsea, ‘Weewe ʉrɨ mʉhoho! Uchikʉ wa isikʉ nkaasʉ yaako yoosaakwa. Ha ivi viintʉ ˆwiivɨɨkɨra nɨ vya ani viri kʉva?’ 21 Jeyyo, noo ˆvyeene viri kwa vaantʉ vara ˆvakunguula máari ja weerʉ, vakareka kʉʉnga kwa Mʉlʉʉngʉ.”

Kumwiilaangya Mʉlʉʉngʉ

(Matáayo 6:25-34)

22 Aho, maa Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Sa jeyyo reki koofa sa nkaasʉ ya mɨvɨrɨ yaanyu, che mʉrɨ kurya, au sa mɨvɨrɨ yaanyu, che mʉrɨ kiivɨkɨra. 23 Sa nkaasʉ nɨ mweeri ɨrɨ ya chóorya na mʉvɨrɨ nɨ kʉlookya ɨngo. 24 Laangi makʉʉ́ngʉlʉ! Yooyo sɨ yaháandaa tʉkʉ baa kei sɨ ya chwíjaa tʉkʉ, yasiina madongʼa tʉkʉ. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ ayaríishaa. Kwa Mʉlʉʉngʉ, nyuunyu nɨ mweeri ya ndee mʉrɨ. 25 Nɨ ani kʉrɨ nyuunyu so manyɨka kwaachwe ifaanaa oongererye nkaasʉ yaachwe kwa sáa baa ɨmwɨ vii? 26 Ha de haaha koonɨ sɨ mʉrɨ daha kʉtʉmama baa isáare iduudi ja ɨrɨ, sa che mookoofa sa aya yɨɨngɨ?

27 Laangi malʉva ˆvyeene yakʉ́laa. Yooyo sɨ yatʉ́mamaa baa kei sɨ yachúmaa ɨngo jaavo tʉkʉ. Kɨkomi noovawyɨɨra, baa mʉtemi Solomóoni na nkongojima yaachwe yoosi, sɨ arwɨɨkwa vyabooha ja rɨmwɨ ra malʉva ayo tʉkʉ. 28 Ha de koonɨ Mʉlʉʉngʉ ayarwɨ́ɨkaa masaambɨ ya iwundii aya ˆyavíjaa isikʉ na lomʉtóondo yakafweitɨrwa na iviivii, sɨ arɨ varwɨɨka nyuunyu kʉlookya ayo tʉkʉ wʉʉ? Eri, sa che mumurúmaa kiduudi jei?

29 Haaha reki kwiitweetya, che mʉrɨ kurya au che mʉrɨ kʉnywa. Koofi tʉkʉ sa viintʉ ivi. 30 Vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ noo viitwéetyaa sa viintʉ ivi vyoosi. Maa kaa, kʉrɨ nyuunyu Taáta waanyu amányire visaaka mwiise. 31 Haaha, saakiri Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ na ivyo vyoosi heewa mʉrɨ ko koongereriwa.

Usúngaati wa Kurumwii

(Matáayo 6:19-21)

32 Reki kwiitweetya nyuunyu mpuka nduudi, sa Taáta waanyu oona nɨ kɨɨntʉ ˆchabooha kʉvaheera nyuunyu Ʉtemi waachwe. 33 Vai iyoombe máari jaanyu mʉkavaheere vakɨva. Ibweeyyiryi mifuko ya mpía sɨ ˆɨsákahalaa, noo kʉsea, kʉvɨɨka máari ya kɨkomi ya mberii kurumwii. Ʉko kusiina mwiívi ˆaséngereraa tʉkʉ na mbuuvu ˆjiríjaa ɨngo tʉkʉ. 34 Sa kʉʉntʉ ˆkʉrɨ máari yaako ya kɨkomi ya mberii, noo kʉʉntʉ mʉtɨma waako ˆʉrɨ.

Kwɨɨma Neeja

35 Kɨra siikʉ mʉndoolaarɨra ndɨrɨ kʉtʉmama mʉrɨmo, na vimʉrɨ vyaanyu vive vikórɨɨre. 36 Mʉve ja vatʉmami vara ˆvoomʉwoojera mweenenyuumba waavo atámiinye na ngovii ya ilóola, sa mpɨɨndɨ ˆarɨ fika vii vamʉyʉʉrɨre. 37 Vatalariwa vara vatʉmami ˆveene varɨ shaanwa nɨ mweenenyuumba waavo vookeesha mpɨɨndɨ ˆarɨ kʉʉja. Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, kwiivɨkɨra arɨ sa avatʉmamɨre, yeeye vaseeserya arɨ chákurya varye. 38 Vatalariwa vatʉmami avo, mweenenyuumba waavo koonɨ avashɨ́hɨɨne varɨ miiso voomʉwoojera, baa koonɨ uújire nuuchikʉ katɨ, au namuyiingʉ.

39 Taangi neeja masáare aya, mweenenyuumba ngaarɨ ajáa ataanga mpɨɨndɨ ˆngʼeene mwiívi arɨ kʉʉja, ngaarɨ sɨ areka nyuumba yaachwe ɨbokwe tʉkʉ. 40 Baa nyuunyu moosaakwa mʉve mwɨɨ́mɨre neeja mpɨɨndɨ joosi, sa Mwaana wa Mʉʉntʉ kʉʉja arɨ mpɨɨndɨ sɨ ˆmookoona kʉʉja arɨ.”

Mʉtʉmami Mʉʉja na Mʉtʉmami Mʉvɨ

(Matáayo 24:45-51)

41 Aho, maa Peéteri akamuurya, “Mʉkʉ́lʉ, lusímo ʉlʉ nɨ suusu vii wootuwyɨɨra bakʉ vaantʉ voosi?”

42 Mweenevyoosi akamʉsea, “Nɨ mwiimiriri arɨkwɨ noo ˆarɨ wo kiilaangiwa na ˆarɨ na tooti? Kei, nɨ mʉtʉmami arɨkwɨ arɨ rekwa nɨ mweenenyuumba waachwe avɨɨmɨrɨre viivaachwe na avaheere chóorya mpɨɨndɨ ˆjasaakwa, maa mweenenyuumba akere njɨra? 43 Atalariwa mʉtʉmami ʉra mweenenyuumba waachwe ˆarɨ mʉshaana yoobweeyya jeyyo, mpɨɨndɨ ˆarɨ hɨndʉka. 44 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mweenenyuumba waachwe mʉvɨɨka arɨ ʉwo mwiimiriri ɨɨmɨrɨre viintʉ vyaachwe vyoosi vʉʉ. 45 Maa kaa, koonɨ ʉwo mwiimiriri iírɨrɨkɨɨne, ‘Mweenenyuumba waanɨ achérevire,’ na aande kʉvavaa vara vatʉmami va kɨɨntʉ kɨlʉme na va kɨɨntʉ kiki, kʉnʉ yoorya, no nywa, no reeva, 46 mweenenyuumba waachwe kʉʉja arɨ sikʉ ˆngʼeene sɨ yookoona arɨ kʉʉja, na sáa sɨ ˆɨɨmányire. Aho, Mweenenyuumba waachwe mʉtematema arɨ na mʉvɨɨka arɨ hamwɨ na vara sɨ ˆvarɨ vookiilaangya.

47 Mʉtʉmami ʉra ˆamányire ˆcheene mweenenyuumba waachwe asáakaa, maa kaa, akareka kwɨɨma neeja baa kei akareka tʉmama ja ˆvyeene ʉwo mweenenyuumba waachwe eenda, laɨrwa arɨ ˆkɨrɨ mooto. 48 Maa kaa, mwiimiriri ʉra sɨ ˆamányire, ˆatʉ́mamire yara ˆyɨɨma neeja kʉvawa, vawa arɨ kiduudi. Mʉʉntʉ ʉra ˆaheewa ˆviri foo, ʉwo atɨɨte noongwa ya ˆviri foo na ʉra ˆakwaatiwa mɨrɨmo ˆɨrɨ foo, saakwa ɨrɨ, ˆɨrɨ foo.

Yéesu Areeta Vaantʉ Kwiikera Ndʉʉ

(Matáayo 10:34-36)

49 Nʉʉja na kʉrɨ weerʉ, sa nkorererye mooto. Nɨ vyaangʉ ngaarɨ waándire korera. 50 Maa kaa, natɨɨte uturikiri, ˆnoosaaka nturikiriwe na tuuba ndɨrɨ tʉrɨkɨra mʉnʉmʉʉnʉ mutimii waanɨ fʉʉrʉ uturikiri ʉwo ˆʉrɨ hʉmʉla. 51 Mukiisea nʉʉja na aha weerwii kʉreeta mwiikalo mʉʉja? Aka tʉkʉ, nareeta kwiikera! 52 Kwaandɨra haaha, nyuumba ˆɨrɨ na vaantʉ vasaano, kwiikera veende vatatʉ kwiiruta ndihi na vavɨrɨ na vavɨrɨ kwiiruta ndihi na vatatʉ. 53 Taáta kwiitoola eende na mwaana waachwe na mwaana kwiitoola eende na taáta waavo. Íyo kwiitoola eende na muhíínja waachwe, na muhíínja kwiitoola eende na íyo waavo. Íyo mʉkwɨ kwiitoola eende na muki wa mwaana waachwe, na muki wa mwaana kwiitoola eende na mʉkwɨ waachwe.”

Kʉtaanga Mpɨɨndɨ

(Matáayo 16:2-3)

54 Kei Yéesu akɨɨsea ɨra mpuka, “Koonɨ mwɨɨ́ne ichu raándukire ivaru ra ʉsweero hahara mʉséaa, ‘Mbula vaa ɨrɨ,’ noyo yaváa. 55 Na koonɨ mwɨɨ́ne mpeho yoowuva fuma saame, mwaséaa, ‘Kʉva kʉrɨ na irʉtɨra,’ na kɨkomi vyavíjaa jeyyo. 56 Nyuunyu vakweembi, mwamányire taanga viintʉ vya kurumu na vya weerʉ kwa ˆvyeene ko koonekana! Sa che moosiindwa taanga masáare aya ˆyootʉmamwa haaha?

Kwiiteerwa na Mʉvɨ Waako

(Matáayo 5:25-26)

57 Sa che sɨ moolamʉla veeneevyo kɨɨntʉ cha ʉwoloki? 58 Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ njirii moodoma na balásii na mʉvɨ waako, mʉloombe iivae na mpʉʉlo chaangʉ mpɨɨndɨ ˆmʉkaarɨ njirii. Koonɨ sɨ ʉbwéeyyiirye jeyyo, kʉtwaala arɨ na balásii na ʉko mʉlamuli kʉkwaatya arɨ mɨkonwii ya mʉlʉkalʉka, ne kʉtwaala arɨ na mʉnyololwii na ngururu. 59 Kɨmaarɨ nookuwyɨɨra, sɨ ʉrɨ rekerwa ʉko tʉkʉ, mpaka ʉrɨhe mpoocho yo marikirirya.”

13

Kʉvalandʉka au Kʉmalwa

1 Mpɨɨndɨ yɨɨyo, vaantʉ vamwɨ vajáa vamuwyɨɨra Yéesu masáare ya Vagaliláaya vamwɨ ˆveene Piláato ajáa avʉʉlaa mpɨɨndɨ ˆvamʉtooreráa Mʉlʉʉngʉ mpóryo. 2 Aho, maa Yéesu akavuurya, “Eri, mukiisea ava Vagaliláaya ˆvaakwya inkwya ɨhɨ, nɨ vavɨ vajáa kʉlookya Vagaliláaya vɨɨngɨ voosi vʉʉ wʉʉ? 3 Aka tʉkʉ! Noovawyɨɨra, koonɨ sɨ mʉválandukire fuma uvii waanyu, voosi sira mʉrɨ jeyyo! 4 Au vara ikimi na vanaanɨ (18) ˆveene valaarɨrwa nɨ mʉnáara vakakwya kʉra Siloáamu, nɨ kiisea mwiise nɨ vavɨ vajáa kʉlookya vaantʉ vɨɨngɨ voosi ˆveene viikaláa múujii wa Yerusaléemu wʉʉ? 5 Aka tʉkʉ! Noovawyɨɨra nyuunyu, koonɨ sɨ mʉválandukire fuma uvii waanyu, baa nyuunyu sira mʉrɨ viivyo!”

Lusímo lwa Mʉsaambu sɨ ˆUvíjaa na Ndɨɨwa

6 Aho, maa Yéesu akavawyɨɨra lusímo ʉlʉ, “Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa atɨɨte mʉsaambu ˆwahaandwa iwundii raachwe ra sabíibu. Sikʉ ɨmwɨ akatamanya noo tʉʉnda saambu aho mʉsaambwii, maa kaa, sɨ ashaana saambu baa ɨmwɨ tʉkʉ. 7 Sa jeyyo akamʉsea mʉtʉmami wa iwundii raachwe, ‘Laanga, kwa myaaka ɨtatʉ nʉʉja noo tʉʉnda saambu ja mʉtɨ ʉhʉ, maa kaa, sɨ nɨnapata baa saambu ɨmwɨ vii tʉkʉ! Ʉkanye! Sa nɨ woosaambʉla iwʉnda vii!’

8 Ʉra mʉtʉmami wa iwundii akamʉsea, ‘Mʉkʉ́lʉ, ʉreke ʉhʉ mwaaka kei, nɨɨnɨ kʉʉrɨmɨra ndɨrɨ na kʉʉvɨkɨra ndɨrɨ nchuúkuru. 9 Koonɨ ʉrɨ tʉʉnga saambu mwaaka ˆwookʉʉja, booha viri, koonɨ sɨ jeyyo wʉʉkanye.’ ”

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ Muki Sikʉ ya Sabáato

10 Sikʉ ɨmwɨ ya Sabáato, Yéesu akiindyáa sinagóogii ɨmwɨ. 11 Aho sinagóogii, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ muki ʉmwɨ, ˆajáa na murimʉ mʉvɨ. Ʉwo murimʉ mʉvɨ ʉjáa wamukukumarya na sɨ adaháa woloka tʉkʉ kwa myaaka ikimi na ɨnaanɨ (18). 12 Yéesu ˆakamoone, maa akamwaanɨrɨra yoosea, “Íyo, ʉrékɨɨrwe nɨ ndwáala yaako!” 13 Aho, Yéesu akamʉvɨkɨra mɨkono yaachwe, na hahara akawoloka na akaanda kʉmʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima.

14 Maa kaa, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa sinagóogi akakalala sa viintʉ Yéesu ˆajáa amʉhóriirye ʉra mʉʉntʉ muki sikʉ ya Sabáato. Sa jeyyo, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akavasea vaantʉ, “Júma yatɨɨte sikʉ mʉsasatʉ jo tʉmama. Moosaakwa mʉndookʉʉja noo horiwa sikʉ ijo na sɨ sikʉ ya Sabáato tʉkʉ!”

15 Maa kaa, Mweenevyoosi akamʉsea, “Aka, nyuunyu vakweembi! Eri, nɨ ani sɨ ayʉ́ʉrɨraa ngʼoombe jaachwe na ndákwi fuma waámii noo jitwaala noo nyweesha sikʉ ya Sabáato? 16 Ʉhʉ mʉʉntʉ muki nɨ mwaana wa Aburaháamu. Irimʉ ramuchuunga kwa myaaka ikimi na ɨnaanɨ. Eri, sɨ asaakwa arekerwe fuma mʉnyololwii sikʉ ya Sabáato tʉkʉ wʉʉ?”

17 Yéesu ˆakalʉʉse aya, vavɨ vaachwe vakakwaatwa nɨ soni, maa kaa, vaantʉ vakavyeenda sa masáare ˆyoohwaalarya ˆatʉmamáa.

Lusímo lwa Mpeke ya Haradáali

(Matáayo 13:31-32; Maáriki 4:30-32)

18 Aho, maa Yéesu akavuurya, “Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wiifwɨ́ɨne na che? Nʉʉfwaanirirye na che? 19 Wiifwɨ́ɨne na mpeke nduudi ya haradáali ˆngʼeene mʉʉntʉ atoola akahaanda iwundii raachwe. Ɨyo mbeyʉ ɨkamera, ɨkava mʉtɨ na ndee jikajeenga vivururu matáampii yaachwe.”

Lusímo lwa Ʉsasɨ

(Matáayo 13:33)

20 Yéesu akavuurya kei, “Na che ndɨrɨ kʉʉfwaanirirya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ? 21 Wiifwɨ́ɨne na ʉsasɨ ˆmweene mʉʉntʉ muki atoola, akakaandɨra muchu wa ngáano viháárɨ vitatʉ vya saimʉ. Ʉra ʉsasɨ, ʉkasuuwya muchu woosi.”

Mʉryaango ˆWafinya

(Matáayo 7:13-14, 21-23)

22 Yéesu akatuuba njɨra yaachwe ɨra ˆadomáa na Yerusaléemu. Na njirii akiindyáa vaantʉ míijii na maturii kʉʉntʉ ˆatweeráa. 23 Sikʉ ɨmwɨ, mʉʉntʉ ʉmwɨ akamuurya, “Mʉkʉ́lʉ, nɨ vake vii noo Mʉlʉʉngʉ arɨ lamurirya wʉʉ?”

Yéesu akamʉsea, 24 “Ifafiriryi mwɨɨngɨre na mʉryaango ˆwafinya. Kɨkomi noovawyɨɨra, ˆvarɨ foo saaka varɨ kwɨɨngɨra maa kaa, sɨ varɨ daha tʉkʉ. 25 Mpɨɨndɨ kʉʉja jiise, mweenenyuumba kiinʉka arɨ na chuunga arɨ mʉryaango, aho kɨɨma mʉrɨ weerwii de mwaande luumbya kʉnʉ moosea, ‘Ee mʉkʉ́lʉ, tʉyʉʉrɨre!’ Maa kaa, yeeye vasea arɨ, ‘Sɨ nɨvamányire na sɨ nootaanga kʉʉntʉ ˆmufúmire tʉkʉ!’ 26 Naanyu sea mʉrɨ, ‘Suusu noo vara ˆtarijáa no nywa hamwɨ na weewe! Kei, weewe utukiindyáa maturii ya mɨɨtʉ.’ 27 Ne vasea arɨ, ‘Navawyɨ́ɨrɨɨre, sɨ nɨvamányire tʉkʉ, na sɨ mányire kʉʉntʉ ˆmufúmire tʉkʉ! Isunki kwaanɨ nyuunyu vavɨ!’

28 Ʉko rɨra mweende no sha mayeo, mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ moona Aburaháamu, Isaka na Yaakúupu na valáali na mʉtwe Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ na kʉnʉ nyuunyu mʉfwéitirwe na weerwii. 29 Vaantʉ kʉʉja varɨ, fuma itʉʉmba na ʉsweero, ʉtʉ́rʉko na saame, novo kiikala varɨ haantʉ ˆviimiriwa neeja ngovii ʉko Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ. 30 Laanga, vamwaarɨ va mukirii ˆvarɨ kʉva va ncholo, na va ncholo varɨ kʉva mukirii.”

Yéesu Yookaavwa Mʉtɨma sa Múuji wa Yerusaléemu

(Matáayo 23:37-39)

31 Mpɨɨndɨ jiijo, Mafarisáayo vamwɨ vakɨɨta na kʉrɨ Yéesu, maa vakamʉsea, “Looka aha, tamanya na kwɨɨngɨ sa Heróode saaka iise kʉkʉʉlaa.” 32 Yéesu akavasea, “Tamanyi mʉkɨɨsee ɨra mʉʉnjʉ ˆɨrɨ kɨnchʉnkʉla, ‘Laanga, mwaarɨ nookibirya mirimʉ mɨvɨ, no horya vaantʉ isikʉ na lomʉtóondo. Na sikʉ ya katatʉ marikirirya ndɨrɨ mʉrɨmo waanɨ.’ 33 Baa neembe nɨ jeyyo, tuuba niise na njɨra yaanɨ isikʉ, lomʉtóondo na kukyɨɨre fika ndɨrɨ. Bweeyya niise jeyyo, sa sɨ vyasaakwa mʉláali na mʉtwe akwye haantʉ hɨɨngɨ tʉkʉ, maa kaa, nɨ Yerusaléemu vii.

34 Aka Yerusaléemu, aka Yerusaléemu, weewe ˆwʉʉ́laa valáali na mʉtwe no vavaa na mawye vara ˆvatʉ́mwaa kwaako! Nɨ kangaɨ nasáakaa kʉvajiinga vaana vaako ja nkʉkʉ viintʉ ˆijíingaa nchʉʉ́rʉ jaachwe mbavii? Baa jei sɨ wuunduma tʉkʉ! 35 Laangi! Mʉlʉʉngʉ avarékɨɨre nyuumba jaanyu nyuuveene! Nɨ kʉvawyɨɨra niise, sɨ mʉrɨ kʉʉnyona kei tʉkʉ, fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ˆmʉkaséire, ‘Atalariwa yeeye ˆyookʉʉja kwa irina ra Ijʉva.’✡”

14

Yéesu Yoomʉhorya Mʉlwɨ́ɨrɨ Sikʉ ya Sabáato

1 Sikʉ ɨmwɨ ya Sabáato, Yéesu ajáa adoma noo rya chákurya kaayii kwa mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ wa Mafarisáayo. Mpɨɨndɨ ˆajáa aho, vaantʉ vamʉlaangisháa sa voone nɨ che arɨ tʉmama sikʉ ya Sabáato. 2 Aho, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa na ndwáala yo suuwa mawʉlʉ na mɨkono. 3 Hara, maa Yéesu akavuurya Mafarisáayo na vakiindya va Miiro, “Eri, Miiro yaruma kʉmʉhorya mʉʉntʉ sikʉ ya Sabáato, bakʉ tʉkʉ?” 4 Novo vakakirinya sawu. Jeyyo Yéesu akamʉsaasya ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ, akamʉhorya, maa akamʉsea itamanyɨre.

5 Aho, maa akavuurya, “Ivi koonɨ ʉmwɨ waanyu mwaana waachwe au ngʼoombe yaachwe yawyɨ́ɨrɨɨre isimii sɨ arɨ doma no mʉseyya chaangʉ baa neembe nɨ sikʉ ya Sabáato tʉkʉ wʉʉ?” 6 Voovo, vakasova cho muuyirya.

Kwiikiimya na Ɨsɨ

7 Yéesu akoona vara ˆvajáa valáarikirwe ˆvyeene viisaawʉrɨráa machuumbi ya nyemi mpɨɨndɨ ja chákurya. Aho, akavawyɨɨra lusímo ʉlʉ, 8 “Koonɨ ʉláarikirwe na ngovii ya ilóola, karɨ wiíkalaa ichuumbii ra mbere tʉkʉ, sa ifaanaa ɨkava amwaarɨ wɨɨngɨ ˆaláarikirwe ˆanyémiwaa kʉlookya weewe. 9 Na mpɨɨndɨ ˆarɨ kʉʉja mweenengovi ʉra ˆavaláarikire, weewe na yeeye kʉsea arɨ, ‘Sosoloka ʉhʉ iikale.’ Aho, saama ʉrɨ na ichuumbii ra nyuma kʉnʉ ʉkwáatirwe nɨ soni.

10 Kɨrɨ vyoobweeyya jeyyo, weewe koonɨ ʉláarikirwe, ikala ichuumbii ra nyuma sa ˆarɨ kʉʉja mweenengovi ya ilóola akʉsee, ‘Aaɨ yeenda jiwiikale aha mbere.’ Aho, noo nkongojima yaako ɨrɨ koonekana mbere ja vaantʉ voosi ˆvaláarikirwe. 11 Sa kɨra mʉʉntʉ ˆiiyámbukyaa na mweeri, kiimiwa arɨ na ɨsɨ, na ʉra ˆiikíimyaa na ɨsɨ, kaambukiwa arɨ.”

12 Aho, maa Yéesu akamʉsea ʉra ˆajáa avaláarikire, “Mpɨɨndɨ ˆwookiimya neeja ngovi ya cháámuusi au kiiwʉlo, karɨ ʉláarɨkaa vijeengi vyaako, au vandʉʉ vaako, au vaantʉ va lʉkolo lwaako, au vakaaya vaako vara ˆvarɨ vasúngaati vii tʉkʉ. Koonɨ ʉbwéeyyiirye jeyyo, baa voovo ifaanaa vakʉlaarɨke weewe na kwaavo, maa ʉve uríhirwe. 13 Maa kaa, weewe koonɨ woobweeyya ngovi, laarɨka vakɨva, vivete na vahoku. 14 Aho, talariwa ʉrɨ, sa avo vasiina lʉvɨro lo kʉrɨha tʉkʉ. Weewe rɨhwa ʉrɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ jo fʉfʉlwa vara vawoloki.”

Lusímo lwa Ngovi Nkʉʉlʉ

(Matáayo 22:1-14)

15 Ʉmwɨ ˆajáa iíkyɨɨre aho chákuryii na Yéesu ˆakateere masáare ayo, maa akasea, “Atalariwa mʉʉntʉ ˆarɨ kurya ngovi Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ.” 16 Aho, Yéesu akamʉsea, “Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa iimya neeja ngovi nkʉʉlʉ, maa akavalaarɨka vaantʉ ˆvarɨ foo. 17 Mpɨɨndɨ ja ngovi ˆjikafike, akamʉtʉma mʉtʉmami waachwe kwa vaantʉ vara ˆajáa avalaarɨka sa akavasee, ‘Teengi, viintʉ vyoosi vyahʉ́mwɨɨre!’

18 Maa kaa, voosi ˆvajáa valaarɨkwa vakaanda ʉkooveri wo lʉʉsa vadɨɨre kʉʉja. Wa ncholo ko koovera akasea, ‘Nawúrire iwʉnda noosaakwa nkarɨlaange. Kalaama sɨ ndɨrɨ kʉʉja tʉkʉ.’ 19 Wa kavɨrɨ ne akasea, ‘Nawúrire ngʼoombe ikimi jo rɨma, jei nɨ tamanya niise noo jiyera, kalaama sɨ ndɨrɨ kʉʉja tʉkʉ.’ 20 Wa katatʉ ko koovera ne akasea, ‘Nasʉ́mwɨɨre muki, sa jeyyo sɨ ndɨrɨ daha kʉʉja tʉkʉ.’

21 Ʉra mʉtʉmami akahɨndʉka, akɨɨta muwyɨɨra mweenenyuumba waachwe kɨra ˆvaséire. Aho, ʉra mweenenyuumba akakalala, maa akamʉlairirya mʉtʉmami waachwe yoomʉsea, ‘Tamanya chaangʉ na balíbalii na njirii joosi ja ʉhʉ múuji, ʉkavareete na aha vakɨva, vivete na vahoku.’ 22 Ʉra mʉtʉmami ˆakahɨndʉke, maa akamʉsea mweenenyuumba waachwe, ‘Mʉkʉ́lʉ, yoosi ˆmeene waandáiriirye nayatʉ́mamire, maa kaa, nkalo ɨmwaarɨ ɨchɨ́hɨɨre.’ 23 Sa jeyyo, mweenenyuumba waachwe akamʉsea mʉtʉmami, ‘Tamanya na balíbalii jira ˆjiri weerwii ya múuji, ʉkavadoomererye vaantʉ sa nyuumba yaanɨ ɨmeme. 24 Sa kɨkomi noovawyɨɨra, kusiina mʉʉntʉ baa ʉmwɨ wa vara ˆnavalaarɨka arɨ saɨra ngovi yaanɨ tʉkʉ.’ ”

Kumutuuba Yéesu sɨ Vyoolo Tʉkʉ

(Matáayo 10:37-38)

25 Haaha mpuka nkʉʉlʉ yamutuubáa Yéesu. Yéesu akiilorera, maa akavasea, 26 “Mʉʉntʉ yoyoosi ˆyoosaaka kuuntuuba, asaakwa aanyende nɨɨnɨ kʉlookya ˆvyeene amweenda taáta waavo, íyo waavo, muki waachwe, vaana vaachwe, marʉʉmbʉ yaachwe, vandʉʉ vaachwe na baa kʉlookya ˆvyeene eenda nkaasʉ yaachwe. Koonɨ sɨ jeyyo, sɨ arɨ kʉva mʉpooji waanɨ tʉkʉ. 27 Mʉʉntʉ yoyoosi koonɨ sɨ avérekire mʉsaláaba waachwe✡ ko tʉrɨkɨra na baa koonɨ nɨ kukwya sa nɨɨnɨ na aantuube, sɨ arɨ kʉva mʉpooji waanɨ tʉkʉ.

28 Nɨ ani ʉmwɨ waanyu, koonɨ yoosaaka jeenga sɨ iíkalaa ɨsɨ ta kʉlaanga viintʉ vyoosi ˆyoosaakwa ave novyo, sa ataange koonɨ arɨ na mpía jo marikirya ijeengo raachwe? 29 Koonɨ sɨ abwéeyyiirye jeyyo, ifaanaa akajeenga mwaariryo wa nyuumba vii, maa asiindwe marikirirya ijeengo roosi. Na voosi ˆvarɨ koona ijeengo raachwe, mʉsekerera varɨ, 30 voosea, ‘Mʉʉntʉ ʉhʉ aanda jeenga, maa akasiindwa ngururu jo marikirirya.’

31 Haaha iririkani mʉtemi ʉra ˆyoosaaka atamanye na nkoondwii noo lwa na mʉtemi wɨɨngɨ. Nɨ mʉtemi arɨkwɨ sɨ ˆarɨ kiikala ta iiririkane neeja, koonɨ arɨ daha kʉlwa na mʉtemi ˆarɨ na vaantʉ va nkoondo mayana makumi yavɨrɨ (20,000), na kʉnʉ yeeye arɨ na vaantʉ va nkoondo mayana ikimi rɨmwɨ (10,000) vii? 32 Koonɨ ɨɨ́ne siindwa arɨ, tʉma arɨ vaantʉ vaachwe, vatamanye na kwa ʉra mʉtemi wɨɨngɨ ntɨ ˆakaarɨ kʉlɨ, sa viiteerwe. 33 Noo jeyyo viri kʉrɨ nyuunyu, kusiina ʉmwɨ waanyu ˆarɨ kʉva mʉpooji waanɨ koonɨ sɨ arékire vira vyoosi ˆarɨ novyo tʉkʉ.

Sangása ˆIsiina Mwerere

(Matáayo 5:13; Maáriki 9:50)

34 Sangása nɨ kɨɨntʉ ˆchabooha kʉterekera, maa kaa, koonɨ yasúukire nɨ che ɨrɨ vɨkɨrwa sa mwerere waachwe ʉhɨndʉkɨre kei? 35 Sangása ˆɨrɨ jeyyo, sɨ yabooha baa kwiita iwundii tʉkʉ, baa nchuúkurwii tʉkʉ, ɨyo nɨ ɨfwéitwaa vii. ˆArɨ na matu yo teerera, nɨ ateere!”

15

Lusímo lwa Muundi ˆYataahɨka

(Matáayo 18:12-14)

1 Haaha, vasaankanʼyi kóodi na vaduwalo vadomáa na kʉrɨ Yéesu noo mʉteerera. 2 Maa kaa, Mafarisáayo na vakiindya va Miiro vakaanda ngʼuula voosea, “Sa che ʉhʉ mʉʉntʉ iíkalaa na maduwalo baa kei ɨndoorya chóorya noyo?”

3 Aho, maa Yéesu akavasɨmɨra lusímo ʉlʉ, 4 “Koonɨ ʉmwɨ waanyu arɨ na muundi igana rɨmwɨ (100), na koonɨ muundi ɨmwɨ yarɨ́mɨɨre, che arɨ bweeyya? Jireka arɨ jira muundi makumi keenda na keenda (99) ibaláángwii adome akasaake ɨra ˆyatáahikire mpaka ɨɨpate. 5 Na ˆarɨ kɨɨpata, kɨɨvaala arɨ mavei kʉnʉ arɨ na cheerʉ. 6 ˆArɨ fika kaayii, kʉvaanɨrɨra arɨ vijeengi vyaachwe na vakaaya vaachwe kʉnʉ yoovasea, ‘Eryi mɨtɨma hamwɨ na nɨɨnɨ, sa muundi yaanɨ ˆngʼeene yaarɨ yarɨ́mɨɨre, nɨɨyɨɨ́ne!’ 7 Viivyo noovawyɨɨra, kʉva kʉrɨ na cheerʉ mʉnʉmʉʉnʉ kurumwii, haantʉ mʉʉntʉ ʉmwɨ mʉvɨ ˆarɨ mʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ. Cheerʉ ɨkyo kʉva kɨrɨ nɨ kɨkʉʉlʉ kʉlookya vaantʉ makumi keenda na keenda (99) vara ˆviiyónaa voovo nɨ vawoloki, ˆvasiina kɨɨntʉ cho vabweeyya vamʉvalandʉkɨre Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.”

Lusímo lwa Mpía ˆYataahɨka

8 Yéesu akavawyɨɨra lusímo lwɨɨngɨ, “Tʉsee baa ja koonɨ mʉʉntʉ muki arɨ na mpía ikimi na koonɨ ɨmwɨ yarɨ́mɨɨre che arɨ bweeyya? Korererya arɨ kɨmʉrɨ na fyaahɨra arɨ nyuumba yoosi vʉʉ, yoosaakɨra ɨra mpía mpaka ɨɨpate. 9 Na ˆarɨ kɨɨpata, vaanɨrɨra arɨ vijeengi vyaachwe na vakaaya vaachwe na vasea arɨ, ‘Eryi mɨtɨma hamwɨ na nɨɨnɨ, sa mpía yaanɨ ˆngʼeene yaarɨ yarɨ́mɨɨre, nɨɨyɨɨ́ne.’ 10 Viivyo, noovawyɨɨra, kwatɨɨte cheerʉ kɨkʉʉlʉ kwa mirimʉ miija ya Mʉlʉʉngʉ, mpɨɨndɨ mʉvɨ ʉmwɨ ˆarɨ mʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ.”

Lusímo lwa Mwaana ˆArɨmɨra

11 Yéesu kei akavawyɨɨra lusímo lwɨɨngɨ yoovasea, “Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa atɨɨte vaana valʉme vavɨrɨ. 12 Mwaana waachwe muduudi, akamʉsea taáta waavo, ‘Taáta nooloomba ʉpaari waanɨ.’ Jeyyo, akavagavɨra vaana vaachwe ʉpaari waavo.

13 Mpɨɨndɨ kiduudi ˆjikalooke, ʉra mudúúdi akasaankanʼya máari jaachwe joosi vʉʉ, maa akatamanya na ɨsɨ ya kʉlɨ. Ʉko akɨɨta takʉna máari yoosi vʉʉ. 14 ˆAkamarikirye kɨra kɨɨntʉ ˆajáa nocho, ɨra ɨsɨ yoosi ɨkava na njala ya imalo, ne akava asiina chochoosi tʉkʉ. 15 Aho, akatamanya na kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ wa ɨsɨ ɨra, akɨtooloomba mʉrɨmo. Ʉra mʉʉntʉ akamʉtwaala na iwundii kwaachwe ɨndookooriisha nkaamba jaachwe. 16 Ʉwo mʉtavana akava yoomererya matɨ mafaala ˆmeene nkaamba jarijáa. Na kusiina mʉʉntʉ ˆamʉheráa chákurya chochoosi tʉkʉ.

17 Maa kaa, ˆakiiririkane mutimii waachwe, maa akasea, ‘Amwɨ vatʉmami va taáta wiitʉ varijáa mpaka vandoocheerya? Nɨɨnɨ mwaarɨ nookwya na njala aha! 18 Haaha hɨndʉka niise na kwa taáta nkamʉsee, “Taáta, nabweeyya ʉvɨ kwa Mʉlʉʉngʉ na kʉrɨ weewe. 19 Nɨɨnɨ sɨ nɨɨma neeja kwaanɨrɨrwa mwaana waako kei tʉkʉ, mbɨɨka nɨve ja ʉmwɨ wa vatʉmami vaako. ” ’

20 Aho, akiinʉka, akakwaata njɨra na kaayii kwa taáta waavo. ˆAkasengerere kaayii, taáta waavo akamoona kʉra kʉlɨ, maa akamoonera mbavariri. Akamʉkɨbɨrɨra, akamʉkwaatɨrɨra, maa akamʉsʉndɨra mwaana waachwe. 21 Aho, mwaana waachwe akamʉsea, ‘Taáta, nabweeyya ʉvɨ kʉrɨ kurumu na kʉrɨ weewe. Nɨɨnɨ sɨ nɨɨma neeja kwaanɨrɨrwa mwaana waako kei tʉkʉ.’

22 Maa kaa, taáta waavo akavasea vatʉmami vaachwe, ‘Reeti chaangʉ ɨngo ˆyaboohabooha mʉmʉvɨkɨre, muvikiri ipoo mʉkonwii waachwe na viráatʉ majewii. 23 Reeti njɨɨkʉ ˆyaneneha, mʉsɨɨnje, turye ngovi. 24 Sa ʉhʉ mwaana waanɨ ajáa aakwya haaha afúfukire, ajáa ataahɨka haaha oónekɨɨne.’ Aho, vakaanda bweeyya ngovi.

25 Mpɨɨndɨ ijo, ʉra mwaana mʉkʉʉlʉ nɨ iwundii ajáa. Mpɨɨndɨ ˆahɨndʉkáa ˆakasengerere kaayii, akateera chɨɨ́mbo na vina. 26 Aho, akamwaanɨrɨra mʉtʉmami ʉmwɨ, maa akamuurya, ‘Nɨ che kwatɨɨte?’ 27 Ʉra mʉtʉmami akamʉsea, ‘Mudúúdi waako uújire na taáta waanyu amʉsɨ́ɨnjɨɨre ɨra njɨɨkʉ ˆyanona sa taáta waanyu amʉhókɨɨre arɨ nkaasʉnkaasʉ.’

28 Ʉra mwaana mʉkʉʉlʉ akavisʉʉla, maa akasiita kwɨɨngɨra na nyuumbii. Aho, taáta waavo akafuma na weerwii noo mʉkalaamya ɨɨngɨre. 29 Maa kaa, yeeye akamʉsea taáta waavo, ‘Laanga, myaaka yoosi ɨhɨ nɨɨnɨ natʉmama aha kaayii, baa sɨ nɨnawaayya kuchwa matɨ ʉlairiri waako wowoosi baa sikʉ ɨmwɨ tʉkʉ! Maa kaa, nɨɨnɨ sɨ ʉnawaayya kʉʉmpeera baa kaburi vii, nkárye nɨvyeende na viivaanɨ tʉkʉ. 30 Haaha ʉhʉ mwaana waako ˆmweene atakuna máari jaako na vaantʉ vaki ˆvayéendaa na valʉme va vaantʉ, uújire na kaayii ʉmʉsɨ́ɨnjɨɨre njɨɨkʉ ɨra ˆyanona.’

31 Taáta waavo akamʉsea, ‘Mwanawaanɨ, weewe nɨ na nɨɨnɨ ʉrɨ sikʉ joosi, viintʉ vyoosi ˆndɨrɨ novyo nɨ vyaako. 32 Haaha nɨ vyabooha kʉbweeyya ngovi tuvyeende, sa mwaanaanyu ajáa aakwya, haaha nɨ nkaasʉ arɨ. Yeeye ajáa arɨmɨra, haaha oónekɨɨne.’ ”

16

Lusímo lwa Mwiimiriri Mʉweere

1 Kei Yéesu akavawyɨɨra lusímo ʉlʉ vapooji vaachwe, yoovasea, “Kʉjáa kwatɨɨte musúngaati ʉmwɨ na mwiimiriri wa máari jaachwe. Ʉwo musúngaati akateera mwiimiriri wa máari jaachwe yoosaambʉla máari. 2 Sa jeyyo ʉwo musúngaati akamwaanɨrɨra mwiimiriri akamʉsea, ‘Natéɨɨre kɨra ˆwoobweeyya na máari jaanɨ! Laɨra kɨra ˆʉbweeyyirya máari jaanɨ, sa sɨ ʉrɨ kʉva mwiimiriri wa máari jaanɨ tʉkʉ.’

3 Ʉra mwiimiriri akiiririkana mutimii waachwe, ‘Musúngaati waanɨ nɨ kʉʉnseyya iise murimwii waanɨ. Haaha nɨ che ndɨrɨ bweeyya? Nɨɨnɨ nsiina ngururu jo rɨma tʉkʉ, na nookoona soni yo loombaloomba. 4 Natáangire ˆcheene ndɨrɨ bweeyya, sa ˆndɨrɨ rekiwa mʉrɨmo waanɨ vaantʉ vaanteengye na nyuumbii jaavo.’

5 Jeyyo, akavaanɨrɨra vaantʉ voosi vara ˆvadaayiwáa noongwa nɨ musúngaati waachwe. Wa ncholo akamuurya, ‘Noongwa yaako kwa musúngaati waanɨ nɨ viintʉ vingaɨ?’ 6 Ne akasea, ‘Noongwa yaanɨ ndáayiwaa nɨ líita mayana yatatʉ na magana mufungatɨ (3,700) ya makuta ya saitúuni.’ Aho, mwiimiriri akamʉsea, ‘Toola karatáasi ɨhɨ ˆngʼeene yaandɨkwa noongwa yaako chaangʉ, andɨka noongwa yaako nɨ líita iyana rɨmwɨ, magana yanaanɨ na makumi yasaano (1,850).’ 7 Aho, akamuurya wa kavɨrɨ akamʉsea, ‘Weewe viintʉ vingaɨ ʉdáayiwaa?’ Ʉra akamʉsea, ‘Magunía magana yatatʉ na makumi yatatʉ (330) ya ngáano.’ Mwiimiriri akamʉsea, ‘Toola karatáasi ɨhɨ ˆngʼeene yaandɨkwa noongwa yaako, andɨka magana yavɨrɨ na makumi mʉsasatʉ (260).’

8 Ʉra musúngaati akamʉdʉʉmbɨrɨra ʉra mwiimiriri sɨ ˆarɨ wo kiilaangiwa, sa viintʉ ˆajáa abwéeyyiirye ʉweere. Sa kʉrɨ vaantʉ va mbyaala ɨhɨ, vara sɨ ˆvamurúmaa Mʉlʉʉngʉ nɨ vaweere mʉnʉmʉʉnʉ kwa masáare ya ɨhɨ weerʉ, kʉlookya vaantʉ vara ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ. 9 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, vaambiriryi viivaanyu na máari jaanyu ja aha weerwii, sa ˆjiri sira mʉteengiwe na kiikalwii cha sikʉ ˆjisiina ʉhero.

10 Mʉʉntʉ ˆiiláangiwaa kwa masáare maduudi, kiilaangiwa eende kwa masáare makʉʉlʉ. Noo jeyyo, mʉʉntʉ ʉra ˆasova ʉwoloki kwa viintʉ viduudi, kʉva arɨ mʉʉntʉ ˆasova ʉwoloki kwa viintʉ ˆviri foo. 11 Na koonɨ sɨ mʉrɨ vo kiilaangiwa kwa máari ja ɨhɨ weerʉ, nɨ ani ˆarɨ viilaangya kwa máari ya kɨkomi? 12 Kei koonɨ sɨ mʉrɨ kiilaangiwa kwa máari ya mʉʉntʉ wɨɨngɨ, nɨ ani ˆarɨ kʉvaheera máari yaanyu veeneevyo?

13 Kusiina mʉtʉmami ˆadáhaa tʉmamɨra vasúngaati vavɨrɨ tʉkʉ. Sa mʉsʉʉla arɨ ʉmwɨ na amweende wɨɨngɨ, au mʉnyemya eende ʉmwɨ na kumuchwa eende matɨ wɨɨngɨ. Sɨ mʉrɨ daha kʉmʉtʉmamɨra Mʉlʉʉngʉ na máari tʉkʉ.”

14 Mafarisáayo ˆvakateere masáare yoosi Yéesu alʉʉsáa, maa vakamʉseka ko muchwa matɨ, sa vajáa veenda mpía maatʉkʉ vii. 15 Yéesu akavawyɨɨra yoovasea, “Nyuunyu mwiiyónekyaa kɨkomi mbere ja vaantʉ mʉrɨ vawoloki. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ amányire mɨtɨma yaanyu. Sa vira viintʉ vaantʉ ˆvavyoónaa nɨ vya kɨkomi, Mʉlʉʉngʉ avisʉʉla.

Miiro na Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ

(Matáayo 11:12-13; 5:31-32; Maáriki 10:11-12)

16 Miiro na masáare ya valáali na mʉtwe, yavariyʉlwa fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja Yooháani Mʉbatisáaji. Fuma mpɨɨndɨ ijo, Masáare Maaja ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ yaváriyʉlwaa na kɨra mʉʉntʉ iiyingiryáa ʉtemii ʉwo na ngururu. 17 Maa kaa, nɨ vyoolo kwa kurumu na weerʉ kʉlooka, kʉlookya lʉtalo baa lʉmwɨ kʉrɨmɨra fuma Miirwii ya Mʉlʉʉngʉ.

18 Mʉʉntʉ mʉlʉme ˆamusíitaa muki waachwe, maa akaloola muki wɨɨngɨ, ʉwo ayéendaa na muki wa mʉʉntʉ. Kei, mʉʉntʉ mʉlʉme ʉra ˆamʉlóolaa mʉʉntʉ muki ˆarekwa nɨ mʉlʉme waachwe, ʉwo ayéendaa na muki wa mʉʉntʉ.

Lusímo lwa Musúngaati na Lasáaro

19 Haaha, kʉjáa kwatɨɨte musúngaati ʉmwɨ, ˆiivɨkɨráa ɨngo ja kɨtáani ˆjiri gyaa ja kisúngaati, ˆjalʉkwa na mputi ja kɨkomi. Na sikʉ joosi yeeye arijáa chóorya cha kibuya. 20 Kei, kʉjáa kwatɨɨte mʉkɨva ʉmwɨ ˆasewáa Lasáaro. Areetwáa, maa akavɨɨkwa mʉryaangwii kwaachwe. Ʉhʉ ajáa atɨɨte viloonda mʉvɨrɨ vʉʉ. 21 Yeeye iikaláa mʉryaangwii na ajáa atɨɨte mpɨɨma yo rya mangʼenyengʼenye ˆyawíire ɨsɨ ya méesa kwa ʉhʉ musúngaati. Kei, kúri jʉʉjáa noo mʉnaampa viloonda vyaachwe.

22 Sikʉ ˆjikalooke, ʉra mʉkɨva akakwya. Mirimʉ miija ɨkʉʉja noo mʉsʉmʉla, ɨkamʉtwaala fʉʉrʉ kɨpeembii cha Aburaháamu. Ʉra musúngaati ne akɨjoowulala na akataahwa. 23 Yeeye akatamanya na ntarii. Ʉko uturikirii, akiinurirya miiso yaachwe na mweeri, maa akamoona Aburaháamu kwa kʉlɨ arɨ na Lasáaro. 24 Aho, ʉra musúngaati akamwaanɨrɨra Aburaháamu, ‘Taáta Aburaháamu, naanga na riiso ra wʉʉja. Nooloomba ʉmʉtʉme Lasáaro atukye imaamba raachwe luujii, maa atoonyerye lurimii lwaanɨ sa lʉhole. Kɨkomi nɨ tʉrɨkɨra niise mʉnʉmʉʉnʉ mootwii ʉhʉ.’

25 Aho, Aburaháamu akamʉsea, ‘Mwanawaanɨ, kʉmbʉkɨra, weewe mpɨɨndɨ ˆʉjáa mooyo, ʉjáa ʉtɨɨte viintʉ vyoosi ˆvyabooha ˆʉsaakáa. Maa kaa, Lasáaro nɨ uturikiri vii apatáa. Haaha yeeye atúuriiwe mʉtɨma aha na weewe ʉmwaarɨ wootʉrɨkɨra mʉnʉmʉʉnʉ. 26 Sɨ jeyyo vii tʉkʉ, katɨkatɨ yiiswi na nyuunyu kwatɨɨte iduundu ikʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ. Iduundu ɨro, ravɨɨkwa sa vaantʉ va kʉnʉ ˆvarɨ saaka kʉʉja nooko kwaanyu, vasiindwe fɨrɨra na vaantʉ va ʉko vasiindwe kʉʉja na kʉnʉ.’

27 Aho, ʉra musúngaati akasea, ‘Haaha nookʉloomba ee taáta ʉmʉtʉme Lasáaro atamanye na kaayii kwa taáta wiitʉ. 28 Ʉko natɨɨte vaaniitʉ vasaano. Lasáaro akavalʉme kutu sa karɨ luu vʉʉje na kʉnʉ kʉʉntʉ kwa uturikiri tʉkʉ.’

29 Maa kaa, Aburaháamu akamʉsea, ‘Vaanaanyu vatɨɨte ʉtali wa Mʉ́sa na valáali na mʉtwe va Ijʉva, vayateere ayo!’

30 Ʉra musúngaati akamʉsea, ‘Taáta Aburaháamu tʉkʉ! Koonɨ mʉʉntʉ afúfukire na adome akavawyɨɨre, aho, valandʉka varɨ fuma uvii waavo.’ 31 Aburaháamu akamʉsea, ‘Koonɨ sɨ vatéerɨɨre yara ˆyaandɨkwa nɨ Mʉ́sa na valáali na mʉtwe, sɨ varɨ ruma baa ya mʉʉntʉ afúfukire tʉkʉ.’ ”

17

Kʉsea Yasírire

(Matáayo 18:6-7, 21-22; Maáriki 9:42)

1 Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Masáare ˆyabwéeyyaa vaantʉ viikunguvale, mpaka yʉʉje vii. Maa kaa, mpolaɨ kwa ʉra yoyoosi ˆyooyareeta. 2 Nɨ pwee viri kwa mʉʉntʉ ʉwo kʉchʉʉngɨrwa lwaala nkiingwii, maa afweitɨrwe na mayiyii, kʉlookya uturikiri ˆarɨ turya ko mʉhaanda ʉmwɨ wa ava vadúúdi atʉmame ʉvɨ! 3 Sa jeyyo, imi neeja.

Koonɨ mwaanaanyu abwéeyyiirye ʉvɨ, mʉdalavye. Koonɨ aválandukire fuma uvii waachwe, mʉsee yasírire. 4 Koonɨ ahóniirye kwa sikʉ ɨmwɨ mara mufungatɨ na uújire na kwaako yoosea, ‘Haɨ, naválandukire fuma uvii waanɨ,’ weewe woosaakwa ʉmʉsee yasírire.”

Ngururu yo Muruma Mʉlʉʉngʉ

5 Aho, vatumwi va Yéesu vakamʉsea Mweenevyoosi, “Toongererye kukuruma.” 6 Mweenevyoosi akavasea, “Ngaarɨ mʉrɨ na kuruma baa kuduudi ja mpeke nduudi ya haradáali, ngaarɨ mʉdáhire kʉʉsea ʉhʉ mʉkʉyʉ, ‘Ngʼooka, ʉkakondiwe mayiyii!’ Nowo ngaarɨ wavɨ́ɨre matu kwa kɨra ˆmuuwyɨ́ɨrɨɨre.

Mʉrɨmo wa Mʉtʉmami

7 Baa ja tʉsee, koonɨ ʉmwɨ waanyu arɨ na mʉtʉmami waachwe ˆafúmire rɨma iwundii au kuriisha muundi, nɨ ani ʉmwɨ waanyu ifaanaa amʉsee, ‘Yeenda chaangʉ, ikala, urye chóorya?’ 8 Sɨ jeyyo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoolʉʉsa jei sea arɨ, ‘Nyimirya neeja chóorya, na wʉʉntʉmamɨre fʉʉrʉ mpʉmʉle kurya no nywa. ˆNdɨrɨ hʉmʉla de weewe urye no nywa.’ 9 Eri, mʉdʉʉmba ʉrɨ mʉtʉmami ko bweeyya kɨra ˆcheene ʉmʉwyɨ́ɨrɨɨre abweeyye wʉʉ? Aka tʉkʉ! 10 Viivyo, baa nyuunyu ˆmʉrɨ hʉmʉla tʉmama yoosi ˆmwalaiririwa, sei, ‘Suusu tʉrɨ vatʉmami vii, tatʉ́mamire yara ˆmeene tasaakwa tʉtʉmame vii.’ ”

Yéesu Yoovahorya Vaantʉ Ikimi ˆVarɨ na Ʉlóónda

11 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆadomáa na Yerusaléemu, ajáa atweera na mʉhakii wa ɨsɨ ya Samaría na Galiláaya. 12 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆɨɨngɨráa iturii rɨmwɨ, ajáa alʉmana na vaantʉ ikimi ˆvarɨ na ʉlóónda. Avo vaantʉ vakɨɨma kʉlɨ, maa 13 vakaanɨrɨra voosea, “Yéesu, Mweenevyoosi, tʉlaange na riiso ra wʉʉja!”

14 Yéesu ˆakavoone akavasea, “Tamanyi, mukiiyonekye kwa veeneɨsɨ va Ijʉva.”✡ Na mpɨɨndɨ ˆvajáa njirii vootamanya, maa vakajirʉlwa ʉlóónda waavo.

15 Ʉmwɨ waavo ˆakoone ahórire, maa akahɨndʉka na kwa Yéesu kʉnʉ yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na sawúti nkʉʉlʉ. 16 Akalaala majewii ya Yéesu na ɨnda kʉnʉ yoomʉdʉʉmba. Ʉwo mʉʉntʉ nɨ Mʉsamaría ajáa.

17 Yéesu akamuurya, “Voosi ikimi sɨ vajírwiilwe tʉkʉ wʉʉ? Hai varɨ vara vɨɨngɨ keenda? 18 Kusiina baa ʉmwɨ ˆahíndukire joo mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, ʉhʉ mʉyeni vii?” 19 Yéesu akamʉsea, “Inʉka, ʉtamanye, kuruma kwaako kwakʉhóniirye.”

Kʉʉja kwa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ

(Matáayo 24:23-28, 37-41)

20 Sikʉ ɨmwɨ, Mafarisáayo vajáa vamuurya Yéesu voosea, “Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ naadi ʉrɨ kʉʉja?” Yéesu akavasea, “Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ, sɨ wʉʉjáa ko kʉʉlaangishalaangisha tʉkʉ. 21 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha sea, ‘La nʉ aha!’ au ‘La haʉra kʉra,’ tʉkʉ. Sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ nɨ nowo mʉrɨ.”

22 Aho, akavasea vapooji vaachwe, “Mpɨɨndɨ kʉʉja jiise, kʉva mʉrɨ na mpɨɨma jo va na Mwaana wa Mʉʉntʉ baa kwa sikʉ ɨmwɨ vii, maa kaa, sɨ mʉrɨ kʉʉnyona tʉkʉ. 23 Vaantʉ kʉndoovasea veende, ‘La haʉra hara,’ au ‘Haʉhʉ aha!’ Karɨ mʉdómaa na karɨ mʉvarúmaa tʉkʉ. 24 Sa Mwaana wa Mʉʉntʉ sikʉ ˆarɨ kʉʉja, kʉʉja arɨ ja lʉlávo ˆvyeene lʉʉ́jaa loomʉrɨka mavaru yoosi ya kurumu. 25 Maa kaa, saakwa arɨ aturikiriwe kwa masáare ˆyarɨ foo na siitwa arɨ nɨ mbyaala ɨhɨ.

26 Ja viintʉ ˆvijáa sikʉ ja Nʉ́hʉ, noo ˆvyeene ɨrɨ kʉva sikʉ yo hɨndʉka Mwaana wa Mʉʉntʉ. 27 Mpɨɨndɨ ja Nʉ́hʉ, vaantʉ varijáa no nywa, valoolwáa no loola fʉʉrʉ sikʉ ɨra Nʉ́hʉ ˆakɨɨngɨre na safíinii. Aho, ɨra mbula ya imalo ɨkʉʉja, maa ɨkavamala voosi vʉʉ.

28 Baa mpɨɨndɨ ja Lúutu nɨ ja jeyyo vijáa. Vaantʉ varijáa no nywa, vaváa iyoombe no wʉla, varɨmáa no jeenga. 29 Maa kaa, sikʉ ɨra Lúutu ˆakiinʉke Sodóoma, mooto na sálʉfa* ʉjáa wakiima fuma kurumwii, ʉkavamala voosi vʉʉ. 30 Noo jeyyo ˆviri kʉva sikʉ ɨra Mwaana wa Mʉʉntʉ ˆarɨ variyʉlwa.

31 Sikʉ ɨyo, mʉʉntʉ ˆarɨ ikekeerii karɨ akiime sa atoole viintʉ vyaachwe nyuumbii tʉkʉ. Na ʉra ˆarɨ iwundii karɨ ahɨ́ndʉkaa na kaayii noo toola chochoosi tʉkʉ. 32 Kumbukiri kɨra alʉmana nocho muki wa Lúutu!✡ 33 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆyooyera kʉlamurirya nkaasʉ yaachwe, ʉwo kɨɨtaaha arɨ. Maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆyookɨɨtaaha nkaasʉ yaachwe, ʉwo kɨɨlamurirya arɨ.

34 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, sikʉ ɨyo, vaantʉ vavɨrɨ ˆvalɨ́ɨre kɨtáanda kɨmwɨ, ʉmwɨ sʉmʉlwa arɨ, na wɨɨngɨ rekwa arɨ. 35 Vaantʉ vaki vavɨrɨ ˆvoosha hamwɨ, ʉmwɨ sʉmʉlwa arɨ na wɨɨngɨ rekwa arɨ. [ 36 Vaantʉ valʉme vavɨrɨ kʉva varɨ vootʉmama iwundii, ʉmwɨ sʉmʉlwa arɨ na wɨɨngɨ rekwa arɨ.]”

37 Aho, vapooji vaachwe vakamuurya, “Mweenevyoosi, aya nɨ hai ˆyarɨ fʉmɨra?” Ne akavasea, “Hara kʉʉntʉ ˆkʉrɨ na maka ˆikwíire, aho noo kʉʉntʉ nkuumba jilʉ́manɨraa.”

18

Lusímo lwa Mʉlala sɨ ˆAkéraa Mpɨɨma

1 Yéesu akavavaɨra vapooji vaachwe lusímo ʉlʉ yoovakiindya vatuube kʉndooloomba bila yookatala. 2 Akavasea, “Múujii ʉmwɨ, kʉjáa kwatɨɨte mʉlamuli ʉmwɨ. Ʉhʉ mʉlamuli, sɨ amoofáa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, baa kei, sɨ avanyemyáa vaantʉ tʉkʉ. 3 Na múujii ʉwo, kʉjáa kwatɨɨte mʉlala ʉmwɨ ˆatamanyáa na kwaachwe yoomʉloomba, ‘Kalaama nooloomba ʉlamʉle kɨloongi chaanɨ na mʉvɨ waanɨ sa mpate kɨra Miiro ˆyaruma.’

4 Kwa sikʉ ˆjiri foo ʉra mʉlamuli ajáa asiita kʉmwaambirirya. Maa kaa, sikʉ ɨmwɨ akiisea yeemweene, ‘Baa neembe sɨ nɨmoófaa Mʉlʉʉngʉ na baa neembe sɨ nɨvanyémyaa vaantʉ, 5 sa viintʉ ʉhʉ mʉlala yookuunjuuwa mʉnʉmʉʉnʉ, lamʉla ndɨrɨ kɨloongi chaachwe, apate kɨra ˆkɨmʉtéire sa areke kʉʉnkatarya.’ ”

6 Aho, Mweenevyoosi akavasea, “Ikiindyi fuma kwa ʉhʉ mʉlamuli sɨ ˆarɨ mʉwoloki. 7 Eri, Mʉlʉʉngʉ sɨ arɨ vaheera vira ˆvivatéire vaantʉ ˆavasaawʉla vara ˆvoomʉloomba uchikʉ na muusi tʉkʉ wʉʉ? 8 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, Mʉlʉʉngʉ kʉvaheera arɨ chaangʉ kɨra ˆkɨvatéire. Maa kaa, Mwaana wa Mʉʉntʉ ˆarɨ hɨndʉka na aha weerwii, shaana arɨ vaantʉ ˆvamuruma wʉʉ?”

Lusímo lwa Mʉfarisáayo na Mʉsaankanʼyi Kóodi

9 Yéesu akavawyɨɨra kwa lusímo vaantʉ ˆveene viiyonáa voovo nɨ vawoloki na vavachwijáa matɨ vaantʉ vɨɨngɨ. 10 Akavasea, “Sikʉ ɨmwɨ, vaantʉ vavɨrɨ vajáa vatamanya na Kaayii Njija ya Ijʉva noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. Ʉmwɨ nɨ Mʉfarisáayo ajáa na wɨɨngɨ, mʉsaankanʼyi kóodi. 11 Ʉra Mʉfarisáayo akɨɨma yeemweene, maa akaanda mʉloomba Mʉlʉʉngʉ yoosea, ‘Ee Mʉlʉʉngʉ, nakʉdʉ́ʉmbaa sa nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ ja vaantʉ vɨɨngɨ tʉkʉ, vakumuriryi, sɨ ˆvarɨ vawoloki tʉkʉ, ˆvayéendaa na vaki va vaantʉ, baa kei sɨ ndɨrɨ ja ʉhʉ mʉsaankanʼyi kóodi tʉkʉ. 12 Nɨɨnɨ kwa júma ɨmwɨ niirékyaa kurya kavɨrɨ. Kei, natóolaa ilʉʉndʉ rɨmwɨ ra kɨra malʉʉndʉ ikimi ra viintʉ vyaanɨ.’

13 Maa kaa, ʉra mʉsaankanʼyi kóodi akɨɨma kʉlɨ, sɨ asaaka baa kwiinʉla miiso yaachwe na kurumwii tʉkʉ. Yeeye, akiivaavaa kɨpeembe kʉnʉ yookaavwa nɨ mʉtɨma yoosea, ‘Ee Mʉlʉʉngʉ nookʉloomba wʉʉnyonere mbavariri, nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉvɨ!’

14 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, ʉhʉ mʉsaankanʼyi kóodi, ahɨndʉka na kaayii kwaachwe kʉnʉ avárirwe nɨ mʉwoloki, maa kaa, kwa ʉra Mʉfarisáayo sɨ jeyyo tʉkʉ. Sa kɨra mʉʉntʉ ˆiiyámbukyaa na mweeri, kiimiwa arɨ, na ʉra ˆiikíimyaa na ɨsɨ, kaambukiwa arɨ.”

Yéesu Yoovatalarya Vasinga

(Matáayo 19:13-15; Maáriki 10:13-16)

15 Haaha vaantʉ vamʉreteráa Yéesu vasinga vaduudi sa avavɨkɨre mɨkono. Vapooji vaachwe ˆvakoone jeyyo, maa vakavaamirirya. 16 Maa kaa, Yéesu akavaanɨrɨra vara vasinga, akavasea, “Vareki vasinga vaduudi vʉʉje na kʉrɨ nɨɨnɨ, karɨ mʉvakɨtɨre tʉkʉ! Sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ nɨ sa vaantʉ ˆvarɨ ja vasinga ava. 17 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, yoyoosi ʉra sɨ ˆarɨ kʉʉhokera Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ ja musinga muduudi, sɨ arɨ kʉʉyɨngɨra vii kaa tʉkʉ.”

Kʉheewa Nkaasʉ ya Sikʉ ˆJisiina Ʉhero

(Matáayo 19:16-30; Maáriki 10:17-31)

18 Aho, mʉlongooli ʉmwɨ akamuurya Yéesu, “Mukiindya mʉʉja, che ndɨrɨ bweeyya mpokere nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero?” 19 Yéesu akamʉsea, “Sa che wookʉʉnyanɨrɨra mʉʉja? Kusiina mʉʉja tʉkʉ, mʉʉja nɨ Mʉlʉʉngʉ yeemweene vii. 20 Ʉmányire ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ wʉʉ? ‘Karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ, karɨ wʉʉ́laa tʉkʉ, karɨ wiívaa tʉkʉ, karɨ ʉlóngowereryaa mʉʉntʉ tʉkʉ, na ʉvanyemye vala íyo na taáta waanyu.’✡” 21 Ne akasea, “Ayo yoosi nayakwaatya keende usinga waanɨ.”

22 Yéesu ˆakateere jei, akamʉsea, “Kɨmwaarɨ kɨɨntʉ kimudu vii sɨ ˆʉnabweeyya. Tamanya, ʉkavae iyoombe máari joosi ˆʉrɨ nojo, na mpía ˆʉrɨ turya, ʉvaheere vakɨva. Jeyyo, turya ʉrɨ máari ya kɨkomi ya mberii kurumwii. Aho, yeenda, wuuntuube.” 23 Ʉra mʉʉntʉ ˆakateere ayo, akiirya mʉtɨma maatʉkʉ vii, sa yeeye nɨ musúngaati maatʉkʉ vii ajáa.

24 Yéesu akamoona ʉra mʉʉntʉ iíriirye mʉtɨma, maa akasea, “Kʉva viri vyafafa maatʉkʉ vii kwa musúngaati kwɨɨngɨra Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ! 25 Kɨkomi, nɨ vyaangʉ ngamɨ́a kʉtweera na ihengerii ra sinkeni, kʉlookya musúngaati kwɨɨngɨra na Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ!”

26 Vaantʉ vara ˆvateera masáare aya vakasea, “Nɨ ani de arɨ daha lamuririwa?” 27 Yéesu akavasea, “Yara sɨ ˆyadáhɨkaa kwa vaantʉ, kwa Mʉlʉʉngʉ yadáhɨkaa.” 28 Peéteri akamʉsea, “Laanga! Suusu tareka vyoosi ˆtʉjáa novyo tʉkakutuuba weewe!”

29 Yéesu akamʉsea, “Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆareka nyuumba yaachwe, au mʉdala waachwe, au vandʉʉ vaachwe, au vala íyo na taáta, au vaana vaachwe sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ, 30 ʉwo hokera arɨ ˆviri foo mpɨɨndɨ iji kʉlookya vira ˆareka. Na weerʉ ˆyookʉʉja, hokera arɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.”

Yéesu Yoolʉʉsa Inkwya na Kʉfʉfʉka Kwaachwe lwa Katatʉ

(Matáayo 20:17-19; Maáriki 10:32-34)

31 Aho, Yéesu akavasʉmʉla vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ na ivarwii, maa akavasea, “Haaha nɨ kwaambʉka tiise na Yerusaléemu. Masáare yoosi ˆmeene yaandɨkwa nɨ valáali na mʉtwe sa Mwaana wa Mʉʉntʉ, kiimana yarɨ. 32 Yeeye vɨɨkwa arɨ mɨkonwii ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Aho, muchwa varɨ matɨ, mʉtʉkɨra varɨ na kʉmʉchwɨɨra varɨ matɨ. 33 Kei kʉmʉvaa varɨ na mɨjeléedi na kʉmʉʉlaa varɨ na sikʉ ya katatʉ fʉfʉka arɨ.”

34 Maa kaa, vapooji vaachwe sɨ vataanga ʉvariyuli wa masáare aya tʉkʉ, sa ʉvariyuli waachwe ʉjáa wiivisa kʉrɨ voovo. Sɨ vataanga nɨ che alʉʉsáa tʉkʉ.

Yéesu Yoomʉhorya Mʉhoku

(Matáayo 20:29-34; Maáriki 10:46-52)

35 Yéesu ˆakasengerere múuji wa Yerɨ́ɨko, kʉjáa kwatɨɨte mʉhoku ʉmwɨ ˆaloombáa iíkyɨɨre heehi na njɨra. 36 Ʉwo mʉhoku ˆakateere mpuka ya vaantʉ voolooka, akuurya, “Nɨ che kwatɨɨte?” 37 Vakamʉsea, “Yéesu wa Nasaréeti yoolooka.” 38 Aho, akatʉla isóso yoosea, “Ee Yéesu, Sha Daúdi, naanga na riiso ra wʉʉja!”

39 Vaantʉ vara ˆvajáa valóngwɨɨre mbere ya Yéesu vakaanda kʉmʉdalavya akirinye. Maa kaa, yeeye akadoomererya kʉmwaanɨrɨra, “Ee Sha Daúdi, naanga na riiso ra wʉʉja Aaɨ!”

40 Yéesu akɨɨma, maa akavalairirya vamʉreete na kwaachwe. Ʉra mʉhoku ˆakaseese, maa Yéesu akamuurya, 41 “Che woosaaka nɨkʉbweeyyiirye?” Ne akasea, “Ee Mweenevyoosi, noosaaka noone!”

42 Aho, Yéesu akamʉsea, “Haaha ona kaa! Kuruma kwaako kwakʉhóniirye.” 43 Hahara akaanda koona kei. Akamutuuba Yéesu kʉnʉ yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. Na vaantʉ voosi ˆvakoone ayo, vakamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ.

19

Yéesu Yoolʉmana na Sakáayo

1 Yéesu ˆakɨɨngɨre na múuji wa Yerɨ́ɨko, akakwaatɨra na katɨkatɨ ya ʉwo múuji. 2 Ʉko, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ mʉkʉʉlʉ wa vasaankanʼyi kóodi. Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ musúngaati ajáa na irina raachwe noo Sakáayo asewáa. 3 Sakáayo akava yoosaaka kʉmoona Yéesu. Maa kaa, sa viintʉ ajáa mukufi, akasiindwa kʉmoona Yéesu sa kʉjáa kwatɨɨte mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ. 4 Sa jeyyo, akakʉʉrɨka itɨ́ɨjo, akalongorera na mbere. Akaambʉka mʉsaambwii sa amoone Yéesu kati ˆyoolooka.

5 Yéesu ˆakafike hara mʉsaambwii, akalaanga mweeri, maa akamʉsea Sakáayo, “Sakáayo, kiima chaangʉ! Isikʉ nɨ kwaako ndɨrɨ kʉʉmba!” 6 Aho, Sakáayo akakiima chaangʉ na ɨsɨ, maa akamʉteengya Yéesu na kaayii kwaachwe na cheerʉ.

7 Vaantʉ voosi ˆvakoone, vakaanda ngʼuula voosea, “Sa che yookɨɨngɨra noo va mʉyeni kwa iduwalo?” 8 Maa kaa, Sakáayo akɨɨma, ma akamʉsea Mweenevyoosi, “Aaɨ laanga, haaha jei kera niise máari yaanɨ havɨrɨ. Ivaru rɨmwɨ vaheera ndɨrɨ vakɨva na koonɨ nasʉmʉla kɨɨntʉ cha mʉʉntʉ kwa ʉloongo, ʉwo mʉhɨndʉrɨra ndɨrɨ mara kanɨ ya ɨkyo kɨɨntʉ ˆnasʉmʉla.” 9 Aho, Yéesu akamʉsea, “Ʉlamuriri wɨɨ́ngɨɨre kʉrɨ kaaya ɨhɨ, sa baa weewe umurúmire Mʉlʉʉngʉ ja taáta wiitʉ Aburaháamu. 10 Sa Mwaana wa Mʉʉntʉ ʉʉja joo saakɨra no lamurirya vara ˆvarɨmɨra.”

Lusímo lwa Vatʉmami ˆVaheewa Mpía

(Matáayo 25:14-30)

11 Vaantʉ vara ˆvamʉteereráa Yéesu yoovavaɨra símo viiseáa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ fika wiise, sa viintʉ vajáa vaséngerɨɨre fika múuji wa Yerusaléemu. 12 Aho, Yéesu akavasea, “Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ wa lʉkolo lwa kɨtemi. Yeeye ajáa akera njɨra na ɨsɨ ya kʉlɨ. Ʉko ajáa atamanya noo heewa ʉtemi de ahɨndʉke na ɨsɨ yaachwe kʉʉntʉ ˆarɨ kʉva mʉtemi. 13 De alooke, ajáa avaanɨrɨra vatʉmami vaachwe ikimi, akavaheera kɨra mʉʉntʉ mpía ˆjiri foo akavasea, ‘Saakiri kʉnáálo na mpía iji fʉʉrʉ sikʉ ˆndɨrɨ hɨndʉka!’ 14 Maa kaa, vaantʉ va ɨsɨ yaachwe vajáa vamʉsʉʉla, sa jeyyo vakatʉma vaantʉ nyuma yaachwe voosea, ‘Sɨ toosaaka mʉʉntʉ ʉhʉ ave mʉtemi wiitʉ tʉkʉ.’ 15 Baa neembe vajáa valʉʉsa jeyyo, yeeye ajáa aheewa ʉtemi. ˆAkahɨndʉke, akavaanɨrɨra vara vatʉmami ˆajáa avaheera mpía sa ataange kʉnáálo ˆngʼeene vaturya.

16 Mʉtʉmami wa ncholo ˆakʉʉje, maa akasea, ‘Ee mʉtemi, mpía ˆngʼeene waampeera, nasaakɨrɨra kʉnáálo nkapata malʉʉndʉ ikimi yɨɨngɨ.’ 17 Ʉra mʉtemi akamʉsea, ‘Wabweeyya vyabooha mʉtʉmami mʉʉja! Sa viintʉ waava wo kiilaangiwa kwa viintʉ viduudi, kʉheera ndɨrɨ wɨɨmɨrɨre míiji ikimi.’ 18 Mʉtʉmami wa kavɨrɨ ne akʉʉja akasea, ‘Ee mʉtemi, mpía ˆngʼeene waampeera nasaakɨrɨra kʉnáálo nkapata malʉʉndʉ yɨɨngɨ yasaano.’ 19 Mʉtemi akamʉsea ʉhʉ mʉʉntʉ, ‘Baa weewe nakʉhɨ́ɨre wɨɨmɨrɨre míiji ɨsaano.’

20 Maa re, akʉʉja ʉra mʉtʉmami wɨɨngɨ akasea, ‘Ee mʉtemi, mpía jaako nɨ iji aha. Najichʉʉngɨrɨra kɨtabárii sa jidɨɨre rɨmɨra. 21 Nɨjáa nakoofa sa weewe ʉrɨ mʉʉntʉ mʉfafu. Ʉsʉ́mʉlaa viintʉ haantʉ sɨ ˆwavɨɨka, na wachwíjaa kʉʉntʉ sɨ ˆʉhaanda.’

22 Mʉtemi akamʉsea, ‘Mʉtʉ́mwa mʉvɨ weewe! Kwa masáare ˆyafúmire mʉlomwii waako kʉkʉlamʉrɨra niise! Weewe ʉjáa ʉmányire nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉʉntʉ mʉfafu, nasʉ́mʉlaa kʉʉntʉ sɨ ˆnavɨɨka kɨɨntʉ, baa kei nachwíjaa kʉʉntʉ sɨ ˆnahaanda. 23 Ha de haaha, sa che sɨ ujivɨɨka mpía jaanɨ kwa vaantʉ ˆvachúrushaa sa nɨɨnɨ ˆndɨrɨ hɨndʉka nsʉmʉle mpía jaanɨ na kʉnáálo yaachwe?’

24 Aho, mʉtemi akavasea vara vaantʉ ˆvajáa viímire aho, ‘Mʉhóki ilʉʉndʉ raachwe mʉkamʉheere ʉra ˆarɨ na ikimi.’ 25 Maa kaa, voovo vakamʉsea, ‘Mʉkʉ́lʉ, amwɨ ʉra atɨɨte malʉʉndʉ ikimi!’ 26 Ne akavasea, ‘Nɨ kʉvawyɨɨra niise, kɨra ˆarɨ na kɨɨntʉ, koongereriwa arɨ kʉlookya, maa kaa, ʉra ˆasiina kɨɨntʉ, vuulwa arɨ baa kɨra kidúúdi ˆarɨ nocho. 27 Na kwa vara vavɨ vaanɨ, vara sɨ ˆvasaakáa nɨve mʉtemi mweeri yaavo, vareeti na aha, mʉvʉʉlae mbere yaanɨ.’ ”

Yéesu Yooteengiwa Yerusaléemu na Siriri

(Matáayo 21:1-11; Maáriki 11:1-11; Yooháani 12:12-19)

28 Yéesu ˆakahʉmʉle kʉlʉʉsa ayo, akavalongorera mbere yookaambʉka na Yerusaléemu. 29 ˆVakasengerere maturii ya Besifáage na Besanía ˆyarɨ luulwii ˆlwaséwaa Lʉʉlʉ lwa Mɨseitúuni, akavatʉma vapooji vaachwe vavɨrɨ, 30 akavasea, “Tamanyi na ituri ˆrɨrɨ mbere yaanyu, na kati ˆmookɨɨngɨra koona mʉrɨ mwaana wa ndákwi sɨ ˆanavereka mʉʉntʉ, achúungirwe aho. Muchunguriri, mʉmʉreete na aha. 31 Koonɨ mʉʉntʉ avuúriirye, ‘Sa che moomʉchʉngʉrɨra mwaana wa ndákwi?’ mʉsei, ‘Mweenevyoosi yoomʉsaaka.’ ”

32 Vara vapooji vakadoma, maa vakashaana kɨra kɨɨntʉ ja ˆvyeene Yéesu ajáa avawyɨ́ɨrɨɨre. 33 Kati ˆvamʉchʉngʉrɨráa ʉra mwaana wa ndákwi, veene ndákwi vakavuurya, “Amwɨ moomʉchʉngʉrɨra mwaana wa ndákwi?”

34 Vara vapooji vakavasea, “Mweenevyoosi yoomʉsaaka.” 35 Vakamʉtwaarɨra Yéesu. ˆVakahʉmʉle kwaala ɨngo jaavo mweeri ya ʉwo mwaana wa ndákwi, vapooji vaachwe vakamwaambukya ndákwii.

36 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆatamanyáa, vaantʉ vakaala ɨngo jaavo njirii.

37 Yéesu ˆakafike mugiritwii wa Lʉʉlʉ lwa Mɨseitúuni, mpuka yoosi na vapooji vaachwe vakaanda vaa siriri kʉnʉ voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na sawúti nkʉʉlʉ, sa myuujíisa yoosi ˆvajáa voona Yéesu yoobweeyya. 38 Vaseáa jei,

“Atalariwa Mʉtemi ˆyookʉʉja kwa irina ra Ijʉva!

Mwiikalo mʉʉja kurumwii na nkongojima kwa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Mweerimweeri.”✡

39 Vamwɨ va Mafarisáayo ˆvajáa vamwaarɨ mʉra mpukii, maa vakamʉsea Yéesu, “Mukiindya, valairirye vapooji vaako vakirinye.” 40 Yéesu akavasea, “Nɨ kʉvawyɨɨra niise, koonɨ ava vakíriinye, mawye tʉla yarɨ isóso.”

Yéesu Yookʉʉrɨrɨra Múuji wa Yerusaléemu

41 Yéesu akasengerera múuji wa Yerusaléemu. ˆAkʉʉyone múuji, maa akʉʉrɨrɨra, 42 yoosea, “Ngaarɨ wataanga sikʉ ɨhɨ yara ˆyarɨ kʉretera mwiikalo mʉʉja, haaha yaviswa miiswii yaako. 43 Kɨkomi, sikʉ kʉʉja jiise, vavɨ vaako kʉkereesa varɨ, na kʉrɨɨngɨrɨra varɨ nkaande joosi na kʉkɨtɨra varɨ isii. 44 Kʉkʉkanya varɨ weewe na vaantʉ vaako voosi. Kei sɨ varɨ reka iwye baa rɨmwɨ mweeri ya rɨɨngɨ tʉkʉ, sa sɨ ʉtaanga mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ʉʉja na kwaako tʉkʉ.”

Yéesu Kaayii Njija ya Ijʉva

(Matáayo 21:12-17; Maáriki 11:15-19; Yooháani 2:13-22)

45 Aho, Yéesu akɨɨngɨra Kaayii Njija ya Ijʉva akaanda vakibirya vaantʉ ˆvaváa iyoombe viintʉ aho. 46 Akavasea, “Yaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho, ‘Nyuumba yaanɨ kʉva ɨrɨ nyuumba yo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ.’✡ Maa kaa, nyuunyu mwɨɨválandwɨɨre ɨkava ‘mpaanga ya viívi.’✡”

47 Kɨra siikʉ akiindyáa Kaayii Njija. Maa kaa, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro na valongooli va vaantʉ vasaakɨráa njɨra yo mʉʉlaa Yéesu. 48 Maa kaa, vakasova njɨra sa vaantʉ voosi vateereráa masáare yaachwe na vamʉteeráa matu kamwɨ.

20

Yéesu Yoofoorimwa Lʉvɨro Lwaachwe

(Matáayo 21:23-27; Maáriki 11:27-33)

1 Sikʉ ɨmwɨ, Yéesu avavariyʉrɨráa Masáare Maaja vaantʉ waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva. Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vakiindya va Miiro na vawosi vakamʉʉjɨra. 2 Aho, vakamuurya voosea, “Tʉwyɨɨre nɨ kwa wiimiriri wa ani wootʉmama masáare aya? Nɨ ani akʉheera wiimiriri ʉhʉ?”

3 Ne akavasea, “Naanɨ kuvuurya ndɨrɨ, mʉʉngwyɨɨre, 4 eri, ʉbatíiso wa Yooháani nɨ kurumwii wafuma, bakʉ kwa vaantʉ?”

5 Aho, vakalʉʉsɨkanʼya voovo kwa voovo, “Koonɨ taséire ‘Wafuma kwa Mʉlʉʉngʉ,’ sea arɨ, ‘Haaha amwɨ sɨ mwamuruma?’ 6 Maa kaa, koonɨ taséire, ‘Wafuma kwa vaantʉ,’ vaantʉ voosi kʉtʉvaa varɨ na mawye tukwye sa vaantʉ voosi vamuruma Yooháani nɨ mʉláali na mʉtwe wa Mʉlʉʉngʉ.” 7 Aho, maa re vakamʉsea, “Sɨ tamányire kʉʉntʉ wiimiriri waachwe ˆwafuma tʉkʉ.” 8 Yéesu ne akavasea, “Naanɨ sɨ ndɨrɨ vawyɨɨra nɨ kwa wiimiriri ʉrɨkwɨ nootʉmama aya tʉkʉ.”

Yéesu Yoovafwaanirirya Vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi na
Varimi Vavɨ

(Matáayo 21:33-46; Maáriki 12:1-12)

9 Aho, maa Yéesu akaanda kʉvavaɨra vaantʉ lusímo ʉlʉ, “Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa ahaanda mɨsabíibu iwundii kwaachwe. Ɨro iwʉnda akarɨkojya kwa varimi. Maa yeeye akakera njɨra na ɨsɨ ya kʉlɨ. Ʉko akɨɨta kiikala kwa sikʉ ˆjiri foo. 10 Mpɨɨndɨ jo chwa ˆjikafike, akamʉtʉma mʉtʉmami waachwe kwa vara vaantʉ sa vamʉheere haantʉ haachwe ha sabíibu ˆvachwíire. Maa kaa, vara varimi ˆajáa avakojya vakamʉvaa ʉra mʉtʉmami, maa vakamukibirya na mɨkono mɨtʉhʉ. 11 Akamʉtʉma mʉtʉmami wɨɨngɨ, ʉhʉ ne vakamʉvaa, vakamʉbweeyyirya masáare ya soni, maa vakamukibirya na mɨkono mɨtʉhʉ. 12 Kei akamʉtʉma wa katatʉ, ʉhʉ ne vakamʉtamikya, maa vakamʉfweitɨra na weerwii ya iwʉnda.

13 Maa re mweeneiwʉnda ra mɨsabíibu akiiyurya, ‘Che ndɨrɨ bweeyya? Haaha kʉmʉtʉma niise mwaana waanɨ. Ʉhʉ namweenda maatʉkʉ! Ʉhʉ ifaanaa vamʉnyemye.’

14 Maa kaa, vara ˆvakojiwa iwʉnda ˆvakamoone vii, maa vakiiwyɨɨra voovo kwa voovo voosea, ‘Ʉhʉ noo mʉpaari wa ɨrɨ iwʉnda. Tʉmʉʉlae haaha sa ʉpaari waachwe ʉve wiiswi.’ 15 Vakamʉfweitɨra na weerwii ya iwʉnda ra mɨsabíibu, maa vakamʉʉlaa.”

Aho, Yéesu akavuurya, “Haaha mweeneiwʉnda che arɨ vabweeyya vaantʉ vara? 16 Kʉʉja arɨ na kʉvʉʉlaa arɨ avo vaantʉ ˆavakojya iwʉnda na kʉvakojya arɨ vaantʉ vɨɨngɨ ɨrɨ iwʉnda ra mɨsabíibu.” Vaantʉ ˆvakateere ayo masáare, maa vakasea, “Aka tʉkʉ! Karɨ baa luu vifʉmɨre vii tʉkʉ!” 17 Yéesu akavalaanga, maa akavasea, “Masáare aya ˆYarɨ Mpeho nɨ che yalʉʉsa?

‘Iwye ˆrasiitwa nɨ vajeengi,

ravɨ́ɨre iwye ikʉʉlʉ ra kichurii.’✡

18 Kɨra mʉʉntʉ ˆawíjaa mweeri ya iwye ɨrɨ, ngʼenyekangʼenyeka arɨ, na ʉra ˆrɨrɨ muwyɨɨra, chɨnɨka arɨ kamwɨ.”

19 Vakiindya va Miiro, na vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vakasaakɨra njɨra yo mʉkwaata chaangʉ sa vajáa vatáangire lusímo ʉlo nɨ voovo lʉjáa lwavalúusire. Maa kaa, vakavoofa vaantʉ.

Kʉrɨha Kóodi kwa Kaisáari

(Matáayo 22:15-22; Maáriki 12:13-17)

20 Aho, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vakava voomʉrɨɨra iyeo. Vakatʉma vaantʉ viibweeyye vawoloki sa vandoomʉsola. Vabweeyyáa jei sa vapate kɨɨntʉ cho mʉkwaatɨra, vamʉvɨɨke ɨsɨ ya ngururu na wiimiriri wa gávana. 21 Avo vuurikiriri vakamuurya, “Mukiindya, tamányire weewe ʉlʉ́ʉsaa na ʉváriyʉlaa ya kɨmáárɨ. Weewe sɨ woófaa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa vaantʉ tʉkʉ, weewe wakíindyaa kɨmáárɨ ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asáakaa. 22 Eri, ndairiri jaruma tʉndoorɨha kóodi kwa Kaisáari bakʉ tʉkʉ?”

23 Maa kaa, Yéesu akataanga ʉkwaata waavo, maa akavasea, 24 “Ndairi mpía ya dináari. Buuwo ɨhɨ na irina ɨrɨ nɨ vya ani?” Vakuuyirya voosea, “Nɨ vya Kaisáari.” 25 Aho, Yéesu akavasea, “Vya Kaisáari, mʉheeri Kaisáari. Na vya Mʉlʉʉngʉ, mʉheeri Mʉlʉʉngʉ.”

26 Vakasiindwa kʉmʉkwaata kwa yara ˆalʉʉsáa mbere ja vaantʉ. Vakahwaalala maatʉkʉ vii kwa vira ˆvyeene uuyiryáa, vakakirinya sawu.

Kʉfʉfʉka

(Matáayo 22:23-33; Maáriki 12:18-27)

27 Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, Masadukáayo, noo kʉsea vaantʉ vara ˆvaséaa kusiina kʉfʉfʉka tʉkʉ, vajáa vamʉʉjɨra Yéesu, 28 maa vakamuurya, “Mukiindya, Mʉ́sa ajáa atwaandɨkɨra, ‘Koonɨ mʉʉntʉ akwíire baa kʉva na vaana tʉkʉ, mwaanaavo yoosaakwa amʉpaale ʉwo mʉlala sa amʉvyaarɨre vaana mwaanaavo ʉra ˆaakwya.’✡ 29 Haaha, kʉjáa kwatɨɨte vaana valʉme mufungatɨ va mʉʉntʉ ʉmwɨ. Ndaambere yaachwe ajáa aloola, maa akawulala baa kʉva na mwaana tʉkʉ. 30 Wa kavɨrɨ [akamʉpaala ʉwo mʉlala, ne akawulala baa reka mwaana tʉkʉ.] 31 Wa katatʉ ne akamʉpaala ʉwo mʉlaala, ne akakwya baa reka mwaana tʉkʉ. Ɨkava viivyo kwa vaana voosi mufungatɨ ˆvamʉloola ʉra mʉʉntʉ muki, na kusiina ˆareka mwaana tʉkʉ. 32 Maa reerʉ ʉra mwaana muki akawulala. 33 Haaha, sikʉ ya ʉfʉfʉ́ʉko nɨ muki wa ani arɨ kʉva? Sa ajáa aloolwa nɨ voosi mufungatɨ.”

34 Yéesu akavasea, “Aha weerwii vaantʉ valóolaa no loolwa. 35 Maa kaa, vara ˆvarɨ valwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, vafʉfʉlwe fuma inkwyii na vaturye nkalo weerwii ifya, avo sɨ varɨ loola no loolwa tʉkʉ. 36 Ava sɨ varɨ kukwya kei tʉkʉ, sa avo kʉva varɨ ja mirimʉ miija. Voovo nɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ sa voovo nɨ vaana ˆvafʉfʉlwa.

37 Maa kaa, kwa isáare ra vara ˆvaakwya kʉfʉfʉka, baa Mʉ́sa alʉʉsa vaantʉ ˆvaakwya fʉfʉka varɨ. Alʉʉsa aya masáarii ya rɨra itʉʉndʉ ˆrakoreráa mooto. Alʉʉsa ˆakamwaanɨrɨre Ijʉva nɨ Mʉlʉʉngʉ wa Aburaháamu, Mʉlʉʉngʉ wa Isaka na wa Yaakúupu.* 38 Yeeye sɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ ˆvaakwya tʉkʉ. Yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ ˆvarɨ nkaasʉ, na kwaachwe voosi nɨ nkaasʉ varɨ.”

39 Vamwɨ va vakiindya va Miiro vakamʉsea, “Mukiindya, ulúusire kɨkomi kamwɨ!” 40 Kwaandɨra aho, kusiina ˆayera kumuurya tʉkʉ.

Masía nɨ Mwaana wa Daúdi na Mweenevyoosi

(Matáayo 22:41-46; Maáriki 12:35-37)

41 Aho, maa Yéesu akavuurya, “Eri, nɨ joolɨ vyaava vaantʉ vandoomwaanɨrɨra Masía Mwaana wa mʉtemi Daúdi? 42 Daúdi mweeneevyo alʉʉsa jei kɨtáabwii cha Sabúuri,

‘Ijʉva amuwyɨɨra Mweenevyoosi waanɨ,

“Ikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme,

43 fʉʉrʉ nɨvavɨɨke vavɨ vaako,

vave kabambari ko vɨkɨra majeo yaako.” ’✡

44 Koonɨ Daúdi yoomwaanɨrɨra ‘Mweenevyoosi’ waachwe, haaha joolɨ Masía arɨ kʉva Mwaana wa Daúdi?”

Kwiivaa Kɨpeembe

(Matáayo 23:1-36; Maáriki 12:38-40)

45 Na mpɨɨndɨ vaantʉ voosi ˆvamʉteereráa, Yéesu akavasea vapooji vaachwe, 46 “Mʉvalaange neeja vakiindya va Miiro. Voovo veenda kwiivɨkɨra nkáancho ndɨɨhɨ na veenda luumbiwa kwa nyemi masóokwii. Kei, veenda kwiikala machuumbii ya mbere masinagóogii, na na haantʉ ha nyemi ngovii. 47 Vanyáhɨraa nyuumba ja valala. Na ʉkweembi vamʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ vilɨɨhɨlɨɨhɨ. Vaantʉ ja ava, heewa varɨ irya ikʉʉlʉ fuma kwa Mʉlʉʉngʉ.”

21

Mpóryo ya Mʉlala

(Maáriki 12:41-44)

1 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa Kaayii Njija ya Ijʉva, ajáa avoona vasúngaati voovɨkɨra mpóryo jaavo isandúkwii ro vɨkɨra mpóryo. 2 Aho, akamoona mʉlala ʉmwɨ mʉkɨva yoovɨkɨra fipóocho fivɨrɨ fya mpía. 3 Aho, Yéesu akavasea, “Kɨkomi noovawyɨɨra, ʉhʉ mʉlala mʉkɨva atwɨ́ɨre mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya voosi. 4 Sa ava vɨɨngɨ voosi, vatwɨ́ɨre mpóryo kwa Mʉlʉʉngʉ sa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa usúngaati waavo. Maa kaa, ʉhʉ mʉlala na ʉkɨva waachwe, atwɨ́ɨre vyoosi ˆarɨ novyo vyoomʉbweeyya ave nkaasʉ.”

Sikʉ ja Ʉhero

(Matáayo 24:1-2; Maáriki 13:1-2)

5 Vamwɨ va vapooji va Yéesu vakava voomʉlaɨra ˆvyeene Kaaya Njija yajeengwa na mawye ˆyabooha, baa na viintʉ vyɨɨngɨ vya iyoombe ikʉʉlʉ ˆvyeene vaantʉ vatoola ja mpóryo kwa Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, Yéesu akavasea, 6 “Viintʉ vyoosi ivi ˆmoovyoona, sikʉ kʉʉja jiri, kusiina iwye ˆrɨrɨ chaala mweeri ya iwye rɨɨngɨ tʉkʉ. Yoosi vawa yarɨ na ɨsɨ!”

Uturikiri ˆWookʉʉja

(Matáayo 24:3-14; Maáriki 13:3-13)

7 Vapooji vaachwe vakamuurya, “Mukiindya, masáare ayo nɨ naadi ˆyarɨ fʉmɨra? Na isháara che jiri laɨra yaséngerɨɨre fʉmɨra?”

8 Yéesu akavasea, “Laangi neeja, karɨ mʉkóoverwaa tʉkʉ. Vaantʉ ˆvarɨ foo kʉʉja varɨ kwa irina raanɨ voosea, ‘Nɨɨnɨ noo yeeye!’ Na vɨɨngɨ sea veende, ‘Mpɨɨndɨ jo herererya nɨ aha miiswii jiri!’ Karɨ mʉvatúubaa tʉkʉ! 9 Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ teera mbuwo ja nkoondo na masáare ya ntiribʉka, karɨ moófaa tʉkʉ. Ayo yoosi nɨ mpaka yafʉmɨre ta, maa kaa, ʉra ʉherereryo wa yoosi ʉkaarɨ.”

10 Kei akavasea, “Ɨsɨ kiinʉla ɨrɨ nkoondo na ɨsɨ yɨɨngɨ, na ʉtemi ʉmwɨ kiinʉla ʉrɨ nkoondo na ʉtemi wɨɨngɨ. 11 Kʉva kʉrɨ na vitiíntima vikʉʉlʉ, njala ya imalo na ndwáala jo kiihokererya haantʉ haantʉ. Kei kʉva kʉrɨ na viintʉ ˆvyookoofya na isháara ˆjiri foo fuma kurumwii.

12 Maa kaa, ayo de yafʉmɨre, vaantʉ kʉvakwaata veende na kʉvaturikirya veende. Vatwaala veende mʉkalamʉrɨrwe masinagóogii na kʉvachuunga veende mʉnyololwii. Kei, twaalwa mweende na kwa vatemi na kwa gávana sa mʉlamʉrɨrwe. Ivi vyoosi nɨ sa irina raanɨ. 13 Ɨhɨ kʉvaheera ɨrɨ nkalo nyuunyu yo vabweeyya vataange kɨmaarɨ. 14 Maa kaa, mʉlamʉle kʉreka kwiitweetya mitimii yaanyu nɨ che mʉrɨ lʉʉsa mbere ya balása tʉkʉ. 15 Sa nɨɨnɨ kʉvaheera neende masáare ya tooti ˆmeene mwɨɨndoolʉʉsa. Na masáare ayo, kusiina mʉvɨ waanyu ˆarɨ daha kuyuuyirya au kʉyasiita tʉkʉ.

16 Varindʉkwa mweende baa nɨ vavyɨɨrɨ vaanyu, vaanaanyu, vandʉʉ vaanyu na vijeengi vyaanyu. Kei vamwɨ vaanyu, vaantʉ kʉvʉʉlaa veende. 17 Sʉʉlwa mʉrɨ nɨ vaantʉ voosi sa mwaanduma nɨɨnɨ. 18 Maa kaa, baa lʉjwɨ́ɨrɨ lʉmwɨ vii lwaanyu sɨ lʉrɨ rɨmɨra tʉkʉ. 19 Ko yimirirya, lamurirya mʉrɨ nkaasʉ yaanyu.

Kʉsaambʉlwa kwa Yerusaléemu

(Matáayo 24:15-21; Maáriki 13:14-19)

20 Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ koona múuji wa Yerusaléemu warɨ́ɨngɨrɨɨrwe nɨ valʉkalʉka va vavɨ vaanyu, mʉtaange kʉsaambʉlwa kwaachwe kwaséngerɨɨre. 21 Mpɨɨndɨ ijo, vara ˆvarɨ Yudéea vatɨjɨre njuulwii. Vara ˆvarɨ katɨ na katɨ ya múuji vafume na weerwii ya múuji. Na vara ˆvarɨ mawundii karɨ vɨɨngɨre na múujii tʉkʉ. 22 Sa sikʉ ijo, kʉva jiri sikʉ ja irya, sa yara ˆyaandɨkwa yakiimane. 23 Nɨ mpolaɨ kwa vara ˆvarɨ kʉva varuto, na vara ˆvɨɨndookoonkya sikʉ ijo! Mpɨɨndɨ ijo, kʉva kʉrɨ na imalo ikʉʉlʉ kʉrɨ weerʉ yoosi, na nkalari ya Mʉlʉʉngʉ veera ɨrɨ mweeri ya vaantʉ va mbyaala ɨhɨ. 24 Vaantʉ ˆvarɨ foo kʉʉlawa varɨ na nyaasʉka, na vɨɨngɨ twaalwa varɨ na utúmwii ɨsɨ jɨɨngɨ. Na múuji wa Yerusaléemu kindaɨrɨrwa ʉrɨ nɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, fʉʉrʉ mpɨɨndɨ jaavo jo kʉʉyɨmɨrɨra jisire.

Kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉʉntʉ

(Matáayo 24:29-31; Maáriki 13:24-27)

25 Mwaasʉ, mweeri na nyényeeri koonekya viri isháara. Na kʉrɨ weerʉ, ɨsɨ kʉva jiri na uturikiri, mayɨya kʉva yarɨ na vidandárɨka na mapúunta makʉʉlʉ ˆyarɨ na mukíindo. 26 Vaantʉ kɨndooyɨrɨka veende sa woowa. Kiisea veende irya ikʉʉlʉ kʉʉja riise sa ngururu ja kurumwii sɨngɨsɨka jeende. 27 Aho, kʉmoona varɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ yookʉʉja machwii na ngururu na nkongojima nkʉʉlʉ. 28 Mpɨɨndɨ aya ˆyarɨ kaanda fʉmɨra, mwɨɨme neeja na mʉve na cheerʉ sa ununuuli waanyu waséngerɨɨre.”

Lusímo lwa Mʉsaambu

(Matáayo 24:32-35; Maáriki 13:28-31)

29 Aho, akavavaɨra lusímo ʉlʉ, “Iririkani mʉsaambu na mɨtɨ yɨɨngɨ yoosi. 30 Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ koona yaándire tʉrɨka, mwatáangaa mpɨɨndɨ ja irʉtɨra jaséngerɨɨre.

31 Noo jeyyo, ˆmʉrɨ koona viintʉ ivi vyoofʉmɨra, taangi Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ waséngerɨɨre. 32 Kɨmaarɨ noovawyɨɨra, mbyaala ɨhɨ sɨ ɨrɨ looka tʉkʉ keende masáare aya yoosi sɨ yanafʉmɨra. 33 Kurumu na weerʉ looka jiri, maa kaa, masáare yaanɨ sɨ yarɨ looka vii kaa tʉkʉ.

Mʉlaange Neeja

34 Mʉlaange neeja, karɨ mɨtɨma yaanyu ɨremeerwe nɨ ʉreevi, ʉláku na uturikiri wa nkaasʉ ɨhɨ tʉkʉ. Bweeyyi jeyyo, sa sikʉ ya Mwaana wa Mʉʉntʉ kʉʉja ɨrɨ koonka na koonka. 35 Sikʉ ɨyo, kʉʉja ɨrɨ ja mʉteo kwa vaantʉ voosi va weerʉ. 36 Haaha mʉve miiso. Mʉndoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ sa avaheere ngururu jo nehera aya yoosi ˆyarɨ fʉmɨra. Aho, mʉdahe kwɨɨma mbere ya Mwaana wa Mʉʉntʉ.”

37 Kwa sikʉ joosi ijo, Yéesu akiindyáa vaantʉ Kaayii Njija. Na kyʉʉlwa ˆkɨkɨɨngɨre atamanyáa noo laala Luulwii lwa Mɨseitúuni. 38 Na kɨra siikʉ vaantʉ valaaváa namʉtóondo noo mʉteerera Kaayii Njija.

22

Yʉ́ʉda Yoolamʉla Kʉmʉvalandʉka Yéesu

(Matáayo 26:1-5, 14-16; Maáriki 14:1-2, 10-11; Yooháani 11:45-53)

1 Haaha mpɨɨndɨ ja ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ noo kʉsea Paásika ɨjáa yaséngerɨɨre. 2 Na mpɨɨndɨ ijo, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro vasaakɨráa njɨra yo mʉʉlaa Yéesu. Vabweeyya jeyyo sa vavoofáa vaantʉ.✡ 3 Irimʉ rɨkamwɨɨngɨra Yʉ́ʉda ˆaséwaa Isikarióoti, ʉmwɨ wa vapooji ikimi na vavɨrɨ va Yéesu. 4 Aho, Yʉ́ʉda akatamanya na kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakʉ́ʉ́lʉ va valʉkalʉka va Kaayii Njija ya Ijʉva. Akiirʉmɨra novo ˆvyeene arɨ mʉvarindʉka sa vamʉkwaate. 5 Isáare ɨro rɨkaveerya mɨtɨma na vakiirʉmɨra kʉmʉrɨha mpía. 6 Yʉ́ʉda akaruma na akaanda saakɨra njɨra yo mʉvarindʉka Yéesu mpɨɨndɨ kusiina mpuka ya vaantʉ.

Kwiimya Neeja Paásika

(Matáayo 26:17-25; Maáriki 14:12-21; Yooháani 13:21-30)

7 Sikʉ ya ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ ɨkafika. Sikʉ ɨyo noo muundi ˆɨrɨ mpeho sa Paásika yasɨɨnjwáa.✡ 8 Aho, maa Yéesu akavatʉma vala Peéteri na Yooháani akavasea, “Tamanyi, mʉkatwiimirye neeja chóorya cha Paásika, twiirye hamwɨ.” 9 Novo vakamuurya, “Hai woosaaka tukwiimirye neeja chóorya cha Paásika?”

10 Yéesu akavasea, “Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ kɨɨngɨra múujii, lʉmana mʉrɨ na mʉʉntʉ mʉlʉme ʉmwɨ iitíikire sʉvɨya ya maaji. Mutuubi ʉwo mʉʉntʉ mʉlʉme fʉʉrʉ nyuumba ˆarɨ kɨɨngɨra. 11 ˆMʉrɨ kɨɨngɨra, mʉsei mweenenyuumba, ‘Mukiindya yookuurya, hai kɨrɨ chúumba cha vayeni kʉʉntʉ ˆndɨrɨ rɨɨra chóorya cha Paásika na vapooji vaanɨ?’ 12 Na yeeye kʉvoonekya arɨ, baanka nkʉʉlʉ ˆɨrɨ gorófii kwavɨɨkwa viintʉ vyoosi neeja. Iyimyi neeja Paásika haaho.”

13 Aho, vakatamanya, ˆvakafike ʉko, vakashaana kɨra kɨɨntʉ ja ˆvyeene ajáa avawyɨ́ɨrɨɨre. Maa vakiimya neeja chóorya cha Paásika.

Chóorya cha Mweenevyoosi

(Matáayo 26:26-30; Maáriki 14:22-26; 1 Vakoríinto 11:23-25)

14 Mpɨɨndɨ ˆjikafike, Yéesu akiikala méesii hamwɨ na vatumwi vaachwe, kurya chóorya. 15 Aho, akavasea, “Namériirye matɨ maatʉkʉ vii, nirye chóorya cha Paásika na nyuunyu, de kuturikiriwa kwaanɨ kufike. 16 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, sɨ ndɨrɨ kurya Paásika kei tʉkʉ, fʉʉrʉ sikʉ ˆɨrɨ kiimana Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ.”

17 Aho, akatoola ndʉvo, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, yoosea, “Tooli ndʉvo ɨhɨ voosi munywe! 18 Nɨ kʉvawyɨɨra niise, kwaandɨra haaha sɨ ndɨrɨ kʉnywa kei diváai tʉkʉ fʉʉrʉ Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ ˆʉrɨ kʉʉja.”

19 Aho, akatoola mʉkáate, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akʉʉbendʉlabendʉla akavaheera yoosea, “Ʉhʉ nɨ mʉvɨrɨ waanɨ ˆwootoolwa sa nyuunyu. Bweeyyi jei sa nkʉmbʉkɨra yaanɨ!” 20 Viivyo ˆvakahʉmʉle kurya, akatoola ndʉvo, akasea, “Ndʉvo ɨhɨ nɨ mʉháko mufya wa Mʉlʉʉngʉ wa sakami yaanɨ ˆyookɨɨtɨka sa nyuunyu.

21 Maa kaa, taangi, mʉʉntʉ ˆyookʉʉnvarindʉka amwaarɨ yoorya na nɨɨnɨ. 22 Kɨkomi Mwaana wa Mʉʉntʉ tamanya iise noo kʉʉlawa ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asaaka vive. Maa kaa, nɨ mpolaɨ kwa mʉʉntʉ ˆarɨ mʉvarindʉka.” 23 Aho, vakaanda kiiyurya voovo kwa voovo, “Nɨ ani kʉrɨ suusu ˆarɨ daha tʉmama isáare ɨrɨ?”

Nɨ Ani noo Mʉkʉ́ʉ́lʉ?

24 Vapooji va Yéesu vakaanda kwiiruta ndihi, nɨ ani katɨ na katɨ yaavo ˆarɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ. 25 Aho, Yéesu akavasea, “Vatemi va vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi na vakʉ́ʉ́lʉ vaavo, vavɨɨ́mɨrɨraa vaantʉ vaavo na ngururu. Na kei, vara ˆvalaɨ́raa vatɨɨte wiimiriri mweeri yaavo, viiyánɨrɨraa nɨ vaambiriryi va vaantʉ. 26 Maa kaa, nyuunyu karɨ mwiifwaane novo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, mʉʉntʉ mʉkʉʉlʉ waanyu ave ja muduudi kʉlookya voosi. Kei, ʉra ˆarɨ mʉlongooli wa vaantʉ, ave ja mʉtʉmami waanyu. 27 Iririkani! Mʉkʉ́ʉ́lʉ nɨ arɨkwɨ? Nɨ ʉra ˆiíkalaa méesii kurya au nɨ ʉra ˆatʉ́mamɨraa vaantʉ méesii? Eri, sɨ ʉra ˆiíkalaa kurya tʉkʉ wʉʉ? Haaha nɨɨnɨ ndɨrɨ ʉmwɨ waanyu ja ʉra ˆavatʉ́mamɨraa vaantʉ.✡

28 Nyuunyu mwachaala na nɨɨnɨ sikʉ joosi ˆnayerwáa. 29 Haaha, ja ˆvyeene nɨɨnɨ naheewa Ʉtemi nɨ Taáta waanɨ, baa nɨɨnɨ nɨ kʉvaheera niise ʉtemi. 30 Jeyyo, kurya mweende no nywa méesii ya Ʉtemii waanɨ. Kei, kiikala mweende machuumbii ya kɨtemi na lamʉrɨra mweende nkolo ikimi na ivɨrɨ ja Isiraéeli.”

Yéesu Yoolʉʉsa Peéteri Sea Arɨ sɨ Amʉmányire Tʉkʉ

(Matáayo 26:31-35; Maáriki 14:27-31; Yooháani 13:36-38)

31 Yéesu akasea, “Simóoni, Simóoni, Irimʉ ralóombire sa rɨveere nyuunyu ja viintʉ murimi ˆeéraa ngáano. 32 Maa kaa, nakʉlóombɨɨre weewe Simóoni kuruma kwaako kʉdɨɨre keeheka. Na ˆʉrɨ kʉʉnhɨndʉkɨra, ʉvaheere mʉtɨma vaanaanyu.” 33 Peéteri akamʉsea, “Ee Mweenevyoosi, nɨɨnɨ nɨɨ́mɨre neeja kʉtwaalwa na mʉnyololwii hamwɨ na weewe, baa kukwya hamwɨ na weewe!” 34 Yéesu akamʉsea, “Peéteri, nookuwyɨɨra de nkʉkʉlʉme ɨvɨɨke uchikʉ wa isikʉ, kuunsiita ʉrɨ katatʉ woosea sɨ wʉʉmányire tʉkʉ!”

Kuyimirirya Ʉfafu

35 Aho, maa Yéesu akavuurya vapooji vaachwe, “ˆNkavatʉme bila mpía, bila mufuko wo kɨɨnjɨra na bila viráatʉ, mʉjáa mwasɨrɨrwa nɨ kɨɨntʉ wʉʉ?”✡ Novo vakuuyirya vakasea, “Tʉkʉ, sɨ tasɨrɨrwa nɨ kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ!”

36 Aho, akavasea, “Haaha koonɨ mʉʉntʉ arɨ na mufuko wa mpía ʉʉsʉmʉle, na ʉra ˆarɨ na mufuko wo kɨɨnjɨra ʉʉsʉmʉle. Na ʉra ˆasiina nyaasʉka, avae iyoombe nkáancho yaachwe awʉle nyaasʉka. 37 Sa nɨ kʉvawyɨɨra niise, Masáare ˆYarɨ Mpeho nɨ mpaka yakiimane kʉrɨ nɨɨnɨ, ‘Avalwa hamwɨ na ˆvawúnaa miiro.’✡ Kɨkomi yara ˆyaandɨkwa sa nɨɨnɨ nɨ kiimana yiise.”

38 Vapooji vaachwe vakamʉsea, “Mʉkʉ́lʉ, laanga kwatɨɨte nyaasʉka ivɨrɨ aha.” Ne akavasea, “Yatóoshiirye.”

Yéesu Yoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ Luulwii lwa Mɨseitúuni

(Matáayo 26:36-46; Maáriki 14:32-42)

39 Hara, maa Yéesu akadoma na Luulwii lwa Mɨseitúuni ja viintʉ ˆiijʉvɨra na vapooji vaachwe vajáa vamutúubire. 40 ˆVakafike aho, maa akavasea vapooji vaachwe, “Mʉloombi Mʉlʉʉngʉ sa mʉdɨɨre kwɨɨngɨra mʉtehwii!”

41 Aho, akavareka kʉlɨ kʉlɨ ja iwʉmo ra iwye. Akachwaama akaanda kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ 42 yoosea, “Taáta! Koonɨ viri kweerya mʉtɨma, nooloomba wʉʉnseyyirye ndʉvo ɨhɨ ya uturikiri. Maa kaa, karɨ vive ja ˆveene noosaaka tʉkʉ, vive ja ˆvyeene woosaaka weewe.” [ 43 Murimʉ mʉʉja fuma kurumwii ʉkamʉfʉmɨra, maa ʉkamʉheera ngururu. 44 Yéesu akatuuba loomba mʉnʉmʉʉnʉ na ajáa atɨɨte uturikiri na alʉngʉrɨráa nɨ ʉsʉʉngʉ. Na mpɨɨndɨ ˆaloombáa, irʉtɨra raachwe rɨkava ja matóonti ya sakami yoowya na ɨsɨ.]

45 Aho, akiinʉka hara kʉʉntʉ ˆamʉloombáa Ijʉva, akahɨndʉka na kwa vapooji vaachwe. Kʉra akavashaana valɨ́ɨre, sa vajáa vakátɨɨre sa viintʉ vajáa vaviswɨ́ɨre. 46 Akavuurya akavasea, “Sa che mʉnyéyyiirye? Inuki, mʉloombi Mʉlʉʉngʉ, karɨ jɨ mwɨɨngɨre mʉtehwii tʉkʉ.”

Yéesu Yoovarindʉkwa na Yookwaatwa

(Matáayo 26:47-56; Maáriki 14:43-50; Yooháani 18:3-11)

47 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ yoolʉʉsɨka na vapooji vaachwe, mpuka ya vaantʉ ˆvalóngwɨɨrwe nɨ Yʉ́ʉda, ʉmwɨ wa vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ, ɨkafika. Yʉ́ʉda akamʉseeserera Yéesu sa amʉsʉndɨre. 48 Maa kaa, Yéesu akamʉsea, “Aka Yʉ́ʉda! Eri, nɨ kʉmʉvarindʉka wiise Mwaana wa Mʉʉntʉ ko mʉnsʉndɨra wʉʉ?”

49 Vapooji va Yéesu ˆvakoone yara ˆyarɨ fʉmɨra, maa vakamuurya Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, tʉvatemeteme na nyaasʉka wʉʉ?” 50 Hahara, ʉmwɨ waavo akamʉtema na nyaasʉka mʉtʉmami wa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, kutu kwa kʉlʉme dúú.

51 Maa kaa, Yéesu akasea, “Reki!” Aho, akamʉsaasya kʉra kutu na ʉra mʉʉntʉ akahola.

52 Aho, maa Yéesu akavuurya vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vakʉ́ʉ́lʉ va valʉkalʉka va Kaayii Njija ya Ijʉva na vawosi ˆvajáa vuújire, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉhóki vaantʉ viintʉ muújire na nyaasʉka na nkusi wʉʉ? 53 Sikʉ joosi nɨjáa na nyuunyu waámii wa Kaaya Njija, maa kaa, kʉra sɨ mwaankwaatáa tʉkʉ. Haaha vyavɨ́ɨre mpɨɨndɨ jaanyu, mpɨɨndɨ mʉtemi wa kilwiirya ˆyookɨɨmɨrɨra!”

Peéteri Yoosea sɨ Amʉmányire Yéesu Tʉkʉ

(Matáayo 26:57-58, 69-75; Maáriki 14:53-54, 66-72; Yooháani 18:12-18, 25-27)

54 Aho, vakamʉkwaata Yéesu, maa vakamʉtwaala fʉʉrʉ kaayii kwa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. Peéteri ne akatuuba nyuma kwa kʉlɨ. 55 ˆVakakorye mooto katɨkatɨ ya waama, maa vakiikala hamwɨ vookoota mooto. Peéteri ne akiikala hamwɨ novo. 56 Mʉtʉmami ʉmwɨ wa kɨɨntʉ kiki akamoona Peéteri iíkyɨɨre hara mootwii. Akamʉlaanga neeja, maa akasea, “Baa mʉʉntʉ ʉhʉ nɨ hamwɨ aarɨ na Yéesu.” 57 Maa kaa, Peéteri akasiita yoosea, “Aka, mʉʉntʉ muki, sɨ namʉmányire tʉkʉ!”

58 Mpɨɨndɨ kiduudi mʉʉntʉ ʉmwɨ akamoona Peéteri, maa akamʉsea, “Baa weewe ʉrɨ ʉmwɨ waavo!” Maa kaa, Peéteri akasea, “We mʉʉntʉ we, nɨɨnɨ tʉkʉ!”

59 Ja isaa rɨmwɨ jei ˆrɨkalooke, mʉʉntʉ wɨɨngɨ akuumirirya yoosea, “Kɨkomi mʉʉntʉ ʉhʉ nɨ hamwɨ aarɨ ne sa baa yeeye woosi nɨ Mʉgaliláaya.” 60 Aho, Peéteri akamʉsea, “We mʉʉntʉ we, sɨ nootaanga kɨra ˆwoolʉʉsa tʉkʉ!”

Hahara viintʉ ˆalʉʉsáa masáare ayo, nkʉkʉlʉme ɨkavɨɨka. 61 Aho, Mweenevyoosi akiilorera, akamʉlaanga Peéteri. Peéteri akakʉmbʉkɨra masáare ˆmeene aarɨ awyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ Mweenevyoosi, “Isikʉ nkʉkʉlʉme sɨ ɨnavɨɨka, sea ʉrɨ sɨ waamányire tʉkʉ katatʉ.” 62 Peéteri akafuma na weerwii, maa akɨɨta koorɨra maatʉkʉ vii.

Valʉkalʉka Voomʉhenchʉla Yéesu

(Matáayo 26:67-68; Maáriki 14:65)

63 Vara vaantʉ ˆvamʉlaangiriryáa Yéesu vakaanda kʉmʉhenchʉla no mʉvaa. 64 Vakamuchuunga ntaamɨ miiswii, maa de vandoomʉhenchʉla voosea, “Hoonɨ taanga nɨ ani ˆakʉváire?” 65 Vakatuuba kʉmʉtʉkɨra mʉnʉmʉʉnʉ.

Yéesu Yootwaalwa na Mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi

(Matáayo 26:59-66; Maáriki 14:55-64; Yooháani 18:19-24)

66 ˆKʉkamwaae, Balása Nkʉʉlʉ ya vawosi, hamwɨ na vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, na vakʉ́ʉ́lʉ va vakiindya va Miiro vakalʉmana. Yéesu ne akareetwa na mbere yaavo. 67 Aho, vakamuurya voosea, “Tʉwyɨɨre! Weewe noo Masía wʉʉ?” Yéesu akavasea, “Baa koonɨ navawyɨ́ɨrɨɨre sɨ mʉrɨ ruma vii tʉkʉ. 68 Kei baa koonɨ navuúriirye, sɨ mʉrɨ kuuyirya vii tʉkʉ. 69 Maa kaa, kwaandɨra haaha Mwaana wa Mʉʉntʉ iíkyɨɨre mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu.”

70 Aho, voosi vakamuurya, “Eri, weewe noo Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ wʉʉ?” Yeeye akavasea, “Nyuunyu mulúusire nɨɨnɨ ndɨrɨ!”

71 Aho, maa vakasea, “Ʉshahíidi wɨɨngɨ ʉrɨkwɨ kei toosaaka kʉlookya ʉhʉ? Suusu veeneevyo tatéɨɨre fuma mʉlomwii waachwe.”

23

Yéesu Yootwaalwa na kwa Gávana Piláato

(Matáayo 27:1-2, 11-14; Maáriki 15:1-5; Yooháani 18:28-38)

1 Aho, Balása Nkʉʉlʉ yoosi ya Vayahúudi ikiinʉka, maa vakamʉtwaala Yéesu na kwa Piláato. 2 Vakaanda kumusitaakya voosea, “Tamʉteera ʉhʉ mʉʉntʉ yookiindya vaantʉ vave vasaambʉ kʉrɨ ɨsɨ yiitʉ. Avakáanʼyaa vaantʉ vareke kʉrɨha kóodi kwa Kaisáari, kei aséaa yeeye noo Masía, na nɨ Mʉtemi.”

3 Jeyyo Piláato akamuurya Yéesu, “Weewe noo mʉtemi wa Vayahúudi wʉʉ?” Yéesu akasea, “Weewe ulúusire.” 4 Aho, Piláato akavasea vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na mpuka ya vaantʉ, “Sɨ nookoona ʉvɨ wa ʉhʉ mʉʉntʉ tʉkʉ!”

5 Maa kaa, voovo vakuumirirya voosea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ yoosoonka vaantʉ kwa ukiindya waachwe kwa ɨsɨ yoosi ya Vayahúudi. Aandɨra ʉko Galiláaya mpaka afíkire kʉnʉ Yerusaléemu.”

Yéesu Mbere ya Heróode

6 Piláato ˆakateere ayo, maa akuurya, “Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ Mʉgaliláaya wʉʉ?” 7 ˆAkataange Yéesu nɨ mʉʉntʉ wa Galiláaya, maa akamʉtwaala na kwa Heróode. Heróode noo ajáa mʉtemi wa Galiláaya na mpɨɨndɨ ijo nɨ Yerusaléemu ajáa.

8 Heróode ˆakamoone Yéesu, akavyeenda maatʉkʉ vii sa ajáa ateera masáare Yéesu ˆatʉmamáa, sa jeyyo, asaakáa kʉmoona Yéesu kwa sikʉ ˆjiri foo. Kei, ajáa atɨɨte mpɨɨma yo moona Yéesu yootʉmama isháara na myuujíisa ˆyiísimiresimire. 9 Aho, akamuurya Yéesu masáare ˆyarɨ foo, maa kaa, Yéesu sɨ uuyirya kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. 10 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakiindya va Miiro vajáa viímire voomusitaakya Yéesu na ngururu.

11 Heróode na valwi nkoondo vaachwe vakaanda kʉmʉhenchʉla Yéesu no mʉbwɨɨtɨra. Vakamʉvɨkɨra ɨngo ja kɨtemi, maa vakamʉhɨndʉla na kwa Piláato. 12 Keende sikʉ ɨyo, Heróode na Piláato vakava vijeengi. De ayo yafʉmɨre Piláato na Heróode nɨ ja kúri na nyaáu vajáa.

Yéesu Mbere ya Piláato

(Matáayo 27:15-26; Maáriki 15:6-15; Yooháani 18:38–19:16)

13 Mpɨɨndɨ kiduudi, Piláato akavaanɨrɨra vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi na vaantʉ vɨɨngɨ. 14 Aho, akavasea, “Nyuunyu mʉmʉréetire ʉhʉ mʉʉntʉ na kwaanɨ na mʉséire yoovakiindya vaantʉ vave vasaambʉ. Haaha nɨɨnɨ namuchúkurumire mbere yaanyu, maa kaa, nɨɨ́ne asiina ʉvɨ tʉkʉ. 15 Baa Heróode sɨ ɨɨ́ne isáare roroosi tʉkʉ ro mʉlamʉrɨra mʉʉntʉ ʉhʉ, na noo ˆchooreka amʉhɨ́ndwɨɨre na kʉrɨ suusu. Ja ˆvyeene mookoona kusiina kɨɨntʉ chochoosi ˆcheene mʉʉntʉ ʉhʉ atʉ́mamire ˆchoobweeya ɨɨme neeja kukwya tʉkʉ. 16 Haaha nɨ lairirya niise avawe mɨjeléedi, maa de nɨmʉrekere.” [ 17 Piláato ajáa atɨɨte tʉʉva yo mʉchʉngʉrɨra mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆachuungwa mpɨɨndɨ ja ngovi ya Paásika.]

18 Aho, vaantʉ voosi vakatʉla isóso na ngururu voosea, “Mʉʉntʉ ʉwo ʉʉlawe, tʉchʉngʉrɨre Baráaba!” 19 Ʉhʉ Baráaba ajáa achuungwa sa ntiribʉka ˆngʼeene ajáa abweeyya múujii na so kʉʉlaa mʉʉntʉ.

20 Piláato asaakáa kʉmʉrekera Yéesu, sa jeyyo, akalʉʉsɨka kei na vaantʉ. 21 Maa kaa, voovo vakatuuba tʉla isóso voosea, “Muningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye, muningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye!”

22 Lwa katatʉ Piláato akavuurya, “Sa che? Nɨ ʉvɨ ʉrɨkwɨ ʉhʉ mʉʉntʉ ˆabwéeyyiirye? Nɨɨnɨ sɨ nɨɨ́ne ʉvɨ wowoosi wo bweeyya ʉʉlawe tʉkʉ. Sa jeyyo, lairirya niise avawe mɨjeléedi, maa de nɨmʉrekere.”

23 Maa kaa, vaantʉ vakatuuba tʉla isóso mʉnʉmʉʉnʉ, voosaaka Yéesu aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye. Jeyyo, isóso raavo rɨkasiinda.

24 Aho, Piláato akalamʉla kʉbweeyya ja ˆvyeene vasaakáa. 25 Piláato akamʉchʉngʉrɨra ʉra mʉʉntʉ ˆvamʉsaakáa, ˆajáa achuungwa so reeta ntiribʉka na so kʉʉlaa. Akamʉkwaatya Yéesu mɨkonwii ya valwi nkoondo vaachwe va Kɨrúumi, sa vamʉbweeyyirye ja ˆvyeene Vayahúudi vasaakáa.

Yéesu Yooningʼiniwa Mʉsaláabii

(Matáayo 27:32-44; Maáriki 15:21-32; Yooháani 19:17-27)

26 Njirii, mpɨɨndɨ ˆvamʉtwaaláa Yéesu noo muningʼinʼya, vakalʉmana na mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaséwaa Simóoni, mʉʉntʉ wa múuji wa Kɨréene.* Yeeye nɨ iwundii afumáa. Valwi nkoondo vakamʉkwaata, vakamʉdoomererya avereke mʉsaláaba nyuma ya Yéesu.

27 Vaantʉ ˆvarɨ foo vamutuubáa Yéesu. Vamwɨ va vaantʉ avo, nɨ vaantʉ vaki ˆveene vamʉrɨrɨráa no myaaha. 28 Yéesu akiilorera, akavasea, “Nyuunyu vahíínja va Yerusaléemu, kuundiriri nɨɨnɨ tʉkʉ! Iririri nyuunyu na vaana vaanyu! 29 Laangi, fika jiri mpɨɨndɨ vaantʉ lʉʉsa varɨ, ‘Vatalariwa ˆvawuumba, vara sɨ ˆvavyaala na vara masʉʉsʉ yaavo sɨ ˆyoonkwa.’ 30 Aho,

‘Kujisea varɨ njʉʉlʉ “Tuwyiiri!”

Na viduunda “Tukunikiriri!” ’✡

31 Sa koonɨ vookʉʉbweeyyirya jei mʉtɨ ˆʉrɨ ɨcho, nɨ joolɨ viri kʉva kwa mʉtɨ ˆwʉʉma?”

32 Mpɨɨndɨ ijo, kʉjáa kwatɨɨte viívi vavɨrɨ ˆvatwaalwáa sa vakʉʉlawe hamwɨ na Yéesu. 33 ˆVakafike haantʉ ˆhaséwaa Kɨsááya cha Mʉtwe, vakamuningʼinʼya Yéesu mʉsaláabii hamwɨ na viívi vavɨrɨ, ʉmwɨ mʉkono wa kʉlʉme na wɨɨngɨ mʉkono wa kʉmooso, kɨra mʉʉntʉ mʉsaláabii waachwe. 34 Yéesu akasea, “Taáta, vasee ʉvɨ waavo wasírire sa sɨ vootaanga kɨra ˆvootʉmama tʉkʉ.” Vakiigavɨra ɨngo jaachwe ko jivaɨra mbare.

35 Vaantʉ vakɨɨma aho, kʉnʉ voomʉlaanga. Vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vakaanda mʉhenchʉla voosea, “Avalamuriryáa vɨɨngɨ, koonɨ yeeye nɨ Masía ˆasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ nɨ iilamurirye yeemweene!”

36 Valwi nkoondo novo vakʉʉja, vakamʉhenchʉla, maa vakamʉretera diváai ˆyasasʉka sa anywe. 37 Vakamʉsea, “Koonɨ kɨkomi weewe noo mʉtemi wa Vayahúudi, ilamurirye weemweene!” 38 Mweeri yaachwe masáare aya yajáa yaandɨkwa ibambarii, “Ʉhʉ noo mʉtemi wa Vayahúudi.”

39 Ʉmwɨ wa vara viívi ˆvajáa vaníngʼiniiwe ne akamʉtʉkɨra yoosea, “Weewe sɨ noo Masía? Ilamurirye sa ʉtʉlamurirye na suusu.”

40 Maa kaa, ʉra mwiívi wɨɨngɨ akamʉdalavya yoosea, “Eri, weewe sɨ ʉmoófaa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ wʉʉ? Amwɨ voosi tahɨ́ɨwe irya rɨɨro? 41 Suusu, tahókɨɨre ɨrɨ irya ja ˆvyeene Miiro yalʉʉsa sa vira ˆvyeene tabwéeyyaa. Maa kaa, ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ abwéeyyiirye ʉvɨ wowoosi tʉkʉ.”

42 Aho akasea, “Ee Yéesu, nkʉmbʉkɨra mpɨɨndɨ ˆʉrɨ kɨɨngɨra Ʉtemii waako!” 43 Yéesu akamʉsea, “Kɨkomi nookuwyɨɨra, isikʉ kʉva ʉrɨ hamwɨ na nɨɨnɨ ntindikii njija.”

Yéesu Yookwya Mʉsaláabii

(Matáayo 27:45-56; Maáriki 15:33-41; Yooháani 19:28-30)

44 Mpɨɨndɨ ijo, nɨ ja mpɨɨndɨ ja mpoloonge jijáa, mwaasʉ ʉkarima fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja cháámuusi, kilwiirya kɨkakʉnɨkɨrɨra ɨsɨ yoosi. 45 Mwaasʉ ʉkareka korera. Ipasía ra Kaaya Njija ya Ijʉva rɨkaatʉka katɨ na katɨ havɨrɨ.

46 Yéesu akalʉʉsɨka na ngururu, yoosea, “Taáta, mɨkonwii yaako mʉtɨma waanɨ nuuvíikire.” ˆAkalʉʉse ayo, akawulala.

47 Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo ˆakoone ayo ˆyafʉ́mɨɨre, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ yoosea, “Kɨkomi mʉʉntʉ ʉhʉ nɨ mʉwoloki aarɨ.” 48 Na vaantʉ voosi ˆvajáa viijíingire hara kʉlaanga masáare aya ˆvakoone ayo ˆmeene yajáa yafʉ́mɨɨre, vakahɨndʉka na kaayii kwaavo kʉnʉ vookiivaavaa kɨpeembe nɨ ʉsʉʉngʉ. 49 Maa kaa, vara ˆvajáa vamʉmányire neeja na vara vaantʉ vaki ˆveene ajáa ʉʉjanʼya novo fuma Galiláaya, vajáa vɨɨma kʉlɨ, kʉnʉ voolaanga ayo masáare.

Yéesu Yootaahwa

(Matáayo 27:57-61; Maáriki 15:42-47; Yooháani 19:38-42)

50 Haaha kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa mʉʉja na mʉwoloki ˆasewáa Yooséefu. Yeeye nɨ ʉmwɨ wa Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi ajáa. 51 Ʉhʉ Yooséefu, meevo nɨ múujii wa Arimatáaya ˆʉrɨ ɨsɨ ya Yudéea kʉjáa. Yeeye awoojeráa kʉʉja kwa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. Sikʉ ɨyo, yeeye sɨ ajáa arúmire ʉlamuli wa viivaachwe wo mʉʉlaa Yéesu tʉkʉ. 52 Yooséefu akatamanya na kwa Piláato, akɨtooloomba aheewe mʉvɨrɨ wa Yéesu sa akʉʉtaahe. 53 Akuukiimya mʉvɨrɨ wa Yéesu, akʉʉfarɨmbɨrɨra na sáanda ya kɨtáani, maa akɨɨta kʉʉtaaha mbiríírii ɨjáa sɨ ˆɨnataahwa mʉʉntʉ. Ɨhɨ mbɨrɨ́ɨ́ra nɨ ja mpaanga ɨjáa na ɨjáa yabokwa mwaalaliwyii. 54 Sikʉ ɨyo, nɨ sikʉ yo kiimya neeja sikʉ ya Sabáato ɨjáa na Sabáato ɨjáa yaséngerɨɨre kwaanda.

55 Vaantʉ vaki vara ˆvajáa vʉʉjanʼya na Yéesu fuma Galiláaya, vajáa vamutuuba Yooséefu na mbiríírii. Sa jeyyo, vakɨɨyona ɨra mbɨrɨ́ɨ́ra na mʉvɨrɨ wa Yéesu haantʉ ˆʉjáa ʉláariiwe. 56 Aho, vakahɨndʉka na kaayii, vakɨɨta kiimya neeja makuta na mooda wo haka mʉvɨrɨ. Sikʉ ya Sabáato vakahʉmʉlʉka ja ˆvyeene ʉlairiri wa Ijʉva walʉʉsa.✡

24

Kʉfʉfʉka kwa Yéesu

(Matáayo 28:1-10; Maáriki 16:1-8; Yooháani 20:1-10)

1 Haaha sikʉ ya Jumapɨ́ɨrɨ namʉtóondo dwɨɨ, vara vaantʉ vaki vajáa vatoola makuta yara ˆvajáa viimiiryé neeja, maa vakadoma na mbiríírii ya mpaanga ˆngʼeene ɨjáa yabokwa mwaalaliwyii. 2 ˆVakafike kʉra, vakashaana rɨra iwye rafíngiritiiwe fuma mbiríírii. 3 Maa kaa, ˆvakɨɨngɨre na mbiríírii, sɨ vashaana mʉvɨrɨ wa Yéesu Mweenevyoosi tʉkʉ. 4 Ntɨ ˆvakaarɨ vahwáalɨɨre, koonka vaantʉ valʉme vavɨrɨ viivɨ́kɨɨre ɨngo njerʉ ˆjilavalava mʉnʉmʉʉnʉ ja lʉlávo vakafʉmɨra, maa vakɨɨma heehi novo.

5 Avo vaantʉ vaki vakoofa mʉnʉmʉʉnʉ, vakiinamya mɨtwe yaavo fʉʉrʉ ɨsɨ. Aho, vara vaantʉ vakavasea, “Sa che moomʉsaakɨra ˆarɨ mooyo kwa vaantʉ ˆvaakwya? 6 Asiina aha tʉkʉ, afúfukire! Kumbukiri vira ˆvyeene avawyɨɨra mpɨɨndɨ ˆajáa hamwɨ na nyuunyu kʉra Galiláaya. 7 Ajáa avasea, ‘Vyasaakwa Mwaana wa Mʉʉntʉ avɨɨkwe mɨkonwii ya vaantʉ vavɨ, aningʼiniwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye, na sikʉ ya katatʉ afʉfʉke.’ ”✡

8 Aho, vakayakʉmbʉkɨra yara masáare Yéesu ˆajáa avawyɨɨra. 9 Avo vaantʉ vaki vakahɨndʉka fuma mbiríírii. Vakɨɨta koo vawyɨɨra isimwi ɨrɨ vara vatumwi ikimi na ʉmwɨ baa na vapooji vɨɨngɨ voosi va Yéesu. 10 Avo vaantʉ vaki marina yaavo noo vala Maríia Makɨdaléena, Yooáana na Maríia íyo waala Yaakúupu. Kei kʉjáa kwatɨɨte vaantʉ vaki vɨɨngɨ ˆvajáa hamwɨ novo, na ava noo vavawyɨɨra vatumwi masáare aya. 11 Maa kaa, sɨ varuma ayo masáare tʉkʉ, vakoona nɨ ya kɨhoho vii. 12 Baa neembe nɨ jeyyo, Peéteri akiinʉka, akatamanya itɨ́ɨjo fʉʉrʉ mbiríírii. ˆAkasʉngɨrɨre akoona ɨngo ja kɨtáani joongʼeene vii. Akahɨndʉka na kaayii kʉnʉ yookiiyurya kɨra ˆkɨfʉ́mɨɨre.

Vapooji Vavɨrɨ Voodoma na Emáau

(Maáriki 16:12-13)

13 Haaha sikʉ ɨyo, kʉjáa kwatɨɨte vapooji vavɨrɨ va Yéesu ˆvatamanyáa na iturii rɨmwɨ ˆraséwaa Emáau. Kufuma Yerusaléemu fʉʉrʉ Emáau nɨ ja lʉyeendo lwa masaa yavɨrɨ. 14 Na mpɨɨndɨ ˆvajáa njirii, vakava vookiivaɨra mbuwo ja masáare ˆmeene yafʉmɨɨré. 15 Mpɨɨndɨ ˆvajáa vakaarɨ voolʉʉsɨka ayo, Yéesu mweeneevyo akavakwaata, maa akaanda yeendanʼya novo. 16 Maa kaa, miiso yaavo yakakʉnɨkɨrɨrwa vadɨɨre kʉmʉtaanga.

17 Yeeye akavuurya, “Nɨ mbuwo che mʉkɨtookiivaɨra mpɨɨndɨ ˆmooyeenda?” Avo vamaka vakɨɨma kʉnʉ vaviswɨ́ɨre. 18 Ʉmwɨ waavo ˆasewáa Kɨleóopa akamuurya, “Weewe vii noo mʉyeni sɨ ˆʉmányire masáare ˆyafʉmɨɨré aha Yerusaléemu sikʉ iji wʉʉ?” 19 Maa Yéesu akavuurya, “Nɨ masáare yarɨkwɨ ayo?” Novo vakamʉsea, “Masáare ya Yéesu wa Nasaréeti. Yeeye nɨ mʉláali na mʉtwe ajáa, kei ajáa atɨɨte lʉvɨro lʉkʉʉlʉ mirimwii yaachwe na masáarii yaachwe mbere ya Mʉlʉʉngʉ na vaantʉ voosi. 20 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakʉ́ʉ́lʉ va aha mɨɨtʉ, vamʉkwaatya mɨkonwii ya Piláato sa aheewe irya ro kwya, maa akaningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. 21 Maa kaa, ʉhʉ noo tiilaangyáa tununuula arɨ suusu Viisiraéeli fuma kwa vavɨ viitʉ. Kʉlookya ayo, isikʉ nɨ sikʉ ya katatʉ keende ayo ˆyafʉmɨra.

22 Kei kwatɨɨte vaantʉ vaki va mpuka yiiswi ˆvatʉhwáaliirye isikʉ. Voovo vaarɨ valáavire na mbiríírii. 23 Ʉko mbiríírii, sɨ vʉʉshɨ́hɨɨne mʉvɨrɨ wa Yéesu tʉkʉ. ˆVakahɨndʉke, vatʉséire, vafʉ́mɨɨrwe nɨ mirimʉ miija na yavaséire, ‘Yéesu nɨ mooyo arɨ.’ 24 Aho, vamwɨ va vaantʉ valʉme va mpuka yiiswi vadómire itɨ́ɨjo na mbiríírii na vashɨ́hɨɨne ja ˆvyeene vawyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ vara vaantʉ vaki. Maa kaa, voovo sɨ vamwɨɨ́ne Yéesu tʉkʉ.”

25 Yéesu akavasea, “Aka re nyuunyu mʉrɨ vahoho! Sa che mɨtɨma yaanyu yafafa jei kuruma masáare yoosi ˆyalʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe va Ijʉva? 26 Eri, sɨ vijáa vyasaakwa Masía aturikiriwe kwa njɨra ɨyo, maa de ɨɨngɨre nkongojimii yaachwe tʉkʉ wʉʉ?” 27 Akavavariyʉrɨra masáare yoosi ˆyarɨ Masáarii ˆYarɨ Mpeho ˆmeene yalʉʉswa kʉrɨ yeeye. Akalʉʉsa kwaandɨra masáarii ya Mʉ́sa fʉʉrʉ masáarii yoosi ya valáali na mʉtwe.

28 ˆVakasengerere kufika rɨra ituri kʉʉntʉ ˆvadomáa, Yéesu akabweeyya ja yoolookanirya na mbere. 29 Maa kaa, voovo vakamʉheemba voosea, “Laala aha mɨɨtʉ, amwɨ iwʉlo rɨɨ́ngɨɨre nuuchikʉ wafíkire?” Jeyyo Yéesu akatamanyanʼya novo. 30 Yéesu ˆakiikale novo méesii kurya chákurya, akatoola mʉkáate, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, akʉʉbendʉlabendʉla, maa akavaheera. 31 Hahara, miiso yaavo yakakʉnʉkʉlwa, maa vakamʉtaanga nɨ Yéesu. Ne hahara akarɨmɨra mbere yaavo. 32 Aho, vakiiyurya voosea, “Mɨtɨma yiiswi sɨ yaarɨ ɨkórɨɨre mpɨɨndɨ ˆaatʉvariyʉrɨra no tʉlaɨra Masáare ˆYarɨ Mpeho kʉra njirii tʉkʉ wʉʉ?”

33 Mpɨɨndɨ jijira vakahɨndʉka na Yerusaléemu. Kʉra, vakavashaana vapooji vaachwe ikimi na ʉmwɨ viijíingire hamwɨ baa na vɨɨngɨ. 34 Novo vaseáa, “Mweenevyoosi afúfukire kɨkomi! Amʉfʉ́mɨɨre Simóoni!” 35 Aho, vara vapooji vavɨrɨ novo vakalʉʉsa masáare ˆyavafʉ́mɨɨre njirii, na ˆvyeene vamʉtáangire Yéesu ˆakabendʉlebendʉle mʉkáate, de akavaheera.

Yéesu Yoovafʉmɨra Vapooji Vaachwe

(Matáayo 28:16-20; Maáriki 16:14-18; Yooháani 20:19-23)

36 Mpɨɨndɨ ˆvajáa vakaarɨ voolʉʉsɨka ayo, Yéesu mweeneevyo akɨɨma katɨkatɨ yaavo akavasea, “Mwiikalo mʉʉja ʉve na nyuunyu!” 37 Vakiivʉndʉka na vakoofa mʉnʉmʉʉnʉ sa viiseáa vɨɨ́ne murimʉ.

38 Maa kaa, Yéesu akavuurya, “Sa che mookoofa? Sa che mʉrɨ na kivundu mitimii yaanyu? 39 Laangi mayaanja yaanɨ na majeo yaanɨ, sa mʉtaange koonɨ kɨkomi nɨ nɨɨnɨ. Nsaasyi moone, sa murimʉ usiina mʉvɨrɨ tʉkʉ na makúfa tʉkʉ ja ˆvyeene mookʉʉnyona natɨɨte.”

40 ˆAkahʉmʉle kʉvawyɨɨra masáare ayo, akavalaɨra mayaanja yaachwe na majeo yaachwe. 41 Vapooji vaachwe vakavyeenda maatʉkʉ vii mpaka vakasiindwa baa kuruma yara ˆvoonáa. Aho, akavuurya, “Mwatɨɨte chóorya chochoosi aha wʉʉ?” 42 Voovo vakamʉheera ibéendʉ ra soompa ˆyookiwa. 43 Yeeye akahokera, maa akarya mbere yaavo.

44 Aho, akavasea, “Aya noo masáare ˆnavawyɨɨráa mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na nyuunyu. Nɨjáa navasea, kɨra kɨɨntʉ ˆchaandɨkwa kʉrɨ nɨɨnɨ Miirwii ya Mʉ́sa, vitáabwii vya valáali na mʉtwe na Sabúurii nɨ mpaka kiikiimane.”

45 Aho, akachʉngʉla mɨryʉʉngʉ yaavo sa vadahe kʉtaanga Masáare ˆYarɨ Mpeho. 46 Akavasea, “Ayo noo yaandɨkwa, Masía turikiriwa arɨ na sikʉ ya katatʉ fʉfʉka arɨ fuma inkwyii. 47 Kei kwa irina raachwe, vaantʉ va ɨsɨ joosi kwaandɨra Yerusaléemu variyʉrɨrwa varɨ vavalandʉke fuma uvii waavo, na vasewe ʉvɨ waavo wasírire. 48 Nyuunyu noo mashahíidi va aya masáare.

49 Laangi! Nɨɨnɨ mʉtʉma ndɨrɨ kʉrɨ nyuunyu Mʉtɨma Mʉʉja Taáta waanɨ ˆajáa iichuunga kʉvaretera arɨ. Haaha, ikali aha Yerusaléemu fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ heewa ngururu fuma kurumwii.”

Yéesu Yoosʉmʉlwa na Kurumwii

(Maáriki 16:19-20; Mɨrɨmo ya Vatumwi 1:9-11)

50 Mpɨɨndɨ kiduudi, Yéesu akavasʉmʉla na weerwii ya múuji fʉʉrʉ iturii ra Besanía. Akiinurirya mɨkono yaachwe, akavatalarya. 51 Mpɨɨndɨ ˆavatalaryáa, akavareka, maa akasʉmʉlwa na kurumwii. 52 Aho, vakamwiinamɨra, maa vakahɨndʉka na Yerusaléemu kʉnʉ vavyeéndire mʉnʉmʉʉnʉ. 53 Sikʉ joosi vakiikala Kaayii Njija ya Ijʉva, kʉnʉ voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ.

✡ 1:59 Laanga Ncholo 17:12-14.

✡ 2:22 Laanga Valáawi 12:2-8.

✡ 2:23 Laanga Ufumo 13:2, 12, 15.

✡ 3:6 Laanga Isáaya 40:3-5.

✡ 4:4 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 8:3.

✡ 4:8 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:13.

✡ 4:11 Laanga Sabúuri 91:11-12.

✡ 4:12 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:16.

✡ 4:19 Laanga Isáaya 61:1-2; maa de Isáaya 58:6.

✡ 4:26 Laanga 1 Vatemi 17:1-24.

✡ 4:27 Laanga 2 Vatemi 5:1-14.

✡ 5:14 Laanga Valáawi 14:1-32.

* 5:37 viríibii: Viríiba nɨ saama ˆjavɨ́kɨraa diváai. Jaténgeneshiwaa na ndɨrɨ.

* 6:2 moowuna Miiro sikʉ ya Sabáato: Kwa Miiro ya Vayahúudi kuwuna maangala yavɨrɨ yatatʉ iwundii kwa mʉʉntʉ sɨ vijáa vyakaaniwa tʉkʉ. Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 23:25. Mafarisáayo sɨ vamuuryáa Yéesu sa che vapooji vaachwe vookiiva tʉkʉ, kɨɨntʉ ˆvamʉseáa nɨ sa che vapooji vaachwe vootʉmama mʉrɨmo wo chwa sikʉ ya Sabáato. Na Miiro ya Mʉ́sa yasea kusiina mʉʉntʉ kʉtʉmama sikʉ ya Sabáato tʉkʉ. Laanga Ufumo 20:8-11.

✡ 6:4 Laanga 1 Samwéeli 21:1-6.

† 6:15 Selóote: Noo kʉsea, mʉlwɨɨrɨ wa ɨsɨ.

* 7:22 Mɨrɨmo ˆmyeene yoolʉʉsa aha, noo ɨra ˆyalʉʉswa nɨ Isáaya mʉláali na mʉtwe. Mɨrɨmo ɨyo noo Masía ˆarɨ tʉmama mpɨɨndɨ ˆarɨ kʉʉja. Laanga Isáaya 26:19; 29:18-19; 35:5-6; 61:1.

✡ 7:27 Laanga Maláaki 3:1.

✡ 8:10 Laanga Isáaya 6:9.

* 8:47 yootetema: Ʉhʉ mʉʉntʉ muki atetemáa, sa iiseáa amʉbweeyyirye Yéesu ave na njeo baa kei ajáa awúnire Miiro ya Vayahúudi. Sa kwa Vayahúudi mʉʉntʉ muki kufuma sakami, kwabweeyyáa ave na njeo. Na sɨ yasaakwáa asaangɨre na vaantʉ vɨɨngɨ tʉkʉ.

✡ 9:9 Laanga Maáriki 6:14-29.

* 9:14 vaantʉ valʉme: Vayahúudi vavaláa vaantʉ valʉme vii, maa kaa, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vaki na vasinga ˆvaarya ɨyo mɨkáate na soompa.

✡ 9:23 Laanga Lʉ́ka 14:27.

✡ 9:54 Laanga 2 Vatemi 1:10, 12, 14.

* 10:11 tayakónkomire: Laanga konkoma marʉrɨ Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 10:12 Laanga Ncholo 19:1-29.

✡ 10:27 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:5.

✡ 10:27 Laanga Valáawi 19:18.

† 10:36 mwiiwaachwe: Aha Yéesu sɨ alʉʉsa isáare mwiiwaako ja mʉʉntʉ ˆiíkalaa heehi ne tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, Yéesu asea mwiiwaachwe, isáare iwarɨwarɨ. Sa jeyyo, mustáarii ʉhʉ, mwiiwaachwenɨ baa Mʉsamaría, mʉʉntʉ wa nkolo ˆyasʉʉlwasʉʉlwa nɨ Vayahúudi.

✡ 11:31 Laanga 1 Vatemi 10:1-13; 2 Masáare ya Mpɨɨndɨ 9:1-12.

✡ 11:32 Laanga Yóona 3:5.

✡ 13:35 Laanga Sabúuri 118:26.

✡ 14:27 Laanga Lʉ́ka 9:23.

✡ 17:14 Laanga 5:14.

* 17:29 sálʉfa: Nɨ kemikáali ˆɨrɨ ja iwye au muchu ˆʉrɨ lubúusi. Sálʉfa yakóreraa mooto ja wa ngʼaanjo na yanyúkaa ja iyɨrɨra. Isáarii ra Mʉlʉʉngʉ sálʉfa yoónekyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ.

✡ 17:32 Laanga Ncholo 19:26.

✡ 18:20 Laanga Ufumo 20:12-16; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:16-20.

✡ 19:38 Laanga Sabúuri 118:26.

✡ 19:46 Laanga Isáaya 56:7.

✡ 19:46 Laanga Yeremía 7:11.

✡ 20:17 Laanga Sabúuri 118:22.

✡ 20:28 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 25:5-6.

* 20:37 Kɨtáabwii cha Ufumo 3:6, Mʉlʉʉngʉ ajáa amuwyɨɨra Mʉ́sa masáare aya. Maa kaa, mpɨɨndɨ ijo, Aburaháamu, Isaka na Yaakúupu vajáa vawulala aho kalɨ vii.

✡ 20:43 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 22:2 Laanga Lʉ́ka 19:47-48.

✡ 22:7 Laanga Ufumo 12:3-6.

✡ 22:27 Laanga Yooháani 13:1-20.

✡ 22:35 Laanga Lʉ́ka 10:4.

✡ 22:37 Laanga Isáaya 53:12.

* 23:26 Kɨréene: Ʉhʉ nɨ múuji ˆʉjáa kʉra Afɨrɨka kaskasíini. Ʉko Vayahúudi ˆvarɨ foo viikaláa, baa Simóoni nɨ ʉmwɨ wa Vayahúudi ˆveene vʉʉjáa na Yerusaléemu na ngovii ya Paásika.

✡ 23:30 Laanga Hósea 10:8.

✡ 23:56 Laanga Ufumo 20:8-11; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:12-15.

✡ 24:7 Laanga Lʉ́ka 9:22.

Yooháani

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ

ja ˆvyeene yaandɨkwa nɨ

Yooháani

Mʉlongooryo

Kɨtáabu ɨkɨ chaandɨkwa nɨ Yooháani ʉmwɨ wa vapooji ikimi na vavɨrɨ va Yéesu. Yooháani aandɨka kɨtáabu ɨkɨ, Kɨtáabu cha Wiivariyuli na barʉ́wa itatʉ, 1 Yooháani, 2 Yooháani, na 3 Yooháani. ˆVyeene vyoónekanaa, Yooháani aandɨka kɨtáabu ɨkɨ mwaaka 90 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Kɨtáabwii ɨkɨ, Yooháani alʉʉswa ja mʉpooji ˆajáa eendwa nɨ Yéesu (13:23; 19:26; 21:20).

Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ ˆchabweeyya Yooháani aandɨke kɨtáabu ɨkɨ, nɨ kʉlʉʉsa masáare makʉʉlʉ ˆyarɨ foo Yéesu ˆatʉmama na ukiindya ˆavaheera. Aya yoonekya kɨmʉvɨrɨ, Yéesu nɨ mʉʉntʉ kɨkomi ajáa, na kei yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ kɨkomi.

Kɨtáabwii ɨkɨ, Yooháani aanda ko lumirirya, Yéesu noo Isáare ra Mʉlʉʉngʉ (1:1) na nɨ muumbi wa viintʉ vyoosi hamwɨ na Mʉlʉʉngʉ (1:3). Kei asea, yeeye nɨ Muríisi Mʉʉja ˆatoola nkaasʉ yaachwe sa muundi jaachwe (10:14-15). Na yeeye Yéesu noo Masía valáali na mʉtwe ˆvalaaláa na mʉtwe (6:14; 7:40-41).

Súurii ya 13-17, Yéesu alʉʉsa kweenda kwaachwe kwa vapooji vaachwe, na kwa vaantʉ voosi ˆvamuruma mpɨɨndɨ joosi, na avawyɨɨra masáare yo vafafya mɨtɨma. Yooháani amarikirirya kɨtáabu ɨkɨ, ko vaa isimwi ra Yéesu kʉheewa irya ro ningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye, kʉfʉfʉka kwa Yéesu, na ˆvyeene Yéesu avafʉmɨra vapooji vaachwe.

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Yéesu nɨ Mʉlʉʉngʉ 1:1-14

Mʉrɨmo wa Yéesu de atamanye na Galiláaya 1:15–4:54

Mʉrɨmo wa Yéesu ʉko Galiláaya na ʉkɨɨkani ˆalʉmana nowo ʉko Yerusaléemu 5:1–10:42

Kʉfʉfʉlwa kwa Lasáaro 11:1-57

Kukimikiririwa kwa Mʉrɨmo wa Yéesu 12:1–13:38

Ukiindya wo kiimikirirya wa Yéesu 14:1–17:26

Kukwya na kʉfʉfʉka kwa Yéesu 18:1–20:10

Kʉvafʉmɨra vaantʉ Yéesu ˆakafʉfʉke 20:11–21:25

1

Isáare Aava Mʉʉntʉ

1 Aho ncholo, kʉjáa kwatɨɨte Isáare. Ne Isáare nɨ na Mʉlʉʉngʉ ajáa, na yeeye Isáare nɨ Mʉlʉʉngʉ. 2 Keende ncholo, Isáare nɨ hamwɨ ajáa na Mʉlʉʉngʉ. 3 Viintʉ vyoosi vijáa vyʉʉmbwa kwa njɨra ya ʉwo Isáare. Kusiina kɨɨntʉ chochoosi ˆchʉʉmbwa baa tweera kwa Isáare tʉkʉ. 4 Kʉrɨ yeeye ʉwo Isáare, noo kʉrɨ ufumo wa nkaasʉ yoosi, na ɨyo nkaasʉ noo yaava kɨweerʉ cha vaantʉ. 5 Ɨkyo kɨweerʉ, chiiyéreryaa kilwiiryii, na kilwiirya sɨ chadáhaa kusiinda tʉkʉ.

6 Mʉʉntʉ ʉmwɨ ajáa ʉʉja. Ʉwo mʉʉntʉ ajáa atʉmwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Irina raachwe noo Yooháani aséwaa. 7 Yooháani ajáa ʉʉja jo koonekya ɨkyo kɨweerʉ, na ko tweera koonekya kwaachwe, vaantʉ voosi vadahe ruma. 8 Yooháani sɨ ajáa ɨkyo kɨweerʉ tʉkʉ, maa kaa, yeeye ʉʉja jo voonekya vaantʉ ˆvyeene ɨkyo kɨweerʉ kɨrɨ. 9 Ɨkyo kɨweerʉ cha kɨkomi, ˆkɨmʉ́rɨkɨraa kɨra mʉʉntʉ, chavijáa chookʉʉja na kʉrɨ weerʉ.

10 Ʉhʉ Isáare ajáa amwaarɨ kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. Na baa neembe weerʉ yʉʉmbwa nɨ Mʉlʉʉngʉ ko tweera yeeye, weerʉ sɨ yamʉtaanga tʉkʉ. 11 Yeeye ʉʉja kwa vaantʉ vaachwe, novo sɨ vamʉhokera tʉkʉ. 12 Maa kaa, vara voosi ˆvamʉhokera na ˆvamwiilaangya, avabweeyya vave vaana va Mʉlʉʉngʉ. 13 Ava sɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ ˆvavyaalwa kwa ufumo wa wʉʉntʉ tʉkʉ, au sɨ ko kiiseeserera kwa mʉʉntʉ mʉlʉme na mʉʉntʉ muki tʉkʉ, au kwa kʉsaaka kwa mʉʉntʉ tʉkʉ, maa kaa, kwa uvyaalo ˆufúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ. 14 Haaha ʉwo Isáare aava mʉʉntʉ, na iikala na suusu. Na suusu toona nkongojima yaachwe, nkongojima ya Mwaana wa mpeke ˆafuma kwa Taáta, amema nduwo na kɨmáárɨ.

15 Yooháani oonekya kɨmáárɨ cha masáare ya ʉwo. Alʉʉsa kwa sawúti nkʉʉlʉ yoosea, “Ʉhʉ noo ʉra ˆnavawyɨɨra nkavasea, ‘Amwaarɨ yookʉʉja nyuma yaanɨ, yeeye nɨ mʉkʉʉlʉ kʉʉndookya, yeeye ajáa amwaarɨ nɨɨnɨ sɨ nɨnavyaalwa.’ ” 16 Na sa kukiimana kwaachwe, suusu voosi tahokera nduwo ˆjiri foo mʉnʉmʉʉnʉ. 17 Mʉlʉʉngʉ atoola Miiro kwa mʉkono wa Mʉ́sa, maa kaa, nduwo na kɨmáárɨ vyʉʉja ko tweera YéesuKirisitʉ. 18 Kusiina mʉʉntʉ yoyoosi ˆamoona Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ yoyoosi tʉkʉ. Maa kaa, Mwaana waachwe wa mpeke, yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ, na yeeye nɨ hamwɨ arɨ na Taáta, yeeye noo atʉkʉnʉkʉrɨra Mʉlʉʉngʉ.

Koonekya Kɨkomi kwa Yooháani Mʉbatisáaji

(Matáayo 3:1-12; Maáriki 1:1-8; Lʉ́ka 3:1-18)

19 Sikʉ ɨmwɨ, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vajáa vatʉma veeneɨsɨ va Ijʉva na Valáawi fuma Yerusaléemu, vadome na kwa Yooháani vamuurye oonekye yeeye nɨ ani. Na ʉkʉ noo kwiiyoonekya kwaachwe. 20 Yooháani alʉʉsa baa siita tʉkʉ, yoosea, “Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ Masía tʉkʉ.” 21 Vakamuurya voosea, “Ha weewe ʉrɨ ani? Eri, weewe ʉrɨ Elíamʉláali na mʉtwe wʉʉ?”✡ Yooháani akavasea, “Tʉkʉ, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ Elía tʉkʉ.” Vakamuurya kei, “Weewe noo ʉra mʉláali na mʉtwe wʉʉ?” Yooháani akavasea, “Tʉkʉ.” 22 Aho, maa vakamʉsea, “Haaha tʉwyɨɨre weewe ʉrɨ ani, sa tʉvatwaarɨre mʉlomo vara ˆvatutúmire. Ha weewe nɨ joolɨ wiiséaa?” 23 Maa Yooháani akavasea, “Nɨɨnɨ noo ʉra ˆalʉʉswa nɨ Isáaya mʉláali na mʉtwe yoosea, ‘Nɨɨnɨ nɨ sawúti ya mʉʉntʉ ˆyookaanɨrɨra vikʉlʉkʉʉlʉ ɨsɨ ya ibaláángwii, “Wololi njɨra ya Ijʉva.” ’ ”✡ 24 Na avo vaantʉ vajáa vatúmirwe fuma kwa Mafarisáayo. 25 Aho, vakamuurya, “Koonɨ weewe sɨ ʉrɨ Masía, au Elía au ʉra mʉláali na mʉtwe, haaha sa che woobatisa?”

26 Yooháani akavasea, “Nɨɨnɨ noobatisa na maaji, maa kaa, katɨ na katɨ yaanyu amwaarɨ sɨ mʉmʉmányire. 27 Ʉwo noo ʉra ˆyookʉʉja nyuma yaanɨ. Ʉwo nɨɨnɨ sɨ nɨɨma neeja kʉtʉmama mʉrɨmo wa mʉtʉ́mwa wo reherya nkova ja mirunkumo yaachwe tʉkʉ.” 28 Masáare aya yoosi yafʉmɨra ʉko múujii wa Besanía, fɨrɨro ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani, kʉʉntʉ Yooháani ˆabatisáa.

Yéesu noo Mpóryo ya Mwaana wa Muundi ya Mʉlʉʉngʉ

29 Lomʉtóondo yaachwe, Yooháani akamoona Yéesu yookʉʉja na kwaachwe. Aho, akavasea vaantʉ, “Ʉhʉ noo mpóryo ya Mwaana wa Muundi wa Mʉlʉʉngʉ. Yeeye noo ˆyooseyya ʉvɨ wa weerʉ!✡ 30 Ʉhʉ noo ʉra ˆnavawyɨɨra masáare yaachwe ˆnkavasee, ‘Amwaarɨ ˆyookʉʉja nyuma yaanɨ, yeeye nɨ mʉkʉʉlʉ kʉʉndookya, yeeye ajáa amwaarɨ nɨɨnɨ sɨ nɨnavyaalwa.’ 31 Nɨɨnɨ mweeneevyo sɨ nɨjáa namʉmányire tʉkʉ, maa kaa, nʉʉja noobatisa vaantʉ na maaji sa vaantʉ va Isiraéeli vamʉtaange.”

32 Aho, maa Yooháani akoonekya masáare ya ɨkɨ kɨkomi yoosea, “Namoona Mʉtɨma Mʉʉja yookiima fuma kurumwii ja nkúnde, akiikala mweeri yaachwe. 33 Nɨɨnɨ sɨ namʉtaanga tʉkʉ. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆaantʉma mbatise na maaji, yeeye aansea, ‘Mʉʉntʉ ʉra ˆʉrɨ koona Mʉtɨma Mʉʉja yookiima fuma kurumwii noo kiikala mweeri yaachwe, ʉwo noo ˆɨɨndoobatisa kwa Mʉtɨma Mʉʉja.’ 34 Nɨɨnɨ mweeneevyo noona isáare ɨrɨ, na nɨ lʉʉsa niise kɨkomi, ʉhʉ noo Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.”

Vapooji va Ncholo va Yéesu

35 Lomʉtóondo yaachwe, Yooháani Mʉbatisáaji ajáa amwaarɨ aho haantʉ, hamwɨ na vavɨrɨ va vapooji vaachwe kei. 36 ˆAkamoone Yéesu yoolooka na aho, maa akasea, “Laangi, mpóryo ya Mwaana wa Muundi ya Mʉlʉʉngʉ!” 37 Vara vapooji vavɨrɨ ˆvakateere Yooháani Mʉbatisáaji yoosea jeyyo, vakamutuuba Yéesu. 38 Yéesu akiilorera, ˆakavoone voomutuuba, maa akavuurya, “Nɨ che moosaakɨra?” Maa vakamʉsea, “Ráabi,” noo kʉsea, Mukiindya, “Nɨ hai ˆwiíkalaa?” 39 Yéesu akavasea, “Yeendi, na nyuunyu kʉhoona mʉrɨ.” Jeyyo, avo vapooji vakamutuuba Yéesu, vakoona haantʉ ˆiikaláa. Sikʉ ɨra vakava ne. Jijáa nɨ mpɨɨndɨ ja kyʉʉlwa.

40 Anderéa mwaanaavo na Simóoni Peéteri, nɨ ʉmwɨ wa vara vavɨrɨ ˆvajáa vateera vira Yooháani ˆajáa alúusire, ne akamutuuba Yéesu. 41 Kɨɨntʉ cha ncholo ˆatʉmama Anderéa, nɨ kʉmʉloonda Simóoni mwaanaavo, akamʉsea, “Tamwɨɨ́ne Masía,” noo kʉsea Kirisitʉ. 42 Aho, Anderéa akamʉtwaala Simóoni na kwa Yéesu. Yéesu akamʉlaanga Simóoni, maa akamʉsea, “Weewe Simóoni mwaana wa Yooháani, maa kaa, kwaandɨra haaha nɨ Kéefa* ʉkaánɨrɨrwaa.” Irina ɨrɨ na Kɨgiríki nɨ Peéteri.

Yéesu Yoovaanɨrɨra Vala Filíipi na Nasaniéeli

43 Lomʉtóondo yaachwe, Yéesu akalamʉla kʉdoma na ɨsɨ ya Galiláaya. Akamʉshaana Filíipi, maa akamʉsea, “Ntuuba.” 44 Filíipi nɨ mʉʉntʉ fuma múuji wa Besaída ajáa, múuji haantʉ Anderéa na Peéteri ˆvafuma. 45 Filíipi ne akamʉshaana Nasaniéeli, na akamʉsea, “Tamwɨɨ́ne ʉra Mʉ́sa ˆaandɨka masáare yaachwe Kɨtáabwii cha Miiro, na ʉwo baa valáali na mʉtwe ˆvaandɨka masáare yaachwe noo kʉsea, Yéesu wa Nasaréeti, mwaana wa Yooséefu.” 46 Aho, maa Nasaniéeli akamuurya, “Eri, kwatɨɨte kɨɨntʉ kiija ˆkɨrɨ fuma iturii ra Nasaréeti wʉʉ?” Filíipi akamʉsea, “Yeenda jɨ woone.”

47 Kamʉsaambo, Yéesu ˆakamoone Nasaniéeli yookʉʉja, maa akalʉʉsa sáare ja Nasaniéeli yoosea, “Laangi, ʉhʉ nɨ Mwiisiraéeli wa kɨkomi, asiina ʉvaangʉ isii yaachwe tʉkʉ.” 48 Nasaniéeli akamuurya Yéesu, “Joolɨ wʉʉntáangire?” Yéesu akamʉsea, “Baa Filíipi viintʉ ˆaarɨ akaarɨ kwaanɨrɨra, nɨɨnɨ naarɨ nakwɨɨ́ne wiikyɨ́ɨre nchinii ya mʉsaambu.” 49 Nasaniéeli akamʉsea, “Mukiindya, weewe nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ! Weewe nɨ Mʉtemi wa Isiraéeli!”

50 Yéesu akamʉsea, “Weewe warúmire sa viintʉ ˆnakʉséire, nakwɨɨ́ne viintʉ ˆwaarɨ ʉkaarɨ wiikyɨ́ɨre nchinii ya mʉsaambu. Koona ʉrɨ masáare makʉʉlʉ kʉlookya ayo.” 51 Yéesu akasea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, koona mʉrɨ kurumu koochʉngʉlʉka, na mirimʉ ya Mʉlʉʉngʉ yookaambʉka no kiima mweeri ya Mwaana wa Mʉʉntʉ.”

2

Ngovi ya Ilóola Múujii wa Káana

1 Sikʉ ya katatʉ, kʉjáa kwatɨɨte ngovi ya ilóola múujii wa Káana ˆʉrɨ ɨsɨ ya Galiláaya. Aho ngovii, íyo waala Yéesu ajáa amwaarɨ. 2 Yéesu na vapooji vaachwe novo vajáa valáarikirwe aho ngovii. 3 Diváai ˆɨkasire, íyo waavo akamʉsea Yéesu, “Vasɨ́rɨɨrwe nɨ diváai.” 4 Yéesu akamʉsea íyo waavo, “Íyo, sa che wookuungwyɨɨra ayo? Mpɨɨndɨ yaanɨ yo tʉmama sɨ ɨnafika tʉkʉ.” 5 Aho, maa íyo waavo akavasea vara vatʉmami va aho ngovii, “Chochoosi ˆarɨ vasea, kɨtʉmami.” 6 Aho, kʉjáa kwatɨɨte sʉvɨya mʉsasatʉ ja mawye ˆyasongolwa. Ijo sʉvɨya, jɨɨ́ngɨraa ja madúumu yasaano au mʉsasatʉ. Jijáa javíikirwe aho, so vɨkɨra maaji yo seyyirya njeo, ja ˆvyeene tʉʉva ja Vayahúudi jalʉʉsa.

7 Yéesu akavasea vara vatʉmami, “Memyi ijo sʉvɨya maaji.” Avo vatʉmami vakamemya ijo sʉvɨya fʉʉrʉ ʉkeenkii. 8 Aho, Yéesu akavasea, “Haaha, tahi ayo maaji kiduudi, mʉmʉtwaarɨre mwiimiriri wa ɨhɨ ngovi.” Vatʉmami vakataha, maa vakamʉtwaarɨra. 9 Mwiimiriri ˆakasaɨre yara maaji, kʉmba yaválandʉkɨre yakava diváai. Ʉwo mwiimiriri sɨ ataanga ɨyo diváai nɨ hai ˆɨjáa ifúmire tʉkʉ. Maa kaa, vara vatʉmami ˆvajáa vatáire, vajáa vatáangire. Aho, ʉra mwiimiriri akamwaanɨrɨra mweenengovi, 10 maa akamʉsea, “Kɨra mʉʉntʉ alóongoryaa ta ɨra diváai ˆyaboohabooha, na vaantʉ ˆvarɨ kiikuta de akareeta ɨra ɨrɨ ferefere. Maa kaa, weewe wachíhiirye diváai ˆyabooha fʉʉrʉ haaha.”

11 Ɨhɨ noo isháara ya ncholo Yéesu ˆabweeyya ʉko múujii wa Káana ˆʉrɨ ɨsɨ ya Galiláaya. Jeyyo, Yéesu akoonekya nkongojima yaachwe, na vapooji vaachwe vakamuruma.

Yéesu Kaayii Njija ya Ijʉva

(Matáayo 21:12-13; Maáriki 11:15-17; Lʉ́ka 19:45-46)

12 Ayo ˆyakalooke, Yéesu, íyo waavo, vandʉʉ vaachwe na vapooji vaachwe vakagirita na múujii wa Kaperenáumu. Ʉko vakiikala sikʉ ɨnke.

13 Ngovi ya Paásika ya Vayahúudi ɨjáa yaséngerɨɨre, Yéesu akaambʉka na múujii wa Yerusaléemu. 14 Ʉko, akɨɨngɨra waámii ya Kaaya Njija ya Ijʉva, akavashaana vaantʉ voovaa iyoombe ngʼoombe, muundi na njɨva. Na vɨɨngɨ vajáa viíkyɨɨre méesii, vookaasakanʼya mpía. 15 Yéesu akalʉka mʉréesa wa ludihi, akavakibirya voosi fuma waámii ya Kaaya Njija, hamwɨ na muundi na ngʼoombe jaavo. Akakʉndʉla méesa ja vara ˆvaasakanʼyáa mpía na akamyaaha mpía jaavo. 16 Aho, Yéesu akavasea vara ˆvaváa iyoombe njɨva, “Seyyi njɨva jaanyu aha! Kɨɨbweeyyi nyuumba ya Taáta waanɨ ja haantʉ ho vaɨra iyoombe viintʉ tʉkʉ.” 17 Vapooji vaachwe vakakʉmbʉkɨra Masáare ˆYarɨ Mpeho ja ˆvyeene yalʉʉsa, “Kweenda kwaanɨ nyuumba yaako, kʉʉnjʉlaa kʉrɨ.”✡

18 Vamwɨ va Vayahúudi vakamuurya, “Nɨ isháara che ʉrɨ tʉlaɨra sa woonekye kɨkomi ʉtɨɨte wiimiriri wo tʉmama aya?” 19 Yéesu akavasea, “Vai ɨhɨ Kaaya Njija, na nɨɨnɨ kɨɨjeenga ndɨrɨ kwa sikʉ itatʉ.” 20 Aho, Vayahúudi vakamʉsea, “Ɨhɨ Kaaya Njija yajeengwa kwa myaaka makumi yanɨ na mʉsasatʉ (46). Atɨ, weewe kɨɨjeenga ʉrɨ kwa sikʉ itatʉ?” 21 Maa kaa, kaaya Yéesu ˆalʉʉsáa nɨ mʉvɨrɨ waachwe. 22 ˆAkafʉfʉke, vapooji vaachwe vakakʉmbʉkɨra yara ˆajáa alʉʉsa. Aho, vakaruma Masáare ˆYarɨ Mpeho na yara masáare ˆajáa alʉʉsa Yéesu.

Yéesu Amányire ˆYarɨ Mitimii ya Vaantʉ

23 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa Yerusaléemu ngovii ya Paásika, vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvakoone isháara na myuujíisa ˆabweeyyáa, maa vakamuruma. 24 Maa kaa, Yéesu sɨ iiviikya kwa vaantʉ tʉkʉ, sa amányire yoosi ˆyarɨ mutimii wa mʉʉntʉ. 25 Yeeye sɨ ajáa mpaka oonekiwe vira ˆvyeene vaantʉ varɨ tʉkʉ, sa yeeye ajáa amányire yoosi ˆyarɨ mutimii wa mʉʉntʉ.

3

Yéesu na Nikodéemu

1 Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ wa mpuka ya Mafarisáayo, irina raachwe Nikodéemu. Yeeye nɨ ʉmwɨ wa vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi ajáa. 2 Sikʉ ɨmwɨ nuuchikʉ, Nikodéemu akadoma na kʉrɨ Yéesu, maa akamʉsea, “Mukiindya, tamányire weewe watʉmwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, sa kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha tʉmama isháara na myuujíisa ɨhɨ ˆwootʉmama tʉkʉ, koonɨ Mʉlʉʉngʉ sɨ arɨ ne.”

3 Yéesu akamʉsea, “Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ koona Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ koonɨ sɨ avyɨ́ɨrwe lwa kavɨrɨ.”✡ 4 Nikodéemu akamuurya, “Joolɨ mʉʉntʉ arɨ daha vyaalwa lwa kavɨrɨ na kʉnʉ avɨ́ɨre moosi? Sɨ viri dahɨka tʉkʉ ahɨndʉke na indii ya íyo waavo, sa avyaalwe kei.” 5 Yéesu akamʉsea, “Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ kɨɨngɨra Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, koonɨ sɨ avyɨ́ɨrwe kwa maaji na kwa Mʉtɨma Mʉʉja. 6 Mʉʉntʉ avyáalwaa kɨmʉvɨrɨ kwa taáta na íyo waavo, maa kaa, mʉtɨma mufya wavyáalwaa kwa Mʉtɨma Mʉʉja. 7 Hwaalala tʉkʉ sa viintʉ ˆnookʉsea, nɨ mpaka uvyaalwe lwa kavɨrɨ. 8 Mpeho yafwɨ́ɨraa na kʉʉntʉ ˆyoosaaka. Teera ʉrɨ viintʉ ˆyoofwɨɨra, maa kaa, sɨ ʉrɨ taanga kʉʉntʉ ˆyoofuma na kʉʉntʉ ˆyoodoma tʉkʉ. Noo ˆvyeene viri kwa kɨra mʉʉntʉ ˆavyaalwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja.”

9 Aho, Nikodéemu akamuurya Yéesu, “Aya masáare joolɨ yarɨ dahɨka?” 10 Yéesu akamʉsea, “Weewe ʉrɨ mukiindya ˆʉnyémiwaa maatʉkʉ vii kʉrɨ ɨhɨ ɨsɨ ya Isiraéeli, joolɨ sɨ ʉmányire masáare aya? 11 Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, suusu toolʉʉsa yara ˆtʉyamányire na tookoonekya kɨmáárɨ cha yara ˆtoona. Maa kaa, nyuunyu sɨ mooruma kɨra ˆtookoonekya tʉkʉ. 12 Navawyɨ́ɨrɨɨre viintʉ ˆvitʉ́mamwaa aha weerwii, maa kaa, nyuunyu sɨ mooruma tʉkʉ. Haaha joolɨ mʉrɨ kuunduma koonɨ navawyɨ́ɨrɨɨre viintʉ ˆvitʉ́mamwaa kurumwii? 13 Kusiina mʉʉntʉ ˆaambʉka na kurumwii tʉkʉ. Nɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ vii, yeeye akiima fuma kurumwii.

14 Ja ˆvyeene Mʉ́sa ajáa iinurirya ɨra njoka ya chʉʉ́ma cha sháaba kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii,✡ viivyo nɨ mpaka Mwaana wa Mʉʉntʉ iinuririwe na mweeri, 15 sa kɨra mʉʉntʉ ˆarɨ muruma, ave na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.

16 Sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ ˆeenda weerʉ mʉnʉmʉʉnʉ, amʉtoola Mwaana waachwe wa mpeke Yéesu, na kɨra mʉʉntʉ ˆarɨ muruma Yéesu sɨ arɨ malwa tʉkʉ, maa kaa, kʉva arɨ na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 17 Mʉlʉʉngʉ sɨ amʉtʉma Mwaana waachwe sa jɨ alʉʉse irya kwa weerʉ tʉkʉ, maa kaa, ko tweera yeeye weerʉ ɨlamuririwe. 18 Yoyoosi ˆamuruma Mwaana sɨ arɨ heewa irya tʉkʉ. Maa kaa, ʉra sɨ ˆamuruma ahʉmʉla heewa irya, sa asiita kumuruma Mwaana wa mpeke wa Mʉlʉʉngʉ. 19 Na ʉhʉ noo ʉlamu, kɨweerʉ chʉʉja kʉrɨ weerʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo,✡ vaantʉ veenda kilwiirya, kʉlookya kɨweerʉ, sa nteendo jaavo nɨ mbɨ. 20 Kɨra mʉʉntʉ ˆatʉ́mamaa ʉvɨ, asʉʉla kɨweerʉ. Sɨ asáakaa kʉʉja na kɨweerwii tʉkʉ, sa nteendo jaachwe mbɨ jo taangwa jiri. 21 Maa kaa, ʉra ˆakwáatyaa kɨmáárɨ, ʉʉja na kɨweerwii, sa masáare yaachwe yataangɨkane ˆyatʉ́mwamwaa kwa ngururu ja Mʉlʉʉngʉ.”

Masáare ya Yooháani Mʉbatisáaji Kʉrɨ Yéesu

22 Aya ˆyakalooke, Yéesu na vapooji vaachwe vakatamanya fʉʉrʉ ɨsɨ ya Yudéea. Novo vakiikala ʉko kwa mpɨɨndɨ sa vabatisáa vaantʉ. 23 Yooháani ne abatisáa vaantʉ ʉko iturii ra Ainóoni, ˆrɨrɨ heehi na múuji wa Saléemu, sa ʉko kʉjáa kwatɨɨte maaji ˆyarɨ foo. Vaantʉ vʉʉjáa na kwaachwe, sa avabatise. 24 Mpɨɨndɨ ijo, Yooháani ajáa akaarɨ sɨ anavɨɨkwa mʉnyololwii tʉkʉ.

25 Sikʉ ɨmwɨ, vapooji va Yooháani vajáa vaanda kiiruta ndihi na Mʉyahúudi ʉmwɨ. Kɨɨntʉ ˆviirʉtɨráa ndihi, nɨ tʉʉva jo kiijirʉla. 26 Vakatamanya na kwa Yooháani, maa vakamʉsea, “Mukiindya, mʉkʉmbʉkɨra wiise ʉra mʉʉntʉ ˆajáa hamwɨ na weewe fɨrɨro ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani, ʉra ˆwatoonekya masáare yaachwe ya kɨkomi. Haaha yoobatisa, na kɨra mʉʉntʉ yoodoma na kwaachwe.”

27 Yooháani akavasea, “Kusiina mʉʉntʉ arɨ ˆturya kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, koonɨ Mʉlʉʉngʉ sɨ amʉhɨ́ɨre kurumwii. 28 Nyuunyu veeneevyo daha mʉrɨ koonekya kɨmaarɨ, nɨɨnɨ navawyɨɨra, ‘Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ Masía tʉkʉ, maa kaa, natʉmwa sa nɨmʉlongorere.’ 29 Mʉʉntʉ muki ˆalóorirwe, nɨ wa mʉlʉme waachwe. Maa kaa, mʉʉntʉ mʉlʉme kɨjeengi ʉra ˆɨɨ́maa ivarwii ra mʉlóoli de ɨndooteera kɨra mʉlóoli ˆyoolʉʉsa, avyeéndaa maatʉkʉ vii ˆarɨ teera sawúti ya mʉlóoli. Sa ɨkɨ, kʉvyeenda kwaanɨ kwakíimɨɨne. 30 Yoosaakwa yeeye ave mʉkʉʉlʉ kʉlookya, na nɨɨnɨ nɨve muduudiduudi.”

31 Yeeye ˆafuma mweeri, nɨ mweeri arɨ ya vaantʉ voosi. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆafuma kʉrɨ weerʉ, nɨ wa weerʉ, na masáare ˆalʉ́ʉsaa nɨ ya weerʉ. Maa kaa, ʉra ˆafuma kurumwii, nɨ mweeri ya vaantʉ voosi arɨ. 32 Yeeye oónekyaa yara ˆoona na ˆayateera, maa kaa, kusiina mʉʉntʉ ˆyooruma kɨra ˆyookoonekya tʉkʉ. 33 Ʉra ˆyooruma ayo masáare ˆyoolʉʉsa, koonekya iise kɨweerwii Mʉlʉʉngʉ nɨ kɨkomi. 34 Yeeye atʉmwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Alʉ́ʉsaa masáare ya Mʉlʉʉngʉ, sa Mʉlʉʉngʉ amʉheera Mʉtɨma Mʉʉja baa yerenʼya tʉkʉ. 35 Taáta amweenda Mwaana, na avɨɨka viintʉ vyoosi mɨkonwii yaachwe. 36 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆamuruma Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, atɨɨte nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆamusíitaa Mwaana, ʉwo asiina nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero tʉkʉ, kʉrɨ yeeye nkalari ya Mʉlʉʉngʉ chaala ɨrɨ ne.

4

Yéesu na Mʉʉntʉ Muki Mʉsamaría

1 Haaha, Mafarisáayo vajáa vateera Yéesu yooturya no batisa vapooji ˆvarɨ foo kʉlookya va Yooháani. 2 Maa kaa, kɨmaarɨ Yéesu sɨ abatisáa tʉkʉ, vapooji vaachwe noo vabatisáa. 3 Yéesu ˆakateere masáare aya, akiinʉka fuma Yudéea, akahɨndʉka na Galiláaya.

4 Haaha, ɨkava nɨ mpaka atweere na ɨsɨ ya Samaría. 5 Ʉko, akafika múuji ʉmwɨ wa Samaría ˆʉséwaa Sikáari. Ʉwo múuji nɨ heehi ʉjáa na iwʉnda Yaakúupu ˆajáa amʉheera Yooséefu mwaana waachwe.✡ 6 Aho, kʉjáa kwatɨɨte isima Yaakúupu ˆajáa asiimba. Yéesu akiikala mbarɨmbarɨ ya rɨra isima, sa ajáa akátɨɨre sa lʉyeendo lʉlɨɨhɨ. Mpɨɨndɨ ijo, nɨ mpɨɨndɨ ja mpoloonge jijáa. 7 Aho, akʉʉja mʉʉntʉ muki ʉmwɨ Mʉsamaría noo taha maaji. Yéesu akamʉsea, “Nooloomba maaji yo nywa.” 8 Mpɨɨndɨ ijo, vapooji vaachwe vajáa vatámiinye na múujii no wʉla chóorya.

9 Ʉra mʉʉntʉ muki Mʉsamaría akamʉsea Yéesu, “Weewe ʉrɨ Mʉyahúudi na nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉsamaría. Haaha joolɨ ʉrɨ kʉʉnoomba nɨɨnɨ maaji yo nywa?” Ʉwo mʉʉntʉ muki alʉʉsa jeyyo, sa Vayahúudi na Vasamaría sɨ vasaangɨrɨráa tʉkʉ. 10 Yéesu akamʉsea, “Ngaarɨ wootaanga kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ, na nɨ ani ˆyookʉloomba maaji yo nywa, ngaarɨ wʉʉnóombire, naanɨ ngaarɨ nakʉhɨ́ɨre maaji ya nkaasʉ.”

11 Ʉra mʉʉntʉ muki akamʉsea Yéesu, “Aaɨ, weewe usiina kɨɨntʉ cho tahɨrɨra maaji tʉkʉ na ɨrɨ isima nɨ ilɨ́ɨ́hɨ. Ayo maaji ya nkaasʉ hai ʉrɨ yaturirya? 12 Eri, weewe ʉrɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya baaba wiitʉ Yaakúupu wʉʉ? Yeeye atʉheera isima ɨrɨ. Isima ɨrɨ noo ˆanywijáa maaji yaachwe, yeeye, vaana vaachwe na nchúwo jaachwe.”

13 Yéesu akamʉsea, “Kɨra mʉʉntʉ ˆanywíjaa maaji ya isima ɨrɨ, oónaa nyóota kei. 14 Maa kaa, yoyoosi ˆarɨ kʉnywa maaji ˆndɨrɨ mʉheera nɨɨnɨ, sɨ arɨ koona nyóota kei vii kaa tʉkʉ. Maaji ˆndɨrɨ mʉheera, kʉrɨ yeeye kʉva yarɨ nchóonko sɨ ˆyʉʉ́maa ya maaji ya nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.”✡

15 Ʉra mʉʉntʉ muki akamʉsea Yéesu, “Aaɨ taáta, kalaama mpeera ayo maaji ndɨɨre koona nyóota kei, na ndeke kʉʉja noo taha maaji aha isimii!” 16 Yéesu akamʉsea, “Tamanya ʉkamwaanɨrɨre mʉlʉme waako wʉʉje ne na aha.” 17 Ʉra mʉʉntʉ muki akamʉsea, “Nsiina mʉlʉme tʉkʉ.” Yéesu akamʉsea, “Ulúusire kɨmáárɨ, usiina mʉlʉme tʉkʉ! 18 Sa waava na valʉme vasaano na ʉhʉ ˆʉrɨ ne haaha, sɨ mʉlʉme waako tʉkʉ. Ulúusire kɨmáárɨ.” 19 Ʉra mʉʉntʉ muki akamʉsea, “Aaɨ, nookoona weewe ʉrɨ mʉláali na mʉtwe! 20 Vala baaba wiitʉ vamwiinamɨráa Mʉlʉʉngʉ ncholwii ya ʉlʉ lʉʉlʉ. Maa kaa, nyuunyu Vayahúudi mʉndoosea, nɨ ʉko Yerusaléemu vii noo haantʉ ho mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ.”✡

21 Aho, Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Maáma, nduma nɨɨnɨ. Mpɨɨndɨ kʉʉja jiri, sɨ mʉkamwiinamɨraa Mʉlʉʉngʉ Taáta mweeri ya ʉlʉ lʉʉlʉ tʉkʉ, baa kʉra Yerusaléemu tʉkʉ. 22 Nyuunyu Vasamaría mwamwiínamɨraa ʉra sɨ ˆmwamʉmányire. Suusu Vayahúudi tamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ ˆtamʉmányire, sa ʉlamuriri nɨ kwa Vayahúudi woofuma.✡ 23 Maa kaa, mpɨɨndɨ kʉʉja jiise, na kɨkomi jafíkire. Vaantʉ ˆvasáakaa mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ Taáta kɨmaarɨ, mwiinamɨra varɨ Taáta kwa kɨmáárɨ na kwa mʉtɨma. Vaantʉ ˆvamwiínamɨraa jeyyo noo Taáta yoosaaka. 24 Mʉlʉʉngʉ nɨ Mʉtɨma, na voosi ˆvamwiínamɨraa, nɨ mpaka vamwiinamɨre kwa mʉtɨma na kɨkomi.”

25 Ʉra mʉʉntʉ muki akamʉsea Yéesu, “Namányire kʉʉja iise Masía ˆaséwaa Kirisitʉ. Na ˆarɨ kʉʉja, tʉvariyʉrɨra arɨ masáare yoosi.” 26 Yéesu akamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Nɨɨnɨ noolʉʉsɨka na weewe, noo yeeye.”

27 Aho, vapooji vaachwe vakahɨndʉka. Vakahwaalala maatʉkʉ kʉshaana Yéesu yoolʉʉsɨka na mʉʉntʉ muki. Maa kaa, kusiina mʉʉntʉ ˆuurya, “Che woosaaka kwaachwe?” tʉkʉ, au “Sa che woolʉʉsɨka ne?” tʉkʉ.

28 Ʉra mʉʉntʉ muki akareka sʉvɨya yaachwe hara isimii, akahɨndʉka na múujii. Ʉko akavasea vaantʉ, 29 “Hendi mʉkamoone mʉʉntʉ ˆaangwyɨ́ɨrɨɨre masáare yoosi ˆnawaayya tʉmama! Eri, ifaanaa ɨkava ʉhʉ noo Masía wʉʉ?” 30 Vaantʉ vakafuma múujii mayɨɨmbɨ na mayɨɨmbɨ, vakava voodoma na kʉʉntʉ Yéesu ˆajáa.

31 De vaantʉ vafike, vapooji vaachwe vajáa vamʉloomba voosea, “Mukiindya, hoonɨ irya chóorya.” 32 Maa kaa, yeeye akavasea, “Nɨɨnɨ natɨɨte chóorya ˆcheene nyuunyu sɨ mʉkɨmányire.” 33 Aho, vapooji vaachwe vakaanda kiiyurya, “Eri, kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆamʉréetire chóorya viintʉ ˆtwaarɨ tusiina wʉʉ?”

34 Yéesu akavasea, “Chóorya chaanɨ nɨ kʉtʉmama kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆeenda, yeeye aantʉma nkiimikirirye mʉrɨmo waachwe. 35 Eri, nyuunyu sɨ moosea, ‘Ɨkaarɨ myeeri ɨne vii, kuchwa tʉrɨ!’ Maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvawyɨɨra niise, laangi ˆvyeene mawʉnda yarɨ. Viintʉ vyo chwa vyahʉ́mwɨɨre, nɨ vyo chwa vii! 36 Muchwi ahʉ́mwɨɨre hokera mʉsáala waachwe, na nɨ saankanʼya iise viryo, sa nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Aho, ʉra ˆahaanda na ʉra ˆaachwa vyeenda varɨ. 37 Jeyyo ɨra mpɨ́rɨ ˆyasea, ‘Ʉmwɨ aháandaa na wɨɨngɨ achwíjaa,’ nɨ ya kɨkomi. 38 Navatʉma mʉkachwe viintʉ sɨ ˆmwafʉmɨra irʉtɨra. Vaantʉ vɨɨngɨ vatʉmama mʉrɨmo woosi muruto, maa kaa, nyuunyu mooturya kʉnáálo ya uturikiri waavo.”

Vasamaría ˆVarɨ Foo Voomuruma Yéesu

39 Vasamaría ˆvarɨ foo va ʉwo múuji wa Sikáari, vakamuruma Yéesu, sa vajáa vateera ˆvyeene ʉra mʉʉntʉ muki ajáa oonekya kɨkomi yoosea, “Mʉʉntʉ ʉhʉ aangwyɨ́ɨrɨɨre yoosi ˆmeene nawaayya tʉmama.” 40 Aho, vara Vasamaría ˆvakafike kʉrɨ Yéesu, vakamʉkalaamya achaale aho meevo, ne akiikala novo kwa sikʉ ivɨrɨ. 41 Vasamaría ˆvarɨ foo vakamuruma sa yara ˆmeene alʉʉsáa. 42 Vara vaantʉ vakamʉsea ʉra mʉʉntʉ muki, “Tamurúmire mʉʉntʉ ʉhʉ, sɨ sa masáare yaako vii ˆʉtʉwyɨ́ɨrɨɨre tʉkʉ, suusu veeneevyo tatéɨɨre ˆcheene yoolʉʉsa. Kei tatáangire kɨkomi mʉʉntʉ ʉhʉ nɨ Mʉlamuriri wa weerʉ.”

Yéesu Yoomʉhorya Mwaana wa Mʉkʉ́ʉ́lʉ

(Matáayo 8:5-13; Lʉ́ka 7:1-10)

43 Sikʉ ivɨrɨ ˆjikalooke, Yéesu akiinʉka fuma Sikáari akatamanya na ɨsɨ ya Galiláaya. 44 Na Yéesu ajáa avaséire vapooji vaachwe, “Mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva sɨ anyémiwaa nɨ vaantʉ va ɨsɨ ya yaachwe tʉkʉ.” 45 ˆAkafike Galiláaya, vaantʉ va Galiláaya vakamʉteengya vyabooha. Vamʉteengya sa mpɨɨndɨ ˆvajáa ʉko ngovi ya Paásika kʉra Yerusaléemu, vajáa voona yoosi ˆmeene Yéesu atʉmamáa.

46 Yéesu akatamanya kei na múujii wa Káana ˆʉrɨ ɨsɨ ya Galiláaya. Aho múujii, noo haantʉ ˆajáa abweeyya maaji yakava diváai. Ʉko Kaperenáumu, kʉjáa kwatɨɨte mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ wa ɨsɨ. Ʉwo ajáa na mʉtavana waachwe mʉlwɨ́ɨrɨ. 47 Haaha ʉwo mʉkʉ́ʉ́lʉ ˆakateere Yéesu uújire na Galiláaya fuma Yudéea, akatamanya na kʉrɨ Yéesu, maa akamʉkalaamya vatamanyanʼye na Kaperenáumu, sa akamʉhorye musinga waachwe ˆajáa alwɨ́ɨre sengerera kukwya. 48 Aho, Yéesu akamʉsea, “Eri, sɨ mʉrɨ kuunduma vii tʉkʉ koonɨ sɨ mwɨɨ́ne isháara na viintʉ ˆvihwáalaryaa wʉʉ?” 49 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akamʉsea Yéesu, “Aaɨ kalaama, hende tugiritanʼye musinga waanɨ viintʉ ˆakaarɨ sɨ anaakwya.”

50 Aho, Yéesu akamʉsea, “Tamanya na kaayii, mwaana waako ahórire.” Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akaruma masáare ya Yéesu, maa akahɨndʉka na kaayii kwaachwe.

51 Viintʉ ˆajáa akaarɨ njirii, akalʉmana na vatʉmami vaachwe vakamʉsea, “Musinga ahoriré ndwáala yaachwe.” 52 Jeyyo, akavuurya mpɨɨndɨ ndwáala yaándire mʉrekera. Vakamʉsea, “Niijo, mpɨɨndɨ ja mpoloonge.” 53 Aho, taáta waala ʉra musinga akataanga nɨ mpɨɨndɨ jijira Yéesu ˆaarɨ amʉseiré, “Mwaana waako ahórire.” Aho, yeeye na kaaya yaachwe vakamuruma Yéesu. 54 Ɨhɨ nɨ isháara ya kavɨrɨ ˆngʼeene Yéesu atʉmama, ˆakahɨndʉke na Galiláaya fuma Yudéea.✡

5

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆAakwya Iyandiyandi Sikʉ ya Sabáato

1 Ayo ˆyakalooke, kʉjáa kwatɨɨte ngovi ya Vayahúudi. Yéesu ne akaambʉka na Yerusaléemu. 2 Ʉko Yerusaléemu, kʉjáa kwatɨɨte mutiryaango ʉséwaa “Mutiryaango wa Muundi.”✡ Heehi na ʉwo mutiryaango, kʉjáa kwatɨɨte isima na Kɨeburanía ˆraséwaa Betisáata. Ɨro isima, rɨjáa rarɨɨngɨrɨrwa nɨ balása isaano. 3 Aho balásii, valaaláa valwɨ́ɨrɨ ˆvarɨ foo, baa ja vahoku, vivete, na vaantʉ ˆvaakwya iyandiyandi. [Vawojeráa maaji yatikʉlwe. 4 Sa kwatɨɨte mpɨɨndɨ jimwi murimʉ mʉʉja wa Ijʉva wakiimáa, ʉkatikʉla maaji. Na mʉʉntʉ ˆajáa wa ncholo kɨɨngɨra na luujii maaji ˆyakatɨkʉlwe, aholáa ʉlwɨ́ɨrɨ waachwe wowoosi ˆajáa nowo.] 5 Haaha, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa mʉlwɨ́ɨrɨ kwa myaaka makumi yatatʉ na ɨnaanɨ (38). 6 Yéesu ˆakamoone alɨ́ɨre aho, na kʉnʉ yootaanga nɨ aho ajáa kwa sikʉ ˆjiri foo, maa akamuurya, “Eri, saaka wiise ʉhole wʉʉ?”

7 Ʉra mʉlwɨ́ɨrɨ akamʉsea, “Aaɨ, nɨɨnɨ nsiina mʉʉntʉ wo kuumburukirya luujii mpɨɨndɨ maaji yatíkwɨɨrwe tʉkʉ. Kɨra ˆndɨrɨ saaka kɨɨngɨra, mʉʉntʉ wɨɨngɨ ɨɨngɨráa mbere yaanɨ.”

8 Yéesu akamʉsea, “Inʉka, toola ndɨrɨ yaako, ʉtamanye.” 9 Hahara, ʉra mʉʉntʉ akahola. Akatoola ndɨrɨ yaachwe, maa akaanda yeenda. Ayo yafʉmɨra sikʉ ya Sabáato.

10 Sa jeyyo, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi ˆvakamoone ʉra mʉʉntʉ ˆahóriiwe, maa vakamʉsea, “Isikʉ nɨ Sabáato, ndairiri jasiita mʉʉntʉ kʉtʉmama mʉrɨmo wo kwiitɨɨka ndɨrɨ yaachwe.” 11 Maa kaa, ʉra mʉʉntʉ akavasea, “Ʉra ˆaampóriirye noo aanséire, ‘Inʉka, toola ndɨrɨ yaako ʉyeende.’ ”

12 Vayahúudi vakamʉsea, “Ʉwo mʉʉntʉ ˆakʉséire toola ndɨrɨ yaako ʉdome, nɨ ani?” 13 Maa kaa, ʉra mʉʉntʉ sɨ ajáa atáangire ˆmweene amʉhóriirye tʉkʉ, sa Yéesu ajáa alóokire kimi, asáangɨrɨɨre mpukii ya vaantʉ.

14 Kamʉsaambo, Yéesu akamʉshaana ʉra mʉʉntʉ Kaayii Njija ya Ijʉva, maa akamʉsea, “Laanga, ʉhóriiwe, karɨ ʉbweeyye ʉvɨ kei tʉkʉ, sa luu ʉdɨɨre lʉmana na irema ikʉʉlʉ kʉlookya ɨrɨ.” 15 Aho, akatamanya noo vawyɨɨra Vayahúudi, nɨ Yéesu noo ˆamʉhóriirye.

Nkaasʉ ya Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ

16 Aho, Vayahúudi vakaanda saakɨra njɨra yoomʉlaa Yéesu, sa viintʉ ajáa atʉ́mamire masáare ayo sikʉ ya Sabáato. 17 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Taáta waanɨ atʉ́mamaa mʉrɨmo sikʉ joosi baa reka tʉkʉ. Baa nɨɨnɨ nootʉmama viivyo.” 18 Sa jeyyo, Vayahúudi vakoongererya saakɨra njɨra yo mʉʉlaa Yéesu. Vabweeyya jeyyo, sɨ sa viintʉ ajáa awúnire miiro ya Sabáato vii tʉkʉ, maa kaa, sa viintʉ ajáa aséire Mʉlʉʉngʉ nɨ Taáta waachwe. Kwa njɨra ɨyo, ajáa iibwéeyyiirye nɨ ja Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo.✡

Wiimiriri wa Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ

19 Aho, Yéesu akavasea valongooli va Vayahúudi, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, Mwaana sɨ arɨ tʉmama isáare roroosi kwa ngururu jaachwe tʉkʉ. Noo ˆchooreka, yeeye atʉ́mamaa kɨra vii ˆoona Taáta yootʉmama. Sa kɨra ˆatʉ́mamaa Taáta, noo Mwaana ˆatʉ́mamaa. 20 Taáta amweenda Mwaana, na noo ˆchooreka amoónekyaa yara ˆatʉ́mamaa yeeye mweeneevyo. Kei, moonekya arɨ masáare makʉʉlʉ kʉlookya aya, na nyuunyu hwaalala mʉrɨ. 21 Ja ˆvyeene Taáta avafʉ́fʉlaa vaantʉ no vaheera nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, viivyo Mwaana avahéeraa nkaasʉ vara ˆeendire kʉvaheera. 22 Kei, Taáta sɨ amʉlámʉrɨraa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ, maa kaa, mʉrɨmo woosi wo lamʉrɨra, amʉheera Mwaana. 23 Abweeyya jeyyo, sa vaantʉ voosi vamʉnyemye Mwaana ja ˆvyeene vamʉnyémyaa Taáta. Mʉʉntʉ yoyoosi sɨ ˆamʉnyémyaa Mwaana, ʉwo sɨ amʉnyémyaa Taáta tʉkʉ. Na Taáta noo amʉtʉma Mwaana. 24 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, Taáta aantʉma. Yoyoosi ˆatéeraa masáare yaanɨ na ˆamurúmaa Taáta, atɨɨte nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Ʉwo sɨ arɨ heewa irya tʉkʉ, yeeye afɨrɨra inkwya, akɨɨngɨra na nkaaswii.

25 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mpɨɨndɨ kʉʉja yiise, na mpɨɨndɨ ɨyo yafíkire, vaantʉ ˆvaakwya teera varɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ yoolʉʉsa. Na vara ˆvooteera, kʉva varɨ nkaasʉ. 26 Ja ˆvyeene Taáta atɨɨte nkaasʉ yeeye mweeneevyo, viivyo amʉheera Mwaana nkaasʉ isii yaachwe. 27 Kei, amʉheera Mwaana wiimiriri wo lamʉrɨra vaantʉ, sa yeeye nɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ. 28 Karɨ mʉhwaalale tʉkʉ. Mpɨɨndɨ kʉʉja jiri, voosi ˆvarɨ mbiríírii teera varɨ sawúti yaachwe, 29 na fuma varɨ mbiríírii. Yoyoosi ˆatʉmamáa maaja, heewa arɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Maa kaa, vara ˆvabweeyyáa ʉvɨ, heewa varɨ irya.

Yéesu Oónekiwaa Yeeye nɨ Ani

30 Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ daha tʉmama isáare roroosi kwa lʉvɨro lwaanɨ tʉkʉ. Noolamʉrɨra vaantʉ ja ˆvyeene Taáta aangwyɨɨra. Na ʉlamuli waanɨ nɨ wa ʉwoloki, sa sɨ nootʉmama yara ˆnoosaaka nɨɨnɨ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, nootʉmama yara ˆyoosaaka Taáta, yeeye aantʉma. 31 Koonɨ nookiiyonekerya masáare yaanɨ nɨɨmweene, kɨra ˆnookiiyonekerya sɨ cha kɨmáárɨ tʉkʉ. 32 Maa kaa, amwaarɨ wɨɨngɨ ˆoónekyaa kɨkomi chaanɨ, na nɨ kʉvawyɨɨra niise, kɨra ˆyookoonekya chaanɨ nɨ cha kɨmáárɨ.

33 Nyuunyu mwatʉma vatumwi na kwa Yooháani Mʉbatisáaji, ne avoonekya kɨra kɨmáárɨ. 34 Sɨ nookiilaangya koonekya kwa vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, nɨ kʉvawyɨɨra niise masáare aya, sa mʉlamuririwe. 35 Yooháani Mʉbatisáaji ajáa nɨ ja kɨmʉrɨ ˆkɨmʉ́rɨkaa kilwiiryii. Nyuunyu mʉjáa mwacheenda ɨkyo kɨmʉrɨ, kwa mpɨɨndɨ nduudi.

36 Maa kaa, natɨɨte masáare makʉʉlʉ nookoonekya kʉlookya ya Yooháani. Sa mɨrɨmo ˆnootʉmama, koonekya yiise Mʉlʉʉngʉ Taáta noo aantʉma. 37 Taáta yeeye mweeneevyo aantʉma, oónekiirye kɨkomi chaanɨ. Maa kaa, nyuunyu sɨ mʉnateera sawúti yaachwe vii tʉkʉ, baa kei, sɨ mʉnamoona mpula na miiso tʉkʉ. 38 Kei, isáare raachwe sɨ riíkalaa isii yaanyu tʉkʉ, sa sɨ mwaandúmaa nɨɨnɨ tʉkʉ. Nɨɨnɨ, natʉmwa nɨ Mʉlʉʉngʉ.

39 Nyuunyu mwasímbʉlaa Masáare ˆYarɨ Mpeho, sa mwiiséaa isii yaachwe turya mʉrɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kʉmba kaa, Masáare ˆYarɨ Mpeho yoónekyaa kɨkomi mweeri yaanɨ. 40 Nyuunyu moosiita kʉʉja na kʉrɨ nɨɨnɨ, sa mʉhokere nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 41 Nɨɨnɨ sɨ nooruma kʉdʉʉmbɨrɨrwa nɨ vaantʉ tʉkʉ. 42 Maa kaa, nɨɨnɨ navamányire nyuunyu. Nyuunyu sɨ mwamweenda Mʉlʉʉngʉ mitimii yaanyu tʉkʉ. 43 Nɨɨnɨ nʉʉja kwa irina ra Taáta waanɨ, na nyuunyu mwasíitire kʉʉmpokera. Maa kaa, mʉʉntʉ wɨɨngɨ koonɨ uújire kwa irina raachwe kʉmʉhokera mʉrɨ. 44 Nyuunyu, mweenda dʉʉmbɨrɨrwa nɨ viivaanyu, na sɨ mweenda saakɨra dʉʉmbɨ ˆifúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo tʉkʉ. Haaha joolɨ mʉrɨ kuunduma? 45 Maa kaa, karɨ mwiisee nɨɨnɨ vasitaakya ndɨrɨ kwa Taáta tʉkʉ, ˆarɨ vasitaakya, nɨ Mʉ́sa nyuunyu ˆmumwiiláangyaa. 46 Ngaarɨ mwamuruma Mʉ́sa, ngaarɨ mwaanduma baa nɨɨnɨ, sa Mʉ́sa aandɨka masáare yaanɨ. 47 Maa kaa, koonɨ sɨ mooruma ˆmeene aandɨka Mʉ́sa, joolɨ mʉrɨ ruma ˆcheene noolʉʉsa?”

6

Yéesu Yooriisha Vaantʉ Valʉme Mayana Yasaano

(Matáayo 14:13-21; Maáriki 6:33-44; Lʉ́ka 9:12-17)

1 Ayo ˆyakalooke, Yéesu akatamanya na fɨrɨro ya iriva ra Galiláaya, irina rɨɨngɨ rɨséwaa iriva ra Tibéria. 2 Mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ɨkava yoomutuuba, sa vajáa vɨɨ́ne myuujíisa ˆmyeene abweeyyáa kwa valwɨ́ɨrɨ. 3 Aho, Yéesu na vapooji vaachwe vakaambʉka na luulwii. Ʉko vakiikala voosi hamwɨ. 4 Ngovi ya Vayahúudi ˆɨséwaa Paásika, ɨjáa yaséngerɨɨre. 5 Yéesu akalaanga, maa akoona yara mayɨɨmbɨ ya vaantʉ ˆyookʉʉja na kwaachwe. Aho, akamuurya Filíipi, “Hai tʉrɨ wʉrɨra mɨkáate sa ava vaantʉ voosi varye?” 6 Yéesu alʉʉsa jeyyo yoomʉyera Filíipi, sa ajáa amányire ˆcheene arɨ tʉmama.

7 Filíipi akamʉsea, “Aaɨ baa na tʉwʉle mɨkáate ya mpía ja dináari magana yavɨrɨ (200), ava vaantʉ sɨ varɨ keenera kwa kɨra mʉʉntʉ kʉpata kiduudi tʉkʉ.” 8 Aho, ʉmwɨ wa vapooji vaachwe ˆaséwaa Anderéa, mwaanaavo na Simóoni Peéteri, akamʉsea Yéesu, 9 “Mʉkʉ́lʉ, aha kwatɨɨte mʉtavana ʉmwɨ ˆarɨ na mɨkáate ɨsaano ya shayíiri* na fisoompa fivɨrɨ. Ha de ivi nɨ kɨɨntʉ che kwa ɨrɨ iyɨɨmbɨ ra vaantʉ?”

10 Yéesu akasea, “Vasei vaantʉ viikale ɨsɨ.” Aho haantʉ, kʉjáa kwatɨɨte masaambɨ ˆyarɨ foo, maa vaantʉ vakiikala. Aho mpukii, kʉjáa kwatɨɨte vaantʉ valʉme† mayana yasaano (5,000). 11 Yéesu akatoola ɨra mɨkáate, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, maa akavaheera vaantʉ ˆvajáa aho. Kei akabweeyya vivira kwa fira fisoompa. Kɨra mʉʉntʉ apata ja ˆvyeene asaakáa. 12 Vaantʉ ˆvakarye no kiikuta, Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Tooreri mabéendʉ ya mɨkáate yoosi ˆɨchɨ́hɨɨre, sa yadɨɨre chaala ja kosu.” 13 Aho, vakatoorera mabéendʉ ya mɨkáate ya shayíiri ˆyachɨ́hɨɨre, vakamemya vikápu ikimi na vivɨrɨ. 14 Vaantʉ ˆvakoone ɨra isháara na muujíisa ˆajáa abwéeyyiirye, maa vakasea, “Kɨmaarɨ, ʉhʉ noo ʉra mʉláali na mʉtwe ˆtawóojeraa, ˆyookʉʉja na kʉrɨ weerʉ.”✡ 15 Yéesu kʉnʉ yootaanga vaantʉ voosaaka vamʉdoomererye ave mʉtemi waavo, yeeye akalooka, akaambʉka na luulwii, akava yeemweene.

Yéesu Yooyeendera Mweeri ya Maaji

(Matáayo 14:22-33; Maáriki 6:45-52)

16 Na kyʉʉlwa, vapooji vaachwe vakagirita na irivii ra Galiláaya. 17 Vakɨɨngɨra mashúwii, maa vakaanda fɨrɨra iriva voodoma na iturii ra Kaperenáumu. Mpɨɨndɨ ijo, kilwiirya kɨjáa chɨɨ́ngɨɨre, na Yéesu sɨ ajáa anafika ave novo tʉkʉ. 18 Aho, iriva rɨkatikʉlwa nɨ ihúmbuuto ikarɨ ˆrawuváa. 19 Vapooji vaachwe vajáa vayéendire ja lʉyeendo lwa kilomíita isaano au mʉsasatʉ, maa vakamoona Yéesu yooyeenda luujii mweeri aséngerɨɨre mashʉ́wa yaavo. Aho, vakakwaatwa nɨ woowa mʉnʉmʉʉnʉ. 20 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Nɨ nɨɨnɨ, koofi tʉkʉ.” 21 Aho, varɨ na cheerʉ vakasaaka aambʉke na mashúwii, na hahara mashʉ́wa ɨkafika haantʉ ˆvadomáa.

Vaantʉ Voomʉsaakɨra Yéesu

22 Lomʉtóondo yaachwe, mpuka ya vaantʉ ˆvajáa vachɨ́hɨɨre nyambʉko ya iriva, vajáa vataanga kʉjáa kwatɨɨte mashʉ́wa imudu vii ɨchɨ́hɨɨre hara. Kei vajáa vatáangire Yéesu sɨ ajáa adómiinʼye na vapooji vaachwe na ɨra mashʉ́wa tʉkʉ, nɨ vooveene vajáa vadómire. 23 Maa kaa, mashʉ́wa jɨɨngɨ fuma múuji wa Tibéria, jikʉʉja na heehi na haantʉ vaantʉ ˆvaarɨ varíire mɨkáate Mweenevyoosi ˆakamʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ. 24 Aho, vara vaantʉ ˆvakataange Yéesu na vapooji vaachwe valóokire, maa vakaambʉka ijo mashʉ́wa, vakadoma na múujii wa Kaperenáumu noo mʉsaakɨra Yéesu.

Yéesu nɨ Chóorya cha Nkaasʉ

25 Avo vaantʉ ˆvamʉsaakɨráa Yéesu, vakamʉshaana nyambʉko ya iriva, maa vakamuurya voosea, “Mukiindya, naadi wuújire na kʉnʉ?” 26 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, sɨ mookʉʉnsaakɨra sa mwatáangire isháara na myuujíisa mwɨɨ́ne tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, mookʉʉnsaakɨra sa viintʉ mwariiré ɨra mɨkáate mukiikuta. 27 Karɨ mʉndootʉmama sa muturye chóorya ˆkɨsáambʉkaa tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, mʉndootʉmama sa muturye chóorya sɨ ˆkɨsaambʉka kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Ɨkyo chóorya, Mwaana wa Mʉʉntʉ noo arɨ vaheera. Yeeye noo avɨkɨrwa mʉtooso mweeri yaachwe nɨ Mʉlʉʉngʉ Taáta.”

28 Aho, vakamuurya Yéesu voosea, “Eri, tʉbweeyye che sa tʉtʉmame mʉrɨmo wa Mʉlʉʉngʉ ˆmweene yoosaaka?” 29 Yéesu akavasea, “Mʉrɨmo wa Mʉlʉʉngʉ ˆyoosaaka mʉtʉmame noo ʉhʉ, ndumi nɨɨnɨ ˆnatʉmwa nɨ yeeye.” 30 Aho, maa vakamʉsea, “Eri, nɨ isháara na muujíisa ʉrɨkwɨ ˆʉrɨ tʉmama tʉʉyoone, maa de tukurume? Nɨ kɨɨntʉ che ʉrɨ bweeyya? 31 Vala baaba wiitʉ vaarya máana‡ ɨsɨ ya ibaláángwii ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, ‘Avaheera mʉkáate fuma kurumwii, sa varye.’ ”✡

32 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, sɨ Mʉ́sa ˆavaheera mɨkáate fuma kurumwii tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, nɨ Taáta waanɨ, yeeye noo ˆyoovaheera chóorya cha kɨkomi fuma kurumwii. 33 Sa mʉkáate wa Mʉlʉʉngʉ, nɨ ʉra ˆyookiima fuma kurumwii na yookʉʉheera weerʉ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.” 34 Aho, vakamʉsea, “Mʉkʉ́lʉ, ʉndootʉheera ʉwo mʉkáate sikʉ joosi.”

35 Yéesu akavasea, “Nɨɨnɨ noo chóorya cha nkaasʉ, yoyoosi ˆʉʉ́jaa na kʉrɨ nɨɨnɨ, na ˆaandúmaa sɨ arɨ kwaavwa nɨ njala kei vii kaa tʉkʉ, na yoyoosi ˆaandúmaa nɨɨnɨ, sɨ arɨ koona nyóota kei tʉkʉ. 36 Maa kaa, ja ˆvyeene navawyɨ́ɨrɨɨre, baa neembe mʉʉnyɨɨ́ne, mʉkaarɨ sɨ mookuunduma tʉkʉ. 37 Voosi ˆaampeera Taáta, kʉʉja varɨ na kwaanɨ, na kɨkomi nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ musiita baa ʉmwɨ vii tʉkʉ ˆarɨ kʉʉja na kwaanɨ. 38 Nɨɨnɨ nakiima fuma kurumwii, sa jɨ ntʉmame vira Taáta ˆyoosaaka ntʉmame. Sɨ nʉʉja jo tʉmama vira ˆnoosaaka tʉkʉ. 39 Na kɨra Taáta ˆasáakaa noo ɨkɨ, karɨ nɨmʉtaahe baa ʉmwɨ vii tʉkʉ wa vara ˆaampeera. Kɨrɨ vyoova jeyyo, yoosaaka nɨvafʉfʉle sikʉ ya ʉhero wa weerʉ. 40 Sa kɨra Taáta waanɨ ˆasáakaa nɨ ɨkɨ, kɨra mʉʉntʉ ˆamʉláangaa Mwaana na ˆamurume, ave na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, na nɨɨnɨ mʉfʉfʉla ndɨrɨ sikʉ ya ʉhero wa weerʉ.”

41 Aho, Vayahúudi vakaanda ngʼuula sa viintʉ Yéesu ˆajáa aséire, “Nɨɨnɨ nɨ chóorya ˆchakiima fuma kurumwii.” 42 Vaakaanda kiiyurya, “Ʉhʉ sɨ Yéesu, mwaana wa Yooséefu tʉkʉ wʉʉ? Taáta waavo na íyo waavo sɨ ava tavamányire tʉkʉ wʉʉ? Haaha joolɨ yoosea, ‘Nakiima fuma kurumwii’?”

43 Yéesu akavasea, “Reki kwiingʼʉʉrɨra nyuunyu kwa nyuunyu. 44 Taáta aantʉma. Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉʉja na kwaanɨ tʉkʉ, koonɨ Taáta sɨ amʉlóngwɨɨre. Na nɨɨnɨ mʉfʉfʉla ndɨrɨ sikʉ ya ʉhero wa weerʉ. 45 Ja ˆvyeene vyaandɨkwa masáarii ya valáali na mʉtwe, ‘Mʉlʉʉngʉ vakiindya arɨ vaantʉ voosi.’✡ Yoyoosi ˆamʉtéeraa na ˆiikíindyaa fuma kwa Taáta, ʉʉ́jaa na kwaanɨ. 46 Kusiina mʉʉntʉ yoyoosi ˆanamoona Taáta tʉkʉ, nɨ ʉra vii ˆafuma kwa Mʉlʉʉngʉ, yeeye noo amoona Taáta. 47 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, ʉra ˆyookuunduma nɨɨnɨ, atɨɨte nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 48 Nɨɨnɨ nɨ chóorya cha nkaasʉ. 49 Vala baaba waanyu vaarya máana kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii, vakakwya. 50 Maa kaa, aha kwatɨɨte chóorya ˆchafuma kurumwii, na mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kurya, sɨ arɨ kukwya tʉkʉ. 51 Nɨɨnɨ nɨ chóorya cha nkaasʉ kɨra ˆchafuma kurumwii. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kurya chóorya ɨkɨ, kʉva arɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Chóorya ɨkɨ, nɨ mʉvɨrɨ waanɨ ˆnookʉʉtoola sa nkaasʉ ya vaantʉ voosi va weerʉ.”

52 Vayahúudi vakaanda kiiyurya voovo kwa voovo voosea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ, joolɨ arɨ tʉheera mʉvɨrɨ waachwe turye?” 53 Sa jeyyo, Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, koonɨ sɨ mʉrɨ́ɨre mʉvɨrɨ wa Mwaana wa Mʉʉntʉ na koonɨ sɨ munywíire sakami yaachwe, sɨ mʉrɨ na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero tʉkʉ. 54 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaríjaa mʉvɨrɨ waanɨ na ˆanywíjaa sakami yaanɨ, atɨɨte nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, naanɨ mʉfʉfʉla ndɨrɨ sikʉ ya ʉhero wa weerʉ. 55 Mʉvɨrɨ waanɨ noo chóorya cha kɨkomi, na sakami yaanɨ nɨ choonywa cha kɨkomi. 56 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaríjaa mʉvɨrɨ waanɨ na ˆanywíjaa sakami yaanɨ, yeeye na nɨɨnɨ, kei nɨɨnɨ na yeeye, tavíjaa kɨɨntʉ kɨmwɨ. 57 Taáta nɨ nkaasʉ arɨ. Ja ˆvyeene yeeye aantʉma, na nɨɨnɨ napátaa nkaasʉ fuma kwaachwe, jeyyo, ˆmweene arɨ kurya mʉvɨrɨ waanɨ, turya arɨ nkaasʉ fuma kwaanɨ.✡ 58 Ɨkɨ noo chóorya ˆchafuma kurumwii. Ɨkɨ chóorya sɨ chiifwɨ́ɨne na chóorya ˆvaarya vala baaba waanyu tʉkʉ. Voovo vaarya vakakwya. Maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆaríjaa chóorya ɨkɨ, kʉva arɨ na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.” 59 Yéesu alʉʉsa masáare aya, mpɨɨndɨ ˆakiindyáa sinagóogii ʉko Kaperenáumu.

Vapooji va Yéesu ˆVarɨ Foo Voomʉreka Yéesu

60 Vapooji vaachwe ˆvarɨ foo ˆvakateere jeyyo, maa vakasea, “Ukiindya ʉhʉ wakaangaala maatʉkʉ vii. Ani arɨ daha kuuruma?” 61 Yéesu akataanga vapooji vaachwe nɨ ngʼuula viise sa ɨrɨ isáare, aho, akavuurya, “Eri, ɨrɨ isáare ravatɨ́kwɨɨre wʉʉ? 62 Haaha joolɨ viri kʉva, mʉrɨ moona Mwaana wa Mʉʉntʉ yookaambʉka na kʉʉntʉ ˆajáa aho ncholo? 63 Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ noo ʉvahéeraa vaantʉ nkaasʉ. Mʉvɨrɨ usiina kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. Masáare ˆnavawyɨ́ɨrɨɨre nɨ Mʉtɨma na nɨ nkaasʉ. 64 Maa kaa, vamwaarɨ kʉrɨ nyuunyu sɨ ˆvookuunduma tʉkʉ.” Yéesu alʉʉsa jeyyo, sa ajáa ataanga fuma ncholo nɨ vala ani sɨ ˆvarɨ muruma, na nɨ ani ˆarɨ mʉvarindʉka. 65 Kei akasea, “Noo ˆchooreka noovasea, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉʉja na kwaanɨ tʉkʉ, nɨ mpaka Taáta vii amʉlongoole.”

66 ˆVakateere masáare ayo, vapooji ˆvarɨ foo vakamʉreka na vakareka mutuuba. 67 Aho, Yéesu akavuurya vapooji vaachwe ikimi na vavɨrɨ, “Eri, baa nyuunyu saaka mwiise mwaandeke wʉʉ?” 68 Simóoni Peéteri akamʉsea, “Mʉkʉ́lʉ, tʉdome na kwa ani? Weewe ʉtɨɨte masáare ya nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 69 Suusu taruma, tataanga weewe noo ʉra ˆArɨ Mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ.” 70 Aho, Yéesu akavasea, “Eri, sɨ navasaawʉla nyuunyu ikimi na vavɨrɨ tʉkʉ wʉʉ? Maa kaa, ʉmwɨ waanyu nɨ ja Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ.” 71 Aha Yéesu amʉlʉʉsɨkɨráa Yʉ́ʉda mwaana wa Simóoni Isikarióoti. Ʉwo ʉʉja jo mʉvarindʉka Yéesu, baa neembe ajáa ʉmwɨ wa vapooji ikimi na vavɨrɨ.

7

Ndʉʉ ya Yéesu sɨ Yamuruma Tʉkʉ

1 Aya ˆyakalooke, Yéesu akatamanya na míiji ˆɨrɨ foo ʉko ɨsɨ ya Galiláaya. Sɨ arɨɨngɨrɨra ɨsɨ ya Yudéea tʉkʉ, sa viintʉ vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vasaakáa mʉʉlaa. 2 Haaha ngovi ya Vayahúudi ya matibu* ɨjáa yaséngerɨɨre. 3 Jeyyo, vandʉʉ vaachwe vakamʉsea, “Inʉka aha, ʉtamanye na Yudéea sa vapooji vaako voone myuujíisa ˆwootʉmama. 4 Koonɨ mʉʉntʉ yoosaaka ataangɨkane kwa vaantʉ, mɨrɨmo yaachwe ˆyootʉmama sɨ arɨ kɨɨtʉmama kimbiso tʉkʉ. Weewe tʉmama wiise aya masáare, iyonekye kwa weerʉ.” 5 Baa vaanaavo na Yéesu sɨ vamuruma tʉkʉ. 6 Yéesu akavasea, “Mpɨɨndɨ jaanɨ sɨ jinafika tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu tamanya mʉrɨ mpɨɨndɨ jojoosi ˆmʉsáakire. 7 Weerʉ sɨ ɨrɨ vasʉʉla nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, yaansʉʉla nɨɨnɨ sa nookɨɨyonekya kɨkomi yootʉmama ʉvɨ. 8 Nyuunyu ambuki na Yerusaléemu ngovii. Nɨɨnɨ sɨ nookaambʉka tʉkʉ, sa mpɨɨndɨ jaanɨ jikaarɨ fika.” 9 ˆAkavawyɨɨre jeyyo, maa akachaala ʉko ɨsɨ ya Galiláaya.

Yéesu Ngovii ya Matibu

10 Vandʉʉ va Yéesu ˆvakalooke na ngovii, Yéesu ne akaambʉka na Yerusaléemu, maa kaa, kwa kimbiso sɨ iiyonekya tʉkʉ. 11 Mpɨɨndɨ ja ngovi, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vamʉsaakɨráa Yéesu aho ngovii. Vakavuurya vaantʉ voosea, “Hai arɨ ʉra mʉmaka?” 12 Vaantʉ ˆvarɨ foo vangʼuuláa sa Yéesu voosea, “Nɨ mʉʉntʉ mʉʉja.” Na vɨɨngɨ vaseáa, “Yoovakoovera vaantʉ.” 13 Maa kaa, kusiina mʉʉntʉ ˆamʉlʉʉsáa Yéesu mbere ja vaantʉ tʉkʉ, sa voofáa vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi.

Yéesu Yoovakiindya Vaantʉ Kaayii Njija ya Ijʉva

14 Mpɨɨndɨ ja sikʉ ja ngovi ˆjikafike katɨkatɨ, Yéesu akɨɨngɨra na waámii ya Kaaya Njija ya Ijʉva, maa akaanda kiindya. 15 Vayahúudi vakahwaalariwa nɨ ukiindya waachwe, vakasea, “Eri, ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ hai ˆafumya ʉmanyi ʉhʉ na yeeye sɨ anakiindiwa tʉkʉ?”

16 Aho, Yéesu akavasea, “Ʉhʉ ukiindya sɨ waanɨ tʉkʉ, nɨ wa ʉra ˆaantʉma. 17 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆasáawʉlaa kʉtʉmama vira ˆvyoosaakwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, amányire ukiindya ʉhʉ wafuma kwa Mʉlʉʉngʉ, na sɨ masáare yaanɨ tʉkʉ. 18 Vara ˆvalʉ́ʉsɨkaa sa voovo, vasáakaa nkongojima jaavo vooveene, maa kaa, mʉʉntʉ ʉra ˆasáakaa kʉmʉnyemya ʉra ˆamʉtʉma, alʉ́ʉsɨkaa kɨmáárɨ vii, sɨ ʉloongo tʉkʉ. 19 Eri, Mʉ́sa sɨ avaheera Miiro? Baa jeyyo, kusiina baa ʉmwɨ waanyu ˆakwáatyaa ɨyo Miiro tʉkʉ. Haaha sa che moosaaka kʉʉnjʉlaa?”

20 Ɨra mpuka ya vaantʉ ɨkamʉsea, “Weewe watɨɨte murimʉ mʉvɨ. Ani yoosaaka kʉkʉʉlaa?” 21 Yéesu akavasea, “Nabweeyya muujíisa ʉmwɨ vii sikʉ ya Sabáato, na nyuunyu voosi mwahwaalala.✡ 22 Mʉ́sa avalairirya kʉvatwaala na kɨbawii vasinga voosi va kɨɨntʉ kɨlʉme, baa neembe ɨhɨ tʉʉva sɨ yafuma kwa Mʉ́sa, maa kaa, kwa vala baaba waanyu. Kɨrɨ vyoova jeyyo, nyuunyu mwatwáalaa vasinga na kɨbawii baa sikʉ ya Sabáato. 23 Koonɨ musinga atwáalwaa na kɨbawii baa sikʉ ya Sabáato sa Miiro ya Mʉ́sa ɨdɨɨre wunwa, joolɨ de mookʉʉnkalarɨra nɨɨnɨ so horya mʉʉntʉ sikʉ ya Sabáato? 24 Reki lamʉrɨra mʉʉntʉ kwa kɨra ˆmookoona weerwii, kɨrɨ vyoova jeyyo, lamuriri kwa ʉwoloki.”

Yéesu noo Masía wʉʉ?

25 Haaha, vamwɨ va vaantʉ va Yerusaléemu vakaanda sea, “Eri, ʉhʉ sɨ noo ʉra mʉʉntʉ ˆvoosaaka mʉʉlaa tʉkʉ wʉʉ? 26 Hoonɨ laangi, amwɨ yoolʉʉsɨka novo kɨweerwii na baa sɨ voomuwyɨɨra kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ? Ifaanaa vikava vakʉ́ʉ́lʉ vatáangire ʉhʉ noo Masía wʉʉ? 27 Suusu tamányire ʉhʉ mʉʉntʉ kʉʉntʉ ˆafuma. Maa kaa, Masía ˆarɨ kʉʉja sɨ tʉrɨ taanga kʉʉntʉ ˆarɨ fuma tʉkʉ.”

28 Yéesu akatuuba kiindya waámii wa Kaaya Njija, akalʉʉsɨka na sawúti nkʉʉlʉ yoosea, “Nyuunyu mwaamányire nɨɨnɨ, na mwamányire kʉʉntʉ ˆnafuma. Nɨɨnɨ sɨ nʉʉja kwa ngururu jaanɨ tʉkʉ. Maa kaa, ʉra ˆaantʉma nɨ wa kɨkomi na nyuunyu sɨ mwamʉmányire tʉkʉ. 29 Nɨɨnɨ namʉmányire, sa nafuma kwaachwe, na yeeye noo aantʉma.”

30 Aho, vakayera mʉkwaata, maa kaa, kusiina mʉʉntʉ yoyoosi ˆadaha mʉkwaata tʉkʉ, sa mpɨɨndɨ yaachwe ɨjáa ɨkaarɨ fika. 31 Vaantʉ ˆvarɨ foo vajáa aho, vakamuruma, na vakasea, “Eri, Masía ˆarɨ kʉʉja, tʉmama arɨ isháara na myuujíisa mɨkʉʉlʉ kʉlookya ɨhɨ ˆyootʉmama ʉhʉ mʉʉntʉ wʉʉ?”

Valʉkalʉka Vootʉmwa no Mʉkwaata Yéesu

32 Mafarisáayo vakateera vaantʉ vookiihweehera ayo masáare ya Yéesu. Aho, Mafarisáayo na vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vakatʉma valʉkalʉka va Kaayii Njija, vakamʉkwaate Yéesu. 33 Yéesu akavasea, “Nɨɨnɨ mwaarɨ na nyuunyu kwa mpɨɨndɨ nduudi vii, aho, hɨndʉka ndɨrɨ kwa ʉra ˆaantʉma. 34 Kʉʉnsaakɨra mʉrɨ, maa kaa, sɨ mʉrɨ kʉʉnyona tʉkʉ, na haantʉ ˆndɨrɨ veera, nyuunyu sɨ mʉrɨ daha kʉʉja tʉkʉ.”

35 Aho, Vayahúudi vakiiyurya voovo kwa voovo voosea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ na hai ˆyoodoma haantʉ sɨ ˆtʉrɨ daha kʉmoona? Bakʉ saaka iise adome na kwa Vayahúudi vara ˆviipasa míijii ya Vagiríki, sa avakiindye Vagiríki wʉʉ? 36 Nɨ kɨɨntʉ che ɨkɨ ˆyoolʉʉsa, ‘Kʉʉnsaakɨra mʉrɨ, maa kaa, sɨ mʉrɨ kʉʉnyona tʉkʉ, na haantʉ ˆndɨrɨ veera, nyuunyu sɨ mʉrɨ daha kʉʉja tʉkʉ?’ ”

Maboote ˆYiíkaa Maaji ˆYarɨ Nkaasʉ

37 Sikʉ yo herererya ngovi ya matibu, nɨ sikʉ nkʉʉlʉ ɨjáa. Yéesu akɨɨma katɨ na katɨ ya waama wa Kaaya Njija, akalʉʉsɨka kwa sawúti nkʉʉlʉ yoosea, “Koonɨ ʉrɨ na nyóota yeenda na kwaanɨ jɨ unywe. 38 Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, ‘Ʉra ˆaanduma nɨɨnɨ, maboote ˆyiíkaa maaji ya nkaasʉ fuma yarɨ isii yaachwe.’ ”✡ 39 Yéesu alʉʉsɨkɨra Mʉtɨma Mʉʉja. Ʉhʉ Mʉtɨma Mʉʉja, vaantʉ voosi ˆvamurúmaa Yéesu lo mʉhokera varɨ. Mpɨɨndɨ ijo, Mʉlʉʉngʉ ajáa akaarɨ mʉtʉma Mʉtɨma Mʉʉja na kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, sa Mʉlʉʉngʉ ajáa akaarɨ laɨra nkongojima kwa Yéesu.

Vaantʉ Vookiigava sa Yéesu

40 Vamwɨ va vaantʉ va ɨra mpuka ˆvakateere ayo masáare, maa vakasea, “Kɨkomi, ʉhʉ noo ʉra mʉláali na mʉtwe ˆtawóojeraa fuma kwa Mʉlʉʉngʉ.”✡ 41 Vamwɨ vakasea, “Ʉhʉ noo Masía!” Maa kaa, vɨɨngɨ vakasea, “Tʉkʉ, Masía sɨ arɨ fuma Galiláaya tʉkʉ. 42 Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, Masía fuma arɨ ichinii ra mʉtemi Daúdi, vyaarɨrwa arɨ múujii wa Betelehéemu, múuji haantʉ mʉtemi Daúdi ˆiikala.”✡ 43 Sa jeyyo, vaantʉ vakiigava sa Yéesu. 44 Vamwɨ vaavo vakasaaka kʉmʉkwaata, maa kaa, kusiina ˆayera kʉmʉkwaata tʉkʉ.

Vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi sɨ Vamuruma Yéesu Tʉkʉ

45 Valʉkalʉka ˆvakahɨndʉke na kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Mafarisáayo, ˆveene vajáa vavatúmire vakamʉkwaate Yéesu, maa vakuuriwa, “Sa che sɨ mʉmʉréetire?” 46 Valʉkalʉka vakavasea, “Kusiina mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆanalʉʉsɨka ja ʉhʉ mʉʉntʉ tʉkʉ.” 47 Mafarisáayo vakavasea, “Arumi, baa nyuunyu mwakóovɨɨrwe wʉʉ? 48 Eri, kwatɨɨte mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ au Mʉfarisáayo ʉmwɨ ˆamuruma wʉʉ? 49 Tʉkʉ! Maa kaa, ɨhɨ mpuka ya vaantʉ ˆvoomuruma, sɨ vamányire Miiro tʉkʉ. Ava, vajumwa.”

50 Aho, Nikodéemu, ʉra ˆajáa ʉmwɨ waavo sikʉ ɨmwɨ ajáa adoma na kwa Yéesu nuuchikʉ, akuurya, 51 “Eri, Miiro yiitʉ yaruma kʉheera mʉʉntʉ irya baa mʉteerera no taanga kɨra ˆatʉ́mamaa tʉkʉ wʉʉ?” 52 Novo vakamʉsea, “Bakʉ baa weewe nɨ Galiláaya wafuma wʉʉ? Doma kasole neeja Masáare ˆYarɨ Mpeho, aho, taanga ʉrɨ kusiina mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva ˆafúmaa Galiláaya tʉkʉ!”

[Masáare aya 7:53–8:11 yasiina nakáalii jɨɨngɨ ja kalɨkaalɨ tʉkʉ.]

53 Aho, kɨra mʉʉntʉ akatamanya na kaayii kwaachwe.

8

1 Yéesu ˆakahʉmʉle kukiindya, maa akatamanya na Luulwii lwa Mɨseitúuni.

Mʉʉntʉ Muki ˆAkwáatirwe Yooyeenda na Mʉlʉme wa Mʉʉntʉ

2 Lomʉtóondo yaachwe namʉtóondo dwɨɨ, Yéesu akatamanya kei na waámi wa Kaaya Njija ya Ijʉva. Vaantʉ voosi vakatamanya na kʉrɨ yeeye, akiikala ɨsɨ, maa akaanda vakiindya. 3 Aho, vakiindya va Miiro na Mafarisáayo vakamʉreeta mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ˆajáa akwáatirwe yooyeenda na mʉlʉme wa mʉʉntʉ. Vakamwiimya katɨ na katɨ ya mpuka ya vaantʉ. 4 Aho, vakamuurya Yéesu voosea, “Mukiindya, ʉhʉ mʉʉntʉ muki asháanɨrɨɨrwe yooyeenda na mʉlʉme wa mʉʉntʉ. 5 Miirwii yiitʉ, Mʉ́sa atʉlairirya tʉmʉvae na mawye fʉʉrʉ akwye mʉʉntʉ muki ja ʉhʉ.✡ Haaha weewe joolɨ woosea?” 6 Valʉʉsa jeyyo ja mʉteo sa vapate kɨɨntʉ cho musitakirya. Maa kaa, Yéesu akiinama, maa akaanda tala ɨsɨ na imaamba raachwe. 7 ˆVakatuube kumuurya, akiinʉla mʉtwe, maa akavasea, “Ʉmwɨ waanyu ʉra ˆasiina ʉvɨ kati yaanyu, ʉwo ave wa ncholo kʉmʉvaa na iwye ʉhʉ mʉʉntʉ muki.” 8 Aho, akiinama kei, maa akatala ɨsɨ na imaamba raachwe.

9 ˆVakateere jeyyo, vakaanda looka ʉmwɨ ʉmwɨ, vakaanda vawosi. Yéesu akachaala yeemweene na ʉra mʉʉntʉ muki ˆajáa iímire mbere yaachwe. 10 Yéesu akiinʉla mʉtwe waachwe, akamuurya ʉra mʉʉntʉ muki, “Maáma, hai varɨ vara vaantʉ ˆvaalʉʉsa irya raako?” 11 Ʉra mʉʉntʉ muki akasea, “Taáta, kusiina baa ʉmwɨ tʉkʉ.” Yéesu ne akamʉsea, “Baa nɨɨnɨ sɨ noolʉʉsa irya raako tʉkʉ. Doma, maa kaa, kwaandɨra isikʉ karɨ ʉtʉ́mamaa ʉvɨ tʉkʉ.”

Yéesu nɨ Kɨweerʉ cha Weerʉ

12 Aho, Yéesu akatuuba lʉʉsɨka na ɨra mpuka ya vaantʉ akavasea, “Nɨɨnɨ noo kɨweerʉ cha weerʉ. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaantúubaa, sɨ arɨ yeendera kilwiiryii vii kaa tʉkʉ, yeeye kʉva arɨ na kɨweerʉ cha nkaasʉ.” 13 Jeyyo, Mafarisáayo vakamʉsea, “Wootoola ʉshahíidi waako mweeneevyo, sa jeyyo, ʉshahíidi ʉwo sɨ ʉrɨ rʉmɨka tʉkʉ.” 14 Yéesu akavasea, “Baa koonɨ nootoola ʉshahíidi waanɨ mweeneevyo, ɨkɨ ˆnoolʉʉsa nɨ cha kɨmáárɨ, sa namányire kʉʉntʉ ˆnafuma na kʉʉntʉ ˆnoodoma. Maa kaa, nyuunyu sɨ mʉmányire kʉʉntʉ ˆnafuma na kʉʉntʉ ˆnoodoma tʉkʉ. 15 Nyuunyu mookʉʉndamʉrɨra kwa miiririkano ya vaantʉ. Maa kaa, nɨɨnɨ sɨ noolamʉrɨra mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. 16 Baa koonɨ noolamʉrɨra mʉʉntʉ, ʉlamuli waanɨ nɨ wa kɨkomi. Nɨɨnɨ sɨ nalámʉrɨraa mʉʉntʉ nɨɨmweene tʉkʉ, maa kaa, nɨ hamwɨ navíjaa na Taáta. Taáta noo aantʉma. 17 Miirwii yaanyu vyaandɨkwa, ʉshahíidi wa vaantʉ vavɨrɨ nɨ wa kɨmáárɨ.✡ 18 Nɨɨnɨ nootoola ʉshahíidi waanɨ mweeneevyo, na Taáta atóolaa ʉshahíidi mweeri yaanɨ. Yeeye noo aantʉma.”

19 Aho, maa vakamuurya, “Taáta waanyu hai arɨ?” Yéesu akavasea, “Nyuunyu sɨ mwaamányire nɨɨnɨ tʉkʉ. Na baa kei sɨ mwamʉmányire Taáta waanɨ tʉkʉ. Ngaarɨ mwaamányire nɨɨnɨ, ngaarɨ mwamʉmányire Taáta waanɨ.” 20 Yéesu alʉʉsa masáare aya, mpɨɨndɨ ˆakiindyáa chúumbii cha kʉʉntʉ ˆvavɨkáa isandúku ra mpía ja Kaaya Njija. Maa kaa, kusiina mʉʉntʉ ˆamʉkwaata tʉkʉ, sa mpɨɨndɨ jaachwe jijáa jikaarɨ fika.

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra Inkwya Yaachwe

21 Aho, Yéesu akavasea kei vara Mafarisáayo, “Nɨɨnɨ kiitamanyirya niise, naanyu kʉʉnsaakɨra mʉrɨ, maa kaa, kukwya mʉrɨ na ʉvɨ waanyu. Kʉʉntʉ ˆnootamanya, nyuunyu sɨ mʉrɨ daha fika tʉkʉ.”

22 Aho, vara Vayahúudi vakaanda kiiyurya, “Eri, nɨ kookiiyʉlaa iise wʉʉ? Ɨkɨ noo ˆchooreka yoosea, ‘Kʉʉntʉ ˆnootamanya, nyuunyu sɨ mʉrɨ daha fika tʉkʉ wʉʉ’?” 23 Yéesu akavasea, “Nyuunyu mwafuma kʉrɨ ɨhɨ ɨsɨ, na nɨɨnɨ nafuma mweeri. Nyuunyu mʉrɨ va ɨhɨ weerʉ, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ wa ɨhɨ weerʉ tʉkʉ. 24 Ɨkɨ noo ˆchooreka noovawyɨɨra, kukwya mʉrɨ na ʉvɨ waanyu. Koonɨ sɨ mookuunduma, ‘Nɨɨnɨ Mwaarɨ,’* kukwya mʉrɨ na ʉvɨ waanyu.”

25 Aho, vakamuurya Yéesu voosea, “Weewe ʉrɨ ani?” Ne akavasea, “Keende naanda vakiindya, navawyɨɨra nɨɨnɨ ndɨrɨ ani. 26 Natɨɨte masáare ˆyarɨ foo yo vawyɨɨra nyuunyu na yo valamʉrɨra. Maa kaa, lʉʉsa ndɨrɨ yara ʉra ˆaantʉma ˆyookuungwyɨɨra ndʉʉse. Yeeye nɨ wa kɨmáárɨ, na nɨɨnɨ niiwyɨ́ɨraa weerʉ kɨra ˆnateera fuma kwaachwe.”

27 Avo vaantʉ sɨ vataanga tʉkʉ kɨɨntʉ Yéesu ˆavawyɨɨráa, nɨ masáare ya Taáta waachwe wa kurumwii. 28 Aho, Yéesu akavasea, “Mʉrɨ hʉmʉla kumwiinʉla na mweeri Mwaana wa Mʉʉntʉ, aho, noo mʉrɨ taanga kʉmba ‘Nɨɨnɨ Mwaarɨ,’ na yoosi ˆnatʉ́mamaa sɨ kwa wiimiriri waanɨ tʉkʉ, maa kaa, nalʉʉsa yara vii Taáta waanɨ ˆaankiindya. 29 Yeeye aantʉma, kei nɨ hamwɨ arɨ na nɨɨnɨ. Yeeye sɨ aandeka nɨɨmweene tʉkʉ, sa sikʉ joosi natʉ́mamaa yara ˆyamweéryaa mʉtɨma.” 30 Mpɨɨndɨ Yéesu alʉ́ʉsaa ayo masáare, vaantʉ ˆvarɨ foo vakamuruma.

Vaana va Kɨkomi va Aburaháamu

31 Aho, Yéesu akavasea Vayahúudi vara ˆvajáa vamurúmire, “Koonɨ mʉkwáatiirye masáare yaanɨ, kɨkomi nyuunyu mʉrɨ vapooji vaanɨ. 32 Taanga mʉrɨ kɨmáárɨ, na kɨmáárɨ vabweeyya kɨrɨ mwiiyanjaale.” 33 Novo vakamʉsea, “Suusu tʉrɨ vaana va Aburaháamu, na sɨ tʉnaava vatʉ́mwa va mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. Haaha joolɨ woosea kwiiyanjaala tʉrɨ?” 34 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mʉʉntʉ yoyoosi ˆatʉ́mamaa ʉvɨ, ʉwo nɨ mʉtʉ́mwa wa ʉvɨ.✡ 35 Mʉtʉ́mwa sɨ arɨ ʉmwɨ wa vaantʉ va kaaya ya mweenenyuumba waachwe sikʉ joosi tʉkʉ, maa kaa, mwaana nɨ ʉmwɨ wa vaantʉ va kaaya yaavo kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 36 Sa jeyyo, koonɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ avachʉ́ngʉrɨɨre, nyuunyu sɨ mʉrɨ kʉva vatʉ́mwa kei tʉkʉ, kwiiyanjaala mʉrɨ kɨkomi. 37 Namányire nyuunyu mʉrɨ vaana va Aburaháamu, maa kaa, moosaakɨra nkalo yo kʉʉnjʉlaa sa moosiita ruma ukiindya waanɨ. 38 Nɨɨnɨ noovawyɨɨra yara ˆnoona kwa Taáta waanɨ. Viivyo, naanyu mootʉmama yara ˆavawyɨɨra taáta waanyu.”

39 Novo Vayahúudi vakamʉsea, “Aburaháamu nɨ taáta wiitʉ.” Yéesu akavasea, “Ngaarɨ mʉrɨ vaana va Aburaháamu, ngaarɨ tʉmama mwiise mɨrɨmo ya Aburaháamu. 40 Maa kaa, nyuunyu moosaakɨra nkalo yo kʉʉnjʉlaa, baa neembe navawyɨɨra kɨmáárɨ kɨra ˆnateera fuma kwa Mʉlʉʉngʉ. Aburaháamu sɨ abweeyya jeyyo tʉkʉ. 41 Nyuunyu mootʉmama yara ˆatʉ́mamaa taáta waanyu.” Voovo vakamʉsea, “Suusu sɨ vaana va hʉlʉrɨ tʉkʉ, tatɨɨte Taáta ʉmwɨ vii, noo Mʉlʉʉngʉ.”

42 Yéesu akavasea, “Ngaarɨ Mʉlʉʉngʉ nɨ Taáta waanyu, ngaarɨ mwaanyenda, sa nafuma kwa Mʉlʉʉngʉ. Nɨɨnɨ sɨ nʉʉja kwa lʉvɨro lwaanɨ tʉkʉ, maa kaa, nɨ yeeye noo aantʉma. 43 Sa che sɨ mootaanga ˆcheene noovawyɨɨra? Sɨ mootaanga tʉkʉ, sa viintʉ musiina lʉvɨro lo teerera masáare yaanɨ. 44 Nyuunyu taáta waanyu nɨ Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ, na nyuunyu moosaaka tʉmama kɨra rataáta waanyu ˆreenda tʉmama. Rooro nɨ rʉʉlai keende ncholo, na sɨ rɨsáakaa kɨmáárɨ tʉkʉ, sa kɨmáárɨ kisiina mutimii waachwe tʉkʉ. Kati ˆroolʉʉsa ʉloongo, nɨ lʉʉsa riise vira ˆvyeene rɨrɨ, sa rooro nɨ iloongo na ncholo ya ʉloongo. 45 Maa kaa, sa viintʉ nɨɨnɨ noovawyɨɨra kɨmáárɨ, nyuunyu sɨ mookuunduma tʉkʉ. 46 Nɨ ani katɨ na katɨ yaanyu kɨkomi arɨ koonekya nɨɨnɨ natɨɨte ʉvɨ? Koonɨ aya ˆnoovawyɨɨra nɨ ya kɨkomi, sa che sɨ mookuunduma? 47 Mʉʉntʉ wa Mʉlʉʉngʉ atéeraa masáare ya Mʉlʉʉngʉ. Kɨɨntʉ choobweeyya musiindwe teera kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsa, nɨ sa viintʉ sɨ mʉrɨ va Mʉlʉʉngʉ.”

Yéesu nɨ Mʉkʉʉlʉ Kʉlookya Aburaháamu

48 Aho, Vayahúudi vakamʉsea Yéesu, “Eri, kati ˆtoosea ʉrɨ Mʉsamaría na watɨɨte murimʉ mʉvɨ, sɨ talʉ́ʉsaa kɨmáárɨ tʉkʉ wʉʉ?” 49 Yéesu akavasea, “Nɨɨnɨ nsiina murimʉ mʉvɨ tʉkʉ. Nɨɨnɨ namʉnyémyaa Taáta waanɨ, maa kaa, nyuunyu sɨ mwaanyémyaa tʉkʉ. 50 Nɨɨnɨ sɨ noosaakɨra nkongojima yaanɨ tʉkʉ, maa kaa, amwaarɨ ˆmweene yoosaaka nɨɨnɨ nyemiwe, na yeeye noo mʉlamuli. 51 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆarɨ kwaatya masáare yaanɨ, ʉwo sɨ arɨ kukwya vii kaa tʉkʉ.”

52 Aho, Vayahúudi vakamʉsea, “Haaha tatáangire watɨɨte murimʉ mʉvɨ. Aburaháamu aakwya, viivyo baa valáali na mʉtwe va Ijʉva, atɨ weewe woosea, ‘Mʉʉntʉ ˆarɨ teera masáare yaanɨ sɨ arɨ kukwya tʉkʉ?’ 53 Eri, weewe ʉrɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya taáta wiitʉ Aburaháamu wʉʉ? Yeeye aakwya, baa valáali na mʉtwe novo vaakwya. Ivi weewe wookiisea ʉrɨ ani?” 54 Yéesu akavasea, “Koonɨ nookiibweeyyirya nkongojima nɨɨnɨ mweeneevyo, nkongojima yaanɨ isiina kɨɨntʉ tʉkʉ. Maa kaa, ˆaanyínʉlaa nɨɨnɨ, nɨ Taáta waanɨ, nyuunyu ˆmoosea nɨ Mʉlʉʉngʉ waanyu. 55 Baa haaha, nyuunyu sɨ mʉnamʉtaanga Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, nɨɨnɨ namʉmányire. Koonɨ naséire sɨ namʉmányire tʉkʉ, kʉva ndɨrɨ mʉloongo ja nyuunyu. Maa kaa, nɨɨnɨ namʉmányire na isáare raachwe narɨkwaatya. 56 Taáta waanyu Aburaháamu ajáa avyeenda maatʉkʉ kʉtaanga nɨɨnɨ kʉʉja ndɨrɨ. Ɨyo sikʉ ɨɨyɨɨ́ne, maa akavyeenda.”

57 Aho, Vayahúudi vakamʉsea, “Weewe baa sɨ ʉnafikya myaaka makumi yasaano (50) tʉkʉ, joolɨ de wamoona Aburaháamu?” 58 Yéesu akavasea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, Aburaháamu sɨ anavyaalwa, ‘Nɨɨnɨ Mwaarɨ.’ ” 59 Vayahúudi ˆvakateere jeyyo, maa vakatoola mawye voosaaka vamʉvae Yéesu. Yéesu akiivisa, maa akafuma aho Kaayii Njija.

9

Yéesu Yoomʉhorya Mʉʉntʉ ˆAvyaalwa Mʉhoku

1 Sikʉ ɨmwɨ mpɨɨndɨ Yéesu ˆalookáa, akamoona mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa mʉhoku keende kʉvyaalwa kwaachwe. 2 Vapooji vaachwe vakamuurya, “Mukiindya, nɨ ani ˆatʉmama ʉvɨ fʉʉrʉ ʉhʉ avyaalwe mʉhoku? Nɨ yeeye bakʉ vavyɨɨrɨ vaachwe?” 3 Yéesu akavasea, “Sɨ yeeye tʉkʉ na sɨ vavyɨɨrɨ vaachwe ˆvatʉmama ʉvɨ tʉkʉ. Avyaalwa mʉhoku sa mɨrɨmo ya Mʉlʉʉngʉ ɨvariyʉlwe mwiikalwii waachwe aha weerwii. 4 Mʉlʉʉngʉ aantʉma. Viintʉ ˆkʉkaarɨ namuusi, nɨ mpaka tʉtʉmame mɨrɨmo yaachwe. Uchikʉ kʉʉja wiise, mpɨɨndɨ ijo, sɨ tʉrɨ daha tʉmama tʉkʉ. 5 Mpɨɨndɨ ˆnkaarɨ aha weerwii, nɨɨnɨ nɨ kɨweerʉ cha weerʉ.”

6 Yéesu ˆakalʉʉse jeyyo, akachwa matɨ ɨsɨ, akabweeyya fitoe na yara matɨ, maa akamʉhaka ʉra mʉhoku miiswii. 7 Aho, akamʉsea, “Tamanya ʉkoowe iduundwii ra Siloáamu.” Siloáamu noo kʉsea “vaantʉ ˆvatʉmwa.” Aho, ʉra mʉhoku akatamanya noo koowa, akahɨndʉka kʉnʉ yookoona.

8 Vakaaya vaachwe na vaantʉ ˆvajáa vamoona aho ncholo yooloomba, vakaanda kiiyurya voosea, “Eri, ʉhʉ sɨ ʉra mʉʉntʉ ˆiikaláa aha no loomba tʉkʉ wʉʉ?” 9 Vamwɨ vaavo vakasea, “Nɨ yeeye.” Vɨɨngɨ vakasea, “Sɨ yeeye tʉkʉ nɨ iifwɨ́ɨne vii.” Maa kaa, ʉwo mʉʉntʉ akavasea, “Nɨ nɨɨnɨ.” 10 Maa kaa, voovo vakaanda muurya, “Joolɨ vyavɨ́ɨre amwɨ miiso yaako yookoona?” 11 Ne akavasea, “Mʉʉntʉ ˆaséwaa Yéesu, abwéeyyiirye fitoe na matɨ yaachwe, akaampaka miiswii, maa akaansea, ‘Tamanya na Siloáamu ʉkooyye kisho chaako.’ Na ˆnkooyye kisho, maa nkaanda koona.” 12 Avo vaantʉ vakamuurya, “Ʉwo mʉʉntʉ hai arɨ?” Ʉra mʉhoku akavasea, “Iyaʉ.”

Mafarisáayo Vookuurikirirya Kʉhoriwa Mʉhoku

13 Aho, avo vaantʉ vakamʉtwaala ʉwo mʉʉntʉ ˆajáa mʉhoku aho ncholo na kwa Mafarisáayo. 14 Sikʉ Yéesu ˆajáa abweeyya fitoe na akamʉhorya ʉra mʉhoku, nɨ sikʉ ya Sabáato ɨjáa. 15 Jeyyo, Mafarisáayo vakaanda muurya kei ˆvyeene ajáa ahóriiwe. Ne akavasea, “Aampákire fitoe miiswii, nkooyya kisho, na haaha nookoona.”

16 Vamwɨ va Mafarisáayo vakasea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ afuma kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, sa sɨ yookɨɨnyemya Sabáato tʉkʉ.” Maa kaa, vɨɨngɨ vakasea, “Joolɨ mʉʉntʉ mʉvɨ arɨ daha bweeyya isháara na myuujíisa ja ɨhɨ?” Aho, maa vakiigava voovo kwa voovo. 17 Jeyyo, Mafarisáayo vakamuurya kei ʉra mʉhoku voosea, “Weewe noo ˆʉhóriiwe miiso nɨ ʉra mʉʉntʉ, joolɨ woosea kwa ʉwo mʉʉntʉ?” Yeeye akasea, “Ʉra nɨ mʉláali na mʉtwe wa Ijʉva.” 18 Vara Vayahúudi sɨ varuma koonɨ ʉwo mʉʉntʉ aho ncholo ajáa mʉhoku tʉkʉ. Kukiimikirirya, vakavaanɨɨrɨra vavyɨɨrɨ va ʉra mʉhoku. 19 Vakavuurya, “Eri, ʉhʉ nɨ mwaana waanyu nyuunyu ˆmoosea ajáa avyaalwa mʉhoku wʉʉ? Koonɨ moosea jeyyo, joolɨ haaha yookoona?”

20 Vavyɨɨrɨ vaachwe vakavasea, “Nɨ kɨmáárɨ ʉhʉ nɨ mwaana wiiswi na nɨ kɨmáárɨ ajáa avyaalwa mʉhoku. 21 Maa kaa, sɨ tootaanga nɨ joolɨ aándire koona tʉkʉ, na baa sɨ tootaanga nɨ ani ˆamʉhóriirye tʉkʉ. Muuryi mweeneevyo, sɨ musinga tʉkʉ, lʉʉsa arɨ mweeneevyo.” 22 Vavyɨɨrɨ vaachwe vajáa valʉʉsa jeyyo, sa voofáa Vayahúudi. Vayahúudi vajáa vasea, koonɨ mʉʉntʉ amurúmire Yéesu noo Masía, kibiriwa arɨ fuma sinagóogii. 23 Noo ˆchooreka vavyɨɨrɨ vaachwe vajáa vasea, “Muuryi mweeneevyo, sɨ musinga tʉkʉ.”

24 Aho, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vakamwaanɨrɨra lwa kavɨrɨ ʉra ˆajáa mʉhoku vakamʉsea, “Mʉheere Mʉlʉʉngʉ nkongojima koonɨ nɨ kɨmáárɨ woolʉʉsa! Suusu tamányire ʉhʉ mʉʉntʉ ˆakʉhóriirye nɨ mʉvɨ.” 25 Maa yeeye akavasea, “Nɨɨnɨ sɨ namányire koonɨ nɨ mʉvɨ tʉkʉ. Kɨɨntʉ kimudu ˆnamányire nɨ ɨkɨ, nɨɨnɨ nɨ mʉhoku nɨjáa, na haaha nookoona.” 26 Maa vakamuurya, “Che ʉwo mʉʉntʉ akʉbwéeyyiriirye? Joolɨ akʉtʉ́ʉnʉkwɨɨre miiso yaako?” 27 Ʉra ˆajáa mʉhoku akavasea, “Nahʉ́mwɨɨre vawyɨɨra, naanyu sɨ mookʉʉnteerera tʉkʉ. Sa che moosaaka nɨvawyɨɨre kei? Eri, saaka mwiise mʉve vapooji vaachwe wʉʉ?”

28 Aho, vakamʉtʉkɨra voomʉsea, “Weewe noo mʉpooji waachwe, suusu tʉrɨ vapooji va Mʉ́sa. 29 Tamányire Mʉlʉʉngʉ alʉʉsɨka na Mʉ́sa, maa kaa, sɨ tamányire ʉhʉ mʉʉntʉ kʉʉntʉ ˆafuma tʉkʉ.”

30 Ʉra ˆajáa mʉhoku akavasea, “Ɨkɨ nɨ kɨɨntʉ cho hwaalarya! Atɨ sɨ mʉmányire kʉʉntʉ ˆafuma tʉkʉ, maa kaa, aantʉ́ʉnʉkwɨɨre miiso yaanɨ. 31 Tamányire Mʉlʉʉngʉ sɨ atéeraa kʉloomba kwa vavɨ tʉkʉ, yeeye atéeraa kʉloomba kwa voosi ˆvamʉnyémyaa na ˆvatʉ́mamaa kɨra ˆasáakaa.✡ 32 Keende weerʉ yʉʉmbwa, sɨ tʉnateera mʉʉntʉ amʉhóriirye mʉʉntʉ ˆavyaalwa mʉhoku tʉkʉ. 33 Ngaarɨ ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ afuma kwa Mʉlʉʉngʉ, ngaarɨ sɨ adáhire tʉmama chochoosi tʉkʉ.” 34 Novo vakamʉsea, “Weewe wavyaalwa na warerwa uvii. Eri, watɨɨte lʉvɨro lo tukiindya suusu wʉʉ?” Aho, maa vakamukibirya na weerwii.

Ʉhoku wa Mutimii

35 Yéesu akateera vajáa vamukíbiirye ʉra mʉʉntʉ fuma sinagóogii. Yéesu akamʉshaana maa akamuurya, “Eri, muruma wiise Mwaana wa Mʉʉntʉ wʉʉ?” 36 Ʉra mʉʉntʉ akamuurya Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ ani? Ngwyɨɨra sa nɨɨnɨ nimurume.” 37 Yéesu akamʉsea, “Wamwɨɨ́ne, noo ʉhʉ ˆyoolʉʉsɨka na weewe.” 38 Ʉra mʉʉntʉ akasea, “Mʉkʉ́lʉ, narúmire.” Aho, maa akamwiinamɨra Yéesu.

39 Yéesu akamʉsea, “Nɨɨnɨ nʉʉja na aha weerwii jo lamʉrɨra, sa vahoku voone na vara ˆvoónaa vave vahoku.” 40 Kʉjáa kwatɨɨte Mafarisáayo vamwɨ ˆvajáa heehi na Yéesu ˆvakateere jeyyo, maa vakamʉsea, “Atɨ, baa suusu tʉrɨ vahoku wʉʉ?” 41 Yéesu akavasea, “Ngaarɨ mʉrɨ vahoku, ngaarɨ musiina ʉvɨ tʉkʉ, maa kaa, sa viintʉ moosea koona mwiise, mʉkaarɨ mʉrɨ na ʉvɨ.”

10

Lusímo lwa Muríisi Mʉʉja

1 “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mʉʉntʉ yoyoosi koonɨ sɨ ɨɨ́ngɨɨre na waámii ya muundi ko tweera na mutiryaangwii, maa kaa, ɨɨngɨre ko tweera na haantʉ hɨɨngɨ, ʉwo nɨ mwiívi na mʉhóki. 2 Mʉʉntʉ ˆɨɨ́ngɨraa ko tweera na mutiryaangwii, ʉwo noo muríisi wa muundi. 3 Mʉlaangiriryi wa mutiryaango amʉyʉ́ʉrɨraa, na muundi jatéeraa sawúti yaachwe. Aánɨrɨraa muundi jaachwe kwa marina yaavo, na ajifúmyaa na weerwii. 4 ˆArɨ hʉmʉla kujifumya muundi jaachwe na weerwii, ajilóngoreraa na muundi jaachwe jamutúubaa sa jamányire sawúti yaachwe. 5 Ijo muundi, sɨ jiri mutuuba mʉyeni tʉkʉ, maa kaa, mʉtɨɨja jiri sa sɨ jamányire sawúti yaachwe tʉkʉ.” 6 Yéesu avawyɨɨra lusímo ʉlʉ, maa kaa, sɨ vataanga tʉkʉ ˆcheene alʉʉsáa.

7 Aho, Yéesu akavasea kei, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, nɨɨnɨ noo mutiryaango wa muundi. 8 Voosi vara ˆvalongoola kʉva varíisi va muundi mpɨɨndɨ nɨɨnɨ ˆnɨjáa nkaarɨ kʉʉja, avo nɨ viívi na vahóki, muundi sɨ ja vateera tʉkʉ. 9 Nɨɨnɨ noo mutiryaango. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kɨɨngɨra na waámii ko tweera kʉrɨ nɨɨnɨ, lamuririwa arɨ, kɨɨngɨra arɨ na fuma arɨ, na turya arɨ uríisi ˆwabooha. 10 Mwiívi ʉʉ́jaa sa iive, ʉʉlae au asaambʉle. Maa kaa, nɨɨnɨ nʉʉja sa muundi jive nkaasʉ na jive na ɨyo nkaasʉ ˆyakiimana.

11 Nɨɨnɨ ndɨrɨ muríisi mʉʉja. Muríisi mʉʉja atóolaa nkaasʉ yaachwe sa muundi jaachwe. 12 Mʉtʉmami ʉra sɨ ˆarɨ muríisi wa muundi, na kei muundi sɨ ˆjiri jaachwe, ʉwo arɨ koona mbʉʉjɨ yookʉʉja, tɨɨja arɨ na jireka arɨ muundi. Mbʉʉjɨ yakɨ́ɨmɨrɨraa ikukikuki ra muundi na jɨɨngɨ jiípasaa. 13 Mʉtʉmami atɨ́ɨjaa, sa sɨ iitwéetyaa sa muundi tʉkʉ. 14 Nɨɨnɨ ndɨrɨ muríisi mʉʉja. Na namányire muundi jaanɨ na muundi jaanɨ jaamányire nɨɨnɨ, 15 ja ˆvyeene Taáta aamányire nɨɨnɨ, na nɨɨnɨ namʉmányire Taáta. Kei, nɨɨnɨ nootoola nkaasʉ yaanɨ sa muundi jaanɨ. 16 Natɨɨte muundi jɨɨngɨ sɨ ˆjiri ja ɨhɨ waama. Nɨ mpaka nijireete, nojo jiteere sawúti yaanɨ. Jeyyo, jive ufya ʉmwɨ na muríisi ʉmwɨ.

17 Taáta waanɨ aanyenda nɨɨnɨ sa nootoola nkaasʉ yaanɨ sa nɨɨpate kei. 18 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉʉmpoka nkaasʉ yaanɨ tʉkʉ, maa kaa, nɨɨnɨ noo nookɨɨtoola nkaasʉ yaanɨ ko keenda. Nɨɨnɨ natɨɨte wiimiriri wo toola nkaasʉ yaanɨ, na kei natɨɨte wiimiriri wo va nkaasʉ kei. Nɨ Taáta waanɨ mweeneevyo noo ˆaandairirya mbweeyye jeyyo.”

19 Sa ayo masáare, Vayahúudi vakiigava. 20 ˆVarɨ foo vaavo vakasea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ atɨɨte murimʉ mʉvɨ na nɨ mʉsari. Sa che toomʉteerera?” 21 Vɨɨngɨ vakasea, “Aya sɨ masáare ya mʉʉntʉ ˆarɨ na murimʉ mʉvɨ tʉkʉ. Eri, murimʉ mʉvɨ daha ʉrɨ tʉʉnʉkʉla miiso ya vahoku wʉʉ?”

Yéesu Yoosiitwa nɨ Vayahúudi

22 Haaha, ʉko Yerusaléemu kʉjáa kwatɨɨte ngovi yo talarya Kaaya Njija ya Ijʉva, na nɨ mpɨɨndɨ ja mpeho jijáa. 23 Yéesu nɨ Kaayii Njija ajáa, na akava yooyeenda waámii ˆʉséwaa Waama wa Solomóoni. 24 Vayahúudi vajáa aho, vakamʉrɨɨngɨrɨra, maa vakamuurya Yéesu voosea, “Fʉʉrʉ naadi ʉrɨ tuuba kutulumya mɨtɨma? Tʉwyɨɨre ilaarii, koonɨ weewe noo Masía.” 25 Yéesu akavasea, “Nahʉmʉla vawyɨɨra, na nyuunyu sɨ mooruma tʉkʉ. Masáare ˆmeene noobweeyya kwa irina ra Taáta yookoonekya nɨɨnɨ ndɨrɨ ani. 26 Maa kaa, sɨ mooruma tʉkʉ, sa sɨ mʉrɨ va ikukikuki ra muundi jaanɨ tʉkʉ. 27 Muundi jaanɨ jatéeraa sawúti yaanɨ. Nɨɨnɨ najimányire na jaantúubaa. 28 Nɨɨnɨ najihéeraa nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, na sɨ jiri rɨmɨra vii kaa tʉkʉ. Kei kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉʉmpoka fuma mɨkonwii yaanɨ tʉkʉ. 29 Taáta waanɨ yeeye aampeera iji muundi, nɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya voosi, na kusiina ˆarɨ daha kʉmʉhoka fuma mɨkonwii yaachwe tʉkʉ. 30 Nɨɨnɨ na Taáta, nɨ ʉmwɨ!”

31 Aho, maa Vayahúudi vakatoorera mawye kei voosaaka vamʉvae fʉʉrʉ akwye. 32 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Navoónekiirye mɨrɨmo miija ˆɨrɨ foo fuma kwa Taáta. Nɨ sa kɨrɨkwɨ moosaaka kʉʉnvaa na mawye mʉʉnjʉlae?” 33 Vayahúudi vakamʉsea, “Sɨ tookʉvaa na mawye sa mɨrɨmo miija ˆwootʉmama tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa uhiintiki waako kwa Mʉlʉʉngʉ. Weewe ʉrɨ mʉʉntʉ vii, wookiibweeyya ʉrɨ Mʉlʉʉngʉ.”

34 Yéesu akavasea, “Eri, sɨ vyaandɨkwa Miirwii yaanyu, ‘Nɨɨnɨ nasea, nyuunyu nɨ mɨlʉʉngʉ’ tʉkʉ wʉʉ?✡ 35 Koonɨ avaanɨrɨra mɨlʉʉngʉ vara ˆvahokera isáare raachwe, na isáare ra Mʉlʉʉngʉ nɨ ra kɨkomi sikʉ joosi, 36 eri, sa che moosea noomʉhɨɨntɨkɨra Mʉlʉʉngʉ kati noosea, ‘Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ?’ Taáta noo ˆaantalarya na ˆaantʉma kʉrɨ weerʉ. 37 Koonɨ sɨ nootʉmama mɨrɨmo ya Taáta waanɨ, reki kuunduma. 38 Maa kaa, koonɨ nootʉmama mɨrɨmo ya Taáta, baa koonɨ sɨ mookuunduma nɨɨnɨ, rumi ɨyo mɨrɨmo. Kwa njɨra ɨyo, taanga mʉrɨ na tuuba mʉrɨ taanga, Taáta na nɨɨnɨ, kei nɨɨnɨ na Taáta, nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ.” 39 Vayahúudi ˆvakateere ayo, maa vakayera kʉmʉkwaata kei, maa kaa, akavahonyoka mɨkonwii yaavo.

40 Yéesu akadoma na fɨrɨro ya lʉʉjɨ lwa Yorodáani, fʉʉrʉ hara haantʉ Yooháani Mʉbatisáaji ˆabatisiryáa vaantʉ hara mbere, maa akiikala ʉko. 41 Vaantʉ ˆvarɨ foo vakʉʉja na kwa Yéesu, maa vandoosea, “Yooháani sɨ abweeyya isháara tʉkʉ, maa kaa, kɨra isáare ˆalʉʉsa kwa ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ ra kɨmáárɨ.” 42 Aho, vaantʉ ˆvarɨ foo vajáa aho, vakamuruma Yéesu.

11

Inkwya ya Lasáaro

1 Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaséwaa Lasáaro, mʉʉntʉ wa iturii ra Besanía. Ʉhʉ Lasáaro ajáa alwaala. Marʉʉmbʉ yaachwe Maríia na Maárita novo viikaláa iturii ra Besanía. 2 Ʉhʉ Maríia noo ˆajáa amʉhaka Yéesu makuta ˆyanyʉkɨra, na akamʉhonola majeo na njwɨɨrɨ jaachwe.✡ 3 Jeyyo, Maríia na Maárita marʉʉmbʉ ya Lasáaro, vakatʉma mʉlomo na kʉrɨ Yéesu voomʉsea, “Mʉkʉ́lʉ, kɨjeengi chaako ˆwamweenda nɨ mʉlwɨ́ɨrɨ.” 4 Maa kaa, Yéesu ˆakateere ayo, akasea, “Ʉlwɨ́ɨrɨ ʉhʉ sɨ ʉrɨ reeta inkwya tʉkʉ, nɨ so mʉretera Mʉlʉʉngʉ nkongojima, na kwa njɨra ɨyo, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ abweeyyiriwe nkongojima.” 5 Yéesu ajáa aveenda maatʉkʉ vii vala Maárita, Maríia na irʉʉmbʉ raavo Lasáaro. 6 Jeyyo, ˆakateere Lasáaro nɨ mʉlwɨ́ɨrɨ, akiikala aho haantʉ ˆajáa kwa sikʉ ivɨrɨ. 7 Sikʉ ivɨrɨ ˆjikalooke, maa akavasea vapooji vaachwe, “Hendi tʉhɨndʉke na Yudéea.” 8 Vapooji vaachwe vakamʉsea, “Mukiindya, amwɨ nɨ ɨra sikʉ vii Vayahúudi vasaakáa kʉkʉvaa na mawye ukwye. Na haaha woosaaka hɨndʉka nooko kei?”

9 Yéesu akavasea, “Eri, sikʉ sɨ ɨtɨɨte masaa ikimi na yavɨrɨ ya muusi tʉkʉ wʉʉ? Mʉʉntʉ koonɨ yooyeenda namuusi sɨ arɨ kiikunguvarya kʉʉlʉ kwaachwe tʉkʉ, sa koona iise kɨweerʉ cha ɨhɨ weerʉ. 10 Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ yooyeenda nuuchikʉ, kunguvala arɨ, sa asiina kɨweerʉ isii yaachwe tʉkʉ.”✡

11 ˆAkahʉmʉle lʉʉsa aya, Yéesu akavasea, “Kɨjeengi chiiswi Lasáaro alɨ́ɨre, maa kaa, nɨ tamanya niise nkamwiinukye.” 12 Vapooji vaachwe vakamʉsea, “Mʉkʉ́lʉ, koonɨ alɨ́ɨre tʉlo, hola arɨ.” 13 Kɨɨntʉ Yéesu ˆalʉʉsáa aha nɨ inkwya ya Lasáaro, maa kaa, vapooji sɨ vataangáa tʉkʉ, viiseáa kɨra ˆyoolʉʉsa kʉrɨ Lasáaro nɨ alɨ́ɨre tʉlo vii. 14 Sa jeyyo, Yéesu akavawyɨɨra pusu, “Lasáaro akwíire. 15 Baa neembe nɨ jeyyo, navyeéndire sa nyuunyu, sa viintʉ naarɨ nsiina kʉra mpɨɨndɨ Lasáaro ˆaakukwya, sa mʉdahe kuunduma. Haaha hendi na kwaachwe.” 16 Aho, mʉpooji waachwe ʉmwɨ ˆasewáa Tomáasi, irina rɨɨngɨ vamwaanɨrɨráa Maása, akavasea viivaachwe, “Hendi baa suusu, tʉkakwye hamwɨ ne.”

Yéesu nɨ Ʉfʉfʉ́ʉko na Nkaasʉ

17 Yéesu ˆakafike ʉko Besanía, akashaana Lasáaro avéerɨɨre mbiríírii kwa sikʉ ine. 18 Ituri ra Besanía nɨ heehi rɨjáa na múuji wa Yerusaléemu, ja ʉlɨ́ɨ́hɨ wa kilomíita itatʉ. 19 Vayahúudi ˆvarɨ foo vajáa vuújire noo vafɨɨta vala Maárita na Maríia, sa viintʉ vajáa vawúlarɨɨrwe nɨ irʉʉmbʉ raavo Lasáaro.

20 Maárita ˆakateere Yéesu amwaarɨ yookʉʉja, akatamanya noo musingirirya. Maa kaa, Maríia akachaala kaayii. 21 Maárita akamʉsea Yéesu, “Mweenevyoosi, ngaarɨ waarɨ ʉmwaarɨ aha, ngaarɨ irʉʉmbʉ raanɨ sɨ akwíire tʉkʉ. 22 Maa kaa, taanga niise baa haaha kɨɨntʉ chochoosi ˆʉrɨ mʉloomba Mʉlʉʉngʉ, kʉheera arɨ.” 23 Yéesu akamʉsea, “Irʉʉmbʉ raako fʉfʉka arɨ.” 24 Maárita akamʉsea, “Namányire sikʉ ya ʉhero wa weerʉ fʉfʉka arɨ.” 25 Yéesu akamʉsea, “Nɨɨnɨ noo ʉwo ʉfʉfʉ́ʉko na nkaasʉ. Yoyoosi ˆaandúmaa nɨɨnɨ baa neembe arɨ kukwya, kʉva arɨ nkaasʉ. 26 Na yoyoosi ˆarɨ mooyo na ˆaandúmaa nɨɨnɨ sɨ arɨ kukwya vii kaa tʉkʉ. Eri, yaruma wiise aya wʉʉ?” 27 Maárita akamʉsea, “Mweenevyoosi naruma weewe noo Masía Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, ʉra ˆyookʉʉja na kʉrɨ weerʉ.”

Yéesu Yoomʉrɨrɨra Lasáaro

28 Maárita ˆakahʉmʉle lʉʉsa ayo, akatamanya noo mwaanɨrɨra mwaanaavo Maríia na ivarwii, akamʉsea, “Mukiindya amwaarɨ aha yookwaanɨrɨra.” 29 Maríia ˆakateere jeyyo, akiinʉka chaangʉ, maa akatamanya na kwa Yéesu. 30 Yéesu ajáa akaarɨ kɨɨngɨra na iturii, ajáa akaarɨ hara haantʉ Maárita ˆajáa amʉshɨ́hɨɨne. 31 Vara Vayahúudi ˆvajáa na Maríia kaayii vuújire noo mʉfɨɨta, ˆvakoone iínukire chaangʉ, maa akafuma na weerwii, vakamutuuba sa viiseáa nɨ tamanya iise na mbiríírii noo rɨra.

32 Maríia ˆakafike hara haantʉ ˆajáa Yéesu na ˆakamoone Yéesu, akachwaama majewii yaachwe kʉnʉ yoosea, “Mweenevyoosi, ngaarɨ waarɨ aha, ngaarɨ irʉʉmbʉ raanɨ sɨ akwíire tʉkʉ.” 33 Yéesu ˆakamoone Maríia yoorɨra, na ˆakoone na vara Vayahúudi ˆvajáa vamutúubire novo voorɨra, akiiteera ʉsʉʉngʉ mutimii, maa akavisʉʉla. 34 Aho, akavuurya, “Hai mʉmʉtaahɨɨré?” Vakamʉsea, “Mweenevyoosi, yeenda tʉkoonekye.” 35 Aho, Yéesu akaanda rɨra. 36 Vayahúudi vakasea, “Laangi ta viintʉ ˆajáa amweenda Lasáaro!” 37 Maa kaa, vɨɨngɨ vakasea, “Eri, ʉhʉ sɨ noo ʉra ˆamʉhorya mʉhoku, sa che sɨ adaha kɨtɨra Lasáaro adɨɨre kukwya?”

Yéesu Yoomʉfʉfʉla Lasáaro

38 Yéesu kʉnʉ aviswɨ́ɨre mutimii, akafika mbiríírii. Ɨyo mbɨrɨ́ɨ́ra nɨ ya mpaanga ɨjáa, na ɨjáa yakʉnɨkɨrɨrwa na iwye ikʉʉlʉ mʉryaangwii. 39 Yéesu akavasea, “Seyyi iwye mʉryaangwii.” Maárita, irʉʉmbʉ ra ʉhʉ ˆajáa awʉ́lɨɨre, akasea, “Aaɨ aándire nyuka, sa avéerɨɨre mbiríírii kwa sikʉ ine.” 40 Yéesu akamʉsea Maárita, “Sɨ nakʉséire koonɨ wooruma koona ʉrɨ nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ wʉʉ?”

41 Aho, vakarɨseyya rɨra iwye. Yéesu akalaanga kurumwii, maa akasea, “Taáta, kuusa sa waantéɨɨre. 42 Namányire weewe waantéeraa mpɨɨndɨ joosi, maa kaa, nɨ lʉʉsa niise aya, sa ɨhɨ mpuka ya vaantʉ ˆɨrɨ aha irume weewe noo ˆwaantʉma.”

43 ˆAkalʉʉse jeyyo, akaanɨrɨra na sawúti nkʉʉlʉ yoosea, “Lasáaro, fuma na weerwii!” 44 Lasáaro akafuma kʉnʉ mɨkono yaachwe na mawʉlʉ yaachwe yafárɨmbɨrɨɨrwe ntaamɨ ja sáanda ya kɨtáani. Kei da kisho chaachwe kɨjáa chafárɨmbɨrɨɨrwe na ntaamɨ njerʉ. Yéesu akavasea, “Muchunguli, na mʉreki iitamanyirye.”

Nchuungo yo Mʉʉlaa Yéesu

(Matáayo 26:1-5; Maáriki 14:1-2; Lʉ́ka 22:1-2)

45 Jeyyo, Vayahúudi ˆvarɨ foo vara ˆvajáa vuújire noo mʉfɨɨta Maríia, na ˆvajáa voona yara Yéesu ˆajáa abwéeyyiirye, maa vakamuruma. 46 Maa kaa, vamwɨ vaavo vakatamanya na kwa Mafarisáayo noo vawyɨɨra yara Yéesu ˆajáa atʉ́mamire. 47 Sa jeyyo, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Mafarisáayo vakaanɨrɨra Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi, maa vakasea, “Joolɨ tʉrɨ bweeyya? Ʉhʉ mʉʉntʉ yoobweeyya isháara na myuujíisa ˆɨrɨ foo. 48 Koonɨ tamʉrékɨɨre atuube bweeyya jei, vaantʉ voosi muruma varɨ, na Varúumi kʉʉja varɨ, na saambʉla varɨ ɨsɨ yiitʉ na Kaaya yiitʉ Njija.”

49 Ʉmwɨ waavo ˆasewáa Kayáafa ˆajáa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ mwaaka ʉwo, akavasea, “Nyuunyu sɨ mʉmányire kɨɨntʉ tʉkʉ! 50 Eri, sɨ mookoona nɨ vyabooha mʉʉntʉ ʉmwɨ kukwya sa vaantʉ, kʉlookya vaantʉ va ɨsɨ yoosi kusira imalo tʉkʉ wʉʉ?” 51 Kayáafa sɨ alʉʉsa masáare aya ko keenda kwaachwe tʉkʉ. Maa kaa, yeeye noo ajáa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ mwaaka ʉwo, sa jeyyo, nɨ laala alaaláa na mʉtwe Yéesu kukwya arɨ sa ɨsɨ ya Vayahúudi. 52 Na sɨ sa ɨsɨ ya Vayahúudi veene vii tʉkʉ, maa kaa, sa avajiinge vaana voosi va Mʉlʉʉngʉ ˆviipasa, vave hamwɨ. 53 Kwaandɨra sikʉ ɨyo, vakarya nchuungo yo mʉʉlaa Yéesu. 54 Sa jeyyo, Yéesu akareka yeenda ko kiiyonekya kwa Vayahúudi. Akiinʉka aho, akatamanya na ituri ˆraséwaa Efʉraímʉ, ˆrɨrɨ heehi na ɨsɨ ya ibaláángʉ. Akiikala ʉko hamwɨ na vapooji vaachwe.

55 Ngovi ya Vayahúudi ɨséwaa Paásika, ɨjáa yaséngerɨɨre, vaantʉ ˆvarɨ foo vakaambʉka na Yerusaléemu fuma maturii, vakatamanya noo kiijirʉla ngovi ɨyo sɨ ɨnafika.✡ 56 Vaantʉ vakava voomʉsaakɨra Yéesu. Novo ˆvakiijiinge hamwɨ Kaayii Njija, vakaanda kiiyurya, “Joolɨ mookiisea? Ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ arɨ kʉʉja vii kaa tʉkʉ na ngovii wʉʉ?” 57 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Mafarisáayo, vajáa valairirya voosea, koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi atáangire kʉʉntʉ Yéesu ˆarɨ, avatwaarɨre mʉlomo sa vakamʉkwaate.

12

Maríia Yoomʉhaka Yéesu Makuta ˆYanyʉkɨra

(Maáriki 14:3-9; Matáayo 26:6-13; Lʉ́ka 7:36-50)

1 Sikʉ mʉsasatʉ de ifike ngovi ya Paásika, Yéesu akatamanya na Besanía, múujii haantʉ ˆiikaláa Lasáaro, ʉra ˆajáa amʉfʉfʉla. 2 Ʉko, vaantʉ vakamwiimirya neeja kiiwʉlo ja nyemi kwa Yéesu. Maárita akava yoovatʉmamɨra vayeni. Lasáaro ne nɨ ʉmwɨ wa vara ˆvajáa viíkyɨɨre méesii hamwɨ na Yéesu. 3 Maríia akatoola chʉ́pa ya núusu líita ya makuta ˆyanyʉ́kɨraa* ya iyoombe ikʉlʉkʉʉlʉ. Aho, akamʉhaka Yéesu makuta majewii, maa de ɨndoomʉhonola na njwɨɨrɨ jaachwe. Nyuumba yoosi ɨkanyukɨra makuta.

4 Maa kaa, Yʉ́ʉda Isikarióoti, ʉmwɨ wa vapooji ikimi na vavɨrɨ, ʉra ˆarɨ mʉvarindʉka Yéesu, akasea, 5 “Sa che aya makuta ˆyanyʉkɨra sɨ yaváirwe iyoombe ra mpía ja dináari magana yatatʉ (300), na mpía ijo vaheewe vakɨva?” 6 Yʉ́ʉda alʉʉsa jei, sɨ sa avooneráa mbavariri vakɨva tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa viintʉ ajáa mwiívi. Yeeye noo iikaláa na mufuko wa mpía, na kweene ɨɨváa mpía fuma aho mufukwii. 7 Aho, Yéesu akasea, “Mʉreki. Awʉla makuta aya ˆyanyʉkɨra, akayavɨɨka, sa sikʉ yaanɨ yo taahwa. 8 Vakɨva novo mʉrɨ sikʉ joosi, maa kaa, sɨ mʉrɨ kʉva na nɨɨnɨ sikʉ joosi tʉkʉ.”

Nchuungo yo Mʉʉlaa Lasáaro

9 Mpuka nkʉʉlʉ ya Vayahúudi vakateera Yéesu amwaarɨ ʉko Besanía, maa vakʉʉja sɨ so jo moona Yéesu vii tʉkʉ, maa kaa, baa so moona Lasáaro. Ʉhʉ Lasáaro Yéesu ajáa amʉfʉfʉla. 10 Jeyyo, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vakarya nchuungo yo mʉʉlaa Lasáaro. 11 Sa Lasáaro, Vayahúudi ˆvarɨ foo vajáa vareka kutuuba vakʉ́ʉ́lʉ vaavo, maa vakamuruma Yéesu.

Yéesu Yooteengiwa Yerusaléemu na Siriri

(Matáayo 21:1-11; Maáriki 11:1-11; Lʉ́ka 19:28-40)

12 Lomʉtóondo yaachwe, mpuka nkʉʉlʉ ya vaantʉ ˆngʼeene ɨjáa yuújire na ngovii, ɨkateera Yéesu amwaarɨ njirii yookʉʉja na Yerusaléemu. 13 Aho, vakawuna matáampi ya mɨtéende, maa vakatamanya noo musingirirya, kʉnʉ vootʉla isóso voosea,

“Adʉʉmbwe Mweenevyoosi!

Atalariwa yeeye ˆyookʉʉja kwa irina ra Ijʉva.✡

Atalariwa Mʉtemi wa Isiraéeli.”

14 Aho, Yéesu akashaana mwaana wa ndákwi, akiiverekya ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

15 “Nyuunyu vaantʉ va múuji wa Sayúuni, koofi tʉkʉ,

laangi, Mʉtemi waanyu yookʉʉja,

iivérekiirye mwaana wa ndákwi.”✡

16 Mpɨɨndɨ ijo, vapooji va Yéesu sɨ vataanga aya masáare tʉkʉ. Maa kaa, Yéesu ˆakahɨndʉke na kurumwii, aho de vakakʉmbʉkɨra aya masáare yajáa yaandɨkwa sa yeeye, na yajáa yatʉmamwa kwaachwe.

17 Mpuka ya vaantʉ ɨra ˆɨjáa ne mpɨɨndɨ ˆamwaanɨrɨráa Lasáaro fuma mbiríírii, akamʉfʉfʉla, vakatuuba koonekya ko kwaarya aya masáare. 18 Sa jeyyo, mpuka ya vaantʉ ɨkadoma noo musingirirya, sa voosi vajáa vatéɨɨre ʉwo muujíisa Yéesu ˆajáa abwéeyyiirye. 19 Maa kaa, Mafarisáayo vakiisea voovo kwa voovo, “Koona mwiise wʉʉ? Sɨ tʉrɨ tʉmama kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, weerʉ yoosi yoomutuuba yeeye vii.”

Vagiríki Vamwɨ Voosaaka Moona Yéesu

20 Haaha, vamwɨ va vaantʉ ˆvajáa vatamanya noo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ ja ngovi ya Paásika, nɨ Vagiríki vajáa. 21 Ava vaantʉ vakatamanya na kwa Filíipi. Ʉhʉ Filíipi meevo nɨ iturii ra Besaída ˆrɨrɨ ɨsɨ ya Galiláaya kʉjáa. Vakamʉloomba voosea, “Mʉkʉ́lʉ, tooloomba tʉlʉʉsɨke na Yéesu.” 22 Filíipi akɨɨta muwyɨɨra Anderéa, maa voosi vavɨrɨ vakatamanya noo muwyɨɨra Yéesu. 23 Yéesu akavasea, “Mpɨɨndɨ ja Mwaana wa Mʉʉntʉ kʉbweeyyiriwa nkongojima jafíkire. 24 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, koonɨ mpeke ya ngáano sɨ iwíire ɨsɨ ɨkakwya, chaala ɨrɨ viintʉ ɨrɨ mpeke ɨmwɨ vii. Maa kaa, koonɨ yakwíire, yavyáalaa mpeke ˆjiri foo. 25 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆeenda nkaasʉ yaachwe, kɨɨtaaha arɨ, maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆɨɨsʉʉla nkaasʉ yaachwe aha weerwii, kɨɨlamurirya arɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 26 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaantʉ́mamɨraa nɨɨnɨ, nɨ mpaka aantuube. Na haantʉ ˆndɨrɨ veera baa yeeye veera arɨ. Taáta waanɨ mʉnyemya arɨ yoyoosi ˆaantʉ́mamɨraa.

Yéesu Yoolʉʉsɨkɨra Inkwya Yaachwe

27 Haaha mʉtɨma waanɨ woólolokɨɨre maatʉkʉ vii. Che kaa ndɨrɨ lʉʉsa? Ndʉʉse, ‘Taáta, ndamurirya fuma mpiindii ɨhɨ ya uturikiri wʉʉ?’ Tʉkʉ, sɨ ndɨrɨ loomba jeyyo tʉkʉ, sa nʉʉja jɨ ntʉrɨkɨre mpɨɨndɨ iji. 28 Taáta, bweeyyirya irina raako nkongojima.” Aho, sawúti fuma kurumwii ɨkasea, “Narɨbwéeyyiriirye nkongojima na kei, rɨbweeyyirya ndɨrɨ nkongojima.” 29 Mpuka ya vaantʉ ˆɨjáa hara ˆɨkateere ɨyo sawúti, maa ɨkasea, “Kwakíririmire.” Vamwɨ vakasea, “Murimʉ mʉʉja walúusikire ne.” 30 Yéesu akavasea, “Sawúti ɨhɨ ˆmwatéɨɨre sɨ sa nɨɨnɨ tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa nyuunyu. 31 Haaha, mpɨɨndɨ ja ɨhɨ weerʉ kʉlamʉrɨrwa, jafíkire. Irimʉ noo kʉsea mʉkʉ́ʉ́lʉ wa ɨhɨ weerʉ kibiriwa riise nɨ Mʉlʉʉngʉ. 32 Maa kaa, nɨɨnɨ ˆndɨrɨ kiinʉlwa na mweeri, varuta ndɨrɨ vaantʉ voosi vʉʉje na kwaanɨ.” 33 Yéesu alʉʉsa jei, koonekya nɨ inkwya ɨrɨ joolɨ ˆarɨ kukwya.

34 Ɨra mpuka ya vaantʉ ɨkamʉsea, “Suusu tateera fuma Miirwii yiitʉ yasea, Masía kʉva arɨ amwaarɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.✡ Haaha sa che woosea vaantʉ mwiinurirya varɨ Mwaana wa Mʉʉntʉ? Eri, Mwaana wa Mʉʉntʉ nɨ ani?” 35 Yéesu akavasea, “Kɨweerʉ kɨkaarɨ na nyuunyu kwa mpɨɨndɨ vii. Sa jeyyo, yeendi viintʉ ˆmʉkaarɨ na ɨkyo kɨweerʉ, sa mʉdɨɨre remeerwa nɨ kilwiirya. Koonɨ mʉʉntʉ yooyeenda kilwiiryii, sɨ amányire na kʉʉntʉ ˆyootamanya tʉkʉ. 36 Mpɨɨndɨ mʉrɨ na ɨkɨ kɨweerʉ, kirumi kɨweerʉ, sa mʉve vaantʉ va kɨweerʉ.” ˆAkahʉmʉle lʉʉsa ayo, Yéesu akavareka vaantʉ, maa akɨɨta kiivisa.

Vayahúudi ˆVarɨ Foo Voodɨɨra Ruma

37 Baa neembe Yéesu abweeyya isháara na myuujíisa ˆɨrɨ foo mbere yaavo, sɨ vamuruma tʉkʉ. 38 Vyaava jeyyo, sa yakiimane masáare ya mʉláali na mʉtwe Isáaya viintʉ ˆyasea,

“Ee Ijʉva, nɨ ani aruma masáare yiiswi?

Kei, ani oonekiwa ngururu jaachwe nɨ Ijʉva?”✡

39 Jeyyo, sɨ vamuruma tʉkʉ ja ˆvyeene Isáaya alʉʉsa haantʉ hɨɨngɨ,

40 “Mʉlʉʉngʉ avahokurya miiso yaavo,

na mɨtɨma yaavo abweeyya ɨfafe,

sa vasiindwe koona kwa miiso yaavo,

na vasiindwe taanga na mɨtɨma yaavo,

karɨ luu vavalandʉke, nɨvahonʼye tʉkʉ.”✡

41 Isáaya alʉʉsa aya, sa ajáa oona nkongojima ya Yéesu, na akalʉʉsa masáare yaachwe.

42 Baa neembe nɨ jeyyo, ˆvarɨ foo katɨ na katɨ ya vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vakamuruma. Maa kaa, sa Mafarisáayo, sɨ valʉʉsa italii tʉkʉ, sa voofáa kibiriwa varɨ masinagóogii. 43 Avo vakʉ́ʉ́lʉ vajáa veenda nkongojima ja vaantʉ, kʉlookya nkongojima ˆjifúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ.

Masáare ya Yéesu Lʉʉsa Yarɨ Irya kwa Vaantʉ

44 Aho, Yéesu akavasea jei na sawúti nkʉʉlʉ, “Mʉʉntʉ ˆaandúmaa nɨɨnɨ, sɨ aandúmaa nɨɨnɨ vii tʉkʉ, maa kaa, amurúmaa ʉra ˆaantʉma. 45 Yoyoosi ˆaanyona nɨɨnɨ, amoona ʉra ˆaantʉma. 46 Nɨɨnɨ nʉʉja nɨve kɨweerʉ cha ɨhɨ weerʉ, sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kuunduma adɨɨre chaala kilwiiryii.

47 Mʉʉntʉ ˆayatéeraa masáare yaanɨ baa yakwaatya tʉkʉ, nɨɨnɨ sɨ nkaluusire irya raachwe tʉkʉ. Sa sɨ nʉʉja jo lamʉrɨra weerʉ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, nʉʉja jo lamurirya weerʉ. 48 Ʉra ˆaansíitaa na sɨ ˆahókeraa masáare yaanɨ, ʉwo atɨɨte mʉlamuli. Masáare ayo ˆnoolʉʉsa noo ˆyakaluusire irya sikʉ ya ʉhero wa weerʉ. 49 Nɨɨnɨ sɨ noolʉʉsɨka kwa lʉvɨro lwaanɨ tʉkʉ, maa kaa, kwa lʉvɨro lwa Taáta ˆaantʉma, yeeye aandairirya ndʉʉse, na ˆvyeene nasaakwa ndʉʉse. 50 Nɨɨnɨ namányire ʉlairiri waachwe nɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Haaha ɨkɨ ˆnoolʉʉsa nɨ kɨra vii Taáta ˆaandairirya ndʉʉse.”

13

Yéesu Yookooyya Vapooji Vaachwe Mawʉlʉ

1 Sikʉ ya ngovi ya Paásika ɨjáa yaséngerɨɨre. Yéesu akataanga mpɨɨndɨ jaachwe jo kiinʉka fuma kʉrɨ weerʉ no tamanya na kwa Taáta waavo, jijáa jafíkire. Yéesu ajáa aveenda vaantʉ vaachwe ˆvajáa aha weerwii maatʉkʉ vii, akavalaɨra kʉveenda fʉʉrʉ ʉhero.

2 Mpɨɨndɨ ja iwʉlo, Yéesu na vapooji vaachwe vakiikala kurya kiiwʉlo. Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨjáa rahʉ́mwɨɨre kʉmwɨɨngɨra mutimii Yʉ́ʉda mwaana wa Simóoni Isikarióoti amʉvalandʉke Yéesu. 3 Yéesu ajáa amányire Taáta ajáa amʉheera viintʉ vyoosi mɨkonwii yaachwe. Kei ajáa amányire yeeye afuma kwa Mʉlʉʉngʉ na hɨndʉka arɨ na kwa Mʉlʉʉngʉ. 4 Aho, Yéesu akareka kurya, akiinʉka, akafumya nkáancho yaachwe, akatoola táwʉlo, maa akiichuunga mukiiswii. 5 Akakʉʉrɨra maaji ibésenii, maa akaanda vooyya majeo vapooji vaachwe, maa de ɨndoovahonola na ɨra táwʉlo ˆajáa iimʉ́tɨɨre mukiiswii.

6 ˆAkafike kwa Simóoni Peéteri, maa Peéteri akamuurya, “Mʉkʉ́lʉ, atɨ weewe wʉʉnjoyye majeo nɨɨnɨ?” 7 Yéesu akamʉsea, “Weewe sɨ wootaanga kɨra ˆnootʉmama haaha tʉkʉ. Maa kaa, mpɨɨndɨ ˆjookʉʉja taanga ʉrɨ.” 8 Peéteri akamʉsea Yéesu, “Baa sikʉ ɨmwɨ, sɨ ʉrɨ kʉʉnjoyya majeo yaanɨ vii kaa tʉkʉ.” Aho, Yéesu akamʉsea, “Koonɨ sɨ nakoóyyiirye majeo, usiina lʉtaamɨ na nɨɨnɨ tʉkʉ.” 9 Aho, Simóoni Peéteri akamʉsea, “Mʉkʉ́lʉ, kʉʉnjoyya majeo vii tʉkʉ, njoyya mɨkono baa na mʉtwe waanɨ.” 10 Yéesu akamʉsea, “Mʉʉntʉ ˆahʉ́mwɨɨre koowa, sɨ asaakwa oowe kei tʉkʉ, maa kaa, kooyya majeo vii. Nyuunyu mweérire, maa kaa, sɨ kɨra mʉʉntʉ tʉkʉ.” 11 Yéesu ajáa amʉmányire ˆmweene arɨ mʉvarindʉka, noo ˆchooreka asea, “Mweérire, maa kaa, sɨ voosi tʉkʉ.”

12 Yéesu ˆakahʉmʉle kʉvooyya vapooji vaachwe majeo, akatoola nkáancho yaachwe, akiivɨkɨra, maa akiikala kei kurya. Aho, akavasea vapooji vaachwe, “Eri, mwatáangire kɨra ˆnavabwéeyyiiriirye wʉʉ? 13 Nyuunyu mwaanyánɨrɨraa nɨɨnɨ ‘Mukiindya’ na ‘Mweenevyoosi,’ ɨkyo ˆmʉlʉ́ʉsaa nɨ kɨmáárɨ na noo ˆvyeene ndɨrɨ. 14 Sa jeyyo, koonɨ nɨɨnɨ ˆndɨrɨ Mweenevyoosi na Mukiindya waanyu navoóyyiirye majeo, viivyo baa nyuunyu mʉndookiiyoyya majeo nyuunyu kwa nyuunyu. 15 Navoónekiirye jei sa mʉndookiibweeyyirya ja ˆvyeene nɨɨnɨ navabwéeyyiriirye. 16 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mʉtʉmami sɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya mweenenyuumba waachwe tʉkʉ. Kei, ʉra ˆatʉmwa sɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya ʉra ˆamʉtʉma tʉkʉ. 17 Koonɨ mʉyatáangire aya, Mʉlʉʉngʉ vatalarya arɨ koonɨ mooyatʉmama.

18 Sɨ noolʉʉsa aya kʉrɨ nyuunyu voosi tʉkʉ. Navamányire vara ˆnavasaawʉla. Maa kaa, nɨ lʉʉsa niise aya sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimane ja ˆvyeene yalʉʉsa, ‘Ʉra ˆaríjaa na nɨɨnɨ, noo ˆaankɨ́ɨkɨɨne.’✡ 19 Nɨ kʉvawyɨɨra niise aya haaha, viintʉ ˆyakaarɨ fʉmɨra, sa ˆyarɨ fʉmɨra, murume, ‘Nɨɨnɨ Mwaarɨ.’✡ 20 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆamʉhókeraa ʉra ˆnamʉtʉma, aampókeraa nɨɨnɨ. Na nɨɨnɨ Taáta aantʉma. Jeyyo, ʉra ˆaampókeraa nɨɨnɨ, amʉhókeraa Taáta.”

Yéesu Yoovawyɨɨra Vapooji Vaachwe Varindʉkwa Arɨ

(Matáayo 26:20-25; Maáriki 14:17-21; Lʉ́ka 22:21-23)

21 Yéesu ˆakahʉmʉle lʉʉsa aya masáare, mʉtɨma waachwe ʉkaava, maa akoonekya ko sea, “Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, ʉmwɨ waanyu kʉʉnvarindʉka arɨ.” 22 Vapooji vaachwe vakiilaanga voovo kwa voovo, sa sɨ vataangáa nɨ ani ˆyoomʉlʉʉsa tʉkʉ. 23 Kʉjáa kwatɨɨte mʉpooji waachwe ʉmwɨ Yéesu ˆajáa amweenda. Yeeye ajáa iisíkiriirye kɨpeembii cha Yéesu. 24 Simóoni Peéteri akamʉkonyera sa amuurye Yéesu nɨ ani ˆyoomʉlʉʉsa. 25 Ʉra mʉpooji kʉnʉ iisíkiriirye kwa Yéesu akuurya yoosea, “Mweenevyoosi, nɨ ani?”

26 Yéesu akamʉsea, “Nɨ ʉra ˆndɨrɨ mʉheera ɨrɨ ibéendʉ ra mʉkáate ˆndɨrɨ tukya aha luumbwii.” Sa jeyyo, ˆakatukye rɨra ibéendʉ ra mʉkáate luumbwii, akamʉheera Yʉ́ʉda mwaana wa Simóoni Isikarióoti. 27 Yʉ́ʉda ˆakahokere rɨra ibéendʉ ra mʉkáate, Irimʉ rɨkamwɨɨngɨra. Aho, Yéesu akamʉsea Yʉ́ʉda, “ˆCheene woosaaka tʉmama, tʉmama chaangʉ.” 28 Maa kaa, kusiina baa ʉmwɨ aho méesii ˆataanga sa che Yéesu alúusire jeyyo tʉkʉ. 29 Sa viintʉ Yʉ́ʉda noo ˆakwaatáa mufuko wa mpía, vɨɨngɨ vakiisea Yéesu amʉséire akawʉle viintʉ ˆvyoosaakwa sa ngovi ya Paásika, au avaheere vakɨva mpía kiduudi. 30 Jeyyo, ˆakahokere rɨra ibéendʉ ra mʉkáate, haaho akafuma na weerwii. Na mpɨɨndɨ ijo nɨ uchikʉ ʉjáa.

Ʉlairiri Mufya

31 Yʉ́ʉda ˆakafume na weerwii, Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Haaha Mwaana wa Mʉʉntʉ ahʉ́mwɨɨre bweeyyiriwa nkongojima, ne Mʉlʉʉngʉ abwéeyyiriiwe nkongojima kʉrɨ yeeye. 32 Koonɨ Mʉlʉʉngʉ abwéeyyiriiwe nkongojima kwa njɨra ya Mwaana, Mʉlʉʉngʉ ne mʉbweeyyirya arɨ nkongojima kʉrɨ yeeye mweeneevyo, na bweeyya arɨ jeyyo haaha vii. 33 Vanavaanɨ vaduudi, nkaarɨ na nyuunyu kwa mpɨɨndɨ nduudi vii. Kʉʉnsaakɨra mʉrɨ, maa kaa, ja ˆvyeene navawyɨɨra vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi, viivyo baa nyuunyu nɨ kʉvawyɨɨra niise haaha, kʉʉntʉ ˆnootamanya, nyuunyu sɨ mʉrɨ daha fika tʉkʉ. 34 Haaha nɨ kʉvaheera niise ʉlairiri mufya, ‘Mwiiyende, ja ˆvyeene nɨɨnɨ naveenda nyuunyu, viivyo naanyu mwiiyende.’ 35 Koonɨ mwiiyéndire nyuunyu kwa nyuunyu, vaantʉ voosi taanga varɨ nyuunyu mʉrɨ vapooji vaanɨ.”

Yéesu Yoolʉʉsa Peéteri Sea Arɨ sɨ Amʉmányire Tʉkʉ

(Matáayo 26:31-35; Maáriki 14:27-31; Lʉ́ka 22:31-34)

36 Aho, Simóoni Peéteri akamuurya Yéesu, “Mweenevyoosi, na hai wootamanya?” Yéesu akamʉsea, “Na kʉʉntʉ ˆnootamanya sɨ ʉrɨ daha kuuntuuba haaha tʉkʉ, maa kaa, kuuntuuba ʉrɨ sikʉ ˆjookʉʉja.” 37 Peéteri akamuurya, “Mweenevyoosi, sa che sɨ ndɨrɨ kutuuba haaha? Nɨɨnɨ nɨɨ́mɨre neeja kʉtoola nkaasʉ yaanɨ sa weewe.” 38 Yéesu akamuurya, “Peéteri, eri, kɨmaarɨ toola ʉrɨ nkaasʉ yaako sa nɨɨnɨ? Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, lomʉtóondo namʉtóondo nkʉkʉlʉme sɨ ɨnavɨɨka, lʉʉsa ʉrɨ katatʉ sɨ waamányire tʉkʉ.”

14

Yéesu noo Njɨra yo Tamanya na kwa Taáta

1 Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Karɨ mʉrékeraa mɨtɨma yaanyu ɨndootʉrɨkɨra tʉkʉ, murumi Mʉlʉʉngʉ na kei ndumi nɨɨnɨ. 2 Kaayii kwa Taáta waanɨ, kwatɨɨte haantʉ ho kiikala ˆharɨ foo. Ngaarɨ sɨ viri jeyyo, ngaarɨ navawyɨɨra. Haaha, nɨ tamanya niise noo viimirya neeja haantʉ ho kiikala. 3 Na ˆndɨrɨ tamanya no kooviimirya neeja haantʉ ho kiikala, kʉʉja ndɨrɨ kei no vasʉmʉla na kwaanɨ, sa haantʉ ˆndɨrɨ veera nɨɨnɨ, baa nyuunyu mʉvere haaho. 4 Nyuunyu mwɨɨmányire njɨra ˆyatamanya na haantʉ ˆnoodoma.”

5 Aho, Tomáasi akamʉsea, “Mweenevyoosi, suusu sɨ tʉmányire na haantʉ ˆwootamanya tʉkʉ, joolɨ tʉrɨ kwɨɨtaanga njɨra?” 6 Yéesu akavasea, “Nɨɨnɨ noo njɨra, kɨmáárɨ na nkaasʉ. Kusiina mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kʉʉja na kwa Taáta tʉkʉ, nɨ mpaka atweere na kwaanɨ vii. 7 Ngaarɨ mwaamányire nɨɨnɨ, ngaarɨ mwamʉmányire baa Taáta. Kwaandɨra haaha mwamʉmányire Taáta waanɨ, baa kei mwamwɨɨ́ne.”

8 Filíipi akamʉsea Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, toonekye Taáta waanyu, naasu twiikinkime.” 9 Yéesu akamʉsea, “Filíipi niikala na nyuunyu mpɨɨndɨ joosi iji, atɨ sɨ waamányire tʉkʉ? Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaanyona nɨɨnɨ, amoona Taáta. Haaha joolɨ wookʉʉnsea, ‘Toonekye Taáta?’ 10 Eri, sɨ wooruma nɨɨnɨ na Taáta, kei Taáta na nɨɨnɨ nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ tʉkʉ wʉʉ? Masáare ˆnoovawyɨɨra sɨ miiririkano yaanɨ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, Taáta, yeeye na nɨɨnɨ tʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ, noo atʉ́mamaa mɨrɨmo ko tweera nɨɨnɨ. 11 Rumi yara ˆnoovawyɨɨra, nɨɨnɨ na Taáta, kei Taáta na nɨɨnɨ nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ. Maa kaa, koonɨ sɨ mooruma aya ˆnoolʉʉsa, ndumi nɨɨnɨ sa mɨrɨmo ˆnootʉmama. 12 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, yoyoosi ˆaandúmaa nɨɨnɨ, tʉmama arɨ mɨrɨmo ˆnatʉ́mamaa. Na kɨkomi tʉmama arɨ mɨkʉ́ʉ́lʉ kʉlookya ɨhɨ, sa nɨɨnɨ nɨ tamanya niise na kwa Taáta. 13 Kɨɨntʉ chochoosi ˆmʉrɨ loomba kwa irina raanɨ, nɨɨnɨ tʉmama ndɨrɨ. Kwa njɨra ɨyo Taáta abweeyyiriwe nkongojima ko tweera Mwaana. 14 Kɨɨntʉ chochoosi ˆmʉrɨ loomba kwa irina raanɨ, nɨɨnɨ tʉmama ndɨrɨ.”

Kʉʉja kwa Mʉtɨma Mʉʉja

15 “Koonɨ mwaanyenda, kwaatya mʉrɨ ndairiri jaanɨ. 16 Nɨɨnɨ mʉloomba ndɨrɨ Taáta, yeeye vaheera arɨ Mwaambiriryi, ne kiikala arɨ na nyuunyu kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 17 Ʉhʉ Mwaambiriryi noo Mʉtɨma wa kɨmáárɨ. Vaantʉ va weerʉ sɨ varɨ daha kʉmʉhokera tʉkʉ, sa sɨ vamoónaa tʉkʉ na sɨ vamʉmányire tʉkʉ. Maa kaa, nyuunyu mwamʉmányire sa nɨ hamwɨ arɨ na nyuunyu na kiikala arɨ mitimii yaanyu. 18 Sɨ ndɨrɨ vareka nyuuveene ja varekwa tʉkʉ, maa kaa, kʉʉja ndɨrɨ kei na kwaanyu. 19 Mpɨɨndɨ kiduudi, weerʉ sɨ ɨrɨ kʉʉnyona kei tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu kʉʉnyona mʉrɨ. Sa viintʉ nɨɨnɨ ndɨrɨ nkaasʉ, baa nyuunyu kʉva mʉrɨ nkaasʉ. 20 Sikʉ ɨyo taanga mʉrɨ nɨɨnɨ na Taáta waanɨ nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ, na nyuunyu na nɨɨnɨ, kei nɨɨnɨ na nyuunyu nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ tʉrɨ. 21 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆamányire na ˆakwáatyaa ndairiri jaanɨ, ʉwo noo ˆaanyenda. Na ʉra ˆaanyenda nɨɨnɨ, Taáta waanɨ mweenda arɨ na nɨɨnɨ mweenda ndɨrɨ na kwiiyonekya ndɨrɨ kwaachwe.”

22 Aho, mʉpooji waachwe ʉmwɨ ˆaséwaa Yʉ́ʉda, sɨ Yʉ́ʉda Isikarióoti tʉkʉ, akamuurya Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, joolɨ vyavɨ́ɨre woosaaka wiiyonekye kwiiswi vii na sɨ kwa weerʉ yoosi tʉkʉ?” 23 Yéesu akamʉsea, “Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaanyenda, kwaatya arɨ isáare raanɨ, Taáta waanɨ mweenda arɨ, na suusu kʉʉja tʉrɨ na kwaachwe noo kiikala hamwɨ ne. 24 Maa kaa, mʉʉntʉ sɨ ˆaanyenda, sɨ arɨ kwaatya masáare yaanɨ tʉkʉ. Aya masáare ˆmooteera sɨ yaanɨ tʉkʉ, nɨ ya Taáta yeeye aantʉma.

25 Navawyɨ́ɨrɨɨre masáare aya yoosi, viintʉ ˆnkaarɨ hamwɨ na nyuunyu. 26 Maa kaa, Taáta waanɨ varetera arɨ Mwaambiriryi, noo kʉsea Mʉtɨma Mʉʉja, ʉwo Taáta mʉtʉma arɨ kʉrɨ nyuunyu kwa irina raanɨ, yeeye vakiindya arɨ masáare yoosi na kʉvakumbusikya arɨ yoosi ˆnavawyɨɨra. 27 Varekera niise mwiikalo mʉʉja, mwiikalo waanɨ mʉʉja kʉvaheera niise. Sɨ noovaheera mwiikalo waanɨ mʉʉja ja ˆvyeene weerʉ ɨtóolaa tʉkʉ. Karɨ mʉndoojʉʉwɨka mitimii yaanyu tʉkʉ na karɨ mʉndookoofa chochoosi tʉkʉ.

28 Mwateera noosea, ‘Kiitamanyirya niise, maa kaa, kʉʉja ndɨrɨ kei.’ Ngaarɨ kɨmaarɨ mwaanyenda, ngaarɨ mwavyeéndire kʉteera nootamanya na kwa Taáta, sa Taáta nɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya nɨɨnɨ. 29 Nɨɨnɨ noovawyɨɨra aya mpɨɨndɨ ˆyakaarɨ fʉmɨra, sa ˆyarɨ fʉmɨra, muundume. 30 Sɨ ndɨrɨ tuuba lʉʉsɨka masáare ˆyarɨ foo kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ, sa ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa weerʉ, noo kʉsea Irimʉ, rɨmwaarɨ rookʉʉja. Rooro risiina lʉvɨro kʉrɨ nɨɨnɨ tʉkʉ. 31 Nɨɨnɨ nootʉmama yara Taáta ˆaandairirya ntʉmame, sa vaantʉ voosi vataange nɨɨnɨ namweenda Taáta waanɨ. Haaha inuki, hendi tʉlooke fuma aha.

15

Yéesu nɨ Mʉsabíibu wa Kɨkomi

1 Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉsabíibu wa kɨkomi, na Taáta waanɨ nɨ murimi. 2 Kɨra itáampi raanɨ rɨra sɨ ˆrɨtʉ́ʉngaa ndɨɨwa, Taáta arɨtémaa akarɨseyya. Na kɨra itáampi ˆratʉ́ʉngaa ndɨɨwa, Taáta arɨpʉ́ʉtɨraa sa rɨtʉʉngetʉʉnge. 3 Nyuunyu mwahʉmʉla pʉʉtɨrwa no jirʉlwa ko tweera ukiindya waanɨ ˆnavawyɨɨra. 4 Mʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ, naanɨ kʉva ndɨrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na nyuunyu. Itáampi sɨ rɨrɨ tʉʉnga ndɨɨwa rooreene tʉkʉ, koonɨ sɨ rakwaatana na mʉsabíibu. Viivyo baa nyuunyu sɨ mʉrɨ daha kʉva na ndɨɨwa tʉkʉ, koonɨ sɨ mʉvɨ́ɨre kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ.

5 Nɨɨnɨ nɨ mʉsabíibu, na nyuunyu nɨ matáampi. Ʉra ˆatúubaa kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ, na nɨɨnɨ kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ ne, ʉwo atúungaa ndɨɨwa mʉnʉmʉʉnʉ. Sa nyuunyu veene vii sɨ mʉrɨ daha tʉmama chochoosi tʉkʉ. 6 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra sɨ ˆarɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ, nɨ ja itáampi rakerwa, rɨkʉʉma. Matáampi ja ayo, yʉʉ́maa, yakajiingwa mavɨɨvɨ, yakafweitɨrwa mootwii, maa yakamalwa. 7 Nyuunyu koonɨ mwavɨ́ɨre kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ, na masáare yaanɨ yiíkyɨɨre isii yaanyu, loombi chochoosi ˆmoosaaka, na heewa mʉrɨ. 8 Vapooji vaanɨ va kɨkomi, vatʉ́ʉngaa ndɨɨwa ˆjiri foo. Sa jeyyo, voónekyaa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa nkongojima ya Taáta.

9 Naveenda nyuunyu ja ˆvyeene Taáta aanyenda nɨɨnɨ. Sa jeyyo, ikali kʉrɨ kweenda kwaanɨ. 10 Koonɨ mwakwáatiirye ndairiri jaanɨ, kiikala mweende kʉrɨ kweenda kwaanɨ, ja ˆvyeene nɨɨnɨ nakwaatya ndairiri ja Taáta, jo kiikala kʉrɨ kweenda kwaachwe. 11 Navawyɨ́ɨrɨɨre aya, sa kʉvyeenda kwaanɨ kʉve isii yaanyu na kʉvyeenda kwaanyu kukiimane. 12 Ʉlairiri waanɨ nɨ ʉhʉ, iyendi nyuunyu kwa nyuunyu, ja ˆvyeene nɨɨnɨ naveenda nyuunyu. 13 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ na kweenda kʉkʉʉlʉ ja ʉkʉ tʉkʉ, mʉʉntʉ kʉtoola nkaasʉ yaachwe sa vijeengi vyaachwe. 14 Nyuunyu nɨ vijeengi vyaanɨ, koonɨ mootʉmama yara ˆnavalairirya. 15 Sɨ ndɨrɨ vaanɨrɨra kei vatʉmami tʉkʉ, sa mʉtʉmami sɨ amányire kɨra mweenenyuumba waachwe ˆyootʉmama tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, nɨɨnɨ noovaanɨrɨra nyuunyu vijeengi, sa navawyɨɨra yoosi ˆnateera fuma kwa Taáta waanɨ. 16 Sɨ nyuunyu mwaansaawʉla nɨɨnɨ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, nɨ nɨɨnɨ navasaawʉla mʉve vapooji vaanɨ. Navasaawʉla mʉve na ndɨɨwa sɨ ˆjisíraa. Sa jeyyo, chochoosi ˆmʉrɨ mʉloomba Taáta kwa irina raanɨ, vaheera arɨ. 17 Haaha, ʉlairiri waanɨ noo ʉhʉ, iyendi.

Weerʉ Yamʉsʉʉla Yéesu na Vapooji Vaachwe

18 Koonɨ weerʉ yavaswɨ́ɨre nyuunyu, taangi ɨjáa yaansʉʉla nɨɨnɨ ta. 19 Ngaarɨ mʉrɨ va ɨhɨ weerʉ, ngaarɨ weerʉ yaveenda ja ˆvyeene yeenda vaantʉ vaachwe. Maa kaa, nyuunyu sɨ mʉrɨ va ɨhɨ weerʉ tʉkʉ, na nɨɨnɨ navasaawʉla fuma kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. Noo ˆchooreka weerʉ yavasʉʉla. 20 Kumbukiri rɨra isáare ˆnavawyɨɨra, ‘Mʉtʉmami sɨ arɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya mweenenyuumba waachwe tʉkʉ.’ Koonɨ vaanturikirya nɨɨnɨ, vaturikirya varɨ baa nyuunyu. Maa kaa, koonɨ vakwáatiirye isáare raanɨ, kwaatya varɨ baa isáare raanyu. 21 Ayo yoosi vabweeyyirya varɨ sa irina raanɨ, sa voovo sɨ vamʉmányire ʉra ˆaantʉma tʉkʉ. 22 Ngaarɨ sɨ nʉʉja no lʉʉsɨka novo, ngaarɨ vasiina irya ra ʉvɨ tʉkʉ. Maa kaa, haaha vasiina cho lʉʉsa cho seyya ʉvɨ waavo tʉkʉ. 23 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆaansʉʉla nɨɨnɨ, amʉsʉʉla baa Taáta waanɨ. 24 Ngaarɨ sɨ nabweeyya myuujíisa ˆɨhwáalaryaa kwaavo kusiina mʉʉntʉ ˆanabweeyya, ngaarɨ vatɨɨte kɨɨntʉ cho kitirirya ʉvɨ waavo. Maa kaa, haaha vɨɨyona myuujíisa yoosi, na baa neembe nɨ jeyyo, vaansʉʉla nɨɨnɨ na Taáta waanɨ. 25 Aya yafʉmɨra, sa yara masáare ˆyaandɨkwa Miirwii yaavo yakiimane, ‘Vaansʉʉla bweete.’✡

26 Nɨɨnɨ mʉtʉma ndɨrɨ Mwaambiriryi na kʉrɨ nyuunyu fuma kwa Taáta, noo kʉsea Mʉtɨma Mʉʉja. Yeeye ˆarɨ kʉʉja, kʉʉnkʉnʉkʉla arɨ kwa vaantʉ koonekya kɨkomi nɨɨnɨ nɨ ani. 27 Nyuunyu naanyu saakwa mʉrɨ moonekye kɨkomi masáare yaanɨ, sa nɨ hamwɨ mʉjáa na nɨɨnɨ keende ncholo.

16

1 Navawyɨ́ɨrɨɨre yoosi aya, sa karɨ jɨ mʉreke kuunduma tʉkʉ. 2 Vakibirya veende fuma masinagóogii. Na fika jiri mpɨɨndɨ ˆvʉʉlaa veende vookiisea nɨ tʉmama viise mʉrɨmo wa Mʉlʉʉngʉ. 3 Tʉmama veende ayo, sa sɨ vamʉmányire Taáta tʉkʉ, na sɨ vaamányire baa nɨɨnɨ tʉkʉ. 4 Maa kaa, navawyɨ́ɨrɨɨre masáare aya, sa ɨra mpɨɨndɨ ˆɨrɨ fika, mʉkʉmbʉkɨre nɨjáa navawyɨɨra. Sɨ navawyɨɨra ayo hara ncholo tʉkʉ, sa viintʉ nɨjáa hamwɨ na nyuunyu.

Mɨrɨmo ya Mʉtɨma Mʉʉja

5 Haaha nɨɨnɨ nɨ tamanya niise na kwa Taáta yeeye aantʉma. Maa kaa, kusiina baa ʉmwɨ ˆyookuunjurya tʉkʉ, ‘Na hai woodoma?’ 6 Sa viintʉ navawyɨ́ɨrɨɨre masáare aya, mɨtɨma yaanyu yaviswɨ́ɨre maatʉkʉ vii. 7 Maa kaa, nɨ kɨmáárɨ noovawyɨɨra, nɨ vyabooha kwaanyu nootamanya na kwa Taáta. Sa koonɨ sɨ natámiinye, ʉwo Mwaambiriryi sɨ arɨ kʉʉja na kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ. Maa kaa, koonɨ natámiinye, mʉtʉma ndɨrɨ na kʉrɨ nyuunyu. 8 Yeeye ˆarɨ kʉʉja, koonekya arɨ kɨkomi weerʉ nɨ mbɨ, laɨra arɨ ʉwoloki na ʉlamuli. 9 Kwa ʉvɨ, kʉvalaɨra eende kɨkomi vaantʉ nɨ vavɨ sa vasiita kuunduma. 10 Kwa ʉwoloki, kʉvoonekya eende kɨkomi nɨɨnɨ nɨ mʉwoloki, sa tamanya niise na kwa Taáta, na sɨ mʉkʉʉnyɨɨne kei tʉkʉ. 11 Kwa ʉlamuli, kʉvoonekya eende kɨkomi Mʉlʉʉngʉ valamʉrɨra arɨ, sa alʉʉsa irya ra Irimʉ, rooro noo Ikʉ́ʉ́lʉ ra ˆvatʉ́mamaa ʉvɨ.

12 Nkaarɨ na masáare ˆyarɨ foo yo vawyɨɨra, maa kaa, haaha sɨ mʉrɨ daha kʉyahokera tʉkʉ. 13 Mʉtɨma ʉwo wa kɨmáárɨ ˆarɨ kʉʉja, valongoola arɨ mʉtaange kɨmáárɨ choosi. Sɨ arɨ lʉʉsa masáare yaachwe tʉkʉ, maa kaa, lʉʉsa arɨ yara yoosi ˆarɨ teera na vawyɨɨra arɨ masáare ˆyarɨ kʉʉja. 14 Yeeye kʉvoonekya eende nkongojima yaanɨ, sa masáare ˆɨɨndoovawyɨɨra nɨ yara ˆyarɨ kwaanɨ. 15 Viintʉ vyoosi ˆarɨ novyo Taáta, nɨ vyaanɨ. Noo ˆchooreka noovasea, masáare ˆɨɨndoovawyɨɨra nɨ yara ˆyarɨ kwaanɨ.

Kʉvyeenda na Kuvisʉʉla

16 Jachɨ́hɨɨre mpɨɨndɨ kiduudi vii sɨ mʉrɨ kʉʉnyona tʉkʉ, na jachɨ́hɨɨre mpɨɨndɨ kiduudi vii kʉʉnyona mʉrɨ.” 17 Aho, vamwɨ va vapooji vaachwe vakiiyurya, “Nɨ che ˆyoolʉʉsa kati ˆyoosea, ‘Jachɨ́hɨɨre mpɨɨndɨ kiduudi vii sɨ mʉrɨ kʉʉnyona tʉkʉ, na jachɨ́hɨɨre mpɨɨndɨ kiduudi vii kʉʉnyona mʉrɨ?’ Na nɨ che yoolʉʉsa kati ˆyoosea, ‘Tamanya niise na kwa Taáta’?” 18 Vakatuuba kiiyurya, “Nɨ che yoolʉʉsa kati ˆyoosea, ‘Mpɨɨndɨ kiduudi?’ Sɨ tootaanga ˆcheene yoolʉʉsa tʉkʉ.”

19 Yéesu akataanga kɨra ˆvoosaaka muurya, maa akavasea, “Nɨ kiiyurya mwiise nɨ che ˆnoolʉʉsa kati ˆnoosea, ‘Jachɨ́hɨɨre mpɨɨndɨ kiduudi vii sɨ mʉrɨ kʉʉnyona tʉkʉ, na jachɨ́hɨɨre mpɨɨndɨ kiduudi vii kʉʉnyona mʉrɨ wʉʉ?’ 20 Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, nyuunyu rɨra mʉrɨ no myaa, maa kaa, vaantʉ va weerʉ vyeenda varɨ. Kuvisʉʉla mʉrɨ, maa kaa, kuvisʉʉla kwaanyu kʉva kʉrɨ kʉvyeenda. 21 Mʉʉntʉ muki ˆyootamanya no kiichʉngʉla avisʉ́ʉlaa sa mpɨɨndɨ yo tʉrɨkɨra yafíkire. Maa kaa, ˆarɨ hʉmʉla kiichʉngʉla, sɨ akʉ́mbʉkɨraa ʉsʉʉngʉ tʉkʉ sa avíjaa na cheerʉ sa aréetire mwaana na aha weerwii. 22 Viivyo, nyuunyu mwatɨɨte ʉsʉʉngʉ haaha, maa kaa, ˆndɨrɨ kʉʉja kei na kwaanyu, kʉva mʉrɨ na cheerʉ mitimii. Aho, kusiina ˆarɨ daha seyya ɨkyo cheerʉ mitimii yaanyu tʉkʉ. 23 Sikʉ ɨyo ˆɨrɨ fika, sɨ mʉkaanóombire kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. Kɨmaarɨ kaa noovawyɨɨra, chochoosi ˆmʉrɨ loomba Taáta waanɨ kwa irina raanɨ, vaheera arɨ. 24 Fʉʉrʉ haaha sɨ mʉnaloomba chochoosi kwa Taáta kwa irina raanɨ tʉkʉ. Loombi, naanyu heewa mʉrɨ, sa kʉvyeenda kwaanyu kukiimane.

Yéesu Iisiinda Weerʉ

25 Noovawyɨɨra aya masáare kwa símo. Mpɨɨndɨ kʉʉja yiise, sɨ ndɨrɨ lʉʉsɨka na nyuunyu kwa símo tʉkʉ, vapʉsʉrɨra ndɨrɨ pwaa ˆvyeene Taáta waanɨ arɨ. 26 Sikʉ ɨyo, mʉloomba mʉrɨ Taáta kwa irina raanɨ. Sɨ noosea valoombera ndɨrɨ kwa Taáta kɨpaango chaanyu tʉkʉ. 27 Taáta mweeneevyo aveenda nyuunyu, sa nyuunyu mwaanyenda nɨɨnɨ, na mwaanduma nafuma kwa Taáta. 28 Nafuma kwa Taáta nkʉʉja na kʉrɨ weerʉ, maa kaa, haaha looka niise fuma kʉrɨ weerʉ, na hɨndʉka niise na kwa Taáta.”

29 Aho, vapooji vaachwe vakamʉsea, “Haaha woolʉʉsɨka pusu, sɨ wootumia símo tʉkʉ. 30 Haaha tatáangire weewe wamányire kɨra kɨɨntʉ, na baa kusiina ˆchoobweeyya mʉʉntʉ yoyoosi akuurye chochoosi tʉkʉ. Ayo, noo yabwéeyyiirye turume weewe wafuma kwa Mʉlʉʉngʉ.” 31 Yéesu akavasea, “Haaha mwarúmire wʉʉ? 32 Mpɨɨndɨ yaséngerɨɨre, kei yahʉ́mwɨɨre fika. Paswa mʉrɨ, kɨra mʉʉntʉ na kaayii kwaachwe, na kʉʉndeka mʉrɨ nɨɨmweene. Maa kaa, sɨ ndɨrɨ nɨɨmweene tʉkʉ, sa Taáta waanɨ nɨ hamwɨ arɨ na nɨɨnɨ. 33 Navawyɨ́ɨrɨɨre masáare aya, sa mʉve na mwiikalo mʉʉja mitimii yaanyu, sa viintʉ mʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ. Kʉrɨ weerʉ turikiriwa mʉrɨ, maa kaa, koofi tʉkʉ, sa nɨɨnɨ niisiinda weerʉ.”

17

Yéesu Yoovaloombera Vapooji Vaachwe

1 Yéesu ˆakahʉmʉle lʉʉsa aya, akalaanga kurumwii, akasea, “Taáta, ɨra mpɨɨndɨ yaanɨ yafíkire. Mʉbweeyyirye nkongojima Mwaana waako, sa Mwaana waako ne akʉbweeyyirye nkongojima. 2 Weewe waampeera wiimiriri wo longoola vaantʉ voosi va weerʉ, sa nɨvaheere nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero vara voosi ˆwaampeera. 3 Ɨyo nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero noo ɨhɨ, vakʉtaange Mʉlʉʉngʉ weemweene wa kɨkomi, na vamʉtaange Yéesu Kirisitʉ, ˆʉmʉtʉma kʉrɨ weerʉ. 4 Nɨɨnɨ nakʉbweeyyirya nkongojima ko kiimikirirya ʉra mʉrɨmo ˆwaampeera ntʉmame. 5 Ee Taáta, haaha nookʉloomba mbweeyyirya nkongojima mbere yaako, nkongojima ɨra ˆnɨjáa noyo mpɨɨndɨ ˆtʉjáa hamwɨ na weewe, mpɨɨndɨ sɨ ˆʉjáa ʉnʉʉmba weerʉ.

6 Taáta nakʉvariyʉla ˆvyeene ʉrɨ kwa vaantʉ vara ˆwaampeera fuma kʉrɨ weerʉ. Ava vaantʉ nɨ vaako vajáa, na ʉkaampeera nɨɨnɨ vakava vaanɨ. Voovo vakwaatya isáare raako. 7 Haaha vatáangire viintʉ vyoosi ˆwaampeera nɨ kwaako vyafuma, 8 sa nɨɨnɨ navaheera isáare rɨra ˆwaampeera, novo varɨhokera. Voovo vataanga kɨkomi nɨɨnɨ nafuma kwaako, na kei varuma nɨ weewe waantʉma. 9 Noovaloombera avo, sa nɨ vaantʉ vaako. Sɨ nooloombera vaantʉ voosi va weerʉ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, noovaloombera avo ˆwaampeera. 10 Vaantʉ voosi ˆndɨrɨ novo, nɨ vaako, na voosi ˆʉrɨ novo nɨ vaanɨ. Novo vookʉʉmbweeyyirya nkongojima. 11 Haaha nɨɨnɨ kiinʉka niise aha weerwii nʉʉje na kwaako, maa kaa, ava vaantʉ vaako vakaarɨ aha weerwii. Taáta Mʉʉja, nookʉloomba ʉvɨɨmɨrɨre kwa ngururu ja irina raako ˆwaampeera, sa vave kɨɨntʉ kɨmwɨ ja nɨɨnɨ na weewe viintʉ tʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ. 12 Mpɨɨndɨ ˆnɨjáa novo, navɨɨmɨrɨráa kwa ɨro irina ˆwaampeera. Navɨɨmɨrɨra vyabooha. Kusiina ˆarɨmɨra tʉkʉ, nɨ ʉra umudu vii, yeeye ajáa nɨ wo malwa sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimane.✡

13 Taáta haaha nɨ na kwaako nookʉʉja. Maa kaa, nɨ lʉʉsa niise masáare aya, viintʉ ˆnkaarɨ aha weerwii, sa vave na cheerʉ ˆchakiimana mitimii yaavo. 14 Nɨɨnɨ navawyɨɨra vapooji vaanɨ isáare raako, maa kaa, weerʉ yavasʉʉla sa viintʉ voovo sɨ va weerʉ, ja nɨɨnɨ viintʉ sɨ ndɨrɨ wa ɨhɨ weerʉ. 15 Nɨɨnɨ sɨ nooloomba ʉvaseyye aha weerwii tʉkʉ, maa kaa, nooloomba ʉvɨɨmɨrɨre fuma kwa ʉra Mʉvɨ. 16 Voovo sɨ varɨ va ɨhɨ weerʉ tʉkʉ, ja nɨɨnɨ viintʉ sɨ ndɨrɨ wa ɨhɨ weerʉ. 17 Taáta, isáare raako nɨ kɨkomi, jeyyo, vatalarye vaantʉ vaako kwa kɨkomi ɨkyo. 18 Ja viintʉ ˆwaantʉma nɨɨnɨ kʉrɨ weerʉ, viivyo baa nɨɨnɨ navatʉma kʉrɨ weerʉ. 19 Haaha nɨ kwiitalarya niise sa voovo, sa voovo novo vatalariwe kɨkomi.

Yéesu Yoovaloombera Voosi ˆVamuruma

20 Taáta sɨ nooloomba sa ava vapooji vaanɨ vii tʉkʉ, maa kaa, noovaloombera baa vara ˆvarɨ kuunduma, so teera ukiindya waavo. 21 Taáta nooloomba voosi vave kɨɨntʉ kɨmwɨ, ja viintʉ nɨɨnɨ ˆndɨrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na weewe, na weewe ˆʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na nɨɨnɨ. Kei nooloomba vave kɨɨntʉ kɨmwɨ na suusu, sa weerʉ ɨtaange nɨ weewe ˆwaantʉma nɨɨnɨ. 22 Nkongojima ɨra ˆwaampeera, naanɨ navahɨ́ɨre, sa vave kɨɨntʉ kɨmwɨ, ja viintʉ suusu ˆtʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ. 23 Nɨɨnɨ nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ ndɨrɨ novo, na weewe nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ ʉrɨ na nɨɨnɨ. Nooloomba vave vakiimana hamwɨ, sa kwa njɨra ɨhɨ, weerʉ yoosi ɨtaange weewe waantʉma, na waveenda ja ˆvyeene waanyenda nɨɨnɨ. 24 Taáta, nɨ mpɨɨma yaanɨ ava ˆwaampeera vave hamwɨ na nɨɨnɨ hara haantʉ ˆndɨrɨ. Sa voone nkongojima yaanɨ ɨra ˆwaampeera, sa waanyenda, baa mwaariryo wa weerʉ sɨ ʉnavɨɨkwa.

25 Taáta Mʉwoloki, baa neembe weerʉ sɨ ɨkʉmányire, nɨɨnɨ nakʉmányire, na ava vamányire weewe waantʉma. 26 Nɨɨnɨ navakiindya ˆvyeene ʉrɨ, na kei tuuba ndɨrɨ kʉbweeyya jeyyo, sa vaveende vaanaavo ja ˆvyeene waanyenda, kei nɨɨnɨ nɨve kɨɨntʉ kɨmwɨ novo.”

18

Yéesu Yoovarindʉkwa na Yookwaatwa

(Matáayo 26:47-56; Maáriki 14:43-50; Lʉ́ka 22:47-53)

1 Yéesu ˆakahʉmʉle kʉlʉʉsa masáare ayo, akiinʉka na vapooji vaachwe, maa vakadoma na fɨrɨro ya ilolo ra Kediróoni. Ʉko kʉjáa kwatɨɨte iwʉnda ra mɨseitúuni. Yéesu na vapooji vaachwe vakɨɨngɨra aho iwundii. 2 Yʉ́ʉda ʉra ˆamʉvarindʉka Yéesu, ajáa ahamányire aho haantʉ, sa Yéesu na vapooji vaachwe vadomáa kweene na aho. 3 Yʉ́ʉda akʉʉja na aho iwundii alóngorɨɨre mpuka ya valwi nkoondo va Kɨrúumi, na vamwɨ va vatʉmami fuma kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Mafarisáayo. Vara valwi nkoondo na vatʉmami vajáa vakwáatɨrɨɨre vimʉrɨ, masasaankʉ na mata.

4 Yéesu ajáa amányire yoosi ˆyarɨ mʉfʉmɨra. Akiiturirya mbere yaavo, maa akavasea, “Ani moomʉsaakɨra?” 5 Voovo vakamʉsea, “Yéesu wa Nasaréeti.” Yéesu akavasea, “Noo nɨɨnɨ.” Aho, Yʉ́ʉda ʉra ˆamʉvalandʉka, ajáa iímire hamwɨ na vara vavɨ. 6 Yéesu ˆakavasee “Noo nɨɨnɨ,” vakahɨndʉka na nyuma, maa vakawya na ɨsɨ. 7 Akavuurya kei, “Ani moomʉsaakɨra?” Novo vakamʉsea, “Yéesu wa Nasaréeti.” 8 Yéesu akavasea, “Nahʉ́mwɨɨre kʉvawyɨɨra noo nɨɨnɨ. Koonɨ mookʉʉnsaakɨra nɨɨnɨ, vareki ava viilookere.” 9 Masáare aya ˆyafʉmɨra sa isáare rɨra ˆalʉʉsa rikiimane, “Vara ˆwaampeera sɨ namʉtaaha baa ʉmwɨ vii tʉkʉ.”✡

10 Simóoni Peéteri ajáa atɨɨte nyaasʉka njatwii. Akakʉʉla, maa akamʉtema kutu kwa kʉlʉme mʉtʉ́mwa wa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, kʉkadʉmʉka dúú. Ʉwo mʉtʉ́mwa irina raachwe noo Maáliko asewáa. 11 Aho, Yéesu akamʉsea Peéteri, “Fyʉʉrɨra nyaasʉka yaako na njatwii. Eri, sɨ wootaanga nasaakwa ninywe ndʉvo ya uturikiri, ja ˆvyeene Taáta aampeera nturikiriwe tʉkʉ wʉʉ?”

Yéesu Mbere ya Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ

(Matáayo 26:57-58; Maáriki 14:53-54; Lʉ́ka 22:54)

12 Aho, mpuka ya valwi nkoondo na mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ vaavo, na vatʉmami va vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi, vakamʉkwaata Yéesu, maa vakamuchuunga. 13 Vakamʉtwaala ta na kwa Anáasi. Ʉhʉ Anáasi nɨ mʉkʉ́lʉ wa Kayáafa ajáa. Na Kayáafa noo ajáa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ mwaaka ʉwo. 14 Kayáafa ʉko nyuma ajáa avasea vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi, nɨ vyabooha mʉʉntʉ ʉmwɨ akwye sa vaantʉ.✡

Peéteri Yoosea sɨ Amʉmányire Yéesu Tʉkʉ

(Matáayo 26:58, 69-70; Maáriki 14:54, 66-68; Lʉ́ka 22:55-57)

15 Haaha, Simóoni Peéteri na mʉpooji wɨɨngɨ vamutuubáa Yéesu. Ʉhʉ mʉpooji wɨɨngɨ ajáa amányirwe nɨ mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. Sa jeyyo, akɨɨngɨra na Yéesu fʉʉrʉ balásii ya nyuumba ya mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ. 16 Maa kaa, Peéteri ajáa iímire weerwii, mbarɨmbarɨ ya mʉryaango. Aho, ʉra mʉpooji wɨɨngɨ ˆajáa amányirwe nɨ mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, akafuma na weerwii, akalʉʉsɨka na mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ˆɨɨ́mɨrɨraa aho mʉryaangwii, maa akamʉrekera Peéteri ɨɨngɨre na nyuumbii. 17 Ʉra mʉʉntʉ muki akamuurya Peéteri, “Eri, weewe naawe sɨ ʉmwɨ wa vapooji va ʉhʉ mʉʉntʉ tʉkʉ wʉʉ?” Peéteri akamʉsea, “Tʉkʉ, aka nɨɨnɨ tʉkʉ.” 18 Sa viintʉ kʉjáa na mpeho, vara vatʉmami na valʉkalʉka va mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ vajáa vakóriirye mooto wa makala, viímire vookoota. Peéteri ne ajáa iímire hamwɨ novo, yookoota mooto.

Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ Yoomuurya Yéesu

(Matáayo 26:59-66; Maáriki 14:55-64; Lʉ́ka 22:66-71)

19 Mpɨɨndɨ jiijo, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akamuurya Yéesu masáare ya vapooji vaachwe, na masáare ya ukiindya waachwe. 20 Yéesu akamʉsea, “Nɨɨnɨ nalʉ́ʉsaa masáare yaanɨ kɨweerwii kwa kɨra mʉʉntʉ. Sikʉ joosi nakíindyaa sinagóogii na Kaayii Njija ya Ijʉva, haantʉ Vayahúudi ˆvarɨ foo ˆviijíingaa. Nɨɨnɨ sɨ nalʉ́ʉsaa kɨɨntʉ chochoosi kimbiso tʉkʉ. 21 Sa che wookuunjurya nɨɨnɨ? Vuurye vara ˆvateera kɨra ˆnakíindyaa. Voovo vamányire kɨra ˆnalʉ́ʉsaa.” 22 Yéesu ˆakalʉʉse jei, ʉmwɨ wa valʉkalʉka ˆajáa iímiire heehi ne, akamʉvaa ikóofi, maa akamʉsea, “Eri, jei noo ˆvyeene wuúyiryaa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ wʉʉ?” 23 Yéesu akamʉsea, “Koonɨ nalúusire kɨɨntʉ ˆchavɨɨha, hoonɨ toola ʉshahíidi wa ʉvɨ waanɨ. Maa kaa, koonɨ nalúusire kɨmáárɨ, sa che waanváire?” 24 Aho, Anáasi akamʉtwaala Yéesu na kwa Kayáafa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, kʉnʉ akaarɨ achúungirwe.

Peéteri Yoosea sɨ Amʉmányire Yéesu Tʉkʉ lwa Kavɨrɨ

(Matáayo 26:71-75; Maáriki 14:69-72; Lʉ́ka 22:58-62)

25 Mpɨɨndɨ Simóoni Peéteri ˆajáa iímire yookoota mooto, vamwɨ va vara ˆvajáa aho, vakamuurya voosea, “Eri, weewe sɨ ʉmwɨ wa vapooji vaachwe tʉkʉ wʉʉ?” Yeeye akasiita yoosea, “Aka, nɨɨnɨ tʉkʉ.” 26 Ʉmwɨ wa vatʉmami va mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, mʉndʉʉ na ʉra ˆajáa adʉmʉlwa kutu nɨ Peéteri, akamʉsea, “Eri, sɨ nakwɨɨ́ne kʉra iwundii ʉrɨ hamwɨ na Yéesu tʉkʉ wʉʉ?” 27 Peéteri akasiita kei, haaho nkʉkʉlʉme ɨkavɨɨka.

Yéesu Yootwaalwa na kwa Gávana Piláato

(Matáayo 27:1-2; Maáriki 15:1-5; Lʉ́ka 23:1-5)

28 Aho, vakamʉsʉmʉla Yéesu fuma kwa Kayáafa, maa vakamʉtwaala fʉʉrʉ ijuumbii ra kɨtemi ra gávana Piláato. Mpɨɨndɨ ijo, nɨ namʉtóondo uchikʉ kʉjáa. Vayahúudi sɨ vɨɨngɨráa na nyuumbii tʉkʉ, sa vadɨɨre kʉva na njeo, aho, vadahe kurya chóorya cha Paásika. 29 Sa jeyyo, Piláato akafuma na weerwii haantʉ ˆvajáa, maa akavuurya, “Eri, ʉhʉ mʉʉntʉ che abwéeyyiirye moomusitaakya kwaanɨ?” 30 Voovo vakamʉsea, “Ngaarɨ ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ abwéeyyiirye kɨɨntʉ kɨvɨ, ngaarɨ sɨ tamʉreetire na kwaako tʉkʉ.” 31 Aho, maa Piláato akavasea, “Musumuli nyuunyu, mʉkamʉlamʉrɨre kwa Miiro yaanyu.” Maa kaa, Vayahúudi vakamʉsea, “Suusu tusiina wiimiriri wo kʉʉlaa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ.” 32 Ayo yabweeyyiwa jeyyo, sa rɨra isáare ˆalʉʉsa Yéesu nɨ inkwya ɨrɨ joolɨ arɨ kukwya, rikiimane.

33 Aho, Piláato akɨɨngɨra na ijuumbii raachwe, akamwaanɨrɨra Yéesu, maa akamuurya, “Eri, weewe ʉrɨ mʉtemi wa Vayahúudi wʉʉ?” 34 Yéesu akamʉsea, “Aya ˆwoolʉʉsa nɨ masáare yaako mweeneevyo bakʉ vaantʉ vɨɨngɨ vakuwyɨ́ɨrɨɨre masáare yaanɨ?” 35 Piláato akamʉsea, “Eri, nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉyahúudi wʉʉ? Vaantʉ va ɨsɨ yaako na vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva noo vakʉréetire na kwaanɨ. Nɨ che ʉbwéeyyiirye?” 36 Yéesu akamʉsea, “Ʉtemi waanɨ sɨ wa ɨhɨ weerʉ tʉkʉ. Ngaarɨ viri jeyyo, ngaarɨ vapooji vaanɨ valwíire nkoondo ndɨɨre veera mɨkonwii ya Vayahúudi. Maa kaa, Ʉtemi waanɨ sɨ wafuma kʉrɨ ɨhɨ weerʉ tʉkʉ.” 37 Piláato akamuurya yoosea, “Haaha, weewe ʉrɨ mʉtemi wʉʉ?” Yéesu akamʉsea, “Weewe waséire, nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉtemi. Sa jeyyo, nɨɨnɨ navyaalwa, na nʉʉja aha weerwii sa nɨvoonekye vaantʉ kɨmáárɨ. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆatúubaa ɨkyo kɨmáárɨ, akwáatyaa masáare yaanɨ.” 38 Piláato akamʉsea Yéesu, “Kɨmáárɨ noo che?”

Aho, Piláato ˆakalʉʉse jeyyo, akafuma na weerwii, maa akɨɨta noo vasea valongooli va Vayahúudi, “Nɨɨnɨ sɨ nookoona ʉvɨ wowoosi kwa ʉhʉ mʉʉntʉ tʉkʉ. 39 Maa kaa, nyuunyu mwatɨɨte tʉʉva yo loomba nɨmʉrekere mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆmoosaaka fuma mʉnyololwii, mpɨɨndɨ ja ɨhɨ ngovi ya Paásika. Eri, saaka mwiise nɨmʉchʉngʉrɨre mʉtemi wa Vayahúudi wʉʉ?” 40 Maa kaa, voovo vakatʉlatʉʉla isóso voosea, “Ʉhʉ tʉkʉ, tʉchʉngʉrɨre Baráaba.” Ʉhʉ Baráaba nɨ mʉvarinduki wa wiimiriri wa Kɨrúumi ajáa.

19

Irya ra Yéesu Kʉʉlawa Mʉsaláabii Roolʉʉswa

1 Aho, Piláato akalairirya Yéesu anʉswe mɨjeléedi, maa valʉkalʉka vakamʉvaa. 2 Valwi nkoondo vakalʉka kɨsasaavo cha miíwa, vakamʉvɨkɨra mutwii na kei vakamʉrwɨɨka ɨngo ya kɨtemi ˆɨrɨ gyaa. 3 Vakava vootamanya na mbere ya Yéesu, maa de vandoomuluumbya ko mʉhenchʉla voosea, “Lʉmbɨ niijo ee mʉtemi wa Vayahúudi,” kʉnʉ voomʉlatʉla makóofi. 4 Piláato akafuma kei na weerwii, akavasea vara vaantʉ ˆvajáa viijíingire aho, “Laangi, namʉréetire Yéesu na kʉnʉ weerwii kei, sa mʉtaange nɨɨnɨ sɨ nookoona ʉvɨ wowoosi kwaachwe tʉkʉ.” 5 Aho, Yéesu akafuma na weerwii kʉnʉ iivɨ́kɨɨre kɨsasaavo cha miíwa, na ɨra ɨngo ˆɨrɨ gyaa. Piláato akavasea, “Laangi, mʉʉntʉ mweeneevyo nɨ ʉhʉ!” 6 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na valʉkalʉka ˆvakamoone Yéesu, vakatʉlatʉʉla isóso voosea, “Muningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye! Muningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye!” Piláato akavasea, “Musumuli nyuunyu mʉkamuningʼinʼye, nɨɨnɨ sɨ nookoona ʉvɨ wowoosi kwaachwe tʉkʉ.” 7 Vayahúudi vakamʉsea Piláato, “Suusu tatɨɨte Mwiiro, ʉwo Mwiiro wasea, yoosaakwa akwye sa yoosea yeeye nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.”✡

8 Piláato ˆakateere jeyyo, akoofa mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya. 9 Akɨɨngɨra kei na ijuumbii raachwe ra kɨtemi, maa akamuurya Yéesu, “Hai wafuma?” Maa kaa, Yéesu akakirinya sawu, sɨ alʉʉsa isáare roroosi tʉkʉ. 10 Piláato akamʉsea, “Sɨ woosaaka kuuyirya tʉkʉ wʉʉ? Sɨ wootaanga natɨɨte wiimiriri wo kʉrekera, na wiimiriri wo kuningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ ukwye tʉkʉ wʉʉ?” 11 Yéesu akamʉsea, “Weewe ngaarɨ usiina wiimiriri wowoosi mweeri yaanɨ tʉkʉ, ngaarɨ sɨ wooheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Sa jeyyo, ʉra ˆaanvíikire mɨkonwii yaako, atɨɨte ʉvɨ kʉlookya.” 12 Piláato ˆakateere jeyyo, akaanda saakɨra njɨra yo mʉrekera Yéesu. Maa kaa, Vayahúudi vakatʉlatʉʉla isóso voosea, “Koonɨ wamʉrekɨɨre mʉʉntʉ ʉhʉ, weewe sɨ ʉrɨ kɨjeengi cha Kaisáari tʉkʉ. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆiibwéeyyaa mʉtemi, amusíitaa Kaisáari mʉtemi wa Rúumi.” 13 Piláato ˆakateere aya masáare, akamʉreeta kei Yéesu na weerwii. Akiikala ichuumbii raachwe ro lamʉrɨra ˆrɨrɨ haantʉ ˆhaséwaa Mʉtambalala wa Iwye, na Kɨeburanía Gabáata.

14 Haaha sikʉ ɨyo, nɨ sikʉ yo kiimya neeja ngovi ya Paásika ɨjáa, na ɨjáa yafíkire mpɨɨndɨ ja mpoloonge. Piláato akavasea Vayahúudi, “Mʉtemi waanyu nʉ aha.” 15 Maa kaa, voovo vakatʉlatʉʉla isóso voosea, “Mʉseyye! Mʉseyye! Muningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye.” Piláato akavuurya, “Eri, moosaaka nimuningʼinʼye mʉsaláabii mʉtemi waanyu wʉʉ?” Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva vakamʉsea, “Suusu tusiina mʉtemi wɨɨngɨ tʉkʉ, tatɨɨte Kaisáari vii.” 16 Aho, Piláato akamʉkwaatya Yéesu mɨkonwii ya Vayahúudi, sa ˆvakamuningʼinʼye mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye.

Yéesu Yooningʼiniwa Mʉsaláabii Fʉʉrʉ Akwye

(Matáayo 27:32-44; Maáriki 15:21-32; Lʉ́ka 23:26-43)

Aho, valwi nkoondo vakamʉsʉmʉla Yéesu. 17 Yéesu akavereka mʉsaláaba waachwe, akakwaata njɨra yo doma na haantʉ ˆhaánɨrɨrwaa Goligóota na Kɨeburanía, noo kʉsea Kɨsááya cha Mʉtwe. 18 Aho, noo haantʉ ˆvamuningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. Vaantʉ vavɨrɨ vajáa vaningʼiniwa hamwɨ ne, kɨra mʉʉntʉ mʉsaláabii waachwe, ʉmwɨ mʉkono wa kʉlʉme, na wɨɨngɨ mʉkono wa kʉmooso, ne Yéesu katɨkatɨ.

19 Piláato akalairirya yaandɨkwe masáare na yavɨɨkwe mweeri ya mʉsaláaba. Masáare ayo nɨ jei yajáa yasea, “Yéesu wa Nasaréeti, mʉtemi wa Vayahúudi.” 20 Masáare aya, yajáa yaandɨkwa kwa ndʉʉsɨka ya Kɨeburanía, Kɨrúumi na Kɨgiríki. Vayahúudi ˆvarɨ foo vasomáa ayo, sa haantʉ ˆvajáa vamuningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya nɨ heehi kʉjáa na múuji wa Yerusaléemu. 21 Vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva va Vayahúudi vakamʉsea Piláato, “Kaandɨka, ‘Mʉtemi wa Vayahúudi’ tʉkʉ, andɨka jei, ‘Mʉʉntʉ ʉhʉ asea, nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉtemi wa Vayahúudi.’ ” 22 Piláato akavasea, “ˆCheene nɨɨnɨ naándikire, naándikire!” 23 Valwi nkoondo ˆvakahʉmʉle kumuningʼinʼya Yéesu mʉsaláabii, vakatoola ɨngo jaachwe, maa vakajigava malʉʉndʉ yanɨ. Kɨra mulwi nkoondo akasʉmʉla ilʉʉndʉ rɨmwɨ. Nkáancho yaachwe ɨjáa yachʉmɨrɨrwa ko domerera fuma mweeri fʉʉrʉ ɨsɨ, na ɨjáa isiina mʉláwo tʉkʉ. Noyo vakɨɨtoola. 24 Vakiiwyɨɨra voosea, “Karɨ twɨɨmoole ɨhɨ nkáancho tʉkʉ, hendi tʉvae mbare sa tʉtaange nɨ ani arɨ kɨɨsʉmʉla.” Aya yafʉmɨra sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimane ja ˆvyeene yasea,

Viigavɨra ɨngo jaanɨ,

na nkáancho yaanɨ vakɨɨvaɨra mbare.✡

Jeyyo, noo ˆvyeene valwi nkoondo vabweeyya.

25 Heehi na mʉsaláabii wa Yéesu, kʉjáa kwatɨɨte Maríia íyo waavo, mwaanaavo na íyo waavo, Maríia muki wa Kiléeopa na Maríia Makɨdaléena. 26 Yéesu akamoona íyo waavo iímire aho, hamwɨ na mʉpooji waachwe ʉmwɨ. Ʉhʉ mʉpooji Yéesu ajáa amweenda. Jeyyo, akamʉsea íyo waavo, “Íyo, laanga, ʉwo haaha nɨ mwaana waako.” 27 Aho, akamʉsea ʉra mʉpooji, “Laanga, ʉwo haaha nɨ íyo waanyu.” Keende mpɨɨndɨ ɨra, ʉra mʉpooji akamʉsʉmʉla íyo waala Yéesu, akɨɨta kiikala kwaachwe.

Yéesu Yookwya Mʉsaláabii

(Matáayo 27:45-56; Maáriki 15:33-41; Lʉ́ka 23:44-49)

28 Ayo ˆyakalooke, na kʉnʉ Yéesu yootaanga ahʉ́mwɨɨre tʉmama mʉrɨmo waachwe, akasea, “Nakálukirwe,” sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimane.✡ 29 Aho, kʉjáa kwatɨɨte bakúuri ˆɨmémire diváai ˆyasasʉka. Vakatukya kɨɨntʉ kɨrɨ monyomonyo diváaii ˆyasasʉka, vakatuungirirya nkomii ya faaɨ, maa vakamʉheera Yéesu mʉlomwii. 30 Yéesu ˆakasaɨre ɨra diváai ˆyasasʉka, maa akasea, “Yakíimɨɨne.” Aho, akiinamya mʉtwe waachwe, maa akawulala.

Yéesu Yootʉʉngwa na Ichimu Lʉvarwii

31 Sikʉ ɨra, nɨ sikʉ yo kiimya neeja ngovi ya Paásika ɨjáa, na Sabáato ɨra nɨ nkʉ́ʉ́lʉ ɨjáa. Vayahúudi sɨ vasaakáa mɨvɨrɨ ɨchaale mɨsaláabii sikʉ ya Sabáato tʉkʉ. Sa jeyyo, vakamʉloomba Piláato, vaantʉ vara ˆvajáa vaníngʼiniiwe mɨsaláabii, mawʉlʉ yaavo yawunwe, na mɨvɨrɨ yaavo ɨseyyiwe mɨsaláabii. 32 Valwi nkoondo vakatamanya, vakawuna mawʉlʉ ya mʉʉntʉ wa ncholo na wa kavɨrɨ wa vara ˆvajáa vaníngʼiniiwe fʉʉrʉ vakwye hamwɨ na Yéesu. 33 Maa kaa, ˆvakafike kwa Yéesu, vakashaana awʉ́lɨɨre. Sa jeyyo, sɨ vamʉwʉna mawʉlʉ yaachwe tʉkʉ. 34 Kɨrɨ vyoova jeyyo, ʉmwɨ wa valwi nkoondo akamʉtʉʉnga na ichimu lʉvarwii, aho, sakami na maaji vikafuma. 35 Mʉʉntʉ ˆoona masáare aya noo ˆmweene ayalʉʉsa, na kɨra ˆoonekya nɨ cha kɨmáárɨ. Ʉhʉ ayalʉʉsa masáare aya, amányire masáare aya nɨ ya kɨmáárɨ, na yoovoonekya nyuunyu sa murume. 36 Aya yafʉmɨra sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimane ja ˆvyeene yalʉʉsa,

“Kusiina ikúfa raachwe ˆrɨrɨ wunwa tʉkʉ.”✡

37 Kei Masáare ˆYarɨ Mpeho haantʉ hɨɨngɨ yasea,

“Moona varɨ ʉra ˆvamʉtʉʉnga.”✡

Yéesu Yootaahwa

(Matáayo 27:57-61; Maáriki 15:42-47; Lʉ́ka 23:50-56)

38 Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaséwaa Yooséefu fuma múuji wa Arimatáaya. Yeeye nɨ mʉpooji wa Yéesu ajáa wa kimbiso, sa avoofáa Vayahúudi. Yeeye akatamanya na kwa Piláato akɨtooloomba mʉvɨrɨ wa Yéesu sa akʉʉtaahe. Piláato akamʉrʉmɨra, maa Yooséefu akɨɨta kʉʉsʉmʉla mʉvɨrɨ wa Yéesu. 39 Nikodéemu ʉra aho ncholo ˆajáa adoma na kwa Yéesu nuuchikʉ,✡ akareeta makuta ya idumbaasi ˆyasaangiwa na manemáane* ja kílo makumi yatatʉ (30). 40 Vakasʉmʉla mʉvɨrɨ wa Yéesu, vakʉʉfarɨmbɨrɨra na sáanda ya kɨtáani, kʉnʉ voohaka yara makuta ˆyanyʉkɨra, ja viintʉ tʉʉva ja Vayahúudi jo taaha ˆjiri. 41 Heehi na aho haantʉ Yéesu ˆajáa aníngʼiniiwe mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya, kʉjáa kwatɨɨte iwʉnda. Aho iwundii, kʉjáa kwatɨɨte mbɨrɨ́ɨ́ra ya mpaanga ifya ˆyabokwa mwaalaliwyii sɨ ˆɨnataahwa mʉʉntʉ. 42 Sa viintʉ sikʉ ɨyo nɨ sikʉ ya Kɨyahúudi yo kiimya neeja Sabáato ɨjáa, na sa viintʉ ɨyo mbɨrɨ́ɨ́ra ɨjáa heehi, vakamʉtaaha Yéesu aho.

20

Kʉfʉfʉka kwa Yéesu

(Matáayo 28:1-8; Maáriki 16:1-8; Lʉ́ka 24:1-12)

1 Namʉtóondo uchikʉ wa sikʉ ya Jumapɨ́ɨrɨ, viintʉ kʉkaarɨ chi chi, Maríia Makɨdaléena akatamanya na mbiríírii ya mpaanga ˆyabokwa mwaalaliwyii kʉʉntʉ Yéesu ˆataahwa. Kʉra, akashaana rɨra iwye ˆrakʉnɨkɨrɨra mbɨrɨ́ɨ́ra, raséyyiiwe fuma mʉryaangwii wa mbɨrɨ́ɨ́ra. 2 Jeyyo, akafuma itɨ́ɨjo fʉʉrʉ kʉrɨ Simóoni Peéteri, na kwa ʉra mʉpooji wɨɨngɨ Yéesu ˆajáa amweenda. Aho, maa akavasea, “Vamʉséyyiirye Mweenevyoosi mbiríírii, na sɨ tootaanga haantʉ ˆvamʉvɨ́ɨkɨre tʉkʉ!”

3 Jeyyo, Peéteri na ʉra mʉpooji wɨɨngɨ vakafuma itɨ́ɨjo voodoma na mbiríírii. 4 Voosi vavɨrɨ vatɨɨjáa, maa kaa, ʉra mʉpooji akamʉlooka Peéteri, na akava wa ncholo kufika mbiríírii. 5 ˆAkafike, akasʉngɨrɨra mbiríírii, akoona ntaamɨ ja sáanda ya kɨtáani ivarwii, maa kaa, sɨ ɨɨngɨra na mbiríírii tʉkʉ. 6 Aho, Simóoni Peéteri akʉʉja nyuma, akahʉlʉlʉka na mbiríírii. Ne akoona jira ntaamɨ ja sáanda ya kɨtáani jiri ivarwii. 7 Kei, akoona ɨra ntaamɨ ˆɨjáa yachuungwa mutwii wa Yéesu, ɨrɨ kisima na jira ntaamɨ jɨɨngɨ, yaárirwe na ivarwii. 8 Aho, ʉra mʉpooji ˆajáa afíkire wa ncholo akɨɨngɨra na mbiríírii, akoona na akaruma. 9 Mpɨɨndɨ ijo, vapooji vajáa vakaarɨ taanga Masáare ˆYarɨ Mpeho ˆvyeene yalʉʉsa, Yéesu nɨ mpaka afʉfʉke fuma inkwyii. 10 Aho, avo vapooji vakahɨndʉka na kaayii.

Yéesu Yoomʉfʉmɨra Maríia Makɨdaléena

(Matáayo 28:9-10; Maáriki 16:9-11)

11 Maa kaa, Maríia Makɨdaléena akachaala iímire weerwii ya mbɨrɨ́ɨ́ra yoorɨra. Mpɨɨndɨ ˆarɨráa, akiinama, maa akasʉngɨrɨra na isii ya mbɨrɨ́ɨ́ra. 12 Akoona mirimʉ miija ɨvɨrɨ ˆyiivɨ́kɨɨre ɨngo njerʉ chwee, yiíkyɨɨre haantʉ mʉvɨrɨ wa Yéesu ˆʉjáa ʉlaarɨɨwé, ʉmwɨ mitwii na wa kavɨrɨ majewii.

13 Ɨra mirimʉ miija ɨkamuurya Maríia yoosea, “Íyo, sa che woorɨra?” Ne akavasea, “Sa vamʉtwɨ́ɨre Mweenevyoosi waanɨ, na sɨ nootaanga nɨ hai ˆvamuvíikire tʉkʉ.” 14 ˆAkahʉmʉle lʉʉsa ayo, akiilorera, akamoona Yéesu iímire, maa kaa, sɨ ataanga koonɨ nɨ Yéesu ajáa tʉkʉ.

15 Yéesu akamuurya, “Íyo, sa che woorɨra? Nɨ ani woomʉsaakɨra?” Maríia akɨɨsea ʉra ˆyoolʉʉsɨka ne nɨ mʉlaangiriryi wa iwʉnda. Sa jeyyo, akamʉsea, “Taáta, koonɨ nɨ weewe ʉmʉtwɨ́ɨre, kalaama ndaɨra haantʉ ˆumuvíikire, naanɨ mʉsʉmʉla ndɨrɨ.”

16 Aho, Yéesu akamwaanɨrɨra, “Maríia!” Maríia akavarindʉka, maa akasea na Kɨeburanía, “Rabóoni!” noo kʉsea, “Mukiindya!” 17 Yéesu akamʉsea, “Kʉʉnsaasya tʉkʉ, sa nkaarɨ kaambʉka na kwa Taáta waanɨ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, tamanya na kwa vandʉʉ vaanɨ ʉkavasee, ‘Kaambʉka niise na kwa Taáta waanɨ, ne nɨ Taáta waanyu, na kwa Mʉlʉʉngʉ waanɨ, ne nɨ Mʉlʉʉngʉ waanyu.’ ”

18 Jeyyo, Maríia Makɨdaléena akatamanya na kwa vapooji va Yéesu, akavawyɨɨra masáare aya, yoosea, “Namwɨɨ́ne Mweenevyoosi!” Ne akavawyɨɨra yoosi Yéesu ˆajáa amʉwyɨ́ɨrɨɨre.

Yéesu Yoovafʉmɨra Vapooji Vaachwe

(Matáayo 28:16-20; Maáriki 16:14-18; Lʉ́ka 24:36-49)

19 Nakyʉʉlwa ya sikʉ ɨʼɨra ya Jumapɨ́ɨrɨ, vapooji va Yéesu vajáa viisaanga hamwɨ nyuumbii ɨmwɨ. Vajáa vachuunga mɨryaango sa voofa vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi. Aho, Yéesu akavafʉmɨra, akɨɨma katɨ na katɨ yaavo akavasea, “Mwiikalo mʉʉja ʉve na nyuunyu!” 20 ˆAkahʉmʉle kʉlʉʉsa ayo, akavoonekya mɨkono yaachwe na lʉvaru lwaachwe. Vapooji vaachwe vakavyeenda maatʉkʉ kʉmoona Mweenevyoosi.

21 Yéesu akavasea kei, “Mwiikalo mʉʉja ʉve na nyuunyu! Ja ˆvyeene Taáta aantʉma nɨɨnɨ, naanɨ nɨ kʉvatʉma niise nyuunyu.” 22 ˆAkahʉmʉle kʉlʉʉsa ayo, akavafwɨɨrɨra nkeeho, maa akavasea, “Hokeri Mʉtɨma Mʉʉja. 23 Koonɨ mʉmʉséire mʉʉntʉ ʉvɨ waachwe wasírire, Mʉlʉʉngʉ sea arɨ ʉvɨ waachwe wasírire. Koonɨ sɨ mʉmʉséire mʉʉntʉ ʉvɨ waachwe wasírire, Mʉlʉʉngʉ ne sɨ arɨ sea ʉvɨ waachwe wasírire tʉkʉ.”

Yéesu Yoomʉfʉmɨra Tomáasi

24 Ʉmwɨ wa vapooji ikimi na vavɨrɨ va Yéesu ˆasewáa Tomáasi, irina rɨɨngɨ Maása, yeeye sɨ ajáa na viivaachwe mpɨɨndɨ Yéesu ˆavafʉmɨráa tʉkʉ. 25 Jeyyo, vara vapooji viivaachwe vakamʉsea, “Tamwɨɨ́ne Mweenevyoosi.” Maa kaa, Tomáasi akavasea, “Koonɨ sɨ nɨɨ́ne nkoru ja mɨsʉmáari mɨkonwii yaachwe, na nkwaate ijo nkoru na imaamba raanɨ, na nvɨɨke mʉkono waanɨ lʉvarwii lwaachwe, sɨ ndɨrɨ ruma tʉkʉ.”

26 Sikʉ inaanɨ ˆjikalooke, vapooji va Yéesu kei vajáa hamwɨ nyuumbii. Sikʉ ɨyo, Tomáasi ne nɨ hamwɨ ajáa novo. Aho, Yéesu akʉʉja kʉnʉ mɨryaango ichúungirwe. Akɨɨma katɨ na katɨ yaavo, maa akasea, “Mwiikalo mʉʉja ʉve na nyuunyu!” 27 Aho, akamʉsea Tomáasi, “Vɨɨka imaamba mɨkonwii yaanɨ, woone mɨkono yaanɨ. Wolola mʉkono waako ʉkwaate lʉvaru lwaanɨ. Karɨ ʉve na wiikoveriri kei tʉkʉ, maa kaa, urume.” 28 Tomáasi akamʉsea, “Mweenevyoosi waanɨ, na Mʉlʉʉngʉ waanɨ!” 29 Yéesu akamʉsea Tomáasi, “Urúmire sa viintʉ wanyɨɨ́ne wʉʉ? Vatalariwa vara sɨ ˆvaanyona, maa kaa vaanduma.”

Sa che ɨkɨ Kɨtáabu Chaandɨkwa

30 Yéesu abweeyya isháara na myuujíisa ˆɨrɨ foo miiswii ya vapooji vaachwe, ˆmyeene sɨ yaandɨkwa aha kɨtáabwii. 31 Maa kaa, ɨhɨ yaandɨkwa sa murume Yéesu noo Masía, Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, na sa kwa njɨra yo muruma, mʉve nkaasʉ kwa irina raachwe.

21

Yéesu Yoovafʉmɨra Vapooji Mufungatɨ

1 Ayo ˆyakalooke, Yéesu akavafʉmɨra vapooji vaachwe mbarɨmbarɨ ya iriva ra Tibéria, noo kʉsea iriva ra Galiláaya. Jei noo ˆvyeene iiyonekya kwaavo, 2 Simóoni Peéteri, Tomáasi ˆaséwaa Maása, Nasaniéeli mʉʉntʉ wa Káana ya Galiláaya, vaana vavɨrɨ va Sebedáayo,✡ na vapooji vɨɨngɨ vavɨrɨ nɨ hamwɨ vajáa. 3 Simóoni Peéteri akavasea viivaachwe, “Nɨɨnɨ tamanya niise no kwaata soompa.” Novo vakamʉsea, “Tamanya tiise hamwɨ na weewe.” Vakatamanya na mashúwii, maa kaa, uchikʉ ʉra sɨ vaambʉrɨra kɨɨntʉ tʉkʉ.

4 ˆKʉkaande mwaa, Yéesu akɨɨma mbarɨmbarɨ ya iriva, maa kaa, vapooji sɨ vataanga koonɨ nɨ Yéesu tʉkʉ. 5 Yéesu akavuurya, “Vanavaanɨ, mwakwáatɨre soompa yoyoosi wʉʉ?” Vakamʉsea, “Tʉkʉ.”

6 Yéesu akavasea, “Haaha kiimyi njwaavu na ivaru ra kʉlʉme ra mashʉ́wa yaanyu, naanyu kwaata mʉrɨ soompa.” Aho, vakakiimya njwaavu, laanga, vakasiindwa rʉta njwaavu, sa jijáa jakwáatire soompa ˆjamema maatʉkʉ vii. 7 Maa mʉpooji Yéesu ˆajáa amweenda, akamʉsea Peéteri, “Ʉhʉ nɨ Mweenevyoosi.” Simóoni Peéteri ˆakateere jei, akiichuunga ɨngo yaachwe, ˆngʼeene ajáa iifúmiirye mpɨɨndɨ ˆaandáa mʉrɨmo, aho, akiifweitɨra na irivii. 8 Vara vapooji vɨɨngɨ vakʉʉja na mashʉ́wa kʉnʉ vooruta njwaavu ˆjimémire soompa. Sɨ vajáa kʉlɨ na mbarɨmbarɨ tʉkʉ, nɨ ja mawʉlʉ igana rɨmwɨ (100) vii vajáa. 9 ˆVakafike mbarɨmbarɨ ya iriva haantʉ ˆhʉʉma, vakoona mooto wa makala na soompa na mɨkáate ˆyoókiiwe mweeri yaachwe.

10 Yéesu akavasea, “Reeti jimwi ja soompa ˆmʉkwáatire haaha vii.” 11 Simóoni Peéteri akaambʉka na mashúwii, akarʉta lʉra lwaavu fʉʉrʉ mbarɨmbarɨ haantʉ ˆhʉʉma. Lʉjáa lwamémire soompa nkʉʉlʉ igana rɨmwɨ, makumi yasaano na itatʉ (153). Baa neembe soompa jijáa jamema jeyyo, lwaavu sɨ lwaatʉka tʉkʉ. 12 Yéesu akavasea vapooji vaachwe, “Yeendi murye cha mʉtóondo!” Kusiina baa ʉmwɨ ˆadaha kumuurya kʉsea, “Weewe ʉrɨ ani?” tʉkʉ. Ava vajáa vataanga nɨ Mweenevyoosi. 13 Yéesu akaseesa, akatoola ʉra mʉkáate, maa akavaheera. Akabweeyya vivira baa na jira soompa. 14 Ʉlʉ nɨ lwa katatʉ Yéesu avafʉmɨra vapooji vaachwe, keende ˆakafʉfʉlwe.

Yéesu Yoomuurya Peéteri Koonɨ Amweenda

15 ˆVakahʉmʉle kurya, Yéesu akamuurya Simóoni Peéteri, “Eri, Simóoni mwaana wa Yooháani, waanyenda kʉlookya ava viivaako wʉʉ?” Simóoni akasea, “Hɨɨ Mʉkʉ́lʉ, weewe wamányire nakweenda.” Yéesu akamʉsea, “Riisha muundi jaanɨ.” 16 Yéesu akamuurya kei, “Simóoni mwaana wa Yooháani, waanyenda wʉʉ?” Peéteri akasea, “Hɨɨ Mʉkʉ́lʉ, weewe wamányire nakweenda.” Yéesu akamʉsea, “Laanga muundi jaanɨ.” 17 Yéesu akamuurya Peéteri lwa katatʉ, “Simóoni mwaana wa Yooháani, waanyenda wʉʉ?” Peéteri akiirya kisho, akavisʉʉla sa viintʉ Yéesu ajáa amuúriirye lwa katatʉ, “Waanyenda wʉʉ?” Peéteri akamʉsea Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, weewe wamányire yoosi, wamányire nɨɨnɨ nakweenda.”

Yéesu akamʉsea, “Riisha muundi jaanɨ. 18 Kɨmaarɨ kaa nookuwyɨɨra, mpɨɨndɨ ˆʉjáa mʉtavana, wiichuungáa ɨngo jaako na watamanyáa na haantʉ ˆwoosaaka. Maa kaa, ˆʉrɨ kʉva moosi, wolola ʉrɨ mɨkono yaako, na mʉʉntʉ wɨɨngɨ kʉkʉvɨkɨra arɨ ɨngo jaako, na kʉtwaala arɨ haantʉ sɨ ˆwoosaaka.” 19 Yéesu alʉʉsa aya, koonekya inkwya ˆarɨ kukwya Peéteri, na mʉbweeyyirya arɨ Mʉlʉʉngʉ nkongojima. Aho, Yéesu akamʉsea Peéteri, “Ntuuba!”

Yéesu na Ʉra Mʉpooji ˆAjáa Amweenda

20 Aho, Peéteri akiilorera, akamoona mʉpooji yoovatuuba. Ʉhʉ mʉpooji Yéesu ajáa amweenda. Ʉhʉ noo ʉra ˆajáa iisikirirya kɨpeembii cha Yéesu mpɨɨndɨ ˆvarijáa kiiwʉlo na akuurya, “Mʉkʉ́lʉ, nɨ ani ˆarɨ kʉvarindʉka?” 21 Peéteri ˆakamoone ʉwo mʉpooji, akamuurya Yéesu, “Mʉkʉ́lʉ, na ʉhʉ ne joolɨ?” 22 Yéesu akamʉsea, “Koonɨ noosaaka achaale arɨ nkaasʉ fʉʉrʉ sikʉ ˆndɨrɨ hɨndʉka, chaako che? Weewe ntuuba nɨɨnɨ.”

23 Sa jeyyo, fwefwe ikeenera kwa vapooji ˆvarɨ foo, kʉsea ʉhʉ mʉpooji sɨ arɨ kukwya tʉkʉ. Maa kaa, Yéesu sɨ alʉʉsa ʉwo mʉpooji sɨ arɨ kukwya tʉkʉ, kɨɨntʉ ˆalʉʉsa nɨ ɨkɨ, “Koonɨ noosaaka ave nkaasʉ fʉʉrʉ sikʉ ˆndɨrɨ hɨndʉka, chaako che?” 24 Mʉpooji ʉhʉ, noo ayoonekya kɨkomi masáare aya na ayaandɨka. Na suusu tamányire aya ˆoonekya nɨ ya kɨmáárɨ.

Masáare yo Kiimikirirya

25 Kwatɨɨte masáare yɨɨngɨ ˆyarɨ foo ˆatʉmama Yéesu. Ngaarɨ yoosi yaandɨkwa, ngaarɨ weerʉ yoosi sɨ yatoosha kʉvɨkɨra vitáabu ˆviri kaandɨkwa tʉkʉ.

✡ 1:21 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 18:15-22.

✡ 1:23 Laanga Isáaya 40:3.

✡ 1:29 Laanga Ufumo 12:21-28.

* 1:42 Kéefa: Nɨ irina rɨɨngɨ ra Kɨeburanía ra Simóoni Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 2:17 Laanga Sabúuri 69:9.

✡ 3:3 Laanga Yooháani 1:13.

✡ 3:14 Laanga Ʉvalo 21:4-9.

✡ 3:19 Laanga Yooháani 1:4-5.

✡ 4:5 Laanga Ncholo 48:21-22.

✡ 4:14 Laanga Isáaya 58:11.

✡ 4:20 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 11:29; 2 Masáare ya Mpɨɨndɨ 6:6.

✡ 4:22 Laanga Ncholo 12:3.

✡ 4:54 Laanga Yooháani 2:11.

✡ 5:2 Laanga Nehemía 3:1; 12:39.

✡ 5:18 Laanga Vafilíipi 2:6.

* 6:9 shayíiri: Shayíiri nɨ mpeke ˆjijáa jiifwɨ́ɨne na ngáano. Mɨkáate ya shayíiri na ngáano noo kɨjáa chóorya kɨkʉʉlʉ cha Viisiraéeli. Shayíiri noo kɨjáa chóorya kɨkʉʉlʉ cha vakɨva. Kei shayíiri noo vakoloweráa irʉsʉ. Shayíiri ɨjáa nɨ chóorya cha nchúwo, baa ja ngʼoombe na faráasi.

† 6:10 vaantʉ valʉme: Vayahúudi vavaláa vaantʉ valʉme vii, maa kaa, kwajáa kwatɨɨte vaantʉ vaki na vasinga ˆveene vaarya ɨyo mɨkáate na soompa.

✡ 6:14 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 18:15-19.

‡ 6:31 máana: Nɨ chákurya ˆcheene Viisiraéeli varijáa mpɨɨndɨ ˆvajáa ɨsɨ ya ibaláángwii. Laanga Ufumo 16.

✡ 6:31 Laanga Ufumo 16:4-36; Sabúuri 78:24-25.

✡ 6:45 Laanga Isáaya 54:13.

✡ 6:57 Laanga Yooháani 5:21.

* 7:2 ngovi ya Vayahúudi ya matibu: Nɨ ngovi Vayahúudi ˆvabweeyyáa kwa sikʉ mufungatɨ ˆvakahʉmʉle kuchwa sabíibu na seitúuni. Ngovi ɨhɨ vabweeyyáa ko kiikala matibwii ˆmeene vajeengáa na matáampi ya mɨtɨ ja nkʉmbʉkɨra ya vala baaba waavo kʉyeenda ɨsɨ ya ibaláángwii kwa myaaka makumi yanɨ (40). Laanga Valáawi 23:33-36, 39-43; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 16:13-17.

✡ 7:21 Laanga Yooháani 5:1-15.

✡ 7:38 Laanga Isáaya 44:3; 55:1; 58:11.

✡ 7:40 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 18:15-22.

✡ 7:42 Laanga 2 Samwéeli 7:12-16; Míika 5:2; Matáayo 2:5-6.

✡ 8:5 Laanga Valáawi 20:10; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 22:22-24.

✡ 8:17 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 17:6; 19:15.

* 8:24 Nɨɨnɨ Mwaarɨ: Aha, Yéesu iilʉʉsa ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ iilʉʉsa Mʉhákwii wa Ncholo. Laanga Ufumo 3:14; Isáaya 3:14.

✡ 8:34 Laanga Varúumi 6:12-23.

✡ 9:31 Laanga Sabúuri 34:15-16; Mpɨ́rɨ 15:29.

✡ 10:34 Laanga Sabúuri 82:6.

✡ 11:2 Laanga Yooháani 12:1-8.

✡ 11:10 Laanga Yooháani 8:12.

✡ 11:55 Laanga 2 Masáare ya Mpɨɨndɨ 30:17-19; Ʉvalo 9:10.

* 12:3 makuta ˆyanyʉ́kɨraa: Na Kɨgiríki nɨ nárdo, noo kʉsea, makuta ˆyanyʉ́kɨraa.

✡ 12:13 Laanga Sabúuri 118:25-26.

✡ 12:15 Laanga Isáaya 40:9; Sefanía 3:16.

✡ 12:34 Laanga Sabúuri 110:4.

✡ 12:38 Laanga Isáaya 53:1.

✡ 12:40 Laanga Isáaya 6:10.

✡ 13:18 Laanga Sabúuri 41:9.

✡ 13:19 Laanga Ufumo 3:14; Isáaya 43:10.

✡ 15:25 Laanga Sabúuri 35:19; 69:4.

✡ 17:12 Laanga Sabúuri 41:9.

✡ 18:9 Laanga Yooháani 6:39; 17:12.

✡ 18:14 Laanga Yooháani 11:50.

✡ 19:7 Laanga Valáawi 24:16.

✡ 19:24 Laanga Sabúuri 22:18.

✡ 19:28 Laanga Sabúuri 69:21.

✡ 19:36 Laanga Sabúuri 34:20; Ufumo 12:46; Ʉvalo 9:12.

✡ 19:37 Laanga Sakaría 12:10.

✡ 19:39 Laanga Yooháani 3:1-2.

* 19:39 manemáane: Nɨ mooda ˆvahákaa mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ de ataahwe. Mooda ʉhʉ ʉjáa nɨ wa iyoombe ikʉʉlʉ.

✡ 21:2 Laanga Matáayo 10:2.

Mɨrɨmo ya Vatumwi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Mɨrɨmo ya Vatumwi va Yéesu

Mʉlongooryo

Mʉʉntʉ ˆaandɨka kɨtáabu ɨkɨ cha Mɨrɨmo ya Vatumwi va Yéesu, nɨ Lʉ́ka. Lʉ́ka sɨ ajáa Mʉyahúudi tʉkʉ (Vakolosáai 4:7-14). Yeeye ayeendanʼyáa na Paúli haantʉ ˆharɨ foo, na nɨ mutumwi wa Paúli ajáa (2 Timotéeo 4:11). Kei Paúli alʉʉsa Lʉ́ka nɨ ʉmwɨ wa vatʉmami viivaachwe (Filemóoni 24). Ʉhʉ Lʉ́ka ajáa eendwa, na nɨ dakitáari ajáa (Vakolosáai 4:14).

Lʉ́ka aandɨka kɨtáabu cha Mɨrɨmo ya Vatumwi kati ya myaaka ya 62-63 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Kei, aandɨka kɨtáabu cha Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ. Vitáabu ivi vivɨrɨ Lʉ́ka aandɨka kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Toofíili. Ʉhʉ Toofíili ajáa nɨ mʉʉntʉ ˆanyemiwáa (Lʉ́ka 1:3). Vamanyi ˆvarɨ foo va Masáare ˆYarɨ Mpeho, vaséaa, Toofíili sɨ ajáa Mʉyahúudi tʉkʉ na ajáa amʉvalandʉkɨra Yéesu.

Kɨtáabu cha Mɨrɨmo ya Vatumwi, nɨ mwiitʉʉbɨrɨro wa Kɨtáabu cha Masáare Maaja ja ˆvyeene yaandɨkwa nɨ Lʉ́ka (1:1-2). Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ Lʉ́ka ˆalʉʉsa aha, nɨ ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ aarya Masáare Maaja ya Yéesu lwa ncholo, na ˆvyeene atalaryáa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kwa njɨra ya nteendo ja Mʉtɨma Mʉʉja (laanga baa ja 2:2-4; 8:14-17; 10:44-48). Kei mɨrɨmo ˆyalʉʉswa ˆɨrɨ foo aha, nɨ ya vala Peéteri (baa ja 2:14-41; 4:1-12) na Paúli (baa ja 9:1-19; 28:3-8) vatumwi. Na kɨɨntʉ chɨɨngɨ ˆchalʉʉswa nɨ ˆvyeene vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakɨɨngɨkáa no keenera lwa ncholo (baa ja 2:41, 47; 5:14).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va ncholo 1:1–5:42

Uturikiri na kweenera kwa Masáare Maaja ya Yéesu 6:1–9:31

Mɨrɨmo ya Peéteri 9:32–12:25

Paúli yookera njɨra noo variyʉla Masáare Maaja lwa ncholo 13:1–14:28

Itaka ra Yerusaléemu 15:1-41

Paúli yookera njɨra noo variyʉla Masáare Maaja lwa kavɨrɨ 16:1–18:22

Paúli yookera njɨra noo variyʉla Masáare Maaja lwa katatʉ 18:23–21:14

Paúli yookera njɨra lwa kanɨ, yookwaatwa no twaalwa na Rúumi 21:15–28:31

1

Mʉtɨma Mʉʉja ˆMweene Mʉlʉʉngʉ Alaha

1 Toofíili mwanawiitʉ, kʉra kɨtáabwii ˆchalongoola,* nakwaandɨkɨra masáare yoosi Yéesu ˆaanda tʉmama no variyʉla 2 fʉʉrʉ sikʉ ɨra ˆakasʉmʉlwe na kurumwii. Ajáa de asʉmʉlwe na kurumwii, avalairirya vatumwi vaachwe ˆavasaawʉla kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja.✡ 3 Kwa sikʉ makumi yanɨ (40) keende ˆakafʉfʉke, avafʉmɨra vatumwi vaachwe ˆvarɨ foo kwa njɨra ˆjoonekya kɨkomi yeeye nɨ mooyo ajáa. Kei avakiindyáa masáare ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. 4 Mpɨɨndɨ ɨmwɨ kati ˆajáa novo, ajáa avalairirya yoovasea, “Karɨ mufúmaa múujii wa Yerusaléemu tʉkʉ, mʉmʉwoojere mʉmʉnʉ Mʉtɨma Mʉʉja ʉra Taáta waanɨ ˆajáa iichuunga kʉvaretera arɨ, ʉra ˆmwateera fuma kwaanɨ. 5 Yooháani Mʉbatisáaji abatisáa vaantʉ na maaji,✡ maa kaa, sikʉ ingaɨ vii ˆjookʉʉja, nyuunyu batisiwa mʉrɨ na Mʉtɨma Mʉʉja.”

Yéesu Yoosʉmʉlwa na Kurumwii

6 Mpɨɨndɨ vatumwi ˆvajáa viijíingire hamwɨ na Yéesu, vakamuurya voosea, “Eri, Mʉkʉ́lʉ, mpɨɨndɨ iji noo ʉrɨ tʉhɨndʉrɨra suusu Viisiraéeli ʉtemi wʉʉ?” 7 Maa kaa, Yéesu akavasea, “Sikʉ na mpɨɨndɨ sɨ mʉrɨmo waanyu kʉtaanga tʉkʉ, ɨro nɨ ra Taáta ˆarɨ vɨɨka kwa wiimiriri waachwe. 8 Maa kaa, mʉrɨ hokera ngururu mpɨɨndɨ Mʉtɨma Mʉʉja ˆarɨ kʉʉja na kʉrɨ nyuunyu, kʉva mʉrɨ vara ˆvoónekyaa kɨkomi chaanɨ múujii Yerusaléemu, kwa ɨsɨ yoosi ya Yudéea na Samaría na fʉʉrʉ utulo waasɨ.” 9 ˆAkahʉmʉle kʉlʉʉsɨka ayo, hahara akasʉmʉlwa na kurumwii, vatumwi voosi ntɨ ˆvoomoona. Aho, ichu rɨkamʉkʉnɨkɨrɨra, sɨ vamoona kei tʉkʉ. 10 Ntɨ ˆvajáa vakaarɨ voolaanga kurumwii koona ja ˆvyeene yootamanya na kurumwii, koonka vaantʉ valʉme vavɨrɨ viivɨ́kɨɨre ɨngo njerʉ vakɨɨma mbarɨmbarɨ yaavo! 11 Avo vaantʉ vakavasea, “Ee vaantʉ va Galiláaya, sa che mwiímire aha no laanga kurumwii? Yéesu asʉ́mwɨɨrwe kʉdoma na kurumwii fuma kʉrɨ nyuunyu, hɨndʉka arɨ jeyyo ja ˆvyeene mʉmwɨɨ́ne yootamanya na kurumwii.”

Matiáasi Yoosaawʉlwa Ɨɨme Nkalwii ya Yʉ́ʉda

12 Hara, vatumwi va Yéesu vakahɨndʉka na Yerusaléemu fuma Luulwii lwa Mɨseitúuni. Fuma luulwii fʉʉrʉ Yerusaléemu, nɨ lʉyeendo lwa sikʉ ya Sabáato† lʉjáa. 13 ˆVakɨɨngɨre múujii, vakaambʉka na gorófii kʉʉntʉ ˆviikaláa. Ava noo vajáa aho, Peéteri, Yooháani, Yaakúupu, Anderéa na Filíipi, Tomáasi, Batolomáayo na Matáayo, Yaakúupu sha Alʉfáayo, Simóoni Selóote‡ na Yʉ́ʉda sha Yaakúupu. 14 Avo voosi viijiingáa kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ na mʉryʉʉngʉ ʉmwɨ. Baa kei, vajáa vamwaarɨ vaantʉ vaki vɨɨngɨ baa na Maríia íyo waala Yéesu na vandʉʉ vaachwe.

15 Sikʉ ɨmwɨ vaantʉ igana rɨmwɨ na makumi yavɨrɨ (120) vajáa viijíingire, aho, Peéteri akɨɨma katɨ na katɨ ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Akavasea, 16 “Vanaviitʉ, Masáare ˆYarɨ Mpeho yakiimana, kwa kɨra Mʉtɨma Mʉʉja ˆalʉʉsa ko tweera mʉtemi Daúdi mweeri ya ayo masáare ya Yʉ́ʉda ˆmweene avalongoola vara ˆvamʉkwaata Yéesu.✡ 17 Yʉ́ʉda nɨ ʉmwɨ wiiswi ajáa, na suusu tatʉmamáa ne mʉrɨmo ʉhʉ wa Mʉlʉʉngʉ hamwɨ ne.

18 Yʉ́ʉda awʉla iwʉnda na jira mpía ˆapata kwa nteendo mbɨ. Na mpɨɨndɨ ˆajáa ʉko aawya na ɨnda, na ɨnda yaachwe yaatʉka mpaka matuumbu yakɨɨtɨka na weerwii. 19 Masáare aya, yajáa yeenera Yerusaléemu yoosi. Sa jeyyo, vakaraanɨrɨra ɨro iwʉnda Akelidáama, noo kʉsea, ‘Iwʉnda ra Sakami.’✡ 20 Kɨtáabu cha Sabúuri chalʉʉsa,

‘Nyuumba yaachwe ɨchaale ntʉhʉ,

karɨ kʉve na mʉʉntʉ ˆarɨ chaala aho tʉkʉ.’✡

Kei kwaandɨkwa,

‘Haantʉ haachwe hasʉmʉlwe nɨ mʉʉntʉ wɨɨngɨ.’✡

21 Sa jeyyo, toosaakwa tʉsaawʉle mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆiituubáa na suusu mpɨɨndɨ joosi Yéesu Mweenevyoosi ˆajáa na suusu. 22 Ʉwo asaakwa ave ʉra ˆavíjaa na suusu keende Yéesu ˆakabatisiwe nɨ Yooháani Mʉbatisáaji fʉʉrʉ sikʉ asʉmʉlwa na kurumwii. Ʉra ˆarɨ saawʉlwa, yoosaakwa ave ʉra ˆoona hamwɨ na suusu kʉfʉfʉka kwa Yéesu.”

23 Hara vakalʉʉsa marina ya vaantʉ vavɨrɨ. Yooséefu ˆasewáa Barisába irina rɨɨngɨ noo Yústo akemerwáa na wa kavɨrɨ Matiáasi. 24 Aho, vakalʉʉsɨka na Mweenevyoosi voosea, “Mweenevyoosi, weewe ʉmányire mʉtɨma wa kɨra mʉʉntʉ. Tʉlaɨre kati ya ava vavɨrɨ nɨ ani ˆʉmʉsáawɨɨre, 25 sa asʉmʉle mʉrɨmo wa utumi ˆmweene warekirwé nɨ Yʉ́ʉda. Yeeye ˆakakwye atamanya na kʉʉntʉ yeeye ˆasaakwa adome.” 26 Vakasaawʉla ko vaa mbare,§ na mbare ɨkamuwyɨɨra Matiáasi. Jeyyo Matiáasi akasaangɨra na vatumwi vara vɨɨngɨ ikimi na ʉmwɨ.

2

Kʉʉja kwa Mʉtɨma Mʉʉja

1 Sikʉ ya ngovi ya Pentekóste* ˆɨkafike, vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu vajáa viijiinga haantʉ hamudu. 2 Koonka, ɨkateereka sawúti fuma kurumwii ja ya ihúmbuuto ikʉlʉkʉʉlʉ yooruma. Ɨyo sawúti ɨkamema nyuumba ˆngʼeene viikaláa. 3 Hahara, vakoona viintʉ ˆviri ja lʉrɨɨjo lwa mooto. Ʉlo lʉrɨɨjo lukiikerakera na lukiikala mweeri ya kɨra mʉʉntʉ. 4 Vaantʉ voosi ˆvajáa aho, vakahokera Mʉtɨma Mʉʉja, vakaanda lʉʉsɨka ndʉʉsɨka jɨɨngɨ, ja ˆvyeene Mʉtɨma Mʉʉja ajáa avaheera ngururu jo lʉʉsɨka.

5 Haaha aho Yerusaléemu, kʉjáa kwatɨɨte Vayahúudi ˆvamutuubáa Mʉlʉʉngʉ. Avo vajáa vafúmire ɨsɨ joosi vʉʉ ja weerʉ. 6 ˆVakateere ɨyo sawúti, vakadoma itɨ́ɨjo, vakiijiinga na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvarɨ foo. Vakahwaalala maatʉkʉ sa kɨra ʉmwɨ waavo avateeráa avo vaantʉ ˆvamuruma Yéesu voolʉʉsɨka ndʉʉsɨka jaavo. 7 Vakahwaalala na vakiivʉndʉka. Vakaanda kiiyurya voosea, “Eri, ava vaantʉ ˆvoolʉʉsɨka jei sɨ Vagaliláaya tʉkʉ wʉʉ? 8 Ha de joolɨ kɨra ʉmwɨ wiitʉ yoovateera voolʉʉsɨka ndʉʉsɨka jiitʉ ˆtavyaalwa nojo? 9 Vamwɨ viitʉ tafúmire ɨsɨ ya Vapáasi, Vaméedi, na Vaeláami, vɨɨngɨ tafúmire ɨsɨ ya Mesopotámia, Yudéea, Kapadokía, Póonto na Ásia, 10 vamwɨ Firigía na Pamufilía, Mísiri na Líbia sengerera na Kɨréene na vɨɨngɨ tafúmire Róoma. 11 Vamwɨ viitʉ nɨ Vayahúudi na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvatúubaa díini ya Kɨyahúudi. Vamwɨ vafúmire Kɨréete na vɨɨngɨ Arábia. Suusu voosi toovateera voolʉʉsɨka ndʉʉsɨka jiitʉ, voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ kwa masáare makʉʉlʉ Mʉlʉʉngʉ ˆabwéeyyaa.” 12 Vaantʉ voosi vakahwaalala maatʉkʉ no koofa. Vaakiiyurya voosea, “Ʉvariyuli wa masáare aya nɨ kɨɨntʉ che?” 13 Maa kaa, vamwɨ vaavo vakaanda kʉvahenchʉla voosea, “Varéeviiwe nɨ diváai ifya!”

Peéteri Yoovavariyʉrɨra Vaantʉ

14 Aho, Peéteri akɨɨma hamwɨ na vara vatumwi ikimi na ʉmwɨ, akaanda vawyɨɨra vaantʉ na sawúti nkʉʉlʉ, “Nyuunyu vaantʉ va Yudéea na vɨɨngɨ voosi ˆmwiíkalaa Yerusaléemu, nteereri neeja nɨvawyɨɨre masáare ˆyafʉ́mɨɨre. 15 Nyuunyu mookiisea vaantʉ ava varéevire, amwɨ iji noo mpɨɨndɨ jo yʉʉrɨra ngʼoombe vii? 16 Kɨkomi masáare aya ˆyafʉ́mɨɨre, noo yara ˆyalʉʉswa nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ya mʉláali na mʉtwe waachwe Yoéeli. Yeeye asea,

17 ‘Sikʉ ja ʉhero, Mʉlʉʉngʉ yoolʉʉsa,

mʉkʉngʼʉntɨra ndɨrɨ kɨra mʉʉntʉ Mʉtɨma waanɨ Mʉʉja.

Vaana vaanyu va kɨɨntʉ kɨlʉme na va kɨɨntʉ kiki laala veende na mʉtwe,

vatavana koona veende njori,

na vawosi lootera veende.

18 Mpɨɨndɨ ijo, vakʉngʼʉntɨra ndɨrɨ vatʉmami vaanɨ va kɨɨntʉ kɨlʉme na va kɨɨntʉ kiki Mʉtɨma waanɨ,

novo lʉʉsa veende ʉláali na mʉtwe.

19 Bweeyya neende viintʉ ˆvihwáalaryaa kurumwii na isháara ɨsɨ.

Kʉva kʉrɨ na sakami, mooto na nkungúúla ya muuki.

20 Mwaasʉ valandʉka ʉrɨ ʉve kilwiirya,

na mweeri kʉva ʉrɨ nkʉʉndʉ ja sakami.

Ayo yoosi koonekana yarɨ,

de ɨra sikʉ nkʉʉlʉ ya Ijʉva yʉʉje.

21 Na yoyoosi ˆarɨ loomba nyambirirya,

fuma kwa Ijʉva lamuririwa arɨ.’✡

22 Ee vaantʉ va Isiraéeli teeri masáare aya! Yéesu wa Nasaréeti ajáa oonekiwa kɨkomi kwaanyu nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa myuujíisa, viintʉ ˆvihwáalaryaa, na isháara ˆjiísimiresimire kwaanyu. Mʉlʉʉngʉ abweeyya ayo yoosi mbere yaanyu ko tweera Yéesu ja ˆvyeene nyuunyu veeneevyo mwamányire. 23 Ʉhʉ Yéesu ajáa areetwa kwaanyu, kwa ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ ajáa avɨɨka mʉryʉʉngʉ waachwe na kwa kʉtaanga kwaachwe keende aho kalɨ. Nyuunyu mʉkamʉʉlaa mʉsaláabii kwa mɨkono ya vaantʉ vavɨ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 24 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ akamʉchʉngʉrɨra fuma makatii ya inkwya, sa inkwya sɨ yadaha kʉmʉnamatɨra Yéesu tʉkʉ. 25 Mʉtemi Daúdi alʉʉsa ivi kʉrɨ Yéesu,

‘Namoona Ijʉva mbere yaanɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero,

na sa viintʉ ˆarɨ ivarwii raanɨ ra kʉlʉme,

sɨ ndɨrɨ singisiwa tʉkʉ.

26 Sa jeyyo, mʉtɨma waanɨ watɨɨte cheerʉ,

na lurimi lwaanɨ loovaa lusiriri na cheerʉ,

na mʉvɨrɨ waanɨ kiikala ʉrɨ ko kiilaangya.

27 Sa sɨ ʉrɨ kʉʉreka mʉtɨma waanɨ Ntarii tʉkʉ,

baa mʉvɨrɨ wa Mʉʉja waako,

sɨ ʉrɨ kʉʉreka woole tʉkʉ.

28 Wʉʉndaɨra njɨra jo kʉʉmbweeyya nɨve mooyo,

kʉva ndɨrɨ na cheerʉ mʉnʉmʉʉnʉ sa weewe ʉmwaarɨ na nɨɨnɨ.’✡

29 Vanaviitʉ nɨ kʉvawyɨɨra niise baa kʉvavisa tʉkʉ, Daúdi baaba wiitʉ aakwya, akataahwa, na mbɨrɨ́ɨ́ra yaachwe ɨmwaarɨ baa isikʉ. 30 Haaha tatáangire Daúdi nɨ mʉláali na mʉtwe ajáa. Yeeye ajáa ataanga Mʉlʉʉngʉ ajáa amwiilaha, mʉpaarya arɨ mʉvyaalwa wa ichina ra lʉkolo lwaachwe ʉtemi.✡ 31 Daúdi ajáa oona ˆyarɨ fʉmɨra, noo ˆchooreka akalʉʉsa kʉfʉfʉka kwa Masía. Mʉlʉʉngʉ sɨ amʉreka Yéesu Ntarii tʉkʉ na baa sɨ aruma mʉvɨrɨ waachwe woole tʉkʉ.✡ 32 Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Yéesu Kirisitʉ na suusu voosi tʉrɨ vara ˆvoona masáare aya. 33 Ʉhʉ Yéesu, Mʉlʉʉngʉ amwiinʉla, akamʉvɨɨka ivarwii raachwe ra kʉlʉme, na akahokera Mʉtɨma Mʉʉja kufuma kwa Taáta. Ʉhʉ Mʉtɨma Mʉʉja, Taáta iichuunga kʉtʉretera arɨ, yeeye atʉkʉ́ngʼʉntɨɨre na noo aya ˆmeene mooyoona no yateera. 34 Daúdi mweeneevyo sɨ aambʉka na kurumwii tʉkʉ, maa kaa, yeeye alʉʉsa,

‘Ijʉva amuwyɨɨra Mweenevyoosi waanɨ,

“Ikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme,

35 fʉʉrʉ nɨvavɨɨke vavɨ vaako,

vave kabambari ko vɨkɨra majeo yaako.” ’✡

36 Sa jeyyo, vaantʉ voosi va Isiraéeli moosaakwa mʉtaange kɨkomi, Yéesu ˆmumuningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya, Mʉlʉʉngʉ amʉvɨɨka ave Mweenevyoosi na Masía.”

37 Vara Vayahúudi ˆvakateere ayo masáare, vakaavwa nɨ mɨtɨma. Aho, vakamuurya Peéteri na vara vatumwi vɨɨngɨ voosea, “Vanaviitʉ, joolɨ tʉrɨ bweeyya haaha?”

38 Peéteri akavasea, “Valanduki fuma uvii waanyu, na kɨra mʉʉntʉ abatisiwe kwa irina ra Yéesu Kirisitʉ, sa Mʉlʉʉngʉ asee ʉvɨ waanyu wasírire. Aho, hokera mʉrɨ kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉtɨma Mʉʉja. 39 Sa kwiichuunga reterwa tʉrɨ Mʉtɨma Mʉʉja, nɨ sa nyuunyu na vaana vaanyu, na vaantʉ voosi ˆvarɨ kʉlɨ na kɨra mʉʉntʉ ˆarɨ kaanɨrɨrwa nɨ Ijʉva Mʉlʉʉngʉ.” 40 Peéteri akatuuba voonekya kwa masáare yɨɨngɨ ˆyarɨ foo na akavalʉma kutu yoosea, “Mʉloombi Mʉlʉʉngʉ avalamurirye fuma mbyaala ɨhɨ ˆyareka njɨra.” 41 Vaantʉ ˆvarɨ foo vakayaruma yara masáare, vakabatisiwa na vakasaangɨra na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Vaantʉ avo nɨ ja mayana yatatʉ (3,000) jei vajáa. 42 Vaantʉ ava ˆvamuruma Yéesu vakatuuba teerera ukiindya wa vatumwi va Yéesu, vakava kɨɨntʉ kɨmwɨ kɨmʉtɨma na kʉbendʉlabendʉla mʉkáate ja nkʉmbʉkɨra ya inkwya yaachwe no mʉloomba Mʉlʉʉngʉ.

Mwiikalo wa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

43 Vatumwi va Yéesu vabweeyyáa viintʉ ˆvihwáalaryaa ˆvyamema maatʉkʉ vii na isháara. Sa jeyyo, vaantʉ va Yerusaléemu vajáa vakwaatwa nɨ woowa na vamʉnyemyáa Mʉlʉʉngʉ maatʉkʉ vii. 44 Vaantʉ voosi ˆvajáa vamuruma Yéesu vajáa vaava kɨɨntʉ kɨmwɨ, na viiheeráa voosi viintʉ vyoosi ˆvajáa novyo. 45 Vaantʉ vaváa iyoombe viintʉ vyaavo na mpía ˆngʼeene vapatáa, vajigaváa kwa kɨra mʉʉntʉ ˆvyeene asaakáa. 46 Kɨra siikʉ valʉmanáa waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva. Kei, valʉmanáa nyuumbii jaavo kʉbendʉla mʉkáate no rya chákurya chaavo hamwɨ kʉnʉ varɨ na mɨtɨma myeerʉ na varɨ na cheerʉ. 47 Vamʉbweeyyiryáa Mʉlʉʉngʉ nkongojima na vajáa veendwa nɨ vaantʉ voosi. Na kɨra siikʉ Yéesu Mweenevyoosi oongereryáa vaantʉ vɨɨngɨ ko valamurirya, vakava hamwɨ na viivaavo vara ˆvamuruma.

3

Peéteri Yoomʉhorya Kɨvete

1 Sikʉ ɨmwɨ mpɨɨndɨ ja cháámuusi, Peéteri na Yooháani vajáa vatamanya na Kaayii Njija ya Ijʉva. Mpɨɨndɨ ijo, noo vaantʉ vatamanyiryáa noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 2 Ʉko Kaayii Njija, kʉjáa kwatɨɨte vaantʉ ˆvajáa vamʉvérekire mʉʉntʉ ʉmwɨ kɨvete keende kʉvyaalwa kwaachwe. Avo vaantʉ vamʉvɨɨkáa ʉwo kɨvete mʉryaangwii wa waama ya Kaaya Njija ˆʉséwaa Mʉryaango ˆWabooha, sa andooloomba chochoosi fuma kwa vara vaantʉ ˆvɨɨngɨráa na Kaayii Njija. 3 Ʉwo mʉʉntʉ ˆakavoone Peéteri na Yooháani vookɨɨngɨra na Kaayii Njija, akavaloomba vamʉheere mpía.

4 Peéteri na Yooháani vakamutuurirya miiso, maa Peéteri akamʉsea, “Tʉlaange!” 5 Ʉra kɨvete akavalaanga kʉnʉ yookiilaangya heewa arɨ kɨɨntʉ chochoosi. 6 Aho, Peéteri akamʉsea, “Nɨɨnɨ nsiina mpía baa na saháabu tʉkʉ, maa kaa, kɨra ˆndɨrɨ nocho kʉheera ndɨrɨ. Kwa irina ra YéesuKirisitʉ wa Nasaréeti, inʉka, na waande yeenda!” 7 Hara, Peéteri akamʉkwaata mʉkono wa kʉlʉme, akamwiinʉla. Hahara, majeo na mpʉ́ʉ́nchɨ jaachwe jikapata ngururu. 8 Akafɨrɨra, akɨɨma, maa akaanda yeenda. Akɨɨngɨra hamwɨ novo na waámii ya Kaaya Njija, yooyeenda no fɨrɨrafɨrɨra kʉnʉ yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ.

9 Vaantʉ voosi ˆvajáa aho, vakamoona yooyeenda kʉnʉ yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. 10 Vaantʉ ˆvakataange ʉhʉ noo ʉra mʉʉntʉ ˆaloombaloombáa heehi na Mʉryaango ˆWabooha wa Kaaya Njija, vakahwaalala mʉnʉmʉʉnʉ koona masáare ˆyamʉpátire. 11 Kʉnʉ vahwáalɨɨre, vaantʉ voosi vakakʉʉrɨka na kʉʉntʉ ˆkʉséwaa Waama wa Solomóoni, kʉʉntʉ ʉwo mʉʉntʉ ˆajáa avʉʉ́mɨrɨɨre vala Peéteri na Yooháani.

Peéteri Yoovariyʉla Masáare Maaja Kaayii Njija ya Ijʉva

12 Peéteri ˆakavoone avo vaantʉ, maa akavasea, “Ee Viisiraéeli, sa che aya masáare yoovahwaalarya? Sa che mootutuurirya miiso? Nɨ kiisea mwiise tamʉhóriirye ʉhʉ mʉʉntʉ kwa ngururu jiiswi, au nɨ sa mwiikalo wiiswi ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa wʉʉ? 13 Mʉlʉʉngʉ wa Aburaháamu, Isaka na Yaakúupu, Mʉlʉʉngʉ wa vala baaba wiitʉ amʉbwéeyyiriirye nkongojima Mʉtʉmami waachwe Yéesu. Ʉhʉ noo ʉra ˆmʉmʉtwaala na balásii kwa vakʉ́ʉ́lʉ sa ʉʉlawe, na mʉkamʉheera moongo mpɨɨndɨ Piláato ˆasaakáa amʉchʉngʉrɨre. 14 Mʉmʉheera moongo Yéesu, Mʉʉja na Mʉwoloki. Na nyuunyu mwamʉloomba Piláato amʉrekere mʉʉlai kɨpaango chaachwe.✡ 15 Jeyyo, mwamʉʉlaa yeeye ˆarɨ ncholo ya nkaasʉ! Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla! Na suusu voosi tʉrɨ vara ˆvoona ayo! 16 Irina ra Yéesu na kuriruma irina ɨro, noo ˆvimʉhɨ́ɨre ngururu ʉhʉ mʉʉntʉ ˆmoomoona. Ja viintʉ voosi ˆmoomoona, ahórire sa kuruma Yéesu.

17 Vanaviitʉ, mʉmányire nyuunyu na vakʉ́ʉ́lʉ vaanyu mwatʉmama aya sa sɨ mʉjáa mʉmányire tʉkʉ. 18 Ayo yatʉmamwa sa Mʉlʉʉngʉ akiimikirirye masáare yara ˆalʉʉsa kʉtweera kwa valáali na mʉtwe vaachwe voosi, Masía waachwe turikiriwa arɨ. 19 Sa jeyyo, mʉvalandukiri Mʉlʉʉngʉ sa yeeye aseyye ʉvɨ waanyu, yeeye aveerye mɨtɨma kwa kʉra kʉva amwaarɨ na nyuunyu, 20 na avatʉmɨre Masía, yeeye nɨ Kirisitʉ ˆavasaawʉla keende aho kalɨ. 21 Yéesu yasaakwa achaale ʉko kurumwii, mpaka jifike mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ bweeyya kɨra kɨɨntʉ kɨve kifya, ja ˆvyeene alʉʉsa keende aho kalɨ kwa njɨra ya valáali na mʉtwe vaachwe. 22 Mʉláali na mʉtwe Mʉ́sa alʉʉsa, ‘Kʉrɨ nyuunyu, Ijʉva Mʉlʉʉngʉ vasaawʉrɨra arɨ mʉláali na mʉtwe ˆmweene arɨ kiifwaana na nɨɨnɨ. Masáare yoosi mʉláali na mʉtwe waachwe ˆarɨ vawyɨɨra, mʉyateerere neeja.✡ 23 Mʉʉntʉ yoyoosi sɨ ˆarɨ mʉteerera ʉwo mʉláali na mʉtwe, Mʉlʉʉngʉ mʉseyya arɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero fuma kwa vaantʉ vaachwe.’✡

24 Masáare ya sikʉ iji, yalʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe voosi, kwaandɨra mpɨɨndɨ ja Samwéeli na voosi ˆvamʉtʉʉbɨrɨra vayalʉʉsa na vayavariyʉla. 25 Masáare yara Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsa ko tweera kwa valáali na mʉtwe vaachwe, nyuunyu noo mooyahokera. Kei, mʉháko ʉra ˆmweene abweeyya na vala baaba waanyu nyuunyu noo mookʉʉhokera. Mʉlʉʉngʉ avɨɨka mʉháko na baaba waanyu Aburaháamu kʉnʉ yoosea, ‘Kwa njɨra ya vaana vaako, luu vatalarya neende vaantʉ voosi va weerʉ.’✡ 26 Haaha Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Mʉtʉmami waachwe sa nyuunyu mʉpate kʉnáálo va ncholo, mʉtalariwe fuma uvii waanyu.”

4

Peéteri na Yooháani Vootwaalwa na Balásii

1 Viintʉ Peéteri na Yooháani ˆvajáa vakaarɨ voolʉʉsɨka na vara vaantʉ, maa veeneɨsɨ va Ijʉva, Masadukáayo na mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valʉkalʉka va Kaayii Njija ya Ijʉva vakafika. 2 Avo vajáa vakálɨɨre maatʉkʉ vii sa avo vatumwi va Yéesu vakiindyáa na vavariyʉláa Yéesu afʉfʉka, isáare ɨrɨ roónekyaa kɨweerwii, vaantʉ ˆvaakwya fʉfʉka varɨ. 3 Aho, vakavakwaata, na sa viintʉ uchikʉ ʉjáa wɨɨ́ngɨɨre, vakavavɨɨka mʉnyololwii fʉʉrʉ lomʉtóondo yaachwe. 4 Maa kaa, vaantʉ ˆvarɨ foo va vara ˆvateereráa isáare, vakamuruma Mʉlʉʉngʉ. Na ˆvamuruma Yéesu vakafika vaantʉ valʉme mayana yasaano (5,000).

5 ˆKʉkeere, vakʉ́ʉ́lʉ va vaantʉ, vawosi na vakiindya va Miiro vakalʉmana ʉko Yerusaléemu. 6 Aho kiikalwii, ajáa amwaarɨ Anáasi mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, Kayáafa, Yooháani, Alekɨsáanda na vaantʉ vɨɨngɨ va lʉkolo lwa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa veeneɨsɨ va Ijʉva. 7 Vakaviimya vala Peéteri na Yooháani, vakavuurya voosea, “Kɨvete ˆmʉmʉhoriiryé nɨ kwa ngururu na kwa irina ra ani?”

8 Aho, Peéteri kʉnʉ amémire Mʉtɨma Mʉʉja, akavasea, “Arumi, nyuunyu vakʉ́ʉ́lʉ va vaantʉ na vawosi! 9 Koonɨ isikʉ mootuchukuruma sa ɨrɨ isáare ˆreene abweeyyiriiwé ʉhʉ kɨvete na ˆvyeene ahoriiwé, 10 nyuunyu na vaantʉ voosi va Isiraéeli moosaakwa mʉtaange, mʉʉntʉ ʉhʉ ˆmweene iímire mbere yaanyu ahórire na avɨ́ɨre nkaasʉ, kwa ngururu ya irina ra Yéesu Kirisitʉ wa Nasaréeti. Ʉhʉ Yéesu nyuunyu mwamuningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ akamʉfʉfʉla fuma inkwyii. 11 Nɨ ʉhʉ Yéesu noo ˆalʉʉswa jei,

Iwye ˆrasiitwa nɨ nyuunyu vajeengi,

ravɨ́ɨre iwye ikʉʉlʉ ra kichurii.✡

12 Kusiina mʉʉntʉ wɨɨngɨ yoyoosi ˆarɨ daha kʉtʉlamurirya tʉkʉ, sa kusiina irina rɨɨngɨ vaantʉ ˆvaheewa aha weerwii ˆreene rɨrɨ daha kʉtʉlamurirya fuma uvii tʉkʉ.”

13 Vara vakʉ́ʉ́lʉ ˆvakoone ˆvyeene vala Peéteri na Yooháani vajáa viitema, vakahwaalala maatʉkʉ vii sa vajáa vamányire sɨ vakiindiwa isáare ra Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Vakataanga vala Peéteri na Yooháani nɨ hamwɨ vajáa na Yéesu. 14 Maa kaa, ˆvakamoone ʉra mʉʉntʉ ˆajáa ahórire iímire hamwɨ na vala Peéteri ya Yooháani, sɨ vaava na isáare ro lʉʉsa tʉkʉ. 15 Aho, vakavalairirya vafume hara Balásii Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi, maa vakachaala vooveene, voolʉma sáare.

16 Vakaanda kiiyurya, “Che tʉrɨ vabweeyya vaantʉ ava? Sɨ tʉrɨ daha siita ʉhʉ muujíisa mʉkʉʉlʉ ˆmweene vabwéeyyiirye tʉkʉ, sa nɨ kɨweerwii ʉrɨ kwa kɨra mʉʉntʉ wa aha Yerusaléemu. 17 Sa jeyyo, tʉvakaanʼye ko vavuumba, vareke lʉʉsɨka na mʉʉntʉ yoyoosi kwa irina ra Yéesu, sa ɨrɨ irina rɨdɨɨre kweenera.”

18 Aho, vakavaanɨrɨra vala Peéteri na Yooháani kei, vakavakaanʼya vareke lʉʉsɨka ayo masáare mbere ja vaantʉ, baa karɨ vandookiindya vaantʉ kwa irina ra Yéesu vii kaa tʉkʉ. 19 Maa kaa, vala Peéteri na Yooháani vakavasea, “Lamuli veeneevyo koonɨ nɨ ʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ kʉvanyemya nyuunyu kʉlookya Mʉlʉʉngʉ. 20 Suusu sɨ tʉrɨ reka kʉlʉʉsa masáare ˆtoona no teera tʉkʉ.”

21 Maa re, Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi ɨkavakaanʼya na nkalari, maa ɨkavareka. Vasiindwa kʉvaheera irya sa vaantʉ voosi vamʉbweeyyiryáa nkongojima Mʉlʉʉngʉ maatʉkʉ vii sa ɨro isáare ˆrɨjáa rafʉ́mɨɨre. 22 Ʉwo mʉʉntʉ ˆahoriwa kwa muujíisa nɨ kɨvete ajáa keende ˆavyaalwa, na ajáa atɨɨte myaaka makumi yanɨ (40) na kɨɨntʉ.

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu Voomʉloomba Mʉlʉʉngʉ

23 Vala Peéteri na Yooháani ˆvakarekerwe, vakahɨndʉka na kwa viivaavo, vakavawyɨɨra yara yoosi ˆvajáa vawyɨ́ɨrɨɨrwe nɨ vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi. 24 Novo ˆvakateere jeyyo, voosi hamwɨ vakamʉloomba Mʉlʉʉngʉ voosea, “Weewe Ijʉva Mweeneevyo weemweene, ʉrɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ wa kɨra kɨɨntʉ. Weewe noo wʉʉmba kurumu na weerʉ, mayɨya na viintʉ vyoosi ˆviri mʉʉmo. 25 Weewe ʉmʉbweeyya baaba wiitʉ Daúdi mʉtʉmami waako alʉʉse jei kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja,

‘Sa che vaantʉ va weerʉ vakálɨɨre?

Na sa che nkolo ja vaantʉ joobweeyya mɨryʉʉngʉ ya kɨhoho?

26 Vatemi va ɨhɨ weerʉ viímire neeja kʉlwa nkoondo,

kei vakʉ́ʉ́lʉ va Viisiraéeli viijíingire hamwɨ,

sa vamusiite Ijʉva wiitʉ na Masía waachwe.’✡

27 Masáare aya yafʉ́mɨɨre aha múujii, Heróode Antípaasi na Poontío Piláato valʉ́mɨɨne na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi na Viisiraéeli sa vamʉkɨɨkane Yéesu Mʉtʉmami waako mʉʉja ˆwamʉhaka makuta. 28 Ayo masáare vabwéeyyiirye noo ˆʉjáa ʉlamʉla keende aho kalɨ yatʉmamwe, kwa ngururu jaako na kweenda kwaako. 29 Haaha ee Ijʉva, laanga ˆvyeene vootuvuumba! Ʉtʉheere ngururu suusu vatʉmami vaako tweenerye isáare raako ko kiitema. 30 Onekya ngururu jaako jo horya valwɨ́ɨrɨ. Kei ʉtwaambirirye tʉndoobweeyya isháara na viintʉ ˆvihwáalaryaa kwa irina ra Yéesu Mʉtʉmami waako mʉʉja.”

31 ˆVakahʉmʉle kʉloomba, aho haantʉ ˆvajáa viijíingire, hakasɨngɨsɨka. Mʉtɨma Mʉʉja akavalongoola voosi vakaanda kweenerya isáare ra Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ viitémire.

Mwiikalo wa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

32 Vaantʉ voosi ˆveene vajáa vamuruma Yéesu vajáa vaava mʉtɨma ʉmwɨ, na mɨryʉʉngʉ yaavo ɨjáa yaava hamwɨ. Kusiina mʉʉntʉ ˆaséaa viintʉ ˆarɨ novyo nɨ vyaachwe yeemweene tʉkʉ, viintʉ vyaavo vyoosi vijáa vyasaangiwa hamwɨ. 33 Vatumwi va Yéesu vavawyɨɨráa vaantʉ ko kiitema, kɨmáárɨ cha kʉfʉfʉka kwa Yéesu Mweenevyoosi. Na nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ˆɨrɨ foo nɨ mweeri ya voosi ɨjáa. 34 Kusiina ʉmwɨ waavo sɨ ˆeenereryáa kɨɨntʉ tʉkʉ, sa vara ˆveene vajáa na mawʉnda baa na nyuumba, vaváa iyoombe. 35 Mpía ˆngʼeene vapatáa, vavaheeráa vatumwi va Yéesu, novo vajigaváa kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ja ˆvyeene kɨra mʉʉntʉ asaakáa.

36 Kʉjáa kwatɨɨte Mʉláawi ʉmwɨ fuma ɨsɨ ya Kúpuro. Irina raachwe noo Yooséefu asewáa. Ʉhʉ, vatumwi va Yéesu vajáa vamʉkemera irina ra Barinába, noo kʉsea, “Mwaana ˆahéeraa mʉtɨma.” 37 Ʉhʉ ne ajáa avaa iyoombe iwʉnda raachwe. Na mpía ˆngʼeene ajáa apata, akajitwaala kwa vatumwi va Yéesu.

5

Ʉloongo wa Ananía na Safíira

1 Kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Ananía na muki waachwe ˆasewáa Safíira. Ava novo vajáa vavaa iyoombe iwʉnda raavo. 2 Na mpía ˆngʼeene vajáa vapátire, Ananía akakeehya, na jira ˆngʼeene jijáa jachɨ́hɨɨre akajitwaala na kwa vatumwi va Yéesu. Ɨkɨ kɨɨntʉ vajáa valʉʉsɨkanʼya na mʉdala waachwe.

3 Ʉko, Peéteri akamʉsea, “Ananía, sa che Irimʉ rɨɨ́ngɨɨre mutimii waako na woomʉlongowera Mʉtɨma Mʉʉja ko lʉʉsa ʉréetire mpía joosi ˆngʼeene ʉpátire ko vaa iyoombe rɨra iwʉnda raako? 4 De ʉrɨ vae iyoombe, ɨrɨ iwʉnda nɨ raako raarɨ. Baa ˆʉkarɨvae iyoombe, mpía ˆngʼeene ʉpátire vyaarɨ ujibweeyyirye viintʉ vyaako ja ˆvyeene woosaaka weewe mweeneevyo. Ha de haaha nɨ sa che ʉtʉ́mamire isáare ja ɨrɨ mutimii waako? Weewe sɨ ʉtʉlóngowɨɨre suusu vii tʉkʉ, maa kaa, ʉmʉlóngowɨɨre Mʉlʉʉngʉ!”

5 Ananía ˆakateere vii ayo masáare, akawya, maa akakwya. Vaantʉ voosi ˆvateera ayo ˆyajáa yafʉ́mɨɨre, maa vakakwaatwa nɨ woowa. 6 Aho, vakʉʉja vatavana, vakʉʉfarɨmbɨrɨra mʉvɨrɨ waachwe na sáanda, vakamufumya na weerwii, maa vakɨɨta noo mʉtaaha.

7 Masaa yatatʉ ˆyakalooke, muki waachwe akɨɨngɨra. Yeeye sɨ ajáa anataanga yara ˆyajáa yafʉ́mɨɨre tʉkʉ. 8 Aho, Peéteri akamuurya, “Hoonɨ ngwyɨɨra, iji noo mpía joosi ˆmʉpátire ko vaa iyoombe iwʉnda wʉʉ?” Maa akasea, “Hɨɨ, noo iji.” 9 Aho, maa Peéteri akamʉsea, “Sa che mwiirʉ́mɨɨre kʉmʉyera Mʉtɨma wa Ijʉva? Teera! Vara vatavana ˆvadómire noo mʉtaaha mʉlʉme waako, naava aha mʉryaangwii, baa weewe kʉkʉtwaala viise noo kʉtaaha!”

10 Hahara Safíira akawya majewii ya Peéteri, maa akakwya. Vara vatavana vakɨɨngɨra, vakashaana akwíire, vakamʉtwaala na weerwii maa vakɨɨta noo mʉtaaha heehi na mʉlʉme waachwe. 11 Mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, na vaantʉ voosi ˆvajáa vateera, vakɨɨngɨrwa nɨ woowa mʉkʉʉlʉ, sa ayo ˆyajáa yafʉ́mɨɨre.

Vatumwi Voobweeyya Myuujíisa ˆƗrɨ Foo

12 Kwa lʉvɨro lwa Mʉlʉʉngʉ, vatumwi va Yéesu vabweeyyáa isháara na viintʉ ˆvyamema maatʉkʉ vii ˆvihwáalaryaa kwa vaantʉ. Na vaantʉ vara ˆvajáa varuma, valʉmanáa voosi haantʉ ˆkʉséwaa Waama wa Solomóoni. 13 Kusiina mʉʉntʉ yoyoosi sɨ ˆajáa amuruma Yéesu ˆiisaangiriryáa novo tʉkʉ. Baa neembe nɨ jeyyo, vaantʉ vara sɨ ˆvajáa vamuruma Yéesu vavadʉʉmbáa no vanyemya mʉnʉmʉʉnʉ. 14 Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu Mweenevyoosi vakakɨɨngɨka mʉnʉmʉʉnʉ, vaantʉ valʉme na vaantʉ vaki, vakatuuba kɨɨngɨka.

15 Sa jeyyo, vaantʉ vavavɨɨkáa valwɨ́ɨrɨ ndirii na virágwii njirii, sa Peéteri ˆarɨ looka, baa murimírimi waachwe ʉvatweerere novo vahole. 16 Vaantʉ ˆvarɨ foo vʉʉjáa fuma míiji ˆɨrɨ mbarɨmbarɨ ya Yerusaléemu, na vavareetáa valwɨ́ɨrɨ vaavo na vara ˆvajáa na mirimʉ mɨvɨ, na avo voosi vahoriwáa.

Vapooji Vooturikiriwa

17 Haaha, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, na viivaachwe ˆvajáa va mpuka ya Masadukáayo, vakaanda voonera kɨvɨna vatumwi. 18 Sa jeyyo, vakavakwaata vatumwi, maa vakavatwaala na mʉnyololwii. 19 Maa kaa, kati na kati ya uchikʉ murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkʉʉja. Ʉkachʉngʉla mɨryaango ya aho mʉnyololwii, ʉkavafumya na weerwii, maa ʉkavasea, 20 “Tamanyi na waámii ya Kaaya Njija ya Ijʉva mʉkavawyɨɨre vaantʉ masáare yoosi ya ɨhɨ nkaasʉ ifya.” 21 Vatumwi vakakwaatya isáare ɨro, vakatamanya namʉtóondo dwɨɨ na waámii ya Kaaya Njija, maa vakaanda vavariyʉrɨra vaantʉ Masáare Maaja.

Mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ na vara ˆvajáa ne ˆvakafike, vakaanɨrɨra Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi, noo kʉsea, itaka ra valʉme voosi va Isiraéeli. Vakavatʉma vaantʉ vavafumye vatumwi fuma mʉnyololwii. 22 Maa kaa, valʉkalʉka va Kaayii Njija ˆvakafike aho mʉnyololwii, sɨ vavashaana vatumwi tʉkʉ. Sa jeyyo, vakahɨndʉla mʉlomo voosea, 23 “Tashɨ́hɨɨne mɨryaango ya mʉnyololwii yachuungwa vivira, na valʉkalʉka va mʉnyololwii viímire mɨryaangwii, maa kaa, ˆtʉkayʉʉle mɨryaango sɨ tashɨ́hɨɨne mʉʉntʉ yoyoosi nyuumbii tʉkʉ.”

24 Aho, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valʉkalʉka va Kaayii Njija na vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva ˆvakateere ayo masáare, vakoololokera na vakahwaalala mʉnʉmʉʉnʉ kʉnʉ vookiiyurya nɨ kɨɨntʉ che chafʉ́mɨɨre. 25 Aho, akʉʉja mʉʉntʉ ʉmwɨ, akavasea, “Vara vaantʉ ˆmʉvachuungiré mʉnyololwii, vamwaarɨ waámii ya Kaaya Njija voovakiindya vaantʉ.”

26 Aho, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valʉkalʉka va Kaayii Njija na valʉkalʉka vaachwe vakadoma na Kaayii Njija, maa vakɨtoovareeta vatumwi. Maa kaa, sɨ vavakwaata na ngururu tʉkʉ, sa voofáa kʉvawa na mawye nɨ vaantʉ.

27 ˆVakavareete, maa vakaviimya mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi. Aho, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akavasea, 28 “Eri, sɨ tavakaaniiryé na ngururu mʉreke kukiindya vaantʉ kwa irina ra Yéesu tʉkʉ wʉʉ? Haaha sa che moodoomererya kweenerya ʉvariyuli waanyu Yerusaléemu yoosi na moosaaka kʉtʉverekya irya ra inkwya ya ʉhʉ mʉʉntʉ?”

29 Aho, Peéteri na vatumwi viivaachwe vakasea, “Suusu nɨ Mʉlʉʉngʉ tʉrɨ mutuuba kʉlookya kʉteera vaantʉ! 30 Mʉlʉʉngʉ wa vala baaba wiitʉ amʉfʉfʉla Yéesu, ʉra nyuunyu ˆmwamʉʉlaa ko muningʼinʼya mʉsaláabii. 31 Maa Mʉlʉʉngʉ akamʉbweeyyirya nkongojima ko mʉvɨɨka mʉkono waachwe wa kʉlʉme, ave Mʉkʉ́ʉ́lʉ na Mʉlamuriri sa Mʉlʉʉngʉ atʉbweeyye suusu Viisiraéeli tʉdahe kʉvalandʉka fuma uvii wiitʉ na asee ʉvɨ wiitʉ wasírire. 32 Suusu tʉrɨ vara ˆvoona aya masáare hamwɨ na Mʉtɨma Mʉʉja Mʉlʉʉngʉ ˆavaheera vara ˆvamʉtéeraa matu.”

33 Avo vakʉ́ʉ́lʉ ˆvakateere ayo, vakakalala maatʉkʉ vii, vakasaaka kʉvʉʉlaa vatumwi va Yéesu. 34 Maa kaa, ʉmwɨ wa valʉme ajáa atɨɨte miiririkano ˆyiísimire. Ʉwo nɨ Mʉfarisáayo ajáa na irina raachwe noo Gamaliéeli asewáa. Yeeye nɨ mukiindya wa kɨkomi wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ na anyemiwáa maatʉkʉ vii nɨ vaantʉ voosi. Akɨɨma mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi, maa akalairirya vatumwi vafumiwe na weerwii kiduudi. 35 Aho, akavasea vara valʉme ˆvajáa vachɨ́hɨɨre hara Balásii, “Nyuunyu vaantʉ valʉme va Isiraéeli, laangi neeja ɨkɨ kɨɨntʉ ˆmoosaaka bweeyya kwa ava vaantʉ. 36 Sikʉ sɨ ˆjiri baa foo tʉkʉ, Teúuda, ajáa iibweeyya nɨ mʉʉntʉ wa kɨkomi na ajáa avalandʉka serekáali, baa kei ajáa aava na vapooji magana yanɨ (400). Maa kaa, ˆakʉʉlawe, vapooji vaachwe viipasa na mɨrɨmo yaavo ɨkarɨmɨra. 37 Sikʉ ˆjikaseese, mpɨɨndɨ vaantʉ ˆvavalwáa, Yʉ́ʉda Mʉgaliláaya ajáa afʉmɨra. Ʉhʉ ne ajáa apata vaantʉ iituubáa novo, baa yeeye ajáa avalandʉka serekáali, ne ˆakʉʉlawe vaantʉ voosi vara ˆvamutuubáa viipasa. 38 Haaha nɨ kʉvawyɨɨra niise. Karɨ mʉvabweeyye kɨɨntʉ chochoosi ava vaantʉ tʉkʉ! Vareki! Koonɨ vookiibweeyyirya masáare yaavo vii, ʉhʉ mʉrɨmo waavo sɨ ʉrɨ chaala tʉkʉ. 39 Maa kaa, koonɨ woofuma kwa Mʉlʉʉngʉ sɨ mʉrɨ daha kʉvakɨtɨra tʉkʉ, sa kʉva mʉrɨ moomʉkɨɨkana Mʉlʉʉngʉ.”

Maa re, vakaruma masáare ya Gamaliéeli. 40 Sa jeyyo, vakavaanɨrɨra vatumwi, maa vakavataandɨkataandɨɨka. Aho, maa vakasea, karɨ luu valʉʉse kei irina ra Yéesu tʉkʉ. Vakavarekera vadome na meevo.

41 Vatumwi vakafuma Balásii Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi varɨ na cheerʉ, sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ ˆajáa avavárire vɨɨma neeja kʉchwɨɨwa matɨ sa irina ra Yéesu. 42 Vakatuuba variyʉla Masáare Maaja kɨra siikʉ waámii ya Kaaya Njija na nyuumbii ja vaantʉ, Yéesu nɨ Masía.

6

Vaambiriryi Mufungatɨ va Vapooji Voosaawʉlwa

1 Sikʉ ˆjikaseese, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakɨɨngɨkáa mʉnʉmʉʉnʉ. Mangʼuulo ya Vayahúudi ˆvalʉʉsɨkáa Kɨgiríki na vara ˆvalʉʉsɨkáa Kɨeburanía yakaanda. Vara ˆvalʉʉsɨkáa Kɨgiríki, vangʼuuláa vandoosea, valala vaavo, sɨ vagavɨrwáa chóorya cha kɨra siikʉ tʉkʉ. 2 Sa jeyyo, vatumwi ikimi na vavɨrɨ vakaanɨrɨra itaka ra vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu vakavasea, “Sɨ vyabooha suusu kʉreka mʉrɨmo wo variyʉla isáare ra Mʉlʉʉngʉ sa tʉndoovagavɨra valala chóorya tʉkʉ. 3 Haaha vanaviitʉ, saawuli vaantʉ mufungatɨ fuma kʉrɨ nyuunyu. Ava vaantʉ vave ˆvalʉ́ʉswaa nɨ vaaja, vara ˆvalóngoolwaa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Kei, vave varɨ na tooti. Ava, vavɨɨka tʉrɨ vandootʉmama mʉrɨmo wo gava vyóorya, 4 sa suusu tutuube mʉloomba Mʉlʉʉngʉ no variyʉla isáare raachwe.”

5 Isáare ɨrɨ, rɨkaveerya mʉtɨma vaantʉ voosi. Hara, vakaanda saawʉla, vakamʉsaawʉla Sitefáani. Ʉhʉ nɨ mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu kɨkomi ajáa na alongoolwáa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Kei, vakamʉsaawʉla Filíipi, Purokóoro, Nikanóori, Timóona, Pariméena na Nikoláao fuma múuji wa Antiókia ˆatuubáa díini ya Kɨyahúudi. 6 Aho, vakavavɨɨka avo ˆvasaawɨɨrwe mbere ya vatumwi va Yéesu, novo vakavaloombera ko vavɨkɨra mɨkono yaavo.

7 Isáare ra Mʉlʉʉngʉ rɨkatuuba kweenera, na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakatuuba kɨɨngɨka mʉnʉmʉʉnʉ ʉko Yerusaléemu. Mpuka nkʉʉlʉ ya veeneɨsɨ va Ijʉva ɨkamuruma.

Sitefáani Yookwaatwa

8 Haaha, Sitefáani ajáa aheewa nduwo nɨ Mʉlʉʉngʉ maatʉkʉ vii. Mʉlʉʉngʉ ajáa amʉheera ngururu nkʉʉlʉ jo bweeyya viintʉ ˆvihwáalaryaa na isháara nkʉʉlʉ kwa vaantʉ. 9 Maa kaa, Vayahúudi vamwɨ vakasaaka kwiiruta ndihi ne. Ava vajáa vafúmire sinagóogii ˆɨséwaa Vatʉ́mwa ˆVarekerwa. Vamwɨ vaavo vajáa vafúmire múuji wa Kɨréene na Alekisándiria, na ɨsɨ ja Kilikía na Ásia. 10 Sitefáani akava yoolʉma sáare novo kwa tooti kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma, novo vakasiindwa kwiiruta ndihi ne.

11 Aho, vakavaheemba vaantʉ kimbiso, maa vakaanda sea, “Tamʉteera Sitefáani yoomʉhɨɨntɨkɨraMʉ́sa na Mʉlʉʉngʉ.”

12 ˆVakalʉʉse jeyyo, vakavatikʉla vaantʉ, vawosi na vakiindya va Miiro. Aho, vakamʉkwaata Sitefáani, maa vakamʉtwaala na mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi. 13 Ʉko Balásii, vakamʉvɨɨkɨra mashahíidi va ʉloongo ˆvamʉlongowereryáa vandoosea, “Kɨmaarɨ ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ arékaa lʉʉsa masáare yo kɨɨhɨɨntɨkɨra Kaaya Njija ya Ijʉva na Miiro vii kaa tʉkʉ. 14 Tamʉteera yoosea atɨ ʉhʉ Yéesu wa Nasaréeti vaa arɨ ɨhɨ Kaaya Njija na valandʉla arɨ tʉʉva ˆngʼeene talaiririwa nɨ Mʉ́sa.” 15 Vaantʉ voosi ˆvajáa Balásii ɨyo, vakamutuurirya miiso Sitefáani, vakoona kisho chaachwe choolavalava ja kisho cha murimʉ mʉʉja.

7

Sitefáani Mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi

1 Aho, maa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ akamuurya Sitefáani, “Eri, masáare ˆvookusitaakya nɨ ya kɨmáárɨ wʉʉ?” 2 Sitefáani akamʉsea, “Vanaviitʉ na vala taáta wiitʉ, nteereri! Mʉlʉʉngʉ wa Nkongojima amʉfʉmɨra baaba wiitʉ Aburaháamu mpɨɨndɨ ˆajáa Mesopotámia, mpɨɨndɨ sɨ ˆanasaama na Haráani. 3 Na ajáa amʉsea, ‘Inʉka fuma ɨsɨ yaako, vareke vaantʉ va lʉkolo lwaako, doma na ɨsɨ ˆngʼeene ndɨrɨ koonekya!’✡ 4 Aburaháamu akasaama fuma ɨsɨ yaachwe ya Vakalidáayo, akɨɨta kiikala Haráani. Taáta waavo ˆakawulale, Mʉlʉʉngʉ akamʉsaamya, akamʉreeta akʉʉja joo kiikala ɨsɨ ˆngʼeene mookiikala haaha.

5 Baa neembe nɨ jeyyo, Mʉlʉʉngʉ sɨ amʉheera ʉpaari wowoosi tʉkʉ, baa ijeo rɨmwɨ ra kadawo tʉkʉ. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ ajáa iichuunga kwaachwe kʉmʉheera arɨ ɨsɨ ɨhɨ ɨve yaachwe na vaana vaachwe, baa neembe mpɨɨndɨ ijo ajáa asiina mwaana. 6 Mʉlʉʉngʉ ajáa amʉsea, ‘Vaana vaako kʉva varɨ vayeni ɨsɨ ya vaantʉ vɨɨngɨ. Ʉko bweeyyiwa varɨ vatʉ́mwa na turikiriwa varɨ kwa myaaka magana yanɨ (400). 7 Maa kaa, nɨɨnɨ vaheera ndɨrɨ irya vaantʉ va ɨsɨ ˆngʼeene ɨrɨ vabweeyya vatʉ́mwa. Aya ˆyarɨ looka, vafumya ndɨrɨ fuma ɨsɨ ɨyo sa jɨ vaanyinamɨre aha.’✡ 8 Ayo ˆyakalooke, Mʉlʉʉngʉ akamʉheera Aburaháamu mʉháko, wo twaala vaantʉ valʉme na kɨbawii. Jeyyo, Aburaháamu akamʉvyaala Isaka, akamʉtwaala na kɨbawii sikʉ ya naanɨ keende ˆavyaalwa. Isaka ne akamʉvyaala Yaakúupu, ne akavavyaala vala baaba wiitʉ ikimi na vavɨrɨ.

9 Ava vala baaba wiitʉ ikimi na ʉmwɨ vamooneráa kɨvɨna mwaanaavo Yooséefu, sa jeyyo, vakamʉvaa iyoombe ja mʉtʉ́mwa ʉko Mísiri. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ nɨ hamwɨ ajáa na Yooséefu. 10 Yeeye akamʉlamuririrya fuma uturikirii waachwe woosi. Akamʉheera tooti na Faráao mʉtemi wa Mísiri akamweenda, akamʉvɨɨka ave mʉkʉ́ʉ́lʉ wa ɨsɨ ya Mísiri na wa nyuumba yaachwe yoosi ya kɨtemi.

11 Sikʉ ˆjikaseese, ɨsɨ yoosi ya Mísiri na Kanáani ɨkava na njala ya imalo ˆngʼeene ɨjáa yareeta uturikiri mʉkʉʉlʉ. Chóorya kɨkavasɨrɨra vala baaba wiitʉ. 12 Yaakúupu ˆakateere Mísiri kwatɨɨte viryo, akavatʉma vaana vaachwe, noo kʉsea, vala baaba wiitʉ vadome. Ʉlo noo lʉjáa lwa ncholo voovo kʉtamanya na ʉko. 13 ˆVakatamanye lwa kavɨrɨ, Yooséefu akiilʉʉsa kwa vaanaavo, novo vakataangɨkana kwa Faráao mʉtemi wa Mísiri mweeneevyo. 14 Yooséefu akatʉma mʉlomo kwa taáta waavo Yaakúupu, adome na Mísiri hamwɨ na nyuumba yaachwe yoosi, novo nɨ vaantʉ makumi mufungatɨ na vasaano (75) vajáa. 15 Aho, Yaakúupu akatamanya na Mísiri, akawularɨra kʉʉko, baa na vala baaba wiitʉ vakawularɨra kʉʉko. 16 Mɨvɨrɨ yaavo ɨkareetwa fʉʉrʉ Shekéemu, ɨkataahwa mbiríírii ˆngʼeene Aburaháamu ajáa awʉla na mpía fuma kwa vaana va Hamóori.

17 Mpɨɨndɨ ˆjikasengerere ja kʉra kwiichuunga Mʉlʉʉngʉ ˆajáa iichuunga kwa Aburaháamu, mbyaala ya vala baaba wiitʉ ɨjáa yoongereriwa, vakava foo mʉnʉmʉʉnʉ ʉko Mísiri. 18 Maa reerʉ, mʉtemi wɨɨngɨ akaanda temerera ɨsɨ ya Mísiri, ʉwo sɨ ajáa amányire kɨɨntʉ chochoosi cha Yooséefu tʉkʉ. 19 Ʉwo mʉtemi akaanda kʉvaturikirya vala baaba wiitʉ, fʉʉrʉ akavadoomererya vandoofweita vasinga vaduudi sa vakwye.

20 Mpɨɨndɨ ɨyo, Mʉ́sa ajáa avyaalwa. Mʉ́sa nɨ musinga ˆabooha maatʉkʉ vii ajáa mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Akarerwa kaayii kwa taáta waavo kwa myeeri ɨtatʉ. 21 Maa kaa, ˆvakasiindwe kumuvisa, vakɨɨta koomʉfweita luujii na muhíínja wa Faráao akamʉshaana, maa akamʉsʉmʉla, akaanda mʉrera ja mwaana waachwe. 22 Mʉ́sa akakiindiwa masáare yoosi ya tooti ja Vamísiri, akava nkabaako kwa masáare na mɨrɨmo yaachwe.

23 Mʉ́sa ˆakafikye myaaka makumi yanɨ (40), akapata mpɨɨma yo koovalaanga Viisiraéeli viivaachwe. 24 Ʉko akamʉshaana Mwiisiraéeli ʉmwɨ yooturikiriwa vyavɨɨha nɨ Mʉmísiri, akadoma noo mʉlamurirya, akamʉʉlaa ʉwo Mʉmísiri. 25 Mʉ́sa ajáa iisea, Viisiraéeli viivaachwe taanga varɨ Mʉlʉʉngʉ valamurirya arɨ ko tweera yeeye, baa jeyyo vandʉʉ vaachwe sɨ vataanga ayo tʉkʉ. 26 Lomʉtóondo yaachwe akavoona Viisiraéeli vavɨrɨ vookiivaa, akaanda valamʉla yoosea, ‘Arumi, nyuunyu mʉrɨ vaantʉ va mʉʉntʉ ʉmwɨ! Sa che mookiitamikya?’ 27 Maa kaa, ʉra ˆamuturikiryáa mwiiwaachwe akamʉkʉndʉla Mʉ́sa na ivarwii kʉnʉ yoomʉsea, ‘Nɨ ani akuvíikire ʉve mʉtemereri wiitʉ na mʉlamuli wiitʉ? 28 Nɨ saaka wiise wʉʉnjʉlae ja ˆvyeene ʉmʉʉlairé ʉra Mʉmísiri niijo wʉʉ?’✡ 29 Mʉ́sa ˆakateere ayo, akatɨɨja na ɨsɨ ya Midiáani, akɨɨta kiikala ʉko ja mʉyeni. Ʉko, akava na vaana vavɨrɨ va kɨɨntʉ kɨlʉme.

30 Myaaka makumi yanɨ (40) ˆɨkalooke, murimʉ mʉʉja ʉkamʉfʉmɨra Mʉ́sa ituundwii ˆrookorera mooto, ʉko ɨsɨ ya ibaláángwii heehi na Lʉʉlʉ lwa Sináai. 31 Mʉ́sa akahwaalala maatʉkʉ vii koona ɨro isáare, akaseesa na heehi sa alaange neeja. Hahara akateera sawúti ya Ijʉva yoomʉsea, 32 ‘Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉlʉʉngʉ wa vala baaba waanyu, Aburaháamu, Isaka, na Yaakúupu.’✡ ˆAkateere ayo, akaanda tetema, akoofa baa kʉlaanga.

33 Hara Ijʉva akamʉsea, ‘Fumya mirunkumo majewii yaako, aha haantʉ ˆwiímire nɨ haantʉ haaja. 34 Nɨɨnɨ nɨɨ́ne viintʉ vaantʉ vaanɨ ˆvootʉrɨkɨra ʉko ɨsɨ ya Mísiri, natéɨɨre kɨrɨro chaavo, nakíimire nɨvalamurirye fuma utúmwii. Haaha nɨkʉtʉme ʉdome na ʉko Mísiri.’✡

35 Ʉhʉ Mʉ́sa noo yeeye ʉʼʉra vala baaba wiitʉ ˆvajáa vamusiita voosea, ‘Nɨ ani ˆakuvíikire ʉve mʉtemereri wiitʉ na mʉlamuli wiitʉ?’✡ Kwa njɨra ya ʉra murimʉ mʉʉja ˆmweene wamʉfʉmɨra hara ituundwii ˆrakoreráa mooto, Mʉlʉʉngʉ amʉtʉma ave mʉtemereri waavo na mʉlamuriri waavo. 36 Yeeye noo avalongoola vaantʉ va Isiraéeli fuma Mísiri kwa isháara na viintʉ ˆvihwáalaryaa ʉko Mísiri, mayiyii ya Sháamu, na ɨsɨ ya ibaláángʉ kwa myaaka makumi yanɨ (40).

37 Ʉhʉ Mʉ́sa noo ˆmweene avawyɨɨra Viisiraéeli yoosea, ‘Fuma kʉrɨ lʉkolo lwaanyu Mʉlʉʉngʉ vasaawʉrɨra arɨ mʉláali na mʉtwe fuma kʉrɨ vaanaanyu ˆiifwɨ́ɨne na nɨɨnɨ.’✡ 38 Yeeye noo ajáa hamwɨ na Viisiraéeli ʉko ɨsɨ ya ibaláángwii. Murimʉ mʉʉja alʉʉsa ne na vala baaba wiitʉ ʉko Luulwii lwa Sináai, akahokera masáare ya nkaasʉ sa atʉheere suusu.

39 Kɨrɨ vyoova jeyyo, vala baaba wiitʉ vajáa vamusiita Mʉ́sa vakamʉvɨɨka ivarwii, vakoona mpɨɨma mitimii yaavo vahɨndʉke na Mísiri. 40 Mʉ́sa ˆakachereve kʉhɨndʉka fuma luulwii, vakamʉsea Harúuni mwaanaavo, ‘Tʉtengenesherye kɨdabalaíyo ˆcheene kɨrɨ tʉlongoola njirii, sa Mʉ́sa ˆatʉlongoola fuma ʉko Mísiri sɨ tootaanga ˆcheene alʉ́mɨɨne nocho tʉkʉ!’✡ 41 Sikʉ ijo, Viisiraéeli vakatengenesha kɨdabalaíyo ˆchiifwɨ́ɨne na ndama ya ngʼoombe. Baa neembe kɨjáa nɨ kɨɨntʉ cho tengenesha na mɨkono yaavo, voovo vakakɨtoorera mpóryo jo chɨmɨka na vakakɨbweeyyira ngovi. 42 Aho, Mʉlʉʉngʉ akaleyya miiso na kwɨɨngɨ, akavareka viinamɨre mwaasʉ, mweeri na nyényeeri. Ja ˆvyeene yaandɨkwa kɨtáabwii cha valáali na mʉtwe,

‘Ee Nyuumba ya Isiraéeli! Mpɨɨndɨ ˆmwiikaláa ɨsɨ ya ibaláángʉ kwa myaaka makumi yanɨ,

eri, mʉʉnsɨɨnjɨráa nchúwo jaanyu sa mʉʉntoorere mpóryo wʉʉ? Aka tʉkʉ!

43 Laangi mwaverekáa itibu ro kiinamɨra kɨdabalaíyo cha Molóoki,

na kɨdabalaíyo cha nyényeeri ya mʉlʉʉngʉ waanyu Refáani.

Vidabalaíyo ivyo, mʉjáa mwavitengenesha sa mʉndooviinamɨra.

Sa jeyyo, vatwaala ndɨrɨ na nyɨnɨkɨro ya Babéeli.’✡

44 Kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii, vala baaba wiitʉ vajáa vatɨɨte rɨra itibu ro kiinamɨra, ˆralaɨráa Mʉlʉʉngʉ novo arɨ. Ɨro rɨjáa ratengeneshiwa viviraviviira ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ ajáa amoonekya Mʉ́sa. 45 Vala baaba wiitʉ viiheereryáa mpɨɨndɨ Yooshʉ́a ˆavalongooláa. Novo ˆvakɨɨsʉmʉle ɨra ɨsɨ fuma kwa vaantʉ va ɨsɨ ijo, Mʉlʉʉngʉ ˆakavakibirye mbere yaavo, vakarɨreeta na ʉko. Ɨro itibu rɨkava rɨmwaarɨ fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja mʉtemi Daúdi.

46 Daúdi ajáa apata wʉʉja mbere ya Ijʉva, akamʉloomba yoosea, ‘Ee Ijʉva, Mʉlʉʉngʉ wa Yaakúupu nooloomba nɨkʉjeengere Kaaya Njija.’ 47 Maa kaa, ʉra ˆajeenga ɨyo Kaaya Njija nɨ mʉtemi Solomóoni. 48 Baa neembe nɨ jeyyo, yeeye ˆArɨ Mweerimweeri sɨ iíkalaa nyuumbii ˆngʼeene yajeengwa nɨ vaantʉ tʉkʉ. Ja ˆvyeene mʉláali na mʉtwe alʉʉsa,

49 ‘Ijʉva alʉʉsa, “Kurumu nɨ ichuumbi raanɨ ra kɨtemi,

na weerʉ nɨ ibambari raanɨ ro vɨkɨra majeo.

Haaha nɨ nyuumba ɨrɨ joolɨ ˆmʉrɨ kʉʉnjeengera?

Nɨ hai ˆndɨrɨ hʉmʉlʉka?

50 Eri, ivyo vyoosi sɨ nɨɨnɨ navyʉʉmba tʉkʉ wʉʉ?” ’✡”

51 Sitefáani akavasea, “Eri, nyuunyu ˆmwahiingya nkiingo! Mɨtɨma yaanyu na matu yaanyu sɨ yanatwaalwa kɨbawii tʉkʉ. Sikʉ joosi nyuunyu mʉndoomʉkɨtɨra Mʉtɨma Mʉʉja ja ˆvyeene vala baaba waanyu vabweeyya. 52 Eri, kwatɨɨte mʉláali na mʉtwe ˆmweene vala baaba waanyu sɨ vamuturikirya wʉʉ? Laangi, vavʉʉláa valáali na mʉtwe ˆvalʉʉsa kʉʉja kwa Yéesu Mʉwoloki! Na ʉwo noo nyuunyu ˆmwamʉtwaala na kwa vavɨ mʉkamʉʉlaa. 53 Nyuunyu mwahokera Miiro ya Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ya murimʉ mʉʉja, maa kaa, mʉkasiita kwɨɨteera.”

Sitefáani Yookʉʉlawa

54 Vara vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi ˆvakateere ayo masáare ya Sitefáani, maa vakakalala maatʉkʉ vii kʉnʉ viilúmire mayeo. 55 Maa kaa, Mʉtɨma Mʉʉja akamʉheera ngururu Sitefáani, akalaanga kurumwii, akoona nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ na Yéesu iímire mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ. 56 Hara akavasea, “Laangi! Nɨɨ́ne kurumu kwayúurikire na Mwaana wa Mʉʉntʉ iímire mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ!”

57 Hahara vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vakasiita kʉmʉteerera, vakatʉʉnɨka matu yaavo kʉnʉ vootʉla isóso, maa voosi vakamʉkɨɨmɨrɨra Sitefáani hamwɨ. 58 Hara, vakamufumya na mbarɨmbarɨ ya múuji, maa vakaanda mʉvaa na mawye. Mashahíidi vajáa vafumya nyweénda jaavo, maa vakajivɨɨka mawulwii ya mʉtavana ʉmwɨ ˆaséwaa Saúli ajilaange.

59 Mpɨɨndɨ ˆvamʉváa Sitefáani na mawye, yeeye amʉloombáa Mʉlʉʉngʉ yoosea, “Yéesu Mweenevyoosi, hokera mʉtɨma waanɨ!” 60 Aho, akachwaama ɨsɨ, akarɨra vikʉlʉkʉʉlʉ yoosea, “Mweenevyoosi, karɨ ʉvalamʉrɨre sa ʉvɨ ʉhʉ tʉkʉ.” ˆAkalʉʉse jeyyo, mʉtɨma waachwe ʉkareka mʉvɨrɨ.

8

1 Na Saúli ajáa amwaarɨ aho, akeeriwa mʉtɨma sa kʉʉlawa kwa Sitefáani.

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu Vookaanda Turikiriwa

Sikʉ ɨyo, mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakaanda turikiriwa mʉnʉmʉʉnʉ ʉko Yerusaléemu. Novo vakiipasa na ɨsɨ ya Yudéea, na Samaría. Vatumwi vii noo vajáa vachaala ʉko Yerusaléemu. 2 Sitefáani ˆakʉʉlawe, vaantʉ vamutúubaa Mʉlʉʉngʉ, vakɨɨta noo mʉtaaha, vakarɨra noo myaaha mʉnʉmʉʉnʉ sa Sitefáani. 3 Mpɨɨndɨ ijo, Saúli akaanda kuturikirya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Yeeye ayeendáa nyuumbii ja vaantʉ, ɨndoovarutirirya vaantʉ valʉme na vaantʉ vaki no vachuunga mʉnyololwii.

Filíipi Yoovariyʉla Masáare Maaja Ɨsɨ ja Yudéea na Samaría

4 Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvajáa vapásirwe, vakaanda variyʉla Masáare Maaja kɨra haantʉ ˆvadomáa. 5 Filíipi ne akadoma na múujii ʉmwɨ wa ɨsɨ ya Samaría. Ʉko akaanda kʉvavariyʉrɨra vaantʉ Masáare ya Masía. 6 Vaantʉ ˆvakateere masáare Filíipi ˆalʉʉsáa na myuujíisa na isháara ˆabweeyyáa, vakateya matu yaavo. 7 Filíipi akibiryáa mirimʉ mɨvɨ fuma kwa vaantʉ ˆvarɨ foo, na mirimʉ mɨvɨ yarɨráa kati ˆyafumáa. Avahoryáa vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvajáa vaakwya iyandiyandi na vivete. 8 Sa jeyyo, vaantʉ va ɨyo míiji vajáa veeriwa mɨtɨma maatʉkʉ vii.

Peéteri Yoomʉdalavya Simóoni Mʉsavɨ

9 Haaha aho múujii ʉwo wa ɨsɨ ya Samaría, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆmweene abweeyyáa ʉsavɨ. Ʉhʉ mʉʉntʉ irina raachwe noo Simóoni asewáa. Yeeye avahwaalaryáa vaantʉ voosi va ɨsɨ ya Samaría kwa ʉsavɨ ˆmweene abweeyyáa. Kei, iiyonáa yeeye nɨ nkabaako. 10 Vaantʉ voosi, vasinga na vaantʉ vakʉʉlʉ vamʉteeráa matu neejaneeja voosea, “Mʉʉntʉ ʉhʉ noo ɨra ngururu ya Mʉlʉʉngʉ ˆɨséwaa Ngururu Nkʉʉlʉ.” 11 Vaantʉ avo vamʉteeráa matu, sa avahwaalaryáa kwa sikʉ ˆjiri foo na ʉsavɨ waachwe. 12 Maa kaa, Filíipi ˆakavariyʉle Masáare Maaja ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ na irina ra Yéesu Kirisitʉ, vaantʉ vakaruma na vaantʉ valʉme na vaantʉ vaki vakabatisiwa. 13 Simóoni ne akamuruma Yéesu, akabatisiwa, maa akaanda mutuuba Filíipi na kɨra haantʉ ˆadomáa. ˆAkoone isháara na myuujíisa mɨkʉʉlʉ Filíipi ˆabweeyyáa, akahwaalariwa maatʉkʉ vii.

14 Vatumwi va Yéesu ˆvajáa vachaala Yerusaléemu ˆvakateere vaantʉ va Samaría novo varirúmire isáare ra Mʉlʉʉngʉ, maa vakavatʉma vala Peéteri na Yooháani vadome na ʉko. 15 Novo ˆvakafike ʉko, vakavaloombera vaantʉ vamʉhokere Mʉtɨma Mʉʉja. 16 Sa avo vaantʉ vajáa vabatisiwa kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi vii na Mʉtɨma Mʉʉja vajáa vakaarɨ sɨ vanamʉhokera tʉkʉ. 17 Peéteri na Yooháani vakavavɨkɨra avo vaantʉ mɨkono yaavo, novo vakamʉhokera Mʉtɨma Mʉʉja.

18 Simóoni ˆakoone vaantʉ vamʉhókɨɨre Mʉtɨma Mʉʉja kwa njɨra yo vɨkɨrwa mɨkono nɨ vatumwi, yeeye akayera kʉvaheera mpía vala Peéteri na Yooháani 19 yoovasea, “Mpeeri baa nɨɨnɨ lʉvɨro ʉlʉ, sa kɨra mʉʉntʉ ˆnkamʉvɨ́kɨraa mɨkono, amʉhokere Mʉtɨma Mʉʉja.”

20 Peéteri akamʉsea, “Isunke aha na mpía jaako! Nɨ kiisea wiise kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ chawʉ́lwaa na mpía! 21 Weewe sɨ ʉrɨ hamwɨ na suusu murimwii ʉhʉ baa kiduudi vii tʉkʉ, sa mʉtɨma waako sɨ ʉrɨ mʉwoloki miiswii ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 22 Valandʉka fuma ʉhʉ ʉvɨ waako, na ʉmʉloombe Mweenevyoosi akoonere mbavariri. Yeeye ifaanaa asee yasírire aya mavɨ ˆwaakiiririkana mutimii waako. 23 Nakwɨɨ́ne mʉtɨma waako wamema kɨvɨna, na waava mʉrerwa wa ʉvɨ.” 24 Simóoni akamʉsea, “Nooloomba mʉʉnoombere kwa Mweenevyoosi, sa ayo ˆmulúusire baa rɨmwɨ rɨdɨɨre kʉʉmpata.”

25 Vala Peéteri na Yooháani vakoonekya kɨkomi na vakeenerya Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi. Fuma ʉko vakahɨndʉka na Yerusaléemu. Kʉnʉ njirii vavariyʉláa Masáare Maaja maturii yɨɨngɨ ˆyarɨ foo ya Samaría.

Filíipi na Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa Esiópia

26 Sikʉ ɨmwɨ, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉjáa wamʉsea Filíipi, “Inʉka, ʉdome na ivaru ra saame fʉʉrʉ ɨra njɨra ˆyafuma Yerusaléemu ˆyatamanya na Gáasa.” Njɨra ɨhɨ ɨjáa yatweera na ɨsɨ ya ibaláángwii. 27 Aho, maa Filíipi akakwaata njɨra. Njirii akalʉmana na mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ fuma Esiópia, ʉwo mʉʉntʉ nɨ mʉkʉlʉkʉʉlʉ wa ɨsɨ ajáa na ajáa achulwa asiina mbyaala tʉkʉ. Ʉwo noo ɨɨmɨrɨráa mpía joosi ja Kandáake, noo kʉsea, mʉtemi muki wa ɨsɨ ya Esiópia. Ʉhʉ mʉkʉ́ʉ́lʉ ajáa adómire na Yerusaléemu noo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. 28 Mpɨɨndɨ ijo, nɨ hɨndʉka ahɨndʉkáa na kaayii. Yeeye ajáa iíkyɨɨre gáarii yaachwe ˆirútwaa nɨ faráasi kʉnʉ yoosoma kɨtáabu cha Isáaya mʉláali na mʉtwe.

29 Aho, Mʉtɨma Mʉʉja akamʉsea Filíipi, “Tamanya fʉʉrʉ wɨɨkwaate ɨra gáari.” 30 Akɨɨkɨbɨrɨra mpaka akɨɨkwaata. Ʉko gáarii akateera mʉʉntʉ yoosoma kɨtáabu cha Isáaya mʉláali na mʉtwe. Filíipi akamuurya, “Taanga wiise ayo ˆwoosoma wʉʉ?” 31 Ne akamʉsea, “Joolɨ ndɨrɨ taanga na nɨɨnɨ nsiina mʉʉntʉ wo kʉʉnvariyʉrɨra masáare aya?” Hara, akamʉloomba Filíipi ɨɨngɨre na gáarii novo vakiikala hamwɨ. 32 Masáare ˆYarɨ Mpeho ˆmeene asomáa ʉwo Mweesiópia nɨ aya,

“Ajáa alongoriwa ja muundi ˆyootwaala noo sɨɨnjwa.

Ne ajáa akirinya sawu ja ˆvyeene mwaana wa muundi akírinyaa kati ˆyookerwa mabaáhɨra.

Yeeye sɨ iinʉla mʉlomo waachwe tʉkʉ.

33 Vakamuchwa matɨ na vakamʉsea nɨ mʉvɨ, maa kaa, yeeye sɨ abweeyya ʉvɨ wowoosi tʉkʉ.

Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha lʉʉsɨkɨra masáare ya mbyaala yaachwe tʉkʉ.

Sa kʉva mooyo kwaachwe,

kwaseyyiwa aha weerwii.”✡

34 Ʉra Mweesiópia akamuurya Filíipi, “Nooloomba wʉʉngyɨɨre masáare aya mʉláali na mʉtwe alʉʉsa sa ani? Nɨ sa yeeye mweeneevyo au sa mʉʉntʉ wɨɨngɨ?” 35 Hahara Filíipi akaanda na yayara Masáare ˆYarɨ Mpeho, akamʉvariyʉrɨra Masáare Maaja ya Yéesu.

36 Mpɨɨndɨ ˆvayeendáa, vakafika haantʉ ˆkʉjáa na maaji. Ʉra Mweesiópia akamʉsea Filíipi, “Laanga! Maaji naaya aha. Che kɨrɨ kʉʉnkɨtɨra ndɨɨre batisiwa?” [ 37 Filíipi akamʉsea, “Koonɨ wooruma kwa mʉtɨma waako woosi daha ʉrɨ batisiwa.” Akamʉsea, “Narúmire, Yéesu Kirisitʉ nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.”] 38 Hara ʉra Mweesiópia akalairirya gáari yaachwe yiimiwe, vakakiima, vakɨɨngɨra luujii, maa Filíipi akamʉbatisa.

39 ˆVakafume vii luujii, hahara, Mʉtɨma wa Ijʉva ʉkamʉsʉmʉla Filíipi, na ʉra Mweesiópia sɨ amoona kei tʉkʉ. Akatuuba lʉyeendo lwaachwe kʉnʉ arɨ na cheerʉ. 40 Filíipi ne akiishaana arɨ múujii wa Asóoto. Akatweera míiji yoosi ɨrɨ njirii kʉnʉ yoovariyʉla Masáare Maaja mpaka akafika múujii wa Kaisaría.

9

Saúli Yoonunuulwa

1 Mpɨɨndɨ ijo, Saúli ajáa atuuba kʉvavuumba vaantʉ ˆvamuruma Yéesu Mweenevyoosi. Yeeye asaakáa avamale imalo. Aho, akadoma na kwa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, 2 noo loomba barʉ́wa sa akataangwe ʉko masinagóogii ya Damésiki. Barʉ́wa ijo, jamʉheeráa ngururu yo vakwaata no vachuunga vaantʉ valʉme na vaantʉ vaki vara ˆvaruma Njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi sa avatwaale na Yerusaléemu.

3 Aho, akakwaata njɨra yo doma na Damésiki. ˆAkasengerere Damésiki, koonka kɨweerʉ kɨkʉʉlʉ fuma kurumwii kɨkamʉmʉrɨka fuma kɨra ivaru. 4 Haaho akawya na ɨsɨ na akateera sawúti yookaanɨrɨra, “Saúli, Saúli sa che wookuunturikirya?”

5 Saúli akasea, “Aaɨ Mʉkʉ́lʉ, ʉrɨ ani weewe?” Na ɨra sawúti ɨkamʉsea, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ Yéesu. Weewe wookuunturikirya. 6 Ɨma, ʉtamanye na múujii, ʉko wyɨɨrwa ʉrɨ nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆcheene woosaakwa ʉbweeyye.”

7 Vaantʉ ˆayeendanʼyáa novo vajáa viímire kimi kʉnʉ vahwáalɨɨre, sa baa voovo vajáa vatéɨɨre ɨyo sawúti, maa kaa, sɨ vamoona mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. 8 Hara, Saúli akiinʉka, akasaaka kʉnʉkʉla miiso baa koona kɨɨntʉ tʉkʉ. Vara viivaachwe vakamʉkwaata mʉkono vakamʉtwaala fʉʉrʉ Damésiki. 9 Saúli iikala ʉko kwa sikʉ itatʉ baa koona tʉkʉ. Mpɨɨndɨ ijo, sɨ arijáa baa noo nywa kɨɨntʉ tʉkʉ.

10 Ʉko Damésiki kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆamuruma Yéesu ˆasewáa Ananía. Yéesu Mweenevyoosi ajáa amwáanɨrɨɨre Ananía njorii akamʉsea, “Ananía!” Ne akamʉsea, “Mweenevyoosi, nɨɨnɨ nʉ aha!”

11 Mweenevyoosi akamʉsea, “Tamanya fʉʉrʉ njɨra ɨra ˆyaséwaa Njɨra ˆYawoloka. Aho, nyuumbii ya Yʉ́ʉda, wuurikirirye mʉʉntʉ ʉmwɨ fuma Társo irina raachwe Saúli. Haaha nɨ mʉloomba iise Mʉlʉʉngʉ, 12 na ɨɨ́ne njori. Ʉko njorii amwɨɨ́ne mʉʉntʉ ˆasewáa Ananía yookɨɨngɨra na nyuumbii na amʉvɨ́kɨɨre mɨkono sa oone kei.” 13 Maa kaa, Ananía akamʉsea, “Ee Mweenevyoosi, nateera kwa vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvyeene ʉhʉ Saúli avatʉmamɨra viintʉ vɨvɨ vaantʉ vaako vaaja ʉko Yerusaléemu. 14 Haaha amwaarɨ aha arɨ na wiimiriri fuma kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva wo kwaata vaantʉ voosi ˆvariruma irina raako.” 15 Maa kaa, Mweenevyoosi akamʉsea Ananía, “Weewe doma! Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨɨnɨ namʉsáawɨɨre ave mʉtʉmami waanɨ. Yeeye kweenerya arɨ irina raanɨ kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, kwa vatemi, baa na kwa Viisiraéeli. 16 Nɨɨnɨ mweeneevyo kʉmʉlaɨra ndɨrɨ ˆvyeene arɨ turikiriwa maatʉkʉ vii sa irina raanɨ.”

17 Hara Ananía akadoma, akɨɨngɨra nyuumba kʉʉntʉ ˆajáa Saúli. Akamʉvɨkɨra mɨkono akamʉsea, “Saúli mwanawiitʉ, Yéesu Mweenevyoosi aantúmire kwaako, waande koona, ʉmʉhokere Mʉtɨma Mʉʉja. Ʉhʉ Yéesu noo akʉfʉmɨra kʉra njirii kati ˆwʉʉjáa na aha.” 18 Koonka, viintʉ ˆviri ja majʉla vikawya fuma miiswii ya Saúli, akaanda koona. Aho, akiinʉka, akabatisiwa. 19 ˆAkahʉmʉle kurya chákurya, maa akava na ngururu kei.

Saúli Yoovariyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho ʉko Damésiki

Saúli iikalakala ʉko Damésiki, na mpɨɨndɨ ijo nɨ na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ajáa. 20 Hahara, akaanda doma na masinagóogii, na akaanda variyʉla Yéesu nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. 21 Vaantʉ voosi ˆvateereráa ʉvariyuli waachwe ʉwo, vahwaalaláa maatʉkʉ vii. Viiyuryáa voosea, “Eri, ʉhʉ sɨ noo ʉra mʉʉntʉ ˆavaturikiryáa mʉnʉmʉʉnʉ vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Yerusaléemu tʉkʉ wʉʉ? Eri, ˆchamʉreeta na aha sɨ joo kwaata vaantʉ ˆvamuruma Yéesu aha Damésiki sa avatwaale na kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva tʉkʉ wʉʉ?”

22 Maa kaa, Saúli akava yookiitema mʉnʉmʉʉnʉ, yeeye avavariyʉrɨráa Vayahúudi ˆviikaláa Damésiki, ko tweera Masáare ˆYarɨ Mpeho Yéesu noo Masía na sɨ vadaháa siita tʉkʉ. 23 Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, Vayahúudi vakatʉʉnga mʉryʉʉngʉ wo mʉʉlaa Saúli. 24 Vakaanda kumugiida mɨryaangwii ya ʉra múuji uchikʉ na muusi sa vamʉʉlae. Maa kaa, mʉryʉʉngʉ waavo wo mʉʉlaa ʉkamʉfɨkɨra Saúli. 25 Sa jeyyo, nuuchikʉ vapooji vaachwe vakamʉvɨkɨra kɨkápwii kɨkʉʉlʉ, vakamukiimya na ɨsɨ na ludihi ko tweera na chooririi ˆcheene kɨjáa lʉkaandii lwa múuji, maa akalooka.

Saúli Yoohɨndʉka na Yerusaléemu

26 Saúli ˆakafike Yerusaléemu, akiisompyasompya kʉsaangɨra na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu vakamoofa, sa sɨ varumáa koonɨ ajáa amurúmire Yéesu tʉkʉ. 27 Maa kaa, Barinába akamʉtwaala Saúli na kwa vatumwi va Yéesu. Akavawyɨɨra ˆvyeene Saúli ajáa amoona Mweenevyoosi njirii yoodoma na Damésiki na ˆvyeene Mweenevyoosi amuwyɨɨra. Kei, akavawyɨɨra ˆvyeene Saúli avavariyʉrɨráa vaantʉ Masáare ˆYarɨ Mpeho ko kiitema ʉko Damésiki. 28 Sa jeyyo, Saúli akiikala hamwɨ novo. Ɨndoorɨɨngɨrɨra novo ʉko Yerusaléemu, kʉnʉ yoovavariyʉrɨra vaantʉ kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi baa woowa tʉkʉ. 29 Alʉʉsɨkáa no kwiiruta ndihi na Vayahúudi ˆveene valʉʉsɨkáa Kɨgiríki, maa kaa, voovo vasaakáa vamʉʉlae. 30 Maa kaa, vaaniitʉ ˆvakataange ayo, vakamʉsʉmʉla, vakamʉtwaala na múujii wa Kaisaría, maa vakamʉtʉma atamanye na kwaavo ʉko múujii wa Társo.

31 Mpɨɨndɨ ijo, mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vajáa viikala mwiikalo mʉʉja ɨsɨ yoosi ya Yudéea, Galiláaya, na Samaría. Vajáa vakɨɨngɨka, vajáa vadoma na mbere, na Mʉtɨma Mʉʉja ajáa avaheera mʉtɨma. Kei vamʉnyemyáa Mweenevyoosi.

Ainéea Yoohoriwa

32 Mpɨɨndɨ ijo, Peéteri arɨɨngɨrɨráa ʉko nooko, akadoma fʉʉrʉ múuji wa Líida sa avaluumbye vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆviikaláa ʉko. 33 Ʉko Líida akamʉshaana mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Ainéea. Ʉhʉ ajáa aakwya iyandiyandi kwa myaaka ɨnaanɨ na alaala ndirii vii. 34 Peéteri akamʉsea, “Ainéea, Yéesu Kirisitʉ akʉhóriirye. Inʉka! Fota ndɨrɨ yaako.” Koonka, Ainéea akiinʉka. 35 Vaantʉ voosi ˆviikaláa ʉko múuji wa Líida na nyika yoosi ya Sharóoni ˆvakamoone Ainéea, vakamuruma Yéesu Mweenevyoosi.

Peéteri Yoomʉfʉfʉla Dorikáasi

36 Ʉko múuji wa Yóopa, kʉjáa kwatɨɨte mwaana muki ʉmwɨ ˆajáa amuruma Yéesu irina raachwe noo Tabíita asewáa, noo kʉsea Dorikáasi na Kɨgiríki. Dorikáasi avaambiriryáa vakɨva na avabweeyyiryáa vaantʉ vɨɨngɨ vaaja. 37 Mpɨɨndɨ ijo Peéteri ˆajáa ʉko, Dorikáasi ajáa alwaala, maa akawulala. Vaantʉ vakamooyya, vakamʉlaarya, maa vakamʉvɨɨka chúumba cha gorófii. 38 Na sa viintʉ múuji wa Líida ʉjáa heehi na Yóopa, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakateera Peéteri amwaarɨ Líida. Sa jeyyo, vakavatʉma vaantʉ vavɨrɨ vakamwaanɨrɨre. Vakavasea, vakamʉsee jei, “Tooloomba wʉʉje chaangʉ na mɨɨtʉ, karɨ ʉchérevaa tʉkʉ.”

39 Aho, maa Peéteri akatamanyanʼya novo. ˆVakafike Yóopa, vakamʉtwaala Peéteri na kʉra chúumba cha gorófii. Ʉko, valala ˆvarɨ foo vakaanda kʉmʉrɨɨngɨrɨra Peéteri kʉnʉ voomʉrɨrɨra no mʉlaɨra Peéteri ɨngo ˆngʼeene Dorikáasi avachʉmɨra kati ˆajáa arɨ mooyo. 40 Peéteri akavaseyya voosi na weerwii, akachwaama, akamʉloomba Mʉlʉʉngʉ. Hara akʉʉlaanga ʉra mʉvɨrɨ, maa akasea, “Tabíita, inʉka!” Tabíita akakʉnʉkʉla miiso yaachwe, na ˆakamoone Peéteri, akiikala. 41 Peéteri akamʉkwaata mʉkono, maa akamwaambirirya kwɨɨma. Akavaanɨrɨra vara valala, na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvamuruma Yéesu, maa akavalaɨra Tabíita arɨ mooyo.

42 Masáare aya yakeenera múujii woosi wa Yóopa, vaantʉ ˆvarɨ foo vakamuruma Yéesu Mweenevyoosi. 43 Peéteri akiikala ʉko Yóopa kwa sikʉ ˆjiri foo na kʉʉntʉ ˆɨkaláa nɨ kwa mʉʉntʉ ˆaséwaa Simóoni ˆmweene aténgeneshaa mɨmberʉ.

10

Kornéeli Yoomwaanɨrɨra Peéteri

1 Ʉko múujii wa Kaisaría, kʉjáa kwatɨɨte mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo ʉmwɨ ˆasewáa Kornéeli. Ʉhʉ ɨɨmɨrɨráa valʉkalʉka fuma mpuka nkʉʉlʉ ya valʉkalʉka ˆyasewáa Mpuka ya Kiitalía. 2 Kornéeli nɨ mʉʉntʉ mʉʉja ajáa, na amʉnyemyáa Mʉlʉʉngʉ hamwɨ na vaantʉ voosi va kaaya yaachwe. Yeeye amʉloombáa Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ joosi na avaambiriryáa vakɨva.

3 Sikʉ ɨmwɨ mpɨɨndɨ ja cháámuusi, akoona njori. Aho njorii akoona murimʉ mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ woomwaanɨrɨra kwa irina raachwe, “Kornéeli!” 4 Kornéeli akʉʉlaanga ʉra murimʉ mʉʉja na woowa, maa akuurya, “Ee aaɨ nɨ che?” Murimʉ mʉʉja ʉkamʉsea, “Mʉlʉʉngʉ atéɨɨre kʉloomba kwaako na ɨɨ́ne ˆvyeene ʉvaambɨráa vakɨva. Ivyo vyoosi vyafíkire kwa Mʉlʉʉngʉ na vikʉmbʉkɨra iise. 5 Haaha, tʉma vaantʉ vatamanye na múujii wa Yóopa, sa vakamʉreete mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaséwaa Simóoni irina rɨɨngɨ Peéteri. 6 Kʉʉntʉ ˆyookiikala nɨ kwa Simóoni mʉtengeneshi wa ndɨrɨ. Nyuumba yaachwe nɨ mbarɨmbarɨ ya mayɨya ɨrɨ.”

7 Murimʉ mʉʉja ˆʉkahʉmʉle kumuwyɨɨra Kornéeli ayo masáare, maa ʉkalooka. Aho, maa akavaanɨrɨra vatʉmami vaachwe vavɨrɨ na mulwi nkoondo ʉmwɨ ˆmweene ajáa mʉʉja. 8 Akavawyɨɨra yoosi ˆyajáa yamʉfʉ́mɨɨre, maa akavatʉma vadome na Yóopa.

Njori ya Peéteri

9 Sikʉ ya kavɨrɨ mpɨɨndɨ ja mpoloonge, vaantʉ ˆveene Kornéeli ajáa avatʉma vakava vaséngerɨɨre Yóopa. Mpɨɨndɨ yɨɨyo, Peéteri ne akaambʉka na ikekeerii noo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 10 Mpɨɨndɨ ˆasaaryáa, njala ɨkamwaava mʉnʉmʉʉnʉ. Maa kaa, mpɨɨndɨ chóorya ˆchiimiwáa neeja, akoona njori. 11 Aho njorii, akoona kurumu kwayúurikire, na kɨɨntʉ ja lweénda lʉkʉlʉkʉʉlʉ ˆlwakwáatirwe makondowa yoosi lʉkakiima fʉʉrʉ ɨsɨ. 12 Isii ya ʉlo lweénda, kʉjáa kwatɨɨte maka ja kɨra ivala. Kʉjáa kwatɨɨte maka ˆjiri na mawʉlʉ yanɨ, viintʉ ˆvitámbaalaa na ndee. 13 Aho, akateera sawúti yoomʉsea, “Peéteri, inʉka, ʉsɨɨnje, urye.”

14 Maa kaa, Peéteri akamʉsea, “Ee Mweenevyoosi, tʉkʉ! Nɨɨnɨ sɨ nɨnaarya baa kamudu vii tʉkʉ kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨrɨ na njeo.”✡ 15 Kei ɨyo sawúti ɨkamʉsea lwa kavɨrɨ, “Kuvisea viintʉ ˆavijirʉla Mʉlʉʉngʉ viri na njeo tʉkʉ.” 16 Ivi vijáa vyafʉmɨra katatʉ, maa lʉra lweénda lʉkahɨndʉlwa na kurumwii.

17 Mpɨɨndɨ Peéteri ˆajáa akaarɨ ahwáalɨɨre, vaantʉ vara ˆvajáa vatúmirwe nɨ Kornéeli vakuurikirirya ɨra nyuumba ya Simóoni, maa vakɨɨtaanga. Aho, maa vakɨɨma mʉryaangwii. 18 Vakaluumbya, maa vakuurya, “Eri, aha kwatɨɨte mʉyeni ˆaséwaa Simóoni, na irina rɨɨngɨ Peéteri wʉʉ?” 19 Na mpɨɨndɨ Peéteri ˆiiririkanáa ɨra njori, Mʉtɨma Mʉʉja akamʉsea, “Simóoni, ʉko ɨsɨ vamwaarɨ vaantʉ vatatʉ vookʉsaakɨra. 20 Kiima na ɨsɨ na ʉdomanʼye novo. Kʉva na kivundu tʉkʉ, nɨ nɨɨnɨ mweeneevyo nɨvatúmire kwaako.”

21 Aho, Peéteri akakiima na ɨsɨ, maa akavasea, “Nɨɨnɨ noo ˆmweene mookʉʉnsaakɨra. Che kɨvaréetire?” 22 Vakamʉsea, “Mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉmwɨ wa valwi nkoondo atutúmire. Irina raachwe noo Kornéeli aséwaa. Yeeye nɨ mʉwoloki na amʉnyémyaa Mʉlʉʉngʉ na Vayahúudi voosi vamʉdʉ́ʉmbaa. Haaha murimʉ mʉʉja wamʉsea, akʉteengye na kaayii kwaachwe na ateerere masáare ˆʉrɨ muwyɨɨra.” 23 Aho, maa Peéteri akavateengya na nyuumbii, vave vayeni vaachwe.

Peéteri Kaayii kwa Kornéeli

Lomʉtóondo yaachwe, Peéteri akiinʉkanʼya na vara vayeni na vamwɨ va vaaniitʉ fuma Yóopa. 24 Kukyɨɨre yaachwe, vakafika Kaisaría. Kʉra vakamʉshaana Kornéeli avajíingire vandʉʉ vaachwe na vijeengi vyaachwe, yoovawoojera. 25 Peéteri ˆakɨɨngɨre vii kaayii kwa Kornéeli, maa Kornéeli akɨɨta noo musingirirya, akachwaama mbere yaachwe, maa akamwiinamɨra. 26 Maa kaa, Peéteri akamwiimya, kʉnʉ yoomʉsea, “Ɨma, nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉʉntʉ ja weewe.” 27 Aho, Kornéeli akɨɨma, vakaanda lʉʉsɨka hamwɨ, maa vakɨɨngɨra na nyuumbii, vakashaana vaantʉ viijíingire.

28 Aho, Peéteri akavasea, “Nyuunyu veeneevyo mwamányire, suusu Vayahúudi Miiro yiiswi yakaanʼya ko valuumbya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi baa kʉsaangɨrɨra novo. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ aankáaniirye ndeke kʉmʉlaanga mʉʉntʉ wɨɨngɨ yoyoosi ja ˆarɨ na njeo. 29 Noo ˆchooreka sɨ nasiitiré kʉʉja mpɨɨndɨ ˆʉkavatʉme vaantʉ na kwaanɨ jɨ vaandeete na aha. Haaha nɨ kuvuurya niise, sa che mʉʉnyánɨrɨɨre?”

30 Kornéeli akamʉsea, “Jalóokire sikʉ ine keende mpɨɨndɨ ɨra ˆnamʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ aha nyuumbii, mpɨɨndɨ ja iji ja cháámuusi. Koonka, noona mʉʉntʉ iímire mbere yaanɨ iivɨ́kɨɨre ɨngo ˆjilavalaváa. 31 Ʉhʉ mʉʉntʉ aansea, ‘Kornéeli! Kʉlʉʉsɨka kwaako Mʉlʉʉngʉ akʉtéɨɨre na kʉvaambirirya kwaako vakɨva, Mʉlʉʉngʉ akwɨɨ́ne. 32 Haaha, tʉma vaantʉ vadome vakamwaanɨrɨre Simóoni ˆvamʉséaa Peéteri. Ʉhʉ iíkalaa Yóopa kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ irina raachwe Simóoni ˆmweene aténgeneshaa ndɨrɨ. Nyuumba ya ʉhʉ Simóoni nɨ mbarɨmbarɨ ya mayɨya ɨrɨ.’ 33 Aya noo yaambweeyyiiryé ntʉme chaangʉ vaantʉ jɨ vakwaanɨrɨre, na weewe wabwéeyyiirye vyabooha viintʉ ˆwuújire. Haaha suusu voosi nɨ mbere ya Mʉlʉʉngʉ tʉrɨ, toowoojera kʉteera masáare Mweenevyoosi ˆakʉláiriirye utuwyɨɨre.”

Vaantʉ sɨ ˆVarɨ Vayahúudi Vooteera Masáare Maaja

34 Aho, maa Peéteri akavasea, “Haaha natáangire, nɨ kɨkomi Mʉlʉʉngʉ sɨ asínanalaa vaantʉ tʉkʉ. 35 Yeeye avarúmaa vaantʉ va kɨra ɨsɨ ˆveene vamʉnyémyaa na vabwéeyyaa ʉwoloki mbere jaachwe. 36 Nyuunyu mwamányire, Mʉlʉʉngʉ atʉma vaantʉ vaachwe kʉvavariyʉrɨra ViisiraéeliMasáare Maaja, vapate mwiikalo mʉʉja kwa njɨra ya YéesuKirisitʉ, Mweenevyoosi wa vaantʉ voosi. 37 Mwamányire yara ˆyafʉ́mɨɨre Yudéea yoosi, kwaandɨra Galiláaya mpɨɨndɨ Yooháani ˆavavariyʉrɨráa vaantʉ vabatisiwe. 38 Mwamányire ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ amʉhaka makuta Yéesu wa Nasaréeti ko mʉheera Mʉtɨma Mʉʉja na lʉvɨro. Yéesu adomáa ʉko na ʉko, yoobweeyya maaja no horya vaantʉ voosi ˆveene vaturikiriwáa nɨ ngururu ya Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ, sa Mʉlʉʉngʉ nɨ hamwɨ ajáa ne.

39 Ayo yoosi Yéesu ayatʉmamáa ʉko ɨsɨ ya Vayahúudi na Yerusaléemu múujii, na suusu tʉrɨ vara ˆvoona. Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, vakamʉʉlaa ko muningʼinʼya mʉsaláabii. 40 Maa kaa, sikʉ ya katatʉ Mʉlʉʉngʉ akamʉfʉfʉla na akamoonekya kwa vaantʉ. 41 Sɨ oonekana kwa kɨra mʉʉntʉ tʉkʉ, maa kaa, kʉrɨ suusu Mʉlʉʉngʉ ˆajáa atʉsaawʉla tʉve vara ˆvoona. Suusu twaarya, no nywa ne ˆakafʉfʉke. 42 Akatʉlairirya tʉvavariyʉrɨre vaantʉ Masáare Maaja, na toonekye kɨkomi yeeye noo avɨɨkwa nɨ Mʉlʉʉngʉ avalamʉrɨre vaantʉ ˆvarɨ mooyo na ˆvaakwya. 43 Ʉhʉ Yéesu valáali na mʉtwe voosi voonekya ʉkʉ́ʉ́lʉ waachwe, vakasea, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kumuruma ʉvɨ waachwe sira ʉrɨ kwa irina raachwe.”

Vaantʉ sɨ ˆVarɨ Vayahúudi Voohokera Mʉtɨma Mʉʉja

44 Kati Peéteri ˆavijáa akaarɨ yoolʉʉsɨka ayo, vaantʉ voosi ˆvajáa aho vooyateerera ayo masáare, Mʉtɨma Mʉʉja akavakiimɨra. 45 Vayahúudi ˆvajáa vamuruma Yéesu vara ˆvajáa vʉʉjanʼya na Peéteri, vakahwaalala koona vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi novo vookiimɨrwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. 46 Voovo vajáa vavatéɨɨre voolʉʉsɨka kwa ndʉʉsɨka ˆjiísimiresimire voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. Aho, Peéteri akasea, 47 “Vaantʉ ava, novo vamʉhókɨɨre Mʉtɨma Mʉʉja ja ˆvyeene suusu tamʉhokera. Nɨ ani ˆarɨ daha siita vadɨɨre batisiwa na maaji?” 48 Haaho Peéteri akalairirya Kornéeli na viivaachwe vabatisiwe kwa irina ra Yéesu Kirisitʉ. Maa reerʉ, vakamʉloomba iikale novo kwa sikʉ nke.

11

Peéteri Yoolʉʉsa kɨra ˆChafʉmɨra kwa Vaantʉ sɨ ˆVarɨ Vayahúudi

1 Haaha, vatumwi na vaaniitʉ vara ˆviikaláa Yudéea, vakateera vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi novo varirúmire isáare ra Mʉlʉʉngʉ. 2 Peéteri ˆakahɨndʉke na Yerusaléemu, maa vara Vayahúudi vakaanda mʉngʼʉʉrɨra Peéteri 3 voomʉsea, “Weewe wɨɨngɨɨré nyuumbii ya vaantʉ sɨ ˆvanatwaalwa na kɨbawii na ʉkarya novo!”

4 Aho, Peéteri akavawyɨɨra pusu masáare yoosi ˆyafʉmɨra, yoovasea, 5 “Sikʉ ɨmwɨ kati ˆnɨjáa múujii Yóopa noomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, nɨjáa noona kɨɨntʉ ja lweénda lʉkʉʉlʉ, lookiimiwa na ɨsɨ fuma kurumwii lwakwáatirwe makondowa yoosi, maa lʉkavɨɨkwa mbarɨmbarɨ yaanɨ. 6 ˆNkalaange kʉra isii, nkoona kʉrɨ na maka ja isaka, maka ˆjiri na mawʉlʉ yanɨ, viintʉ ˆvitámbaalaa na ndee ˆjiwʉ́lʉkaa. 7 Aho, nkateera sawúti yookʉʉnsea, ‘Peéteri, inʉka, ʉsɨɨnje, urye!’ 8 Maa kaa, nɨɨnɨ nkasea, ‘Ee Mweenevyoosi tʉkʉ! Laanga sɨ nɨnaarya kɨɨntʉ ˆkɨrɨ na njeo tʉkʉ!’

9 Maa kaa, ɨra sawúti fuma kurumwii ɨkaansea kei, ‘Kɨɨntʉ chochoosi ˆakijirʉla Mʉlʉʉngʉ, kʉchaanɨrɨra kɨrɨ na njeo tʉkʉ.’ 10 Masáare aya yafʉmɨra katatʉ, aho, maa ivyo viintʉ vikahɨndʉlwa na kurumwii.

11 Hahara, vaantʉ vatatʉ ˆvajáa vatúmirwe Kaisaría, vakafika nyuumba haantʉ ˆniikaláa. 12 Na Mʉtɨma Mʉʉja akaangwyɨɨra ndomanʼye novo baa kivundu tʉkʉ. Ava vaaniitʉ vasasatʉ nadomanʼya novo, na twɨɨngɨra kaayii kwa Kornéeli. 13 Ne Kornéeli atuwyɨɨra ˆvyeene murimʉ mʉʉja wamʉfʉmɨra aho kaayii kwaachwe. Ʉwo murimʉ mʉʉja wamʉsea, ‘Vatʉme vaantʉ vadome na Yóopa, vakamwaanɨrɨre Simóoni ˆaséwaa Peéteri. 14 Yeeye kʉretera arɨ masáare ˆyarɨ kʉlamurirya weewe na vaantʉ voosi va nyuumba yaako.’

15 Naanɨ ˆnkaande lʉʉsɨka novo, Mʉtɨma Mʉʉja akakiima mweeri yaavo ja ˆvyeene atʉkɨɨmɨra suusu aho ncholo. 16 Naanɨ nkakʉmbʉkɨra rɨra isáare Yéesu Mweenevyoosi ˆatuwyɨɨra, ‘Yooháani avabatisáa vaantʉ na maaji, maa kaa, nyuunyu batisiwa mʉrɨ na Mʉtɨma Mʉʉja.’✡ 17 Haaha koonɨ Mʉlʉʉngʉ avaheera vaantʉ ava wʉʉya wa Mʉtɨma Mʉʉja ʉra ˆatʉheera suusu ˆtamuruma Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi, nɨɨnɨ ndɨrɨ ani mpaka niiririkane daha ndɨrɨ kumusiita Mʉlʉʉngʉ?”

18 Vayahúudi ˆvakateere ayo, maa vakareka kwiiruta ndihi. Vakamʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima voosea, “Kʉmba Mʉlʉʉngʉ avaheera baa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi njɨra ˆɨrɨ vabweeyya vadahe kʉvalandʉka fuma uvii waavo, na vapate nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero!”

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu ʉko Antiókia

19 Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvajáa viimyaaha sa uturikiri Sitefáani ˆakʉʉlawe, vakatamanya na ɨsɨ ja Foiníike, Kúpuro na múuji wa Antiókia. Ʉko koosi vavariyʉláa Masáare ya Yéesu Mweenevyoosi kwa Vayahúudi vooveene vii. 20 Maa kaa, ʉko Antiókia, vamwɨ va vaantʉ ˆvajáa vadoma na ʉko nɨ vaantʉ va ɨsɨ ya Kúpuro, na va múuji wa Kɨréene. Voovo vakaanda kʉvariyʉla Masáare Maaja ya Yéesu Mweenevyoosi baa kwa Vagiríki. 21 Na lʉvɨro lwa Mweenevyoosi nɨ hamwɨ novo lʉjáa. Ʉko, vaantʉ ˆvarɨ foo maatʉkʉ vii vakamuruma Yéesu Mweenevyoosi na vakamutuuba.

22 Mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Yerusaléemu ˆvakateere aya masáare, maa vakamʉtʉma Barinába atamanye na Antiókia. 23 ˆAkafike ʉko, akoona viintʉ Mʉlʉʉngʉ ˆavaheera nduwo vaantʉ avo. Akavyeenda maatʉkʉ vii, akavakalaamya voosi vatuube kʉmʉkwaatɨrɨra Yéesu Mweenevyoosi kwa mɨtɨma yaavo yoosi. 24 Barinába nɨ mʉʉntʉ mʉʉja ajáa na ajáa amema Mʉtɨma Mʉʉja na kuruma kwa kɨmáárɨ. Na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu Mweenevyoosi vakakɨɨngɨka mʉnʉmʉʉnʉ.

25 Sikʉ ˆjikaseese, Barinába akadoma na múuji wa Társo koo mʉsaakɨra Saúli. 26 ˆAkamʉpate akamʉreeta na Antiókia. Ʉko kwa mwaaka vʉʉ, vakalʉmana na mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, kʉnʉ vookiindya vaantʉ ˆvarɨ foo. Ʉko Antiókia vaantʉ vakaanda vaanɨrɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, Vakirisitʉ.

27 Sikʉ ijo, valáali na mʉtwe fuma Yerusaléemu vajáa vadoma na Antiókia. 28 Ʉmwɨ waavo noo Agáabo asewáa. Yeeye kʉtweera kwa Mʉtɨma Mʉʉja, ajáa ɨɨma, akalʉʉsa ʉláali na mʉtwe, “Njala nkʉʉlʉ ya imalo fʉmɨra ɨrɨ ɨsɨ jɨɨngɨ joosi.” Njala ɨyo noo ɨra ɨjáa yafʉmɨra mpɨɨndɨ ja Kaisáari Kɨlaáudi mʉtemi mʉkʉʉlʉ ˆɨɨmɨrɨráa. 29 Sa jeyyo, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Antiókia, vakalamʉla kɨra mʉʉntʉ asaange viintʉ vyo vaambirirya vaaniitʉ vara ˆviikaláa ʉko ɨsɨ ya Yudéea. 30 Vakasaanga na vakavaheera vala Barinába na Saúli vatwaale na kwa vawosi va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Yerusaléemu.

12

Yaakúupu Yookʉʉlawa na Peéteri Yoolamuririwa Fuma Mʉnyololwii

1 Sikʉ ijo, mʉtemi Heróode Agiríipa ajáa aanda kʉvaturikirya vaantʉ vamwɨ va mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 2 Akalairirya Yaakúupu mwaanaavo na Yooháani ʉʉlawe na nyaasʉka. 3 ˆAkoone masáare ayo yaveériirye mɨtɨma Vayahúudi, maa akalairirya Peéteri ne akwaatwe. Aya yajáa yafʉmɨra mpɨɨndɨ ja ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ. 4 Peéteri ˆakavɨɨkwe mɨkonwii yaavo, akachuungwa mʉnyololwii. Ʉko akatwaalwa na haantʉ ho laangiririwa nɨ valwi nkoondo vanɨ vanɨ va mpuka ine sa vamʉlaangirirye neejaneeja. Heróode akiiririkana Paásika ɨrɨ looka de amʉlamʉrɨre Peéteri mbere ja vaantʉ. 5 Na sikʉ ijo, mpɨɨndɨ Peéteri ˆajáa achúungirwe mʉnyololwii, maa kaa, mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vajáa viitoola mʉnʉmʉʉnʉ kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ sa Peéteri.

6 Uchikʉ wa sikʉ ˆngʼeene Heróode ajáa iiririkana kʉmʉlamʉrɨra Peéteri, Peéteri ajáa alaala ʉko mʉnyololwii. Yeeye nɨ katɨ na katɨ ya valwi nkoondo vavɨrɨ ajáa na vajáa vamuchuunga mɨkono yaachwe na mɨnyololo ɨvɨrɨ. Na mʉryaangwii wa gerésa kʉjáa kwatɨɨte valʉkalʉka vɨɨngɨ vamʉrɨndɨráa.

7 Koonka, ʉkafʉmɨra murimʉ mʉʉja wa Ijʉva aho kʉʉntʉ ˆajáa Peéteri. Kɨweerʉ kɨkamʉrɨka hara haantʉ. Ʉra murimʉ mʉʉja ʉkamusingisya Peéteri mbarwii, ʉkamʉsea, “Inʉka chaangʉ!” Hara, mɨnyololo ˆvajáa vamuchúungire Peéteri ɨkawya na ɨsɨ! 8 Aho, ʉra murimʉ mʉʉja ʉkamʉsea, “Imʉtɨre lʉkova lwaako, wiivɨkɨre na viráatʉ.” Peéteri ˆakamarikirye kʉbweeyya jeyyo, ʉra murimʉ mʉʉja ʉkamʉsea, “Ivɨkɨre ikóoti raako, wuuntuube!”

9 Peéteri akuutuuba ʉra murimʉ mʉʉja. Sɨ ataangáa ˆyafʉmɨra koonɨ nɨ kɨmáárɨ tʉkʉ, yeeye iiseáa nɨ njori. 10 Peéteri na murimʉ mʉʉja vakavalooka valʉkalʉka va ncholo, na va kavɨrɨ, na vakafika mʉryaangwii mʉkʉʉlʉ wa chʉʉ́ma ˆwoofuma mʉnyololwii ˆwadoma na múujii. Mʉryaango ʉwo ʉkayʉʉrɨka wooweene, vakafuma na weerwii. ˆVakayeendeyeende fʉʉrʉ njirii ɨmwɨ, hahara, ʉra murimʉ mʉʉja ʉkamʉreka Peéteri.

11 Aho, Peéteri akataanga ayo ˆyafʉ́mɨɨre, maa akasea, “Haaha natáangire, nɨ kɨmáárɨ! Ijʉva aantʉ́mɨɨre murimʉ mʉʉja jɨ wʉʉnamurirye fuma mɨkonwii ya Heróode na kwa yara yoosi Vayahúudi ˆvaawoojera mbweeyyiriwe.”

12 Peéteri ˆakataange ayo, akadomerera na kaayii kwa Maríia íyo waala Yooháani ˆmweene aanɨrɨrwáa Maáriki. Aho nyuumbii, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vajáa viijíingire, voomʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 13 Peéteri akaluumbya mʉryaangwii wa weerwii wa ɨyo nyuumba. Muhíínja ʉmwɨ, mʉtʉmami ˆasewáa Róoda, akɨɨta ko teerera nɨ ani. 14 ˆAkateere nɨ Peéteri, akavyeenda mʉnʉmʉʉnʉ, akahɨndʉka na nyuumbii baa kʉmʉyʉʉrɨra mʉryaango tʉkʉ. Akavawyɨɨra viivaachwe yoovasea, “Peéteri amwaarɨ mʉryaangwii!” 15 Novo vakamʉsea ʉra muhíínja, “Ʉtɨɨte kɨsari!” Maa kaa, yeeye akadoomererya kʉvasea, atéɨɨre sawúti ya Peéteri. Voovo vakatuuba sea, “Nɨ murimʉ mʉʉja waachwe.”

16 Ne Peéteri ajáa adoomererya kuluumbya kʉra mʉryaangwii. ˆVakayʉʉle, vakamoona Peéteri, vakahwaalala maatʉkʉ vii. 17 Peéteri akavalaɨra na mʉkono vakirinye, maa akavawyɨɨra ˆvyeene Mweenevyoosi amʉséyyiirye mʉnyololwii. Kei akavasea, “Muwyiiri ˆmeene yafʉ́mɨɨre Yaakúupu na vaaniitʉ.” Aho, maa Peéteri akalooka na kʉʉntʉ kwɨɨngɨ.

18 ˆKʉkeere, vara valwi nkoondo va mʉnyololwii vakoololokera sa sɨ vajáa vatáangire ˆkɨmʉpátire Peéteri tʉkʉ. 19 Heróode akalairirya Peéteri asaakwe kɨkomi. Maa kaa, ˆvakasiindwe kʉmʉpata, maa akavaanɨrɨra vara valʉkalʉka ˆvamʉlaangiriryáa Peéteri. Heróode akavachukuruma, aho, maa akalairirya vʉʉlawe.

Heróode Yookwya

Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, Heróode akakiima fuma Yudéea akatamanya na múuji wa Kaisaría, akiikala ʉko kwa mpɨɨndɨ. 20 Heróode ajáa avasʉʉla maatʉkʉ vii vaantʉ va míiji ya Tíiro na Sidóoni. Maa kaa, vaantʉ va ɨyo míiji vakava kɨɨntʉ kimudu sa vadome noo kiiyona na Heróode. Vakamʉheemba Bulásto, ne akava hamwɨ novo. Ʉhʉ Bulásto, noo ɨɨmɨrɨráa nyuumba ya mʉtemi. Aho, vakatamanya na kwa mʉtemi ko loomba kʉve na mwiikalo mʉʉja, sa míiji ɨyo yiilaangyáa chóorya fuma ɨsɨ ya mʉtemi. 21 Haaha sikʉ ɨyo ˆngʼeene vajáa vasaawʉla valʉmane, Heróode akiivɨkɨra ɨngo jaachwe ja kɨtemi. Aho, maa akiikala ichuumbii raachwe ro lamʉrɨra akaanda lʉʉsɨka novo. 22 Aho, vaantʉ vakaanda kʉmʉvaɨra siriri noo tʉla isóso voosea, “Ɨhɨ ɨsɨrɨ sawúti ya mʉʉntʉ tʉkʉ, ɨhɨ nɨ sawúti ya ʉmwɨ wa mɨlʉʉngʉ.” 23 Na mpɨɨndɨ ˆvamʉdʉʉmbɨrɨráa jeyyo, Heróode sɨ amʉheera Mʉlʉʉngʉ nkongojima tʉkʉ. Haaho, murimʉ mʉʉja wa Ijʉva ʉkamʉvaa na ndwáala yo rɨɨwa nɨ vinyʉlʉlʉ, maa akakwya.

24 Isáare ra Mʉlʉʉngʉ rɨkatuuba kweenera kwa vaantʉ, na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakatuuba kɨɨngɨka mʉnʉmʉʉnʉ. 25 Barinába na Saúli ˆvakahʉmʉle mʉrɨmo waavo, vakiinʉka fuma Yerusaléemu,✡ vakadoma na Antiókia. Na vajáa vatamanyanʼya na Yooháani irina rɨɨngɨ aanɨrɨrwáa Maáriki.

13

Barinába na Saúli Vootʉmwa

1 Ʉko Antiókia, mpukii ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, kʉjáa kwatɨɨte valáali na mʉtwe na vakiindya ava, Barinába, Simeóoni ʉra ˆvamwaanɨrɨráa Nigéeri, Lukío fuma Kɨréene, Saúli na Maanaéeni ʉra ˆajáa arerwa hamwɨ na mʉtemi Heróode Antípaasi. 2 Mpɨɨndɨ ˆvamʉloombáa Mweenevyoosi ko kiirekya kurya, Mʉtɨma Mʉʉja akavasea, “Vakeri na ivarwii vala Barinába na Saúli sa mʉrɨmo ˆmweene navaanɨrɨra.” 3 ˆVakahʉmʉle kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ no kiirekya kurya, vakavavɨkɨra mɨkono vala Barinába na Saúli, maa vakavatʉma vatamanye.

Barinába na Saúli Voovariyʉla Masáare Maaja ʉko Kúpuro

4 Vala Barinába na Saúli ˆvakatʉmwe nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, vakagirita fʉʉrʉ múuji wa Seleúkia na aho vakaambʉka méeli fʉʉrʉ ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Kúpuro. 5 ˆVakafike múuji wa Salámisi, vakavariyʉla Masáare ya Mʉlʉʉngʉ masinagóogii ya Vayahúudi. Novo nɨ hamwɨ vajáa na Yooháani Maáriki mwaambiriryi waavo.

6 Barinába na Saúli vayeenda ɨsɨ yoosi ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ya Kúpuro mpaka vakafika múuji ʉmwɨ ˆʉséwaa Páafo. Ʉko vakalʉmana na Mʉyahúudi ʉmwɨ mʉsavɨ na mʉláali na mʉtwe wa ʉloongo. Ʉwo mʉʉntʉ irina raachwe noo Baari-Yéesu aséwaa. 7 Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ hamwɨ ajáa na Sárijo Paúli, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa ɨsɨ ya Kúpuro, yeeye ajáa atɨɨte tooti maatʉkʉ vii. Ʉhʉ mʉkʉ́ʉ́lʉ akavateengya vala Barinába na Saúli, vatamanye na kwaachwe sa akateerere isáare ra Mʉlʉʉngʉ. 8 Maa kaa, Baari-Yéesu mʉsavɨ (irina raachwe ra Kɨgiríki noo Elíima asewáa) akiiruta ndihi na vala Barinába na Saúli. Akayera kʉbweeyya mʉtɨma wa ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ ʉfafe adɨɨre muruma Yéesu.

9 Aho, maa Saúli ʉra irina rɨɨngɨ ˆaanɨrɨrwáa Paúli, kʉnʉ yoolongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, akamutuurirya miiso Elíima, maa akamʉsea, 10 “Weewe ʉrɨ mwaana wa Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ! Weewe ʉrɨ mʉvɨ wa ʉwoloki woosi! Wamema kɨra ʉvaangʉ na ʉkerema! Sa che sɨ wooreka kʉvalandʉla kɨkomi cha Mweenevyoosi no kɨbweeyya kɨve ʉloongo? 11 Haaha Mweenevyoosi kʉheera arɨ irya. Kʉva ʉrɨ mʉhoku! Sɨ ʉrɨ koona kɨweerʉ cha mwaasʉ tʉkʉ, miiso dunga yarɨ du kwa mpɨɨndɨ.”

Hahara, nkʉngʉʉ na kilwiirya kɨkamʉkʉnɨkɨrɨra Elíima miiswii, akareka koona, akaanda rɨɨngɨrɨra kʉsaakɨra mʉʉntʉ wo mʉkwaata mʉkono amʉlongoole. 12 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ ˆakoone yara ˆmeene yajáa yafʉ́mɨɨre, akamuruma Mweenevyoosi. Akahwaalala mʉnʉmʉʉnʉ sa ʉra ukiindya ˆajáa atéɨɨre wa Mweenevyoosi.

Paúli Yoovariyʉla Masáare Maaja ʉko Antiókia ya Pisídia

13 Paúli na viivaachwe vakiinʉka Páafo, vakatamanya fʉʉrʉ múuji wa Périge ˆʉrɨ ɨsɨ ya Pamufilía. Maa kaa, Yooháani Maáriki akavareka ʉko, akahɨndʉka fʉʉrʉ Yerusaléemu. 14 Novo vala Paúli na Barinába vakiinʉka Périge, vakatamanya fʉʉrʉ múuji wa Antiókia ˆʉrɨ ɨsɨ ya Pisídia. Sikʉ ya Sabáato ˆɨkafike, vakɨɨngɨra sinagóogii, maa vakiikala. 15 Mʉʉntʉ ʉmwɨ akasoma kɨtáabwii cha Miiro na masáarii ya valáali na mʉtwe. Aho, vakʉ́ʉ́lʉ va sinagóogi vakatʉma mʉʉntʉ avasee vala Paúli na Barinába, “Arumi, koonɨ mʉrɨ na isáare roroosi ro vawyɨɨra vaantʉ sa mɨtɨma yaavo ɨve na ngururu, teengi mʉlʉʉse.”

16 Paúli akiinʉka, maa akiinurirya mʉkono sa vamʉteerere akasea, “Nyuunyu vaantʉ valʉme va Isiraéeli na nyuunyu vaantʉ voosi sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi ˆmʉmʉnyémyaa Mʉlʉʉngʉ, teereri! 17 Mʉlʉʉngʉ wiitʉ suusu Viisiraéeli noo avasaawʉla vala baaba wiitʉ, mpɨɨndɨ ˆviikaláa ɨsɨ ya ʉyenii ʉko Mísiri, akavabweeyya vave lʉkolo lʉkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ. Sikʉ ˆjikalooke, akavalongoola, akavaseyya fuma Mísiri kwa ngururu jaachwe nkʉʉlʉ. 18 Kwa myaaka makumi yanɨ (40) akavayimirirya ʉko ɨsɨ ya ibaláángʉ. 19 Akamala ɨsɨ mufungatɨ ʉko ɨsɨ ya Kanáani, maa akavaheera vala baaba wiitʉ ɨyo ɨsɨ ɨve yaavo. 20 Masáare aya yoosi yatʉmamwa kwa myaaka magana yanɨ na makumi yasaano (450).

Sikʉ ˆjikaseese, Mʉlʉʉngʉ akavaheera vala baaba wiitʉ valamuli vo valongoola fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja Samwéeli mʉláali na mʉtwe avɨɨmɨrɨráa. 21 Aho, maa vakaloomba vave na mʉtemi. Mʉlʉʉngʉ akavaheera Saúli mwaana wa Kíisi wa lʉkolo lwa Bénjamini ave mʉtemi kwa myaaka makumi yanɨ (40). 22 Mʉlʉʉngʉ ˆakamʉseyye Saúli ʉtemii, akamʉhaka makuta Daúdi sha Yéese ave mʉtemi. Mʉlʉʉngʉ amoonekya kɨkomi Daúdi yoosea, ‘Namwɨɨ́ne Daúdi sha Yéese, eériirye mʉtɨma waanɨ, kei noo ˆmweene arɨ tʉmama yoosi ˆnoosaaka yatʉmamwe.’✡

23 Kufuma lʉkolwii lwa Daúdi noo kʉʉntʉ Mʉlʉʉngʉ ˆavaretera Viisiraéeli Mʉlamuriri Yéesu, ja ˆvyeene ajáa iichuunga kʉvaretera arɨ. 24 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆajáa akaarɨ kwaanda mʉrɨmo waachwe, Yooháani avavariyʉrɨráa Viisiraéeli vavalandʉke fuma uvii waavo na vabatisiwe. 25 Mpɨɨndɨ Yooháani ˆamarikiriryáa mɨrɨmo yaachwe, akavasea, ‘Mookisea nɨɨnɨ ndɨrɨ ani? Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ ʉra Masía ˆmweene moomʉwoojera tʉkʉ. Teereri! Ʉwo ˆmweene arɨ kʉʉja nyuma yaanɨ, nɨɨnɨ sɨ nɨɨma neeja kʉtʉmama mʉrɨmo wa mʉtʉ́mwa wo reherya nkoorisa ja mirunkumo majewii yaachwe tʉkʉ!’

26 Arumi, nyuunyu vanaviitʉ vaantʉ va lʉkolo lwa Aburaháamu, na nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi ˆveene mʉmʉnyémyaa Mʉlʉʉngʉ, suusu noo masáare aya ya ʉlamuriri ˆyatʉʉjɨra fuma kwa Mʉlʉʉngʉ. 27 Sa viintʉ vaantʉ va Yerusaléemu na vakʉ́ʉ́lʉ vaavo sɨ vataanga Yéesu tʉkʉ, vakabweeyya aheewe irya ro kʉʉlawa. Baa neembe vasomáa masáare yaachwe ˆyaandɨkwa vitáabwii vya valáali na mʉtwe kɨra sikʉ ya Sabáato, voovo vayakiimikirirya ko mʉbweeyyirya jeyyo. 28 Baa neembe vajáa vasiina isáare roroosi ra kɨmáárɨ ˆroonekyáa Yéesu alamʉrɨrwe inkwya, voovo vamʉloomba Piláato alairirye ʉʉlawe.

29 ˆVakahʉmʉle kɨra kɨɨntʉ ˆchalʉʉswa nɨ valáali na mʉtwe kʉrɨ Yéesu, vakamukiimya fuma mʉsaláabii, maa vakamʉvɨɨka mbiríírii. 30 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ akamʉfʉfʉla. 31 Yeeye avafʉ́mɨraa vaantʉ vara ˆvayeendanʼyáa ne kufuma Galiláaya fʉʉrʉ Yerusaléemu. Ava noo vara vaantʉ vaachwe ˆvoona, kwa vaantʉ va Isiraéeli.

32 Suusu tuújire na aha, kʉjoovavariyʉrɨra Masáare Maaja Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kwa vala baaba wiitʉ. 33 Yeeye ayakiimikirirya kʉrɨ suusu vajʉkʉlʉ vaavo kwa njɨra yo mʉfʉfʉla Yéesu, ja ˆvyeene vyaandɨkwa Sabúurii ya kavɨrɨ,

‘Weewe nɨ Mwaana waanɨ,

isikʉ nɨɨnɨ navɨ́ɨre Taáta waako.’✡

34 Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Yéesu sa adɨɨre kukwya vii kaa kei. Sa aya Mʉlʉʉngʉ alʉʉsa jei,

‘Namwiilaha Daúdi ntálarya ja kɨkomi.

Ntálarya ijo, noo ˆngʼeene ndɨrɨ vaheera nyuunyu.’✡

35 Isáare ɨrɨ ralʉʉsa haantʉ hɨɨngɨ,

‘Sɨ ʉrɨ mʉreka tʉkʉ Mʉʉja waako oole.’✡

36 Haaha Daúdi ajáa akiimanʼya kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasaakáa kwa mpɨɨndɨ ja mbyaala yaachwe, akakwya, akataahwa heehi na vala baaba waavo na mʉvɨrɨ waachwe ʉkoola. 37 Maa kaa, ʉra ˆmweene Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla, yeeye sɨ oola tʉkʉ.

38 Vanaviitʉ, teereri neeja aya ˆmeene toovawyɨɨra! Nɨ kʉvawyɨɨra tiise kwa njɨra ya Yéesu, mwavariyʉrɨrwa kusira kwa ʉvɨ. 39 Kwa Yéesu vii, kɨra mʉʉntʉ ˆamuruma, avalwa nɨ mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ, isáare ɨrɨ sɨ mʉrɨ daha tʉkʉ ko tuuba Miiro ya Mʉ́sa. 40 Mʉlaange neeja, karɨ lo mʉkwaatwe nɨ aya masáare ˆyaandɨkwa vitáabwii vya valáali na mʉtwe tʉkʉ,

41 ‘Nyuunyu ˆmuchwíjaa matɨ, laangi!

Mʉhwaalale, mʉmalwe imalo.

Sa kɨɨntʉ ˆnoobweeyya mpɨɨndɨ jaanyu,

nɨ kɨɨntʉ sɨ ˆmʉrɨ kiruma,

baa mʉwyɨɨrwe nɨ mʉʉntʉ.’✡”

42 Mpɨɨndɨ Paúli na Barinába ˆvafumáa hara sinagóogii, vaantʉ vakavakalaamya vahɨndʉke kei sikʉ ya Sabáato ˆɨtʉ́ʉbɨrɨɨre na valʉʉse kei yara masáare. 43 Mwiijiingo wa sinagóogii ˆʉkasire, Vayahúudi ˆvarɨ foo na vaantʉ vɨɨngɨ vara ˆvatuubáa díini ya Kɨyahúudi kumwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, vakavatuuba vala Paúli na Barinába, novo vakalʉʉsɨka novo na vakavaheera mɨtɨma vatuube kʉkwaatɨrɨra nduwo ya Mʉlʉʉngʉ.

44 Sabáato ˆɨtʉ́ʉbɨrɨɨre, sengerera vaantʉ voosi va ʉra múuji vajáa vʉʉja noo teerera isáare ra Mweenevyoosi. 45 Maa kaa, Vayahúudi ˆvakoone vaantʉ ˆvarɨ foo mʉnʉmʉʉnʉ vaviijɨ́ɨngɨrɨɨre vala Paúli na Barinába, vakaanda koona kɨvɨna mʉnʉmʉʉnʉ. Aho, vakaanda kwiiruta ndihi na vala Paúli na vakavatʉkɨra. 46 Hahara, vala Paúli na Barinába vakalʉʉsɨka ko kiitema mʉnʉmʉʉnʉ, voosea, “Vijáa vyabooha, isáare ra Mʉlʉʉngʉ rɨvariyʉlwe ta kʉrɨ nyuunyu Vayahúudi. Maa kaa, sa viintʉ mwarisíitire ɨro isáare, kei mwiilámʉrɨɨre sɨ mwɨɨma neeja muturye nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero tʉkʉ, haaha suusu tavarékire na domerera tʉrɨ na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 47 Sa Yéesu Mweenevyoosi atʉlairirya jei,

‘Nakʉvɨɨka weewe ʉve kɨweerʉ kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi,

sa ʉreete ʉlamuriri kwa vaantʉ fʉʉrʉ utulo waasɨ.’✡”

48 Vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi ˆvakateere ayo masáare, maa vakavyeenda maatʉkʉ vii, vakaribweeyyirya nkongojima isáare ra Mweenevyoosi. Na voosi ˆvajáa vasaawʉlwa kʉva na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, vakamuruma Yéesu Mweenevyoosi. 49 Jeyyo, isáare ra Mweenevyoosi Yéesu rɨkeenera ɨsɨ ɨyo yoosi.

50 Maa kaa, Vayahúudi vakavasoonka vaantʉ vaki ˆvamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ na ˆvanyemiwáa nɨ vaantʉ, na vaantʉ valʉme vakʉʉlʉ va ʉwo múuji. Vakavasoonka vaantʉ vaande kʉvaturikirya vala Paúli na Barinába, maa vakavakibirya fuma ɨsɨ yaavo. 51 Aho, vala Paúli na Barinába vakiikonkoma marʉrɨ* majewii yaavo koonekya kusiita kwa vara vaantʉ, maa vakadoma na múuji wa Ikonío. 52 Maa kaa, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko vakeerya mɨtɨma na vakatuuba kʉlongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja.

14

Paúli na Barinába ʉko Ikonío

1 Ʉko múujii wa Ikonío, Paúli na Barinába vakɨɨngɨra sinagóogi ja ˆvyeene viijʉvɨra. Vakavariyʉla Masáare Maaja ya YéesuKirisitʉ. Vayahúudi na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi ˆvarɨ foo mʉnʉmʉʉnʉ vakamuruma Yéesu. 2 Maa kaa, Vayahúudi ˆveene sɨ vajáa vamuruma Yéesu, vakavasoonka na vakavakalarya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vaviihye mɨtɨma kwa vaaniitʉ. 3 Baa neembe nɨ jeyyo, Paúli na Barinába vakiikala sikʉ ˆjiri foo ʉko Ikonío, vandoovoonekya kɨkomi vaantʉ Masáare ya nduwo ya Mweenevyoosi ko kiitema. Ne Mweenevyoosi abweeyya jeyyo, ko bweeyya vadahe tʉmama isháara na viintʉ ˆvihwáalaryaa. 4 Vaantʉ va ʉra múuji vakiikera. Vɨɨngɨ vakavatuuba Vayahúudi na vɨɨngɨ vakavatuuba vatumwi va Yéesu.

5 Maa reerʉ, Vayahúudi, hamwɨ na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi na vakʉ́ʉ́lʉ vaavo vakiirʉmɨra kʉvabweeyyirya ʉvɨ no vavaa na mawye vala Paúli na Barinába. 6 Maa kaa, vala Paúli na Barinába vakataanga ɨyo mɨryʉʉngʉ, vakatɨjɨra na ɨsɨ ya Lukonía, ʉko vakadoma na míiji ya Lísitra na Déribe na míiji yɨɨngɨ ˆɨrɨ mʉkaaya. 7 Na ʉko, vavavariyʉrɨráa vaantʉ Masáare Maaja.

Paúli na Barinába Varɨ ʉko Lísitra na Déribe

8 Ʉko Lísitra, kwajáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆajáa kɨvete keende kʉvyaalwa kwaachwe. Majeo yaachwe sɨ yajáa yanalwaatya baa sikʉ ɨmwɨ vii tʉkʉ. 9 Mpɨɨndɨ Paúli ˆalʉʉsɨkáa, ʉwo mʉʉntʉ akava yoomʉteerera. Paúli akamutuurirya miiso ʉra mʉʉntʉ, maa akoona kuruma kwaachwe nɨ ko mʉhorya. 10 Paúli akalʉʉsa na ngururu, “Inʉka! Wɨɨme na majeo yaako!” Hara, maa ʉra mʉʉntʉ akɨɨma chaangʉ, akaanda yeenda yeemweene.

11 Vaantʉ ˆvakoone kɨra Paúli ˆajáa abwéeyyiirye kwa ʉra mʉʉntʉ, maa vakaanda tʉla isóso kwa ndʉʉsɨka ya kɨmeevo ya Kɨlukonía voosea, “Mɨlʉʉngʉ yakíimire na kʉrɨ suusu ɨrɨ ja vaantʉ.” 12 Barinába vakamwaanɨrɨra irina ra mʉlʉʉngʉ waavo ˆaséwaa Séeu. Na sa viintʉ Paúli noo ˆalʉʉsɨkáa, vakamwaanɨrɨra Hérime.* 13 Weerwii ya ʉwo múuji kʉjáa kwatɨɨte kaaya yo mʉloomba Séeu. Mweeneɨsɨ wa Séeu wa ɨyo kaaya, akareeta makabaako ya ngʼoombe na matáaji na mutiryaangwii wa múuji. Ʉwo mweeneɨsɨ hamwɨ na vaantʉ vɨɨngɨ vasaakáa kʉvasɨɨnjɨra ngʼoombe ja mpóryo vala Paúli na Barinába.

14 Maa kaa, vatumwi Paúli na Barinába ˆvakateere ayo, vakamoola ɨngo jaavo kwa ʉsʉʉngʉ. Vakatɨɨja, maa vakɨɨta koo saangɨrɨra na vaantʉ, aho, vakalʉʉsɨka na ngururu voosea, 15 “Ee arumi, sa che moobweeyya jei? Arumi, suusu nɨ vaantʉ vii ja nyuunyu! Tuújire na aha jo vavariyʉrɨra Masáare Maaja, mʉreke kwiinamɨra mɨlʉʉngʉ ˆisiina kɨɨntʉ, mʉve vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ. Yeeye ʉʉmba kurumu na weerʉ, mayɨya, na viintʉ vyoosi ˆviri mʉʉmo. 16 Aho mbere, ajáa avareka nyuunyu vaantʉ va ɨsɨ joosi mwiikale ja ˆvyeene moosaaka veeneevyo. 17 Baa neembe nɨ jeyyo, Mʉlʉʉngʉ sɨ areka kʉvalaɨra nɨ novo arɨ tʉkʉ. Yeeye atuuba kʉvabweeyyirya wʉʉja, kwa njɨra yo vaheera nyuunyu mbula, sa muchwe kwa mpɨɨndɨ joojo na mʉve na chákurya cho keenererya na mɨtɨma yaanyu ɨve na cheerʉ.” 18 Baa neembe vala Paúli na Barinába vajáa valʉʉsa ayo masáare, vijáa vyafafa kʉvakaanʼya vareke toola mpóryo yo chɨmɨka kwaavo.

19 Mpɨɨndɨ kiduudi, vakʉʉja Vayahúudi fuma múuji wa Antiókia na Ikonío. Vakavaheemba vaantʉ vave ivarwii raavo, vakamʉvaa Paúli na mawye, maa vakamurutya na weerwii ya múuji sa viiseáa akwíire. 20 Maa kaa, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvakamʉrɨɨngɨrɨre, akiinʉka, akahɨndʉka na múujii. ˆKʉkeere, akiinʉka aho, akadomanʼya na Barinába fʉʉrʉ múuji wa Déribe.

Paúli na Barinába Voohɨndʉka na Antiókia ya Síria

21 Ʉko Déribe, Paúli na Barinába vavavariyʉrɨráa vaantʉ Masáare Maaja, vaantʉ ˆvarɨ foo vakamuruma Yéesu. Sikʉ ˆjikaseese, vakahɨndʉka na Lísitra, Ikonío na Antiókia. 22 Na kɨra haantʉ ˆvadomáa, vavakalaamyáa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vabweeyye mɨtɨma yaavo ɨve na ngururu yo muruma Yéesu. Vavaseáa, “Kwɨɨngɨra Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ, nɨ mpaka tʉpate uturikiri ˆʉrɨ foo.” 23 Na ʉko kʉʉntʉ ˆvatweeráa, vasaawʉláa vawosi viimiriri va mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kɨra haantʉ. Na vabweeyyáa jeyyo ko vavɨɨka kwa Mweenevyoosi ʉhʉ ˆvamuruma, ko loomba no kwiirekya kurya. 24 Aho, vakatweera na ɨsɨ ya Pisídia, vakɨɨta fʉʉrʉ ɨsɨ ya Pamufilía. 25 Ʉko, vakavariyʉla isáare ra Mʉlʉʉngʉ múujii wa Périge, maa vakatamanya na múuji wa Atalía.

26 Fuma Atalía vakaambʉka méeli vakatamanya fʉʉrʉ Antiókia ya Síria. Aho, noo kʉʉntʉ vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vajáa vavakwaatya vala Paúli na Barinába kʉrɨ nduwo ya Mʉlʉʉngʉ, sa mʉrɨmo ˆvajáa vamárikiirye. 27 ˆVakafike ʉko Antiókia, vakajiinga mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Aho, vakavawyɨɨra yoosi ˆmeene Mʉlʉʉngʉ ajáa atʉmama ko tweera kʉrɨ voovo, ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ ajáa avayʉʉrɨra mʉryaango vara sɨ ˆvarɨ Vayahúudi kumuruma Yéesu. 28 Aho, vakiikala sikʉ ˆjiri foo hamwɨ na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu.

15

Itaka ra Yerusaléemu

1 Haaha, vaantʉ vamwɨ fuma Yudéea, vakatamanya na Antiókia. Ʉko vakaanda vavariyʉrɨra vaaniitʉ voovasea, “Koonɨ mʉʉntʉ sɨ atwáarirwe na kɨbawii ja ˆvyeene tʉʉva ja Mʉ́sa jalʉʉsa, sɨ arɨ lamuririwa tʉkʉ.” 2 Paúli na Barinába vakavasɨɨtɨra ngʼangʼala ʉvariyuli waavo. Jeyyo, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakavasaawʉla Paúli na Barinába na vaantʉ vɨɨngɨ fuma avo ˆvamuruma Yéesu, sa vaambʉke na Yerusaléemu vakalʉmane na vatumwi va Yéesu na vawosi, sa vakamarikirye ɨrɨ isáare. 3 Jeyyo, vakatʉmwa nɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, vadome na Yerusaléemu. Njirii, vakatweera na ɨsɨ ja Foiníike na Samaría. Ʉko vakavawyɨɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu masáare ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudikʉvalandʉka na kʉrɨ Yéesu. Ayo masáare yakaveerya mɨtɨma maatʉkʉ vii vaaniitʉ voosi.

4 Paúli na viivaachwe ˆvakafike Yerusaléemu, vakateengiwa vyabooha nɨ vatumwi va Yéesu, vawosi na mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Aho, vala Paúli vakavawyɨɨra yoosi Mʉlʉʉngʉ ˆajáa atʉmama ko tweera kʉrɨ voovo. 5 Aho, maa mpuka ɨmwɨ ya Mafarisáayo ˆveene vajáa vamuruma Yéesu vakɨɨma, vakasea, “Vaantʉ voosi sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, voosaakwa vatwaalwe na kɨbawii na vatuube Miiro ya Mʉ́sa.”

6 Sa jeyyo, vatumwi na vawosi, vakalʉmana hamwɨ sa vatamanʉle ɨrɨ isáare. 7 ˆVakalʉme sáare kwa mpɨɨndɨ nkʉʉlʉ, Peéteri akɨɨma, maa akavasea, “Vanaviitʉ, mʉmányire Mʉlʉʉngʉ aansaawʉla fuma kʉrɨ nyuunyu sa nkavariyʉle Masáare Maaja kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, vateere ko tweera nɨɨnɨ na vamurume Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi. 8 Mʉlʉʉngʉ amányire yoosi ˆmeene yarɨ mitimii ya vaantʉ. Yeeye oónekiirye avahokera vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi kwa njɨra yo vaheera Mʉtɨma Mʉʉja ja ˆvyeene atʉheera suusu. 9 Sa viintʉ kusiina usinanali wowoosi Mʉlʉʉngʉ ˆabweeyya kʉrɨ suusu na kwaavo, yeeye ajirʉla mɨtɨma yaavo ko muruma Yéesu Mweenevyoosi. 10 Haaha sa che moosaaka kʉmʉyera Mʉlʉʉngʉ ko vaverekya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu muriwa ʉhʉ wo tuuba Miiro vala baaba wiitʉ na suusu ˆtasiindwa kwiituuba? 11 Maa kaa, suusu taruma nɨ kwa nduwo ya Yéesu Mweenevyoosi tʉrɨ lamuririwa, na baa voovo nɨ viivyo.”

12 ˆAkalʉʉse jeyyo, maa vaantʉ voosi vakakirinya sawu, voovateerera Paúli na Barinába viintʉ ˆvalʉʉsáa masáare makʉʉlʉ ya isháara, na viintʉ ˆvihwáalaryaa Mʉlʉʉngʉ ˆabweeyya ko tweera kʉrɨ voovo kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 13 ˆVakahʉmʉle kʉlʉʉsɨka, maa Yaakúupu akavasea, “Vanaviitʉ nteereri! 14 Simóoni alúusire kʉrɨ suusu, ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ iisaawʉrɨra lwa ncholo vaantʉ vamwɨ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, sa vave vaantʉ vaachwe. 15 Masáare ya valáali na mʉtwe, yadómanʼyaa na isáare ɨrɨ ja ˆvyeene vyaandɨkwa,

16 ‘Aya ˆyarɨ looka, hɨndʉka ndɨrɨ,

jeenga ndɨrɨ kei nyuumba ya mʉtemi Daúdi ˆngʼeene yaawya.

Jeenga ndɨrɨ ihaáma raachwe na kuriimya ndɨrɨ.

17 Sa jeyyo, vaantʉ vɨɨngɨ voosi vara ˆvarɨ chaala vadahe kʉmʉsaakɨra Ijʉva,

baa na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi,

navaánɨrɨɨre kwa irina raanɨ,’

alúusire Ijʉva.

Yeeye abweeyya 18 aya yoosi yataangɨkane keende aho kalɨ.✡

19 Sa jeyyo, kɨɨntʉ ˆnalámwɨɨre nɨ ɨkɨ, tʉreke kʉvahinisha vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi ˆveene vamʉválandʉkɨɨre Mʉlʉʉngʉ. 20 Kɨrɨ vyoova jeyyo, tʉvaandɨkɨre barʉ́wa tʉvasee, karɨ varíjaa nyama ˆɨrɨ na njeo ˆɨtwɨ́ɨrwe kwa vidabalaíyo tʉkʉ, karɨ vahángutaa tʉkʉ, karɨ varíjaa nyama ˆyakuvwa tʉkʉ na karɨ varíjaa sakami tʉkʉ. 21 Sa keende aho kalɨ, voovo vavariyʉláa Miiro ya Mʉ́sa míijii yoosi, sa vɨɨsomáa masinagóogii sikʉ joosi ja Sabáato.”

Barʉ́wa kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu vara sɨ ˆVarɨ Vayahúudi

22 Aho, maa vatumwi, vawosi na mpuka yoosi ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Yerusaléemu vakalamʉla hamwɨ, vakavasaawʉla vamwɨ va vaantʉ vaavo ˆveene varɨ domanʼya na Paúli na Barinába na ʉko Antiókia. Vakavasaawʉla valongooli vavɨrɨ, ʉmwɨ Yʉ́ʉda irina raachwe rɨɨngɨ nɨ Barisába, na wɨɨngɨ Síila, fuma kʉrɨ vaaniitʉ. 23 Vakavatʉma na barʉ́wa ɨhɨ,

“Kufuma kwa vatumwi na vawosi, noo kʉsea suusu vandʉʉ vaanyu ˆtamuruma Yéesu, toovaluumbya nyuunyu vanaviitʉ ˆmʉsɨrɨ Vayahúudi, ˆmwiíkalaa múuji wa Antiókia, ɨsɨ ja Síria na Kilikía. 24 Tatéɨɨre vamwaarɨ vamwɨ viiswi ˆvafuma aha, vakʉʉja nooko noo jo vawyɨɨra masáare yo vaturikirya, baa mɨtɨma yaanyu yasóvire mpɨɨma, maa kaa, sɨ suusu tavatʉma tʉkʉ. 25 Sa teériiwe mɨtɨma, twiirʉ́mɨɨre na tavasáawɨɨre vaantʉ ˆtʉrɨ vatʉma kwaanyu, vʉʉje hamwɨ na ava vijeengi viiswi ˆtaveenda vala Paúli na Barinába. 26 Ava vatoola nkaasʉ yaavo so mʉtʉmamɨra Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. 27 Haaha tavatúmire vala Yʉ́ʉda na Síila, sa vavawyɨɨre masáare aya ˆtʉvaándɨkɨɨre.

28 Sa vyamweériirye Mʉtɨma Mʉʉja na suusu, tʉreke kʉvaverekya miriwa mɨkʉʉlʉ, maa kaa, mutuube viintʉ ivi, 29 mʉreke kurya chóorya ˆkɨtwɨ́ɨrwe ntambɨko kwa vidabalaíyo, mʉreke kurya sakami, au nyama ˆikúvirwe na kei mʉreke kʉhanguta. Koonɨ mʉrékire aya, bweeyya mʉrɨ vyabooha. Mukiikala nkaasʉ.”

30 Avo vaantʉ vanɨ ˆvakasuukye, maa vakakwaata njɨra na Antiókia. Ʉko vakavaanɨrɨra vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu, maa vakavaheera ɨra barʉ́wa. 31 ˆVakɨɨsome ɨra barʉ́wa, vakavyeenda maatʉkʉ vii sa ɨjáa yavaheera mɨtɨma.

32 Yʉ́ʉda na Síila nɨ valáali na mʉtwe va Ijʉva vajáa, vakalʉʉsa masáare ˆyarɨ foo yo vaheera mɨtɨma no vabweeyya vɨɨme neeja avo vaaniitʉ. 33 ˆVakiikale kwa mpɨɨndɨ, vaaniitʉ vakavarekera vahɨndʉke voovasea, “Hinduki na mwiikalo mʉʉja kwa vara ˆvavatʉma.” [ 34 Maa kaa, Síila akoona vyabooha achaale kʉkʉra.] 35 Paúli na Barinába vakachaala ʉko Antiókia, vookiindya no variyʉla isáare ra Mweenevyoosi na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvarɨ foo.

Paúli na Barinába Vookiireka

36 Sikʉ ˆjikaseese, Paúli akamʉsea Barinába, “Tʉhɨndʉke na míijii yoosi kʉʉntʉ ˆtavariyʉla isáare ra Mweenevyoosi, sa tʉlaange vaaniitʉ na toone ˆvyeene voodomerera na kʉra kumuruma Yéesu.” 37 Barinába asaakáa vatamanyanʼye na Yooháani ˆaséwaa Maáriki. 38 Maa kaa, Paúli akasea, “Sɨ ɨɨma neeja kʉtamanyanʼya na suusu tʉkʉ,” sa viintʉ Yooháani Maáriki ajáa avatɨɨja kʉra Pamufilía, na akasiita tuuba tʉmamanʼya novo. 39 Aho, Paúli na Barinába vakiiruta ndihi kwa ʉkarɨ maatʉkʉ vii fʉʉrʉ vakiitamanʉla. Barinába akamʉsʉmʉla Maáriki, vakaambʉka méeli, maa vakadomanʼya na Kúpuro. 40 Paúli akamʉsaawʉla Síila. Vaaniitʉ vakamʉloomba Yéesu Mweenevyoosi avaheere nduwo, maa Paúli na Síila vakakwaata njɨra. 41 Vakakwaata na ɨsɨ ya Síria na Kilikía na ʉko vavaheeráa mɨtɨma mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu.

16

Paúli Yookaanda Yeendanʼya na Timotéeo

1 Paúli na Síila vakayeenda fʉʉrʉ múuji wa Déribe na Lísitra. Ʉko Lísitra, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆiikaláa ʉko, ˆasewáa Timotéeo. Timotéeo ajáa amuruma Yéesu. Íyo waala Timotéeo nɨ Mʉyahúudi ajáa na ajáa amuruma Yéesu, maa kaa, taáta waavo nɨ Mugiríki ajáa. 2 Vaaniitʉ ʉko Lísitra na Ikonío vamʉdʉʉmbáa Timotéeo sa mɨryʉʉngʉ yaachwe miija. 3 Paúli asaakáa andooyeendanʼya na Timotéeo, sa jeyyo, akamʉtwaala Timotéeo na kɨbawii* sa Vayahúudi ˆveene viikaláa ʉko kʉʉntʉ vajáa vamʉmányire taáta waavo nɨ Mugiríki. 4 Na mpɨɨndɨ ˆvatweereráa na kɨra múuji, vavaheeráa vaaniitʉ ʉlamuli ˆʉjáa wavɨɨkwa nɨ vatumwi va Yéesu na vawosi ˆvamuruma Yéesu va Yerusaléemu. Na vavaseáa vatuube ʉwo ʉlamuli. 5 Jeyyo, mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakava na ngururu ya kuruma kwaavo na vakɨɨngɨkáa kɨra siikʉ.

Njori ya Paúli ya Mʉʉntʉ wa Makedonía

6 Paúli na viivaachwe vakakwaata lʉyeendo fʉʉrʉ ɨsɨ ja Firigía na Galatía sa Mʉtɨma Mʉʉja ajáa avakáaniirye vareke variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho ɨsɨ ya Ásia sikʉ ijo. 7 ˆVakafike mʉhakii wa ɨsɨ ya Mísia, vasaakáa vɨɨngɨre na ɨsɨ ya Bisínia, baa ʉko Mʉtɨma wa Yéesu akavakaanʼya. 8 Sa jeyyo, vakakwaata na ɨsɨ ya Mísia, vakadoma na múuji wa Turóoa.

9 Uchikʉ ʉwo, Paúli akoona njori. Aho njorii, akoona mʉʉntʉ fuma ɨsɨ ya Makedonía iímire nyambʉko yookiiloombererya yoosea, “Mentʉka na kʉnʉ Makedonía jɨ ʉtwaambirirye.” 10 Paúli ˆakoone ɨyo njori, hahara tukiimya neeja† lʉyeendo lo doma na Makedonía, sa tʉjáa twataanga Mʉlʉʉngʉ atwaánɨrɨɨre tʉkavavariyʉrɨre vara vaantʉ Masáare Maaja.

Lídia Yoonunuulwa

11 Kufuma Turóoa tʉkaambʉka méeli, tukiinʉka, maa tʉkadomerera fʉʉrʉ ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Samosiráake. Lomʉtóondo yaachwe tʉkafika múuji wa Neopóoli. 12 Aho, tʉkɨɨreka méeli, maa tʉkakwaata njɨra fʉʉrʉ Filíipi, múuji mʉkʉʉlʉ wa ɨsɨ ya Makedonía. Ɨhɨ ɨsɨ yɨɨmɨrɨrwáa nɨ Varúumi. Aho, tukiikala kwa sikʉ nke.

13 Sikʉ ya Sabáato, tʉkafuma na weerwii ya múuji, maa tʉkadoma na mbarɨmbarɨ ya iboote ˆriíkaa maaji. Tʉjáa twiiséire turya tʉrɨ haantʉ vaantʉ ˆvamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ. Ʉko, tukiikala, maa tʉkaanda lʉʉsɨka na vaantʉ vaki ˆvajáa viijíingire aho. 14 Na ʉmwɨ wa vara ˆvatʉteereráa nɨ mʉʉntʉ muki ʉmwɨ fuma múuji wa Siatíira, irina raachwe noo Lídia asewáa. Yeeye amwiinamɨráa Mʉlʉʉngʉ. Na mʉrɨmo waachwe ˆatʉmamáa nɨ wo vaa iyoombe ɨngo ˆjiri gyaa. Paúli ˆakaande variyʉla Masáare Maaja, Yéesu Mweenevyoosi akakʉndʉkʉla mʉtɨma wa Lídia, maa akamuruma Yéesu. 15 Lídia na nyuumba yaachwe ˆvakabatisiwe, akatʉloomba maatʉkʉ vii tʉdome na kwaachwe yoosea, “Koonɨ mwɨɨ́ne namurúmire Mweenevyoosi, hendi na kaayii kwaanɨ.” Akiiloombererya mpaka tʉkaruma.

Paúli na Síila Voochuungwa Mʉnyololwii

16 Sikʉ ɨmwɨ mpɨɨndɨ ˆtadomáa na kʉʉntʉ vaantʉ ˆvalʉ́manɨraa so mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, akʉʉja muhíínja ʉmwɨ mʉtʉ́mwa. Ʉwo muhíínja ajáa atɨɨte murimʉ mʉvɨ. Murimʉ mʉvɨ ʉwo, wamʉheeráa lʉvɨro lo vaa mbare ya masáare ˆyarɨ fʉmɨra sikʉ ˆjookʉʉja. Kʉtweera kwa ʉwo muhíínja, veenenyuumba vaachwe vapatáa mpía ˆjiri foo. 17 Ʉwo muhíínja, atutuubáa suusu na Paúli kʉnʉ yootʉla isóso yoosea, “Vaantʉ ava nɨ vatʉmami va Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Mweerimweeri, nɨ kʉvavariyʉrɨra viise njɨra ya ʉlamuriri.” 18 Ʉwo muhíínja atuuba bweeyya jeyyo kwa sikʉ ˆjiri foo. Maa kaa, sikʉ ɨmwɨ, Paúli ajáa akalala maatʉkʉ vii akʉʉsea ʉra murimʉ mʉvɨ, “Nakʉláiriirye kwa irina ra Yéesu Kirisitʉ, fuma kʉrɨ ʉhʉ muhíínja!” Hahara, ʉra murimʉ mʉvɨ ʉkafuma.

19 Veenenyuumba va ʉra muhíínja ˆvakataange njɨra yaavo yo patɨra mpía yasáambukire, maa vakavakwaata vala Paúli na Síila, vakavakumuririrya fʉʉrʉ isóokwii, mbere ya vakʉ́ʉ́lʉ. 20 Vakavasitaakya balásii voosea, “Vaantʉ ava nɨ Vayahúudi, voovo varéetire lʉsoso lʉkʉʉlʉ aha múujii mɨɨtʉ. 21 Voovo vakíindyaa tʉʉva ja meevo, ˆngʼeene ndairiri jiitʉ ja Kɨrúumi jasiita suusu Varúumi kujirʉma no jituuba.”

22 Mpuka ya vaantʉ vakɨɨma, maa vakavakɨɨmɨrɨra vala Paúli na Síila. Aho, vara valamuli vakavafumya ɨngo vala Paúli na Síila, maa vakalairirya vavawe nkome. 23 ˆVakahʉmʉle rindamwa nɨ valʉkalʉka, maa vakavachʉʉngɨra mʉnyololwii na vakamʉlairirya mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa avalaangirirye neeja. 24 ˆAkalaiririwe jeyyo, akavatwaala vala Paúli na Síila na vyúumba vya isiʼiisii ya gerésa, akavachuunga mawʉlʉ yaavo mapongoolii makʉʉlʉ.

25 Uchikʉ katɨ, Paúli na Síila vamʉloombáa Mʉlʉʉngʉ no kɨɨmba nyɨɨ́mbo jo mʉdʉʉmba, na viivaavo ˆvajáa vachuungwa vavateereráa. 26 Koonka, kitiíntima kɨkʉʉlʉ kɨkalooka na kɨkasingisya mwaariryo wa nkaande ja gerésa. Mɨryaango yoosi ɨkayʉʉrɨka yoomyeene na mɨnyololo ˆmyeene vajáa vachʉ́ʉngɨɨrwe ɨkachʉngʉlʉka. 27 Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa ˆakiinʉke na ˆakoone mɨryaango ɨrɨ mwaarya, akakʉʉla nyaasʉka yaachwe yoosaaka kwiiyʉlaa, sa ajáa iiséire vaantʉ voosi ˆvachuungwa vatíijire.

28 Koonka, Paúli akamwaanɨrɨra na ngururu yoosea, “Karɨ wiiyʉlae tʉkʉ! Suusu voosi tʉmwaarɨ aha.” 29 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa akalairirya vimʉrɨ vireetwe, akɨɨngɨra kurudu na chúumbii, maa akalaala na ɨnda mbere ya Paúli na Síila kʉnʉ yootetema nɨ woowa. 30 Aho, maa akavafumya na weerwii na akavuurya, “Arumi! Che ndɨrɨ bweeyya sa ndahe kʉlamuririwa?”

31 Novo vakamʉsea, “Murume Yéesu Mweenevyoosi, yeeye kʉkʉlamurirya arɨ weewe na vaantʉ va nyuumba yaako.” 32 Aho, vakamʉvariyʉrɨra isáare ra Mweenevyoosi, yeeye na vaantʉ va nyuumba yaachwe. 33 Mpɨɨndɨ jijira akavasʉmʉla, maa akavooyya viloonda vyaavo. Hahara, maa yeeye na vaantʉ va kaaya yaachwe vakabatisiwa. 34 Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa akavasʉmʉla vala Paúli na Síila na kaayii kwaachwe, akaviimirya neeja chóorya. Akeerya mʉtɨma maatʉkʉ vii, yeeye na nyuumba yaachwe sa kumuruma Mʉlʉʉngʉ.

35 Lomʉtóondo ˆkʉkeere, vara valamuli vakavatʉma valʉkalʉka kwa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa vakamʉsea, “Vachʉngʉrɨre vara vaantʉ viilookere.” 36 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa akamʉsea Paúli, “Valamuli vaandairiirye, nɨvachʉngʉrɨre, haaha, fumi, mwiitamanyirye na mwiikalo mʉʉja.”

37 Maa kaa, Paúli akamʉsea mʉkʉ́ʉ́lʉ wa gerésa, “Valamuli vatʉvairé maatʉkʉ vii mbere ja vaantʉ na vakatuchuunga mʉnyololwii baa kutusitaakya tʉkʉ au baa kutuurya tʉkʉ baa neembe tʉrɨ vaantʉ va Róoma. Haaha sa che voosaaka kʉtʉchʉngʉrɨra kimbiso? Sɨ viri kʉva jeyyo tʉkʉ! Vʉʉje voovo veeneevyo de jɨ vatufumye.”

38 Valʉkalʉka vakavawyɨɨra ayo masáare valamuli. ˆVakateere vala Paúli na Síila nɨ Varúumi, maa vakakwaatwa nɨ woowa. 39 Sa jeyyo, vakʉʉja noo valoomba vasee yasírire, maa vakavafumya hara mʉnyololwii na vajáa vavaloomba valooke fuma ʉra múuji. 40 Paúli na Síila ˆvakafume mʉnyololwii, vakadoma na kaayii kwa Lídia. Ʉko vakalʉmana na vaaniitʉ, vakavaheera mɨtɨma, maa vakiinʉka.

17

Ʉvariyuli wa Paúli ʉko Tesaloníike

1 Paúli na Síila vakakwaata njɨra, vakakwaatɨra na múuji wa Amufipóoli na Apolonía, vakafika múuji wa Tesaloníike. Ʉko kwajáa kwatɨɨte sinagóogi ya Kɨyahúudi. 2 Paúli akɨɨngɨra na sinagóogii kɨra sikʉ ya Sabáato kwa majuma yatatʉ ja ˆvyeene ajáa iijʉvɨra. Ʉko, akava yootamanʉla novo Masáare ˆYarɨ Mpeho. 3 Akavavariyʉrɨra ʉláali na mʉtwe na akoonekya kɨmaarɨ, Masía nɨ mpaka aturikiriwe na afʉfʉke fuma inkwyii. Akavasea, “Ʉhʉ Yéesu ˆnoovavariyʉrɨra, noo Masía.” 4 Vamwɨ va Vayahúudi vakayaruma masáare ya Paúli, baa na Vagiríki ˆvarɨ foo mʉnʉmʉʉnʉ vara ˆvamwiinamɨráa Mʉlʉʉngʉ, na vaantʉ vaki ˆvanyémiwaa ˆvarɨ foo, voosi vakasaangɨra na vala Paúli na Síila.

5 Maa kaa, Vayahúudi vara sɨ ˆvajáa varuma, vakakwaatwa nɨ kɨvɨna. Vakatamanya na sóokwii, maa vakɨɨta vaanɨrɨra vaantʉ vavɨ, novo vakasaankanʼya vaantʉ ˆvarɨ foo, maa vakaanda lʉsoso lʉkʉʉlʉ múujii woosi. Aho, vakadoma na kaayii kwa Yasóoni, maa vakɨɨngɨra na ngururu sa vavakwaate vala Paúli na Síila na vavatwaale na kɨweerwii mbere ja vaantʉ. 6 Maa kaa, ˆvakavasove, vakamukumurirya Yasóoni na vamwɨ va vaaniitʉ fʉʉrʉ kwa vakʉ́ʉ́lʉ va múuji kʉnʉ vootʉla isóso voosea, “Vaantʉ ava noo vara ˆvakányiirye weerʉ yoosi vʉʉ, haaha vuújire baa na kʉnʉ. 7 Ʉhʉ Yasóoni, avahokera na kaayii kwaachwe. Ava voosi vavalandʉka tʉʉva ja Kaisáari na vaséaa, atɨ kwatɨɨte mʉtemi wɨɨngɨ ˆaséwaa Yéesu.”

8 Vaantʉ va ʉra múuji na vakʉ́ʉ́lʉ vaavo ˆvakateere jeyyo, mɨtɨma yaavo ɨkavaava. 9 Aho, vakʉ́ʉ́lʉ va múuji vakavasea vala Yasóoni na viivaachwe vatoole mpía jo kiinunuula. ˆVakatoole, maa vakavarekera.

Paúli na Síila ʉko Beróoya

10 Uchikʉ ˆʉkɨɨngɨre, vaaniitʉ vakavasea vala Paúli na Síila vatamanye chaangʉ na múujii wa Beróoya. ˆVakafike ʉko, vakɨɨngɨra sinagóogii ya Kɨyahúudi. 11 Vayahúudi va aho Beróoya nɨ vaantʉ ˆvateereráa kʉlookya vaantʉ va Tesaloníike. Mpɨɨndɨ Paúli ˆavariyʉláa Masáare Maaja, voovo vakayahokera na mɨtɨma yaavo yoosi. Vakatuuba chukuruma Masáare ˆYarɨ Mpeho sikʉ joosi, sa viiyonere yara Paúli ˆyoovariyʉla nɨ ya kɨmáárɨ. 12 Sa jeyyo, Vayahúudi ˆvarɨ foo vakamuruma Yéesu, hamwɨ na vakʉ́ʉ́lʉ va Kɨgiríki va kɨɨntʉ kɨlʉme na va kɨɨntʉ kiki. 13 Maa kaa, Vayahúudi va Tesaloníike ˆvakataange Paúli amwaarɨ yoovariyʉla isáare ra Mʉlʉʉngʉ ʉko Beróoya, vakadoma na ʉko. Vakasoonka mpuka ja vaantʉ na vakareeta lʉsoso. 14 Aho, vaaniitʉ va Beróoya vakamusindikirirya Paúli na ɨsɨ ya mbarɨmbarɨ ya mayɨya. Maa kaa, Síila na Timotéeo vakachaala ʉko Beróoya. 15 Vara vaantʉ ˆvajáa vamʉsɨ́ndɨkɨɨre Paúli, ˆvakamufikye múuji wa Aséene, maa vakahɨndʉka na Beróoya. De valooke Paúli akavasea, vavasee vala Timotéeo na Síila vamutuube chaangʉ.

Paúli Yoovariyʉla Ʉko Aséene

16 Mpɨɨndɨ Paúli ˆavawoojeráa vala Timotéeo na Síila ʉko Aséene, mʉtɨma waachwe ʉjáa wasukiwasukiwa sa ajáa oona múuji woosi ʉjáa wamema vidabalaíyo. 17 Sa jeyyo, ɨɨngɨráa masinagóogii. Ʉko andoolʉma sáare na Vayahúudi na kei Vagiríki ˆveene vamwiinamɨráa Mʉlʉʉngʉ. Kei, sikʉ joosi alʉmáa sáare na vaantʉ ˆalʉmanáa novo sóokwii.

18 Paúli ajáa alʉmana na vaantʉ ˆvatuubáa ʉlwɨɨrɨ wa mɨryʉʉngʉ ya Vaepukuréo na Vasitoíki* na andoolʉma sáare novo. Vamwɨ vaavo vaseáa, “Nɨ che kaa yoosaaka alʉʉse ʉhʉ mʉhaanchi?” Na vɨɨngɨ vaseáa, “ˆVyeene yookoonekana nɨ lʉʉsɨkɨra iise masáare ya mɨlʉʉngʉ ya kɨyeni.” Vajáa valʉʉsa aya, sa viintʉ ˆavariyʉláa Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ na kʉfʉfʉka kwaachwe.

19 Avo vaantʉ vakamʉsʉmʉla, maa vakamʉtwaala na itakii ra vamanyi ˆraséwaa Areopáago, ʉko vakamʉsea, “Tʉwyɨɨre hoonɨ masáare ayo mafya ˆwoolʉʉsa. 20 Tatéɨɨre yiísimire, toosaaka ʉtʉtamanʉrɨre ayo masáare.” 21 Vajáa valʉʉsa jeyyo, sa vaantʉ va Aséene na vayeni fuma kʉlɨ ˆviikaláa ʉko, vajáa veenda teerera masáare mafya noo yavariyʉla.

22 Aho, Paúli akɨɨma katɨ na katɨ ya Areopáago, maa akavasea, “Arumi, nyuunyu vaantʉ va Aséene! Nɨɨ́ne nyuunyu nɨ vaantʉ ˆmutúubaa masáare yoosi ya díini. 23 Mpɨɨndɨ ˆnaalooka aha múujii, nɨɨ́ne ˆvyeene mwiínamɨraa mɨlʉʉngʉ. Nɨɨ́ne masabáahʉ ˆmʉtóoreraa mpóryo ˆngʼeene yaandɨkwa, ‘Kwa mʉlʉʉngʉ sɨ ˆtamʉmányire.’ Haaha ɨkɨ kɨɨntʉ ˆnavariyʉláa noo noosaaka nɨvavariyʉrɨre, noo cha ʉwo ˆmweene mumwiínamɨraa sɨ ˆmʉmʉmányire.

24 Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba weerʉ na vyoosi ˆviri mʉʉmo. Yeeye noo Mweenevyoosi wa kurumu na ɨsɨ, sɨ iíkalaa nyuumbii ˆngʼeene jajeengwa kwa mɨkono ya vaantʉ tʉkʉ. 25 Yeeye sɨ atʉ́mamɨrwaa na mɨkono ya vaantʉ ja yoosaaka kɨɨntʉ chaayo fuma kʉrɨ voovo tʉkʉ. Yeeye noo avahéeraa vaantʉ voosi nkaasʉ na nkeeho na viintʉ vyoosi. 26 Yeeye ʉʉmba mʉʉntʉ ʉmwɨ✡ na ʉwo akava ichina ra vaantʉ va ɨsɨ joosi viipasa aha weerwii koosi. Yeeye avɨɨka mpɨɨndɨ ja naadi na hai ˆvarɨ kwiikala.

27 Mʉlʉʉngʉ abweeyya jei, sa vaantʉ vamʉsaakɨre, baa koonɨ nɨ ko halaasha vamoone. Baa neembe nɨ jeyyo, yeeye sɨ arɨ kʉlɨ na kɨra ʉmwɨ wiitʉ asiindwe kʉmʉfɨkɨra tʉkʉ. 28 Sa ‘Nɨ kʉrɨ yeeye suusu twiíkalaa na tavíjaa nkaasʉ.’ Ja ˆvyeene mpɨ́rɨ yaanyu yalʉʉsa, ‘Suusu tʉrɨ vaana vaachwe.’

29 Sa viintʉ suusu tʉrɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ, sɨ tasaakwa tʉndookiiririkana ʉlʉʉngʉ waachwe wiifwɨ́ɨne na vidabalaíyo ˆviténgeneshiwaa na saháabu, au chʉʉ́ma cha mpía, au mawye kwa wʉʉya na tooti ja vaantʉ tʉkʉ. 30 Aho kalɨ, mpɨɨndɨ vaantʉ ˆvatʉmamáa ayo kɨhoho, Mʉlʉʉngʉ ajáa iibweeyya ja sɨ yookoona. Maa kaa, haaha nɨ vawyɨɨra iise vaantʉ voosi va kɨra haantʉ vavalandʉke fuma uvii waavo. 31 Yeeye avɨɨka sikʉ ˆarɨ valamʉrɨra vaantʉ va weerʉ yoosi kwa ʉwoloki kwa njɨra ya mʉʉntʉ ˆmweene amʉsaawʉla. Mʉlʉʉngʉ alaɨra kwa vaantʉ voosi ayo kɨkomi kwa njɨra yo mʉfʉfʉla.”

32 Vara vaantʉ ˆvakateere Paúli yoolʉʉsɨkɨra kʉfʉfʉka kwa vaantʉ ˆvaakwya, vamwɨ vakava voomuchwa matɨ, maa kaa, vɨɨngɨ vakamʉsea, “Toosaaka tʉteere woovariyʉla aya masáare kei.” 33 Aho, Paúli akafuma, maa akavareka itakii raavo. 34 Vaantʉ vamwɨ vakamuruma Yéesu, maa vakaanda kumutuuba Paúli. Ʉmwɨ wa avo vaantʉ nɨ Deoníisi wa itakii ra Areopáago, na mʉʉntʉ muki ʉmwɨ ˆakemerwáa Damáali, hamwɨ baa na vɨɨngɨ.

18

Paúli ʉko Koríinto

1 Aya ˆyakalooke, Paúli akafuma Aséene, maa akadoma na múuji wa Koríinto. 2 Ʉko, akamʉshaana Mʉyahúudi ʉmwɨ ˆasewáa Akíila. Yeeye nɨ mʉʉntʉ wa Póonto ajáa na ajáa afíkire fuma Itália hamwɨ na Pirisíila muki waachwe. Ajáa abweeyya jeyyo, sa sikʉ ijo Kaisáari Kɨlaáudi ajáa alairirya yoosea, “Vayahúudi voosi vʉʉ viisunke múujii wa Róoma.” Maa Paúli akadoma noo valuumbya. 3 Na sa viintʉ vajáa nɨ vachumi va mɨnyana yo tengenesherya vivaanda, Paúli akiikala novo, na akatʉmama novo sa baa yeeye nɨ muchumi ajáa. 4 Na kɨra sikʉ ya Sabáato, Paúli ɨɨngɨráa na sinagóogii na alʉʉsɨkáa na Vayahúudi na Vagiríki sa yoosaaka vamurume Yéesu.

5 Síila na Timotéeo ˆvakʉʉje fuma Makedonía, Paúli akaanda variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho kwa mpɨɨndɨ joosi kwa Vayahúudi. Oonekyáa kɨkomi yoovasea, Yéesu noo Masía. 6 Maa kaa, Vayahúudi vakamusiita na vakamʉtʉkɨra. Aho, Paúli akiikonkoma marʉrɨ* ingwii jaachwe kʉnʉ yoovasea, “Sakami ya marema yaanyu ɨve mweeri ya mɨtwe yaanyu! Nɨɨnɨ nsiina lʉtaamɨ na ʉvɨ waanyu tʉkʉ. Kwaandɨra haaha doma niise na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi.”

7 Aho, maa akafuma aho sinagóogii, akadoma na kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Tíito Yústo. Ʉhʉ sɨ ajáa Mʉyahúudi tʉkʉ na amwiinamɨráa Mʉlʉʉngʉ na nyuumba yaachwe ɨjáa yiiyandama na sinagóogi. 8 Kirísipo mʉkʉ́ʉ́lʉ wa ɨyo sinagóogi akamuruma Yéesu Mweenevyoosi baa na vaantʉ va kaaya yaachwe yoosi. Na Vakoríinto ˆvarɨ foo ˆvakateere masáare ya Paúli, vakayaruma, maa vakabatisiwa.

9 Sikʉ ɨmwɨ nuuchikʉ, Mweenevyoosi akalʉʉsɨka na Paúli njorii yoosea, “Koofa tʉkʉ, tuuba variyʉla, karɨ ʉhɨndʉle mʉtɨma waako na nyuma tʉkʉ. 10 Nɨɨnɨ nɨ na weewe ndɨrɨ, na kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ kukiimɨrɨra akʉtamikye tʉkʉ. Nɨɨnɨ natɨɨte vaantʉ vaanɨ ˆvarɨ foo aha múujii.” 11 Jeyyo, Paúli akiikala ʉko mwaaka ʉmwɨ na myeeri mʉsasatʉ, kʉnʉ yoovavariyʉrɨra vaantʉ isáare ra Mʉlʉʉngʉ.

12 Haaha mpɨɨndɨ Gálio ˆajáa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa ɨsɨ ya Akáaya, Vayahúudi vajáa viisaanka, vakamʉkʉʉkɨra Paúli, vakamʉkwaata, maa vakamʉtwaala na balásii. 13 Ʉko, vakamusitaakya voosea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ yoovaheemba vaantʉ vamwiinamɨre Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ˆɨkɨ́ɨkanaa Miiro yiitʉ.”

14 Paúli ˆakiinʉke sa alʉʉsɨke, maa Gálio akavasea Vayahúudi, “Nyuunyu Vayahúudi teeri, ngaarɨ mʉmʉréetire na balásii sa abwéeyyiirye ʉvɨ au ʉsaambʉ, nɨɨnɨ ngaarɨ navatéerɨɨre. 15 Maa kaa, sa viintʉ mookiiruta ndihi sa masáare, marina na Miiro yaanyu, lamuli nyuunyu veeneevyo. Nɨɨnɨ sɨ noosaaka kʉva mʉlamuli wa aya masáare tʉkʉ.” 16 Aho, maa akavakibirya aho balásii.

17 Avo vaantʉ vakamʉkwaata Sositénesi. Ʉhʉ noo ajáa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa sinagóogi. Haaho, balásii vakamʉvaa. Baa jeyyo, Gálio akiikwaatɨra vyaachwe, sɨ oona nɨ kɨɨntʉ tʉkʉ.

Paúli Yoohɨndʉka na Antiókia

18 Paúli akiikala ʉko Koríinto sikʉ ˆjiri foo. Sikʉ ˆjikalooke, Paúli akavasea vaaniitʉ, asúukiirye, aho, maa akadoma na múujii wa Kenkiréa.† ˆAkafike Kenkiréa, Paúli akakerwa njwɨɨrɨ jaachwe, ja ˆvyeene ajáa alaha. Aho, maa akaambʉka méeli ˆyoodoma na ɨsɨ ya Síria na akadomanʼya na vala Pirisíila na Akíila. 19 Vayeenda fʉʉrʉ vakafika Eféeso. Aho, Paúli akavareka vala Pirisíila na Akíila. Yeeye akadoma na sinagóogii, ʉko akaanda lʉma sáare ja Mʉlʉʉngʉ na Vayahúudi. 20 Novo vakamʉloomba oongererye sikʉ jo kiikala novo, maa kaa, yeeye akasiita. 21 Akavasea asúukiirye yoosea, “Koonɨ Mʉlʉʉngʉ eéndire, hɨndʉka ndɨrɨ kei na meenyu.” Aho, akiinʉka fuma Eféeso na méeli. 22 Paúli ˆakafike Kaisaría, akaambʉka fʉʉrʉ Yerusaléemu, akɨɨta ko luumbya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, aho, maa akagirita na Antiókia.

23 Ʉko Antiókia, Paúli akiikala kwa mpɨɨndɨ kiduudi. Aho, akiinʉka, maa de ɨndootweerera ɨsɨ ya Galatía na Firigía, kʉnʉ yoovaheera mʉtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu.

Mʉrɨmo wa Apóolo ʉko Eféeso na Koríinto

24 Haaha sikʉ ijo, Mʉyahúudi ʉmwɨ ˆasewáa Apóolo ajáa ʉʉja na Eféeso. Ʉhʉ meevo kʉʉntʉ ˆajáa avyaarɨrwa nɨ múuji wa Alekisándiria. Yeeye nɨ mʉmanyi wo lʉʉsɨka ajáa, na ajáa atɨɨte mʉryʉʉngʉ mʉkʉʉlʉ wa Masáare ˆYarɨ Mpeho. 25 Yeeye ajáa akiindiwa njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi, na yeeye avakiindyáa vaantʉ vɨɨngɨ ɨyo njɨra ya Mweenevyoosi ko kiitema na kwa ʉwoloki. Baa neembe abweeyyáa jeyyo, yeeye kɨɨntʉ ˆajáa amányire nɨ ʉbatíiso wa Yooháani✡ vii. 26 Sikʉ ɨmwɨ, akɨɨngɨra sinagóogii, maa akaanda variyʉla Masáare ˆYarɨ Mpeho ko kiitema kʉkʉʉlʉ. Pirisíila na Akíila ˆvakateere ˆvyeene alʉʉsáa ko kiitema, vakamʉsʉmʉla na meevo noo mukiindya neeja njɨra yo mutuuba Mʉlʉʉngʉ.

27 Sikʉ ˆjikaseese, Apóolo akasaaka doma na ɨsɨ ya Akáaya, vaaniitʉ vakamʉheera mʉtɨma. Vakaandɨka barʉ́wa atamanye noyo na kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Akáaya sa vamʉteengye vyabooha. ˆAkafike ʉko, akavaambɨra maatʉkʉ vii kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ. 28 Yeeye iirutáa ndihi na Vayahúudi mbere ja vaantʉ ko kiitema kʉnʉ yookoonekya Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa Yéesu nɨ Masía.

19

Paúli Yoovariyʉla Masáare Maaja ʉko Eféeso

1 Mpɨɨndɨ ijo Apóolo ˆajáa ʉko Koríinto, Paúli ne atweereráa na ɨsɨ ja mweeri fʉʉrʉ múuji wa Eféeso. Ʉko Eféeso, Paúli akashaana vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 2 Maa akavuurya, “Eri, ˆmʉkamurume Yéesu, mwahokera Mʉtɨma Mʉʉja wʉʉ?” Novo vakamʉsea, “Tʉkʉ, baa sɨ tʉnateera koonɨ kwatɨɨte Mʉtɨma Mʉʉja tʉkʉ.” 3 Paúli akavuurya kei, “Kwa ʉbatíiso wa ani mwabatisiwa?” Maa vakamʉsea, “Kwa ʉbatíiso wa Yooháani.”

4 Paúli akavasea, “Ʉbatíiso wa Yooháani nɨ wavasaakáa vaantʉ vavalandʉke fuma uvii waavo vii. Na yeeye avawyɨɨráa vaantʉ vamurume ˆmweene yookʉʉja nyuma yaachwe, noo kʉsea Yéesu.” 5 ˆVakateere jeyyo, maa vakabatisiwa kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi. 6 Na Paúli ˆakavavɨkɨre mɨkono yaachwe, vakahokera Mʉtɨma Mʉʉja, vakaanda lʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni no lʉʉsa ʉláali na mʉtwe. 7 Na avo voosi nɨ ja vaantʉ valʉme ikimi na vavɨrɨ vajáa.

8 Na kwa myeeri ɨtatʉ, Paúli ɨɨngɨráa masinagóogii na avariyʉláa ko kiitema mʉnʉmʉʉnʉ kʉnʉ yoolʉma sáare, na vaantʉ varumáa masáare ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. 9 Maa kaa, vamwɨ vaavo, vakahɨtanʼya mɨtɨma yaavo, kʉnʉ voohɨɨntɨkɨra rɨra isáare ra Njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi mbere ya mpuka ya vaantʉ. Aho, Paúli akiireka novo, akavasʉmʉla vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, ɨndoovakiindya kɨra siikʉ nyuumbii ya kɨbawo kwa Tiráano. 10 Paúli akatuuba kʉvakiindya kwa myaaka ɨvɨrɨ, sa jeyyo, Vayahúudi na Vagiríki voosi ˆviikaláa ɨsɨ ja Ásia, vakarɨteera isáare ra Mweenevyoosi.

Vaana va Sikéewa Vookibiriwa nɨ Mirimʉ Mɨvɨ

11 Mʉlʉʉngʉ abweeyyáa myuujíisa ˆɨhwáalaryaa ko tweera kwa Paúli. 12 Vaantʉ vatooláa baa nchíifu na ɨngo jɨɨngɨ ˆngʼeene jijáa jasáasiirye mʉvɨrɨ wa Paúli, novo ˆvakajivɨɨke kwa valwɨ́ɨrɨ, vaholáa ndwáala jaavo baa mirimʉ mɨvɨ yavafumáa.

13 Vayahúudi vamwɨ ˆveene vayeenda ʉko na ʉko kʉseyya mirimʉ mɨvɨ kʉrɨ vaantʉ, vakayera seyya mirimʉ mɨvɨ kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi voosea jei, “Nakʉláiriirye kwa irina ra Yéesu, ʉra ˆavariyʉlwáa nɨ Paúli, fuma kʉrɨ ʉhʉ mʉʉntʉ.” 14 Kʉjáa kwatɨɨte vaana mufungatɨ va Mʉyahúudi ʉmwɨ ˆasewáa Sikéewa. Yeeye nɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ wa veeneɨsɨ va Ijʉva ajáa. Avo vaana vaachwe vandoobweeyya jeyyo. 15 Sikʉ ɨmwɨ, murimʉ mʉvɨ ʉkavasea, “Yéesu namʉmányire, baa Paúli namʉmányire, ha nyuunyu mʉrɨ vala ani?” 16 Aho, ʉra mʉʉntʉ ˆajáa akwaatwa nɨ murimʉ mʉvɨ akavakiimɨrɨra voosi na ngururu, akavahʉʉma ngururu. Akavavaa maatʉkʉ vii mpaka vakafuma aho nyuumbii varɨ na tʉhʉ na varɨ na maloonda.

17 Aya masáare yakeenera kwa vaantʉ voosi ˆviikaláa Eféeso noo kʉsea Vayahúudi na Vagiríki. Voosi vakakwaatwa nɨ woowa, na irina ra Yéesu Mweenevyoosi rɨkava roonyemiwa maatʉkʉ vii. 18 Vaantʉ ˆvarɨ foo vara ˆvamuruma Yéesu, vʉʉjáa kʉnʉ voolʉʉsa ʉvɨ waavo ˆvajáa vabweeyya. Vabweeyyáa jei mbere ja vaantʉ. 19 Vaantʉ ˆvarɨ foo vara ˆvabweeyyáa ʉsavɨ, vajiingáa vitáabu* vyaavo na vavichɨmɨkáa mbere ya vaantʉ voosi. Vakavala iyoombe ra vitáabu vyoosi, rɨkafika mbwɨɨrʉ ja chʉʉ́ma cha mpía mayana makumi yasaano (50,000). 20 Jeyyo, isáare ra Ijʉva reeneráa na ravijáa na ngururu mʉnʉmʉʉnʉ.

Ntiribʉka ʉko Eféeso

21 Masáare ayo ˆyakalooke, Paúli akalamʉla akiisea adome na Yerusaléemu ko tweera ɨsɨ ya Makedonía na Akáaya. Akasea, “ˆNdɨrɨ fika ʉko, yoosaakwa ndome na Róoma.” 22 Aho, akavatʉma vaambiriryi vaachwe vavɨrɨ, Timotéeo na Erásto, valongoole na Makedonía, yeeye akachaala kiduudi ʉko Ásia.

23 Mpɨɨndɨ jiijo, aho Eféeso kwajáa kwafʉmɨra ntiribʉka nkʉʉlʉ, sa ʉwo ukiindya wa Njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi. 24 Haaha aho múujii, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Demetirío. Yeeye nɨ mʉcháani wa fividabalaíyo fya mpía ajáa, na ifyo fividabalaíyo fijáa fiifwɨ́ɨne na kaaya ya mʉlʉʉngʉ waavo wa kɨɨntʉ kiki ˆaséwaa Aritéemi. Na mʉrɨmo ʉhʉ wavareteráa vacháani vaachwe kʉnáálo nkʉʉlʉ. 25 Demetirío akavajiinga vacháani viivaachwe na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvatʉ́mamaa mʉrɨmo ˆwiifwɨ́ɨne na ʉwo, maa akavasea, “Arumi, mʉmányire tapátaa mpía ˆjamema maatʉkʉ vii fuma kʉrɨ ʉhʉ mʉrɨmo wiiswi. 26 Nookoona kiiteerera mwiise na kwiiyonera mwiise ˆvyeene Paúli yoovavalandʉla vaantʉ na ˆvyeene voomuruma. Yeeye atúubire lʉʉsa vidabalaíyo ˆviténgeneshiwaa nɨ vaantʉ sɨ mɨlʉʉngʉ ya kɨmáárɨ tʉkʉ. Avasóonkire vaantʉ ˆvarɨ foo sɨ aha Eféeso vii tʉkʉ, baa na ɨsɨ joosi ja ʉko Ásia. 27 Haaha ˆvyeene nookoona ʉhʉ mʉrɨmo wiiswi koonwa ʉrɨ nɨ kosu vii, na sɨ jeyyo vii tʉkʉ, baa na ɨhɨ kaaya ya Aritéemi, mʉlʉʉngʉ wa kɨɨntʉ kiki chwɨɨwa ɨrɨ matɨ. Aritéemi, mʉlʉʉngʉ ˆiínamɨrwaa ɨsɨ joosi ja Ásia na weerʉ yoosi, nyemi yaachwe sira ɨrɨ.”

28 ˆVakateere ayo masáare, vakakalala maatʉkʉ vii, maa vakaanda tʉla isóso voosea, “Aritéemi wa Vaeféeso noo mʉkʉ́ʉ́lʉ!” 29 Haaho, múuji woosi ukiinʉla ntiribʉka. Vakavakwaata vaantʉ vavɨrɨ va Makedonía ˆvayeendanʼyáa na Paúli, vala Gáayo na Aristáriko, maa vakavatwaala fʉʉrʉ haantʉ ˆvabwéeyyiryaa bwɨɨto. 30 Paúli asaakáa doma na ʉko mwiijiingwii wa vaantʉ maa kaa, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakamʉkaanʼya. 31 Baa vakʉ́ʉ́lʉ va ɨsɨ ja Ásia vara ˆvajáa vijeengi vya Paúli, vakatʉma vaantʉ na kwaachwe vamʉloombe adɨɨre kɨɨngɨra aho nyuumbii kʉʉntʉ ˆvabweeyyiryáa bwɨɨto.

32 Na vaantʉ ˆvajáa viijíingire hara sɨ viiteerwáa tʉkʉ, vɨɨngɨ varɨráa jei, na vɨɨngɨ jira. Vaantʉ ˆvarɨ foo sɨ vatáangaa baa nɨ che kɨvajíingire aho tʉkʉ. 33 Vayahúudi vakamwiimya mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Alekɨsáanda mbere ya vara vaantʉ. Vaantʉ vamwɨ vakamʉhweehera kɨra ˆarɨ lʉʉsa. Akiinurirya mʉkono kʉvasea vakirinye sa asaakáa kiitetera. 34 Maa kaa, ˆvakataange Alekɨsáanda nɨ Mʉyahúudi, voosi vakatuuba tʉla isóso kwa masaa yavɨrɨ voosea, “Aritéemi wa Eféeso noo mʉkʉ́ʉ́lʉ!”

35 Aho, mwaandiki mʉkʉʉlʉ wa múuji akavakaanʼya vaantʉ vareke isóso, akavasea, “Arumi, nyuunyu vaantʉ va Eféeso, nɨ ani sɨ ˆamányire múuji wa Eféeso noo wɨɨ́mɨrɨraa kaaya ya Aritéemi mʉkʉʉlʉ, na ɨrɨ iwye ra kɨdabalaíyo chaachwe ˆraawya fuma kurumwii? 36 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha siita ɨrɨ tʉkʉ. Haaha nyuunyu kirinyi, karɨ mʉbweeyye kɨɨntʉ chochoosi chaangʉ chaangʉ tʉkʉ. 37 Ava vaantʉ ˆmʉvaréetire na aha, sɨ viívire kɨɨntʉ tʉkʉ fuma kaayii ya Aritéemi wiitʉ na sɨ vamʉhɨ́ɨntɨkɨɨre mʉlʉʉngʉ muki wiitʉ tʉkʉ.

38 Koonɨ Demetirío na vacháani viivaachwe varɨ na isáare na vaantʉ ava, vatwaali na balásii, amwɨ jimwaarɨ na vakʉ́ʉ́lʉ vamwaarɨ, nɨ vakaloongerwe ʉko. 39 Maa kaa, koonɨ mʉrɨ na masáare yoyoosi yɨɨngɨ, yatwaali na balásii ˆngʼeene yarumwa nɨ ndairiri ja Kɨrúumi, yakaloongwe ʉko. 40 ˆVyeene tabwéeyyiirye isikʉ ifaanaa ɨkatʉbweeyya tʉtwaalwe na balásii sa tabwéeyyiirye ntiribʉka nkʉʉlʉ. Koonɨ vatusítakiirye sa ntiribʉka ɨhɨ, tusiina cho kuuyirya tʉkʉ. Ɨhɨ ntiribʉka nɨ ya bweete vii.” 41 ˆAkalʉʉse jeyyo, maa akavasea vaantʉ viimyaahe.

20

Paúli Yoodoma na Makedonía na Ugiríki

1 Ɨra ntiribʉka ˆɨkasire, Paúli akavaanɨrɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, akavaheera mʉtɨma, maa akavasea, asúukiirye. Aho, akakwaata njɨra na Makedonía. 2 Akatweera na ɨsɨ ɨyo, na njirii avaheeráa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu masáare yo bweeyya mɨtɨma yaavo ɨve na ngururu. Maa re, akafika Ugiríki. 3 Ʉko akiikala myeeri ɨtatʉ. Mpɨɨndɨ ˆasaakáa fɨrɨra na mashʉ́wa adome na Síria, Vayahúudi vakabweeyya nchuungo, sa vamʉbweeyyirye ʉvɨ. Jeyyo, maa akalamʉla kʉhɨndʉka kwa njɨra ya Makedonía.

4 Mpɨɨndɨ ijo, Paúli ayeendanʼyáa na vala Sopatíro mwaana wa Píiro fuma múuji wa Beróoya, Aristáriko na Séekuundo fuma múuji wa Tesaloníike, Gáayo fuma múuji wa Déribe, Timotéeo fuma Lísitra, na Tíkiko na Tirofíimo fuma ɨsɨ ya Ásia. 5 Ava voosi vakalongoola na Turóoa, maa vakɨɨta kootʉwoojera* kʉra. 6 Maa kaa, ngovi ya mɨkáate sɨ ˆɨvɨ́kɨrwaa ʉsasɨ ˆɨkalooke, tʉkaambʉka méeli fuma Filíipi na sikʉ isaano ˆjikalooke, tʉkafika Turóoa, aho, tukiikala kwa sikʉ mufungatɨ.

Paúli Yoomʉfʉfʉla Eutíiko

7 Sikʉ ya ncholo ya júma nakyʉʉlwa, tʉjáa twalʉmana hamwɨ so bendʉla mʉkáate. Paúli akaanda kʉvavariyʉrɨra vaantʉ fʉʉrʉ nuuchikʉ katɨ, sa ajáa aláarɨɨre ndɨrɨ kʉlooka lomʉtóondo yaachwe. 8 Na aho gorófii haantʉ ˆtʉjáa talʉ́manɨɨre, kʉjáa kwatɨɨte vimʉrɨ ˆviri foo. 9 Mʉtavana ʉmwɨ ˆasewáa Eutíiko, akiikala chooririi mpɨɨndɨ Paúli ˆalʉʉsɨkáa, maa akakwaatwa nɨ tʉlo. Sa jeyyo, akanyeyya fúti, maa akawya na ɨsɨ fuma gorófa ya katatʉ. ˆVakakiime, vakɨɨta shaana akwíire. 10 Paúli ne akakiima na ɨsɨ, akamʉlaarɨra ʉra mʉtavana, akamʉʉvatɨra, maa akavasea, “Koofi tʉkʉ, akaarɨ arɨ nkaasʉ!” 11 Aho, Paúli akaambʉka na gorófii, vakabendʉlabendʉla mʉkáate, maa vakarya. ˆVakahʉmʉle, akatuuba kʉlʉʉsɨka novo fʉʉrʉ kʉkeera. ˆKʉkeere, maa akalooka. 12 Vara vaantʉ vakamʉhɨndʉla ʉra mʉtavana na kaayii arɨ nkaasʉ, vakatuuriwa mɨtɨma maatʉkʉ vii.

Paúli Yoodoma na Miléeto

13 Aho, suusu tʉkaambʉka méeli, tʉkalongoola doma na Asóosi, sa Paúli ajáa alámwɨɨre kʉkerya na mawʉlʉ. Ʉko Asóosi noo kʉʉntʉ ˆtʉjáa twiirʉmɨra kʉmʉtweerera. 14 ˆTʉkalʉmane kʉra Asóosi, tʉkaambʉkanʼya méeli fʉʉrʉ múuji wa Mituléene. 15 Lomʉtóondo yaachwe tʉkakwaata njɨra, tʉkayeenda na méeli fʉʉrʉ ɨsɨ ya Kíio ˆngʼeene ɨjáa yarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji. Sikʉ ya katatʉ tʉkayeenda na méeli fʉʉrʉ ɨsɨ ya Sáamo ˆngʼeene ɨjáa yarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji, na sikʉ ya kanɨ tʉkafika múuji wa Miléeto. 16 Mpɨɨndɨ ijo, Paúli ajáa alámwɨɨre atuube lʉyeendo lwaachwe na méeli baa tweera na múujii wa Eféeso tʉkʉ, sa adɨɨre chereva ʉko ɨsɨ ya Ásia.† Asaakáa koonɨ viri dahɨka, afike Yerusaléemu sikʉ ya ngovi ya Pentekóste‡ sɨ ɨnafika.

Paúli Yoovasea Asúukiirye Vawosi va Eféeso

17 Mpɨɨndɨ Paúli ˆajáa Miléeto, akatʉma vaantʉ vadome na Eféeso, vakavaanɨrɨre vawosi va mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 18 ˆVakʉʉje, maa akavasea, “Nyuunyu mʉmányire ˆvyeene niikala na nyuunyu fuma sikʉ ɨra ya ncholo ˆnalwaatya kʉʉlʉ kwaanɨ aha Ásia. 19 Namʉtʉmamɨra Yéesu Mweenevyoosi kwa ʉholi woosi na nafumwáa nɨ miísoori. Nayimirirya uturikiri ʉra ˆwafumáa kwa Vayahúudi. 20 Mʉmányire sɨ navavisa isáare baa rɨmwɨ ˆrɨrɨ na kʉnáálo kwaanyu tʉkʉ. Na kei nɨjáa niitoola kʉvakiindya mbere ja mpuka ja vaantʉ na nyuumbii jaanyu. 21 Kɨɨntʉ ˆnoonekyáa kɨkomi nɨ kɨmwɨ kwa Vayahúudi na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, voosi vareke ʉvɨ waavo vamʉvalandʉkɨre Mʉlʉʉngʉ na vamurume Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ.

22 Haaha teeri, doma niise na Yerusaléemu ja ˆvyeene Mʉtɨma Mʉʉja yookʉʉnkulusirirya ndome. Na sɨ nootaanga viintʉ ˆviri kʉʉnfʉmɨra ʉko tʉkʉ. 23 ˆCheene nootaanga vii nɨɨnɨ nɨ kɨra ˆnoolʉmwa kutu nɨ Mʉtɨma Mʉʉja kɨra múuji ˆmweene nootweera, kuchuungwa mʉnyololwii na uturikiri vimwaarɨ vyookʉʉngoojera. 24 Maa kaa, kʉva nkaasʉ kwaanɨ sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ. Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ kwaanɨ nɨ kʉmarikirya mʉrɨmo ˆmweene naheewa nɨ Yéesu Mweenevyoosi, noo kʉsea, noonekye kɨkomi Masáare Maaja ya nduwo ya Mʉlʉʉngʉ.

25 Nɨɨnɨ nalookáa kɨra haantʉ noovavariyʉrɨra Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, haaha natáangire, kusiina baa ʉmwɨ waanyu nyuunyu ˆakaanyɨɨne mpula na mʉlomo kei tʉkʉ. 26 Sa jeyyo, nɨ kʉvawyɨɨra niise isikʉ, koonɨ ʉmwɨ waanyu arɨ́mɨɨre, sakami yaachwe sɨ ɨrɨ kʉva mweeri yaanɨ tʉkʉ. 27 Nɨɨnɨ sɨ naneha na sɨ navisa kʉvavariyʉrɨra vyoosi Mʉlʉʉngʉ ˆasaakáa tʉkʉ.

28 Mwiiyɨmɨrɨre nyuunyu veeneevyo, na mwɨɨmɨrɨre mpuka yoosi Mʉtɨma Mʉʉja ˆavavɨɨka nyuunyu mʉve viimiriri vaavo. Imiriri mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ. Yeeye avanunuula kwa sakami ya mwaana waachwe. 29 Taanga niise, vakiindya va ʉloongo vara ˆvarɨ ja mbʉʉjɨ nkarɨ, kʉʉja varɨ nɨɨnɨ ˆndɨrɨ looka. Avo sɨ varɨ voonera mbavariri vaantʉ ˆvamuruma Yéesu tʉkʉ. 30 Na vamwɨ vaanyu nyuunyu veeneevyo, fʉmɨra varɨ vaantʉ ˆvakaluusire masáare ya ʉloongo, sa vavabweeyye vaantʉ ˆvamuruma Yéesu varɨmɨre na vavatuube voovo. 31 Haaha, mʉndoolaanga neeja! Noosaaka mʉndookʉmbʉkɨra kwa myaaka ɨtatʉ sɨ nareka kʉvalʉma kutu vii kaa tʉkʉ, kɨra mʉʉntʉ kwa miísoori uchikʉ na muusi.

32 Haaha, nɨ kʉvavɨɨka niise mbere ya wiimiriri wa Mʉlʉʉngʉ, na wa isáare ra nduwo yaachwe rɨra ˆrɨrɨ na ngururu yo vajeenga, na ˆrɨrɨ vaheera ʉpaari ˆavavɨɨkɨra nyuunyu hamwɨ na vara voosi vɨɨngɨ ˆvaava vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 33 Nɨɨnɨ sɨ namerirya matɨ mpía, saháabu, na baa ɨngo ja mʉʉntʉ tʉkʉ. 34 Nyuunyu veeneevyo mʉmányire ˆvyeene natʉmama na mɨkono yaanɨ sa mpate viintʉ ˆnasaakáa na viivaanɨ ˆvasaakáa. 35 Na kwa viintʉ vyoosi nasaakáa kʉvalaɨra tasaakwa tʉndoofuma irʉtɨra ko tʉmama mɨrɨmo sa tʉndoopata viintʉ vyo vaambirirya vaantʉ vara ˆvasiina ngururu. Kei tʉndookʉmbʉkɨra masáare ya Yéesu Mweenevyoosi yara ˆalʉʉsa yeeye mweeneevyo, yoosea, ‘Ʉra ˆatóolaa atálariwaa kʉlookya ʉra ˆahókeraa.’ ”

36 Paúli ˆakahʉmʉle kʉlʉʉsa ayo, maa reerʉ, akachwaama hamwɨ na avo vaantʉ voosi akamʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 37 Aho, voosi vakarɨra maatʉkʉ vii ko mʉkwaatɨrɨra no mʉsʉndɨra no kiiheera mɨkono yo kiiteengʉla na Paúli. 38 Voosi mɨtɨma yaavo ɨkavalʉma, sa yara masáare ˆajáa alúusire sɨ varɨ moona kei vii kaa tʉkʉ. Aho, vakamʉsɨndɨkɨra fʉʉrʉ méelii.

21

Paúli Yoodoma na Yerusaléemu

1 ˆTʉkahʉmʉle kwiiteengʉla novo, tʉkaambʉka méeli, maa tʉkatamanya fʉʉrʉ ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Kóosi. Lomʉtóondo yaachwe ˆkʉkeere, tʉkayeenda na méeli fʉʉrʉ ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Róodo. Kufuma aho, tʉkatamanya fʉʉrʉ múuji wa Patáara. 2 Ʉko, tʉkashaana méeli yɨɨngɨ yoofɨrɨra na ɨsɨ ya Foiníike, maa tʉkaambʉka. 3 ˆTʉkafike sengerera na ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Kúpuro na ˆtʉkaande kɨɨyona, tʉkaambalakana na ivaru ra saame fʉʉrʉ ɨsɨ ya Síria. Ʉko tʉkɨɨma múujii wa Tíiro kʉʉntʉ ɨra méeli ˆyakiimyáa miriwa yaachwe.

4 ˆTʉkavasaakɨre vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, tukiikala kwaavo kwa sikʉ mufungatɨ. Avo vakalʉʉsɨka ko longoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Vakiilomboola, voomʉsea Paúli adɨɨre tamanya na Yerusaléemu. 5 Baa jeyyo, sikʉ jo kiikala aho ˆjikasire, maa tʉkakwaata njɨra. Vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu va aho Tíiro, vaantʉ valʉme, vaantʉ vaki na vasinga vakatʉsɨndɨkɨra fʉʉrʉ weerwii ya múuji. Voosi tʉkachwaama hara mbarɨmbarɨ ya mayɨya, tʉkamʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 6 ˆTukiiteengʉle, maa tʉkaambʉka méeli, novo vakahɨndʉka na kaayii.

7 Kufuma Tíiro, tʉkatuuba lʉyeendo fʉʉrʉ múuji wa Tolemáai, ʉko tʉkavaluumbya vaaniitʉ na tukiikala novo kwa sikʉ ɨmwɨ. 8 Lomʉtóondo yaachwe, tukiinʉka, maa tʉkayeenda fʉʉrʉ Kaisaría. Ʉko, tʉkɨɨta kiikala kaayii kwa mʉvariyuli ʉmwɨ wa Masáare Maaja ˆasewáa Filíipi. Ʉhʉ Filíipi, nɨ ʉmwɨ wa vaantʉ mufungatɨ vara ˆvajáa vasaawʉlwa kʉra Yerusaléemu vandoolaanga valala.✡ 9 Yeeye ajáa atɨɨte vahíínja vanɨ, ˆvajáa vanjalʉ, novo valaaláa na mʉtwe.

10 Na ˆtukiikale aho kwa mpɨɨndɨ, mʉláali na mʉtwe ʉmwɨ ˆasewáa Agáabo akʉʉja fuma Yudéea.✡ 11 Agáabo akʉʉja, aho, akatoola mʉkandala wa Paúli, akiichuunga mɨkono na mawʉlʉ yaachwe, maa akasea, “Mʉtɨma Mʉʉja aséire, ‘Jei noo ˆvyeene Vayahúudi va Yerusaléemu varɨ muchuunga mweene ʉhʉ mʉkandala na aho, mʉkwaatya varɨ kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi.’ ” 12 ˆTʉkateere aya masáare, maa suusu hamwɨ na viiviiswi va aho Kaisaría, tʉkamʉkalaamya Paúli adɨɨre doma na Yerusaléemu.

13 Maa kaa, Paúli akatʉsea, “Nɨ che moobweeyya? Amwɨ moorɨra sa moosaaka kuungʼuna mʉtɨma? Nɨɨnɨ sɨ kuchuungwa vii noo nookoofa tʉkʉ, baa koonɨ nɨ kʉʉlawa ʉko Yerusaléemu sa irina ra Yéesu Mweenevyoosi, nɨɨnɨ sɨ nookoofa tʉkʉ.” 14 ˆTʉkoone Paúli sɨ yooteera kɨra ˆtoomuwyɨɨra, maa tʉkasea, “Kɨra Yéesu Mweenevyoosi ˆyoosaaka, ɨkyo kɨtʉmamwe.”

15 Aya ˆyakalooke, tʉkatoola miriwa yiiswi, maa tʉkakwaata njɨra na Yerusaléemu. 16 Vamwɨ va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu fuma Kaisaría vakatʉsɨndɨkɨra fʉʉrʉ kaayii kwa Mʉnasóoni, kʉʉntʉ ˆtɨɨtáa kiikala kwa mpɨɨndɨ. Mʉnasóoni nɨ mʉʉntʉ wa Kúpuro ajáa, na nɨ ʉmwɨ wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va ncholo ajáa.

Paúli Yoomuluumbya Yaakúupu

17 ˆTʉkafike Yerusaléemu, vaaniitʉ vakatʉteengya na cheerʉ. 18 Lomʉtóondo yaachwe, Paúli akadomanʼya na suusu noo muluumbya Yaakúupu, na vawosi va mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vajáa vamwaarɨ. 19 Lʉmbɨ ˆjikalooke, maa Paúli akaanda vatamanʉrɨra kwa isáare rɨmwɨ rɨmwɨ yoosi Mʉlʉʉngʉ ˆabweeyya kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi kwa mʉrɨmo waachwe.

20 ˆVakateere masáare yoosi, vakamʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima, maa vakamʉsea Paúli, “Mwanawiitʉ, wɨɨ́ne ˆvyeene Vayahúudi mayana na mayana vamuruma Yéesu. Avo voosi vatúubaa na ngururu jaavo joosi Miiro. 21 Maa kaa, vateera ˆvyeene ʉvakíindyaa Vayahúudi voosi ˆveene viíkalaa ɨsɨ ja vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, vareke namatɨra Miiro ya Mʉ́sa. Vateera ˆvyeene ukíindyaa vareke vatwaala vaana vaavo na kɨbawii na vareke tʉʉva ja Kɨyahúudi. 22 Haaha joolɨ tʉrɨ bweeyya? Na voovo kɨkomi vatáangire, wuújire.

23 Haaha bweeyya ja ˆvyeene tookuwyɨɨra. Aha kwatɨɨte vamaka vanɨ ˆveene vamwiilaha Mweenevyoosi. 24 Saangɨra novo, na wiijirʉle hamwɨ novo. Kei varɨhɨre mpía sa vakerwe njwɨɨrɨ jaavo. Sa jeyyo, vaantʉ voosi taanga varɨ yara masáare ˆvalʉ́ʉsaa sɨ ya kɨmáárɨ tʉkʉ, na weewe utúubaa Miiro.

25 Maa kaa, kwa vaantʉ vara sɨ ˆvarɨ Vayahúudi ˆveene vamuruma Yéesu, tavaandɨkɨra ˆvyeene talamʉla, tʉkavasea,✡ viikale kʉlɨ na kɨɨntʉ chochoosi ˆcheene chatoolwa ntambɨko kwa vidabalaíyo, kʉnywa sakami, kurya nyama ˆjakuvwa tʉkʉ na karɨ vahángutaa tʉkʉ.”

26 Lomʉtóondo yaachwe, Paúli akavasʉmʉla vara vamaka, maa akɨɨta kiijirʉla novo. Aho, akɨɨngɨra hara Kaayii Njija ya Ijʉva, sa akalʉʉse sikʉ jo kiijirʉla ˆjiri hʉmʉla mpóryo ngʼeene jiri toolwa sa kɨra ʉmwɨ waavo.

Paúli Yookwaatwa

27 Sikʉ mufungatɨ jo kiijirʉla ˆjikasengerere sira, vamwɨ va Vayahúudi fuma ɨsɨ ya Ásia, vakamoona Paúli arɨ Kaayii Njija. Aho, vakɨɨsoonka mpuka ya vaantʉ voosi ˆvajáa aho, maa vakamʉkwaata Paúli. 28 Vakaanda tʉla isóso voosea, “Arumi, vaantʉ va Isiraéeli, twaambiri! Ʉhʉ noo ʉra mʉʉntʉ ˆakíindyaa kɨra haantʉ, vaantʉ voosi vandootuchwa matɨ suusu Viisiraéeli na vandoochwa matɨ Miiro, baa na ɨhɨ Kaaya Njija. Kʉlookya ayo yoosi, abwéeyyiirye Kaaya Njija ɨve na njeo ko viingirya Vagiríki na waámii ya Kaaya Njija.” 29 Valʉʉsa jeyyo, sa vajáa vamoona Tirofíimo, mʉʉntʉ wa Eféeso ˆarɨ hamwɨ na Paúli múujii Yerusaléemu, maa vakiisea Paúli ɨɨ́ngɨɨre ne na Kaayii Njija.

30 Aho, múuji woosi ʉkava na ntiribʉka, vaantʉ fuma kɨra haantʉ vakʉʉja na waámii ya Kaaya Njija. Vakamʉkwaata Paúli, vakamurutya na weerwii, maa vakeeka mɨryaango ya Kaaya Njija chaangʉ. 31 Kati ˆvasaakáa kʉmʉʉlaa, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo va Kɨrúumi akapata mʉlomo, múuji woosi wa Yerusaléemu wavɨ́ɨre na ntiribʉka. 32 Hahara ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akavasʉmʉla vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo, na valwi nkoondo, vakadoma itɨ́ɨjo na kʉrɨ ɨra mpuka ya vaantʉ. Novo ˆvakamoone ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ yookʉʉja na valwi nkoondo, maa vakareka kʉmʉvaa Paúli.

33 Maa ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akaseesa, akamʉkwaata Paúli, maa akalairirya achuungwe mɨnyololo ɨvɨrɨ. Maa akuurya, “Nɨ ani ʉhʉ? Na nɨ che abwéeyyiirye?” 34 Hahara vara vaantʉ vakaanda tʉla isóso. Vɨɨngɨ valʉʉsáa ɨkɨ vɨɨngɨ kɨra, sa jeyyo ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akadɨɨra taanga ˆchafʉmɨráa. Aho, akalairirya vamʉtwaale Paúli na nkambii ya valwi nkoondo. 35 Paúli ˆakafike mwaambukirwii wa ɨra nkambi, maa vara valwi nkoondo vakamwiinʉla kɨtangaritangaari sa ntiribʉka ya vaantʉ nɨ nkʉ́ʉ́lʉ ɨjáa. 36 Ɨra mpuka ˆngʼeene yamutuubáa, ɨkatuuba tʉla isóso yoosea, “Nɨ ʉʉlawe!”

Paúli Yoolʉʉsɨka na Mpuka ya Vaantʉ

37 Mpɨɨndɨ valʉkalʉka ˆvamwiingiryáa Paúli na aho nkambii ya valʉkalʉka, maa Paúli akamuurya ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ, “Eri, ifaanaa nɨkʉwyɨɨre isáare rɨmwɨ wʉʉ?” Maa ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ akamʉsea, “Kʉmba ʉlʉ́ʉsɨkaa Kɨgiríki? 38 Weewe sɨ ʉrɨ ʉra Mʉmísiri ˆareeta ntiribʉka, maa akavalongoola vʉʉlai mayana yanɨ (4,000) na ɨsɨ ya ibaláángwii tʉkʉ wʉʉ?”

39 Paúli akavasea, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉyahúudi, fuma múuji mʉkʉʉlʉ wa Társo ˆʉrɨ ɨsɨ ya Kilikía. Nookʉloomba ndʉʉsɨke na ava vaantʉ.” 40 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ ˆakamʉrʉmɨre, Paúli hara mwaambukirwii akiinurirya mɨkono kʉvalaɨra vakirinye. ˆVakakirinye, maa akalʉʉsɨka novo kwa ndʉʉsɨka ya Kɨeburanía.

22

Paúli Yoolʉʉsɨka Mbere ya Vayahúudi va Yerusaléemu

1 Aho, maa akavasea, “Vandʉʉ vaanɨ, na vala taáta, teereri aya ˆnoolʉʉsa aha mbere yaanyu.”

2 ˆVakateere Paúli yoolʉʉsɨka ndʉʉsɨka ya Kɨeburanía, maa vakakirinya sawu.

Aho, maa Paúli akavasea, 3 “Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉyahúudi. Mɨɨtʉ nɨ Társo múuji mʉkʉʉlʉ wa ɨsɨ ya Kilikía. Baa jeyyo, nakʉrɨra aha Yerusaléemu. Na Gamaliéeli noo aankiindya vyoovyovyoovyo Miiro ya vala baaba wiitʉ ˆvatʉrekera. Namanyɨkáa na mʉtɨma waanɨ kʉmʉtʉmamɨra Mʉlʉʉngʉ ja ˆvyeene nyuunyu moobweeyya isikʉ. 4 Navaturikirya na nʉʉláa vaantʉ ˆvatuubáa Njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi. Nɨɨnɨ navakwaatáa vaantʉ valʉme na vaantʉ vaki na navachuungáa mʉnyololwii. 5 Aya ˆnoolʉʉsa baa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ na Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi daha varɨ toola ʉshahíidi kʉrɨ nɨɨnɨ. Voovo noo vaampeera barʉ́wa jo twaala na kwa Vayahúudi viiviiswi ˆveene viikaláa múujii wa Damésiki, sa nɨvakwaate vaantʉ vara ˆvamuruma Yéesu. Aho, maa de nɨvareete na Yerusaléemu sa vaheewe irya raavo.

Paúli Yoolʉʉsa ˆVyeene Amʉvalandʉkɨra Yéesu

6 Mpɨɨndɨ ˆnɨjáa njirii noodoma na Damésiki, jijáa ja mpɨɨndɨ ja mpoloonge na nɨjáa naséngerɨɨre fika, koonka kɨweerʉ kɨkʉʉlʉ fuma kurumwii, kɨkaamʉrɨka kosikosi. 7 Haaho nkawya na ɨsɨ, maa nkateera sawúti yookʉʉnsea, ‘Saúli, Saúli sa che wookuunturikirya?’ 8 Aho, maa nkuurya, ‘Aaɨ ʉrɨ ani weewe?’ Noyo ɨkaansea, ‘Nɨɨnɨ ndɨrɨ Yéesu wa Nasaréeti. Weewe wookuunturikirya.’ 9 Viivaanɨ ˆnɨjáa novo, voona kɨra kɨweerʉ, maa kaa, ɨra sawúti sɨ vataanga kɨra ˆyalʉʉsáa tʉkʉ.

10 Aho, maa nkuurya, ‘Joolɨ ndɨrɨ bweeyya Mʉkʉ́lʉ?’ Ne Mweenevyoosi akaansea, ‘Inʉka, ʉdome na Damésiki, ʉko ko wyɨɨrwa ʉrɨ mɨrɨmo yoosi ˆnakwiímiriirye neeja.’ 11 Na sa viintʉ kɨra kɨweerʉ kɨjáa chadalava mʉnʉmʉʉnʉ, nkasiindwa koona, viivaanɨ vakaankwaata mʉkono, vakaanongoola fʉʉrʉ Damésiki.

12 Aho, kʉjáa kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Ananía. Ʉhʉ Ananía ajáa akwaatya kɨkomi Miiro yiitʉ na anyemiwáa nɨ Vayahúudi vara ˆviikaláa Damésiki. 13 Akʉʉja noo kʉʉnaanga, akɨɨma heehi na nɨɨnɨ, maa akaansea, ‘Saúli mwanawiitʉ, pata ngururu jo koona kei!’ Na mpɨɨndɨ ɨʼɨra nkamoona Ananía.

14 Aho, Ananía akaansea, ‘Mʉlʉʉngʉ wa vala baaba wiitʉ akʉsáawɨɨre weewe, sa ʉtaange yara ˆyoosaaka, ʉmoone Yéesu ʉra Mʉwoloki na ʉteere sawúti yaachwe mweeneevyo. 15 Sa weewe kʉva ʉrɨ ʉra ˆoona kwa vaantʉ voosi kwa ayo ˆwoona na ˆʉyateera. 16 Haaha che de woowoojera? Inʉka, ʉbatisiwe na ʉvɨ waako wooyyiwe kʉnʉ wooriruma irina raachwe.’

Paúli Yoolʉʉsa ˆVyeene Atʉmwa kwa Vaantʉ sɨ ˆVarɨ Vayahúudi

17 Aho, maa nkahɨndʉka na Yerusaléemu. Na mpɨɨndɨ ˆnamʉloombáa Mʉlʉʉngʉ Kaayii Njija ya Ijʉva, maa nkoona njori. 18 Aho njorii, nkamoona Yéesu Mweenevyoosi yookʉʉnsea, ‘Inʉka chaangʉ fuma aha Yerusaléemu, sa aha sɨ varɨ ruma vira ˆvyeene wookʉʉnyonekya kwaavo tʉkʉ.’ 19 Naanɨ nkamʉsea, ‘Ee Mweenevyoosi, voovo vamányire kɨkomi ˆvyeene nadomáa na masinagóogii noo vakwaata, ˆvyeene navaváa na ˆvyeene navavɨɨkáa mɨnyololwii vara ˆvakuruma. 20 Baa sikʉ ɨra sakami ya Sitefáani shahíidi waako ˆyiítirwe, nɨɨnɨ nɨjáa mwaarɨ niímire aho, na nɨjáa naruma kɨra ˆvatʉmamáa. Nɨɨnɨ noonɨɨmɨrɨráa ɨngo ja vara ˆvamʉʉlaa.’✡ 21 Aho, maa Yéesu Mweenevyoosi akaansea, ‘Tamanya! Kʉtʉma niise na kʉlɨ, kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi.’ ”

Paúli Yookiilʉʉsa Yeeye nɨ Mʉrúumi

22 Masáare ayo yoosi ya Paúli, vaantʉ vajáa vayateerera. Maa kaa, ˆakalʉʉse aya, vakamʉkerya ko tʉla isóso voosea, “Mʉʉntʉ ʉhʉ yoosaakwa arɨmɨre aha weerwii! Ʉhʉ yoosaakwa akwye!”✡ 23 Vakatuuba tʉla isóso, noo kiikuusirirya irʉrɨ kʉnʉ vooriingirirya nyweénda jaavo mweeri.

24 Aho, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo akalairirya Paúli iingiriwe na nkambii ya valwi nkoondo. Akalairirya uuriiwe ko nʉswa na mɨjeléedi, sa alʉʉse nɨ sa che Vayahúudi voomʉtʉrɨra isóso. 25 Maa kaa, kati ˆvamuchuungáa na lʉkova sa vamʉnʉse, Paúli akamuurya mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo ˆajáa iímire aho, akamʉsea, “Eri, Miiro yaruma nyuunyu kʉmʉnʉsa Mʉrúumi* ˆmweene sɨ analamʉrɨrwa† wʉʉ?”

26 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo ˆakateere jeyyo, maa akatamanya noo muwyɨɨra ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ, akamʉsea, “Che ɨkɨ woosaaka ʉbweeyye? Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ Mʉrúumi!” 27 Hara ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ akatamanya na kʉrɨ Paúli, maa akamuurya, “Ngwyɨɨra, weewe ʉrɨ Mʉrúumi wʉʉ?” Paúli akamʉsea, “Hɨɨ! Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉrúumi.” 28 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ akamʉsea, “Nɨɨnɨ naava Mʉrúumi ko toola mpía ˆjiri foo mʉnʉmʉʉnʉ.” Maa kaa, Paúli akamʉsea, “Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉrúumi ko vyaalwa.”

29 Hahara vara valʉkalʉka ˆvasaakáa kumuurya ko mʉnʉsa, vakalooka chaangʉ, vakamʉreka Paúli. Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valʉkalʉka ˆakataange Paúli nɨ Mʉrúumi, akakwaatwa nɨ woowa, sa viintʉ ˆajáa amuchúungire na mɨnyololo.

Paúli Mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi

30 Lomʉtóondo yaachwe, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valʉkalʉka akalairirya vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi valʉmane. Abweeyya jeyyo, sa asaakáa ataange kɨkomi nɨ sa che Vayahúudi vamusítakiirye Paúli. Jeyyo, akamʉchʉngʉla Paúli mʉnyololo, akamʉreeta, maa akamwiimya mbere ya Balása ɨyo.

23

Paúli Yoovakera Mafarisáayo na Masadukáayo

1 Aho, Paúli akiituurirya miiso Balása ɨyo yoosi, maa akavasea, “Vanaviitʉ, nɨɨnɨ fʉʉrʉ isikʉ niíkalaa mbere ja Mʉlʉʉngʉ na mʉtɨma waanɨ sɨ waantwáalaa na kɨloongii tʉkʉ.” 2 Ananía mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ ˆakateere jeyyo, maa akalairirya vara ˆvajáa heehi na Paúli vamʉhapʉle mʉlomwii. 3 Aho, maa Paúli akamʉsea, “Baa weewe mʉkweembi ʉrɨ ja lʉkaande ˆlwahakwa chokáa, Mʉlʉʉngʉ kʉkʉvaa arɨ. Weewe wiíkyɨɨrye aho, sa ʉlamʉle ko tuuba Miiro, amwɨ de weewe wookɨɨkana Miiro ko lairirya hapʉlwe?”

4 Aho, maa vara vaantʉ ˆvajáa viímire heehi na Paúli, vakamʉsea, “Eri, nɨ mʉtʉkɨra wiise mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ wa Mʉlʉʉngʉ wʉʉ?” 5 Paúli akavasea, “Vanaviitʉ, sɨ natáangire koonɨ nɨ mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ tʉkʉ. Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, ‘Karɨ ʉlʉ́ʉsaa mavɨ kwa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vaantʉ vaanyu tʉkʉ.’✡”

6 Na Paúli ˆakataange aho Balásii kʉjáa kwatɨɨte Masadukáayo na Mafarisáayo, maa akalʉʉsɨka na ngururu yoosea, “Vanaviitʉ, nɨɨnɨ ndɨrɨ Mʉfarisáayo, mwaana wa Mafarisáayo. Naréetirwe na aha Balásii sa niiláangyaa vaantʉ ˆvaakwya fʉfʉka varɨ.” 7 Paúli ˆakalʉʉse jeyyo, maa ntiribʉka ikiinʉka katɨ na katɨ ya Mafarisáayo na Masadukáayo. Aho, maa vakiikera havɨrɨ. 8 (Sa Masadukáayo vaséaa kusiina kʉfʉfʉka tʉkʉ, na baa kei sɨ varúmaa koonɨ mirimʉ miija na mɨtɨma ɨmwaarɨ tʉkʉ, maa kaa, Mafarisáayo varúmaa aya yoosi.)

9 Kʉra kwiiruta ndihi kwa vara vakʉ́ʉ́lʉ kʉkakonkomala mʉnʉmʉʉnʉ na isóso ikʉʉlʉ. Vamwɨ va vakiindya va Miiro ˆveene vajáa nɨ va mpuka ya Mafarisáayo, vakɨɨma, maa vakasiita na ngururu voosea, “Sɨ tookoona ʉvɨ wowoosi kʉrɨ ʉhʉ mʉʉntʉ tʉkʉ! Ifaanaa ɨkava murimʉ mʉʉja au mʉtɨma walʉ́ʉsɨkɨre ne.” 10 Ɨra nkoondo ɨkakʉla, mpaka ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo akakwaatwa nɨ woowa, akiisea ifaanaa vamʉdʉmʉledʉmʉle Paúli. Aho, akalairirya valwi nkoondo vɨɨngɨrɨre na katɨ na katɨ ya Vayahúudi sa vamʉlamurirye na ngururu, na vamʉtwaale na nkambii ya valwi nkoondo, novo vakabweeyya jeyyo.

11 Uchikʉ wa sikʉ ɨyo, Yéesu Mweenevyoosi akɨɨma heehi ne akamʉsea, “Iheere mʉtɨma! Ja ˆvyeene woonekiirye kɨkomi cha masáare yaanɨ aha Yerusaléemu, bweeyya ʉrɨ viivyo baa ʉko múujii wa Róoma.”

Nchuungo yo Mʉʉlaa Paúli

12 ˆKʉkeere, Vayahúudi vakabweeyya nchuungo, voosi vakiirʉmɨra, ko kwiilaha varɨɨwe nɨ salʉ, sɨ varɨ kurya no nywa tʉkʉ mpaka haantʉ ˆvarɨ kʉva vamʉʉ́laire Paúli. 13 Na vaantʉ ˆveene vajáa vabweeyya ɨyo nchuungo nɨ makumi yanɨ (40) na kɨɨntʉ vajáa. 14 Vakadoma na kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na kwa vawosi, maa vakasea, “Twiilahíre, sɨ tʉrɨ kurya no nywa tʉkʉ mpaka tʉve tamʉʉ́laire Paúli. 15 Haaha nyuunyu na vawosi va Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi mʉloombi mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ amʉreete Paúli na kʉrɨ nyuunyu. Ibweeyyi ja moosaaka taanga neeja masáare yaachwe ˆmʉmʉréetɨɨre na mbere yaanyu. Suusu tɨɨ́mɨre neeja kʉmʉʉlaa baa sɨ anafika aha.”

16 Ɨyo nchuungo, mwiihwa wa Paúli akava ɨɨtéɨɨre, maa akatamanya, akamuwyɨɨra Paúli kʉra nkambii ya valwi nkoondo. 17 Hahara, Paúli akamwaanɨrɨra ʉmwɨ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo, akamʉsea, “Mʉtwaale ʉhʉ mʉtavana na kwa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo, atɨɨte isáare ˆyoosaaka amʉlʉme kutu.”

18 Aho, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo akamʉtwaala ʉra mʉtavana na kwa mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo, maa akamʉsea, “Paúli ʉra ˆarɨ mʉnyololwii, aanyánɨrɨɨre na aanoómbire nɨmʉreete ʉhʉ mʉtavana na kwaako, sa atɨɨte isáare ˆyoosaaka akuwyɨɨre.”

19 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ, akamʉkwaata mʉkono ʉra mʉtavana, maa akatamanya ne na ivarwii, maa akamuurya, “Nɨ kɨɨntʉ che ˆwoosaaka wʉʉngwyɨɨre?” 20 Ʉra mʉtavana akamʉsea, “Vayahúudi viirʉ́mɨɨre vakʉloombe weewe ʉmʉtwaale Paúli na mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi lomʉtóondo sa vookiisaambirirya voosaaka vamuurye neeja masáare yaachwe. 21 Maa kaa, karɨ ʉvarʉmɨre tʉkʉ, sa vamwaarɨ Vayahúudi makumi yanɨ (40) na kɨɨntʉ ˆvarɨ mugiida njirii. Ava viílahire varɨɨwe nɨ salʉ, sɨ varɨ kurya no nywa tʉkʉ mpaka vamʉʉlae Paúli. Haaha viímire neeja vooteerera vii, nɨ che ˆʉrɨ lʉʉsa.” 22 Aho, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ akamʉrekera ʉra mʉtavana atamanye na akamʉkaanʼya, yoomʉsea, “Karɨ umuwyɨ́ɨraa mʉʉntʉ yoyoosi aya masáare ˆwʉʉngwyɨ́ɨrɨɨre tʉkʉ.”

Paúli Yootwaalwa na Kaisaría

23 Aho, maa ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ akavaanɨrɨra vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo vavɨrɨ akavasea, “Imyi neeja valwi nkoondo magana yavɨrɨ (200) vooyeenda na mawʉlʉ, valwi nkoondo ˆvaámbʉkaa faráasi makumi mufungatɨ (70), na vɨɨngɨ magana yavɨrɨ (200) ˆvarɨ na machimu. Ava voosi viinʉke mpɨɨndɨ jo kaala ndɨrɨ kugirita na múuji wa Kaisaría. 24 Kei, imyi neeja faráasi jɨɨngɨ sa Paúli, na mʉmʉtwaale nkaasʉ fʉʉrʉ kwa gávana Felíisi.”

25 Ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo akaandɨka barʉ́wa, yoosea,

26 “Felíisi ˆʉnyémiwaa, gávana wa ɨsɨ, nɨɨnɨ Kɨlaáudi Lísia, nakulúumbiirye.

27 Ʉhʉ mʉʉntʉ akwaatwa nɨ Vayahúudi, voovo vajáa vaséngerɨɨre kʉmʉʉlaa. Maa kaa, ˆnkataange yeeye nɨ Mʉrúumi nɨɨta noo mʉlamurirya na valwi nkoondo vaanɨ. 28 Nasaakáa ntaange nɨ sa che vamusitaakyáa Paúli, sa jeyyo, nkamʉtwaala na mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi. 29 Hahara, nkataanga vamʉtwáarire na balásii sa masáare ya Miiro yaavo. Baa jeyyo, kʉjáa kusiina isáare roroosi ˆroobweeyya ɨɨme neeja kukwya au baa achuungwe mʉnyololwii tʉkʉ. 30 Haaha nalúmirwe kutu nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ, vamwaarɨ Vayahúudi ˆvaríire nchuungo yo mʉʉlaa, sa jeyyo, nalámwɨɨre chaangʉ valʉkalʉka vamʉreete na kwaako. Navaséire vaantʉ vaachwe vara ˆvamʉreeta na balásii vareete masáare yaachwe na kwaako.”

31 Jeyyo, valwi nkoondo vakamʉsʉmʉla Paúli ja ˆvyeene vajáa valáiririiwe, vakamʉtwaala uchikʉ ʉʼʉra fʉʉrʉ múuji wa Antipáatiri. 32 Lomʉtóondo yaachwe, vara valwi nkoondo ˆvayéendaa na mawʉlʉ, vakavarekera vara valwi nkoondo ˆvajáa vaámbukire faráasi vadomanʼye na Paúli, maa voovo vakahɨndʉka na nkambii. 33 Vara valʉkalʉka ˆvaámbʉkaa faráasi ˆvakafike Kaisaría, vakamʉheera gávana ɨra barʉ́wa baa Paúli vakamʉkwaatya kwa gávana. 34 ˆAkahʉmʉle kʉsoma ɨra barʉ́wa, maa akavuurya, “Ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ wa ɨsɨ che?” ˆAkataange nɨ mʉʉntʉ wa Kilikía, 35 maa akamʉsea, “Teerera ndɨrɨ sáare jaako mpɨɨndɨ ˆvarɨ kʉʉja vara ˆvakʉreeta na balásii.” Aho, maa akalairirya Paúli avɨɨkwe ɨsɨ ya ʉlaangiriryi ijuumbii ra kɨtemi ra Heróode.

24

Paúli Mbere ya Felíisi ʉko Kaisaría

1 Sikʉ isaano ˆjikalooke, Ananía mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ, akagiritanʼya na Kaisaría na vawosi va Vayahúudi na mʉʉntʉ ʉmwɨ, mʉmanyi wa Miiro ˆasewáa Teritúulo. Avo, vakatwaala kɨloongi cha Paúli na kwa gávana. 2 Paúli ˆakaanɨrɨrwe, Teritúulo akaanda kumusitaakya Paúli yoosea, “Felíisi ˆʉnyémiwaa, ʉlongooli waako ˆwabooha waámbiriirye twiikale na cheerʉ na twiikale mwiikalo mʉʉja kwa sikʉ joosi iji, baa kei, viintʉ vyoovalandʉka kʉrɨ ɨsɨ ɨhɨ sa viintʉ ˆwoónaa mbere. 3 Felíisi ˆʉbwéeyyiriwaa nkongojima, sikʉ joosi na kɨra haantʉ, tayahókeraa aya na dʉʉmbɨ mʉnʉmʉʉnʉ. 4 Nɨɨnɨ sɨ noosaaka nikuriingirirye tʉkʉ. Nookʉloomba kwa uyimiriryi waako ʉyateerere aya masáare yiiswi yangaɨ vii.

5 Tamwɨɨ́ne mʉʉntʉ ʉhʉ nɨ irema ikʉʉlʉ. Kɨra ɨsɨ ˆkʉrɨ na Vayahúudi, yeeye noo iinʉláa ntiribʉka. Yeeye noo mʉkʉ́ʉ́lʉ wa díini ya ʉloongo ya Vanasaréeti. 6 Yeeye asaakáa kwiibweeyya Kaaya Njija ya Ijʉva ɨve na njeo, maa kaa, suusu tamʉkwaata chaangʉ. [Tasaakáa kʉmʉlamʉrɨra kwa Miiro yiiswi, 7 maa kaa, Lísia mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valʉkalʉka akʉʉja noo tʉhoka na ngururu. 8 Akavalairirya vara ˆvamusitaakyáa vamʉreete na kwaako.] Weewe mweeneevyo koonɨ umuchúkurumire taanga ʉrɨ masáare yoosi ˆtoomusitaakya kwaako, nɨ ya kɨmáárɨ.” 9 Vayahúudi voosi vakalumirirya masáare ya Teritúulo voosea, ayo yoosi nɨ ya kɨmáárɨ.

Paúli Yookitetera Mbere ya Felíisi

10 Aho, maa gávana Felíisi akamooloota Paúli sa ne alʉʉsɨke. Aho, Paúli akaanda lʉʉsɨka yoosea, “Kwiitetera niise kwa mʉtɨma mweerʉ sa taanga niise weewe ʉrɨ mʉlamuli wa vaantʉ wa ɨsɨ ɨhɨ kwa myaaka ˆɨrɨ foo. 11 Weewe mweeneevyo koona ʉrɨ nɨ sikʉ ikimi na ivɨrɨ vii jalóokire keende ˆnaambʉka na Yerusaléemu noo ko mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. 12 Vaantʉ ava sɨ vaanshaana nookiiruta ndihi na mʉʉntʉ yoyoosi au noosoonka mpuka ya vaantʉ tʉkʉ. Ɨve nɨ Kaayii Njija, sinagóogii, au baa haantʉ hɨɨngɨ hohoosi kʉra múujii tʉkʉ. 13 Masáare aya ˆvakɨtookʉʉnvɨɨkɨra kɨloongi sɨ varɨ daha laɨra kɨkomi nɨ ya kɨmáárɨ tʉkʉ.

14 Baa neembe nɨ jeyyo, nɨɨnɨ narúmire namwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ wa vala baaba na nasáakɨraa Njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi ˆngʼeene ava voosea nɨ ya ʉloongo. Baa kei, nayaruma yoosi ˆyarɨ Miirwii na yoosi ˆyaandɨkwa vitáabwii vya valáali na mʉtwe. 15 Sɨ ayo vii tʉkʉ, kei, niiláangyaa kwa Mʉlʉʉngʉ ja ˆvyeene vaantʉ ava viiláangyaa Mʉlʉʉngʉ vafʉfʉla arɨ vaantʉ voosi, vawoloki na sɨ ˆvarɨ vawoloki. 16 Sa jeyyo, namanyɨka sikʉ joosi nɨve na mʉtɨma sɨ ˆwʉʉntwáalaa na kɨloongii mbere ja Mʉlʉʉngʉ na vaantʉ.

17 Haaha ˆnkiikale kwɨɨngɨ kwa myaaka ˆɨrɨ foo, nahɨndʉka na Yerusaléemu, sa ndeete mpía jo vaambirirya vakɨva va ɨsɨ yaanɨ na ntoole mpóryo kwa Mʉlʉʉngʉ. 18 Kati vaantʉ ava ˆvaanshaanáa noobweeyya aya waámii ya Kaaya Njija, nɨjáa nahʉ́mwɨɨre tʉmama tʉʉva yo jirʉlwa. Na baa sɨ vaanshaana ndɨrɨ na mpuka ya vaantʉ tʉkʉ na baa sɨ nabweeyyáa ntiribʉka tʉkʉ. 19 Baa jeyyo, kwatɨɨte Vayahúudi vɨɨngɨ fuma ɨsɨ ya Ásia, avo nookoona ngaarɨ vaveere mbere yaako sa valʉʉse koonɨ varɨ na kɨloongi na koonɨ varɨ na kɨɨntʉ chochoosi na nɨɨnɨ. 20 Au voovo ava ˆvarɨ aha, nɨ valʉʉse nɨ ʉvɨ che ˆvoona kʉrɨ nɨɨnɨ mpɨɨndɨ ˆnɨjáa niimiiwé mbere ya Balása Nkʉʉlʉ ya Vayahúudi? 21 Ifaanaa ɨkava voona kwa ɨkɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ ˆnalʉʉsa kwa sawúti nkʉʉlʉ mbere yaavo noosea, ‘Naréetirwe na aha balásii sa viintʉ ˆnarúmaa vaantʉ ˆvaakwya fʉfʉlwa varɨ.’✡”

22 Maa kaa, Felíisi ajáa amányire neeja Njɨra ya Yéesu Mweenevyoosi, akadɨɨra lamʉla kɨloongi ɨkyo yoosea, “Lamʉla ndɨrɨ masáare aya mpɨɨndɨ Lísia mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo ˆarɨ girita na kʉnʉ.” 23 Aho, maa akalairirya mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo amʉvɨɨke Paúli mʉnyololwii, maa kaa, andoomʉheera nkalo, baa vijeengi vyaachwe andoovarekera vamʉtʉmamɨre.

Paúli Mbere ya Felíisi na Durusíila

24 Sikʉ ingaɨ vii ˆjikalooke, Felíisi akʉʉja na muki waachwe Durusíila. Ʉhʉ Durusíila nɨ Mʉyahúudi ajáa. Felíisi akatʉma vamʉreete Paúli. Paúli ˆakʉʉje akaanda vawyɨɨra kumuruma Kirisitʉ Yéesu. 25 Mpɨɨndɨ ˆalʉʉsɨkɨráa ʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ, kwiiyɨmɨrɨra, na Mʉlʉʉngʉ luu valamʉrɨra arɨ vaantʉ sikʉ yo kiimikirirya, Felíisi akoofa, aho, akamʉsea Paúli, “Haaha doma, kʉkwaanɨrɨra ndɨrɨ kei koonɨ napátire nkalo.” 26 Mpɨɨndɨ jiijo, Felíisi iiseáa heewa arɨ mpía ja ʉhoondo nɨ Paúli. Sa jeyyo, andoomwaanɨrɨra Paúli kweene kweene sa alʉʉsɨke ne.

27 Myaaka ɨvɨrɨ ˆɨkalooke, Porikío Feésto akakwaata nkalo ya Felíisi. Na Felíisi asaakáa aveerye mɨtɨma Vayahúudi, sa jeyyo akamʉreka Paúli mʉnyololwii.

25

Paúli Mbere ya Feésto

1 Sikʉ itatʉ ˆjikalooke keende gávana Feésto ˆafika Kaisaría, akaambʉka fʉʉrʉ Yerusaléemu. 2 Mpɨɨndɨ ˆajáa ʉko Yerusaléemu, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi, vakadoma na kʉʉntʉ ˆajáa sa vakamuwyɨɨre kɨloongi cha Paúli. 3 Viiloombereryáa maatʉkʉ kwa Feésto ahʉʉngɨre ivaru raavo voosea, “Tooloomba ʉmʉhɨndʉle Paúli na Yerusaléemu!” Valʉʉsa jeyyo, sa vajáa varíire nchuungo vamugiide njirii, maa vamʉʉlae. 4 Maa kaa, Feésto akavasea, “Paúli amwaarɨ mʉnyololwii ʉko Kaisaría, na nɨɨnɨ hɨndʉka niise na ʉko sikʉ ingaɨ vii ˆjookʉʉja.” 5 Kei akavasea, “Saaka niise ntamanyanʼye na vamwɨ va vakʉ́ʉ́lʉ vaanyu ndomanʼye novo, vakalʉʉse kɨloongi chaachwe koonɨ kʉrɨ na ʉvɨ wowoosi ˆabweeyya.”

6 Feésto akiikala na vaantʉ avo kwa sikʉ inaanɨ fʉʉrʉ ikimi, maa de akahɨndʉka na Kaisaría. ˆAkahɨndʉke, lomʉtóondo yaachwe ˆkʉkeere, akadoma na balásii, akiikala ichuumbii raachwe ro lamʉrɨra, maa akalairirya Paúli areetwe na mbere yaachwe. 7 Paúli ˆakafike hara, akavashaana Vayahúudi vara ˆvajáa vagirita fuma Yerusaléemu. Vakamʉrɨɨngɨrɨra, maa vakaanda kumusitaakya masáare maruto ˆyarɨ foo, baa jeyyo vakasiindwa koonekya kɨmáárɨ chaachwe.

8 Aho, maa Paúli akiilʉʉsɨra, yoosea, “Nɨɨnɨ sɨ nabweeyya kɨɨntʉ kɨvɨ kʉrɨ Miiro ya Vayahúudi tʉkʉ, kʉrɨ Kaaya Njija ya Ijʉva tʉkʉ, baa kʉrɨ Kaisáari mʉtawáala wa Rúumi tʉkʉ.”

9 Maa kaa, sa viintʉ Feésto asaakáa kʉveerya mɨtɨma Vayahúudi, aho, maa akamuurya Paúli, “Eri, saaka wiise aya masáare nkayadʉmʉrɨre ʉko Yerusaléemu wʉʉ?”

10 Paúli akamʉsea, “Aha kʉʉntʉ ˆniímire, nɨ balásii ya Kaisáari, aha noo kʉʉntʉ ʉlamuli waanɨ wa Miiro ˆwoosaakwa ʉtoorerwe. Weewe mweeneevyo kiiyonera wiise, kisiina kɨɨntʉ ˆnahonʼya kwa Vayahúudi tʉkʉ. 11 Sa jeyyo, koonɨ kɨkomi natʉmama ʉvɨ ˆmweene inkwya noo kɨɨntʉ ˆchaantéire, nɨɨnɨ sɨ noosiita kukwya tʉkʉ. Maa kaa, koonɨ ɨkɨ kɨloongi chareetwa nɨ ava Vayahúudi sɨ cha kɨmáárɨ, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ na wiimiriri wo kʉʉnkwaata na aankwaatye mɨkonwii yaavo tʉkʉ. Nooloomba ɨrɨ isáare rɨkateererwe nɨ Kaisáari!”

12 Feésto ˆakahʉmʉle kwiilaangya sáare na balása yaachwe, maa akamʉsea Paúli, “Wakérire rufáa kɨloongi chaako kɨkateererwe nɨ Kaisáari! Haaha doma ʉrɨ na kwa Kaisáari!”

Feésto Yooloomba Nyambirirya kwa Mʉtemi Agiríipa

13 Sikʉ ngala ˆjikalooke, mʉtemi Agiríipa na Beriníike irʉʉmbʉ raachwe vakʉʉja na Kaisaría sa jivoonekye nyemi jaavo kwa Feésto. 14 Vakiikala ʉko Kaisaría kwa sikʉ ˆjiri foo. Sikʉ ijo, Feésto akamuwyɨɨra mʉtemi kɨloongi cha Paúli yoomʉsea, “Kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ aha ˆarekwa mʉnyololwii nɨ Felíisi. 15 Na ˆnkadome na Yerusaléemu, vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva na vawosi va Vayahúudi vajáa vaangwyɨɨra kɨɨntʉ ˆchabweeyya vamʉtwaale Paúli na balásii, na vaanoomba nɨmʉlamʉrɨre atɨɨte ʉvɨ. 16 Maa kaa, nɨɨnɨ navasea, suusu Varúumi sɨ takwáatyaa mʉʉntʉ mɨkonwii ya vara ˆvamusitaakya tʉkʉ, koonɨ sɨ analʉmana na vara ˆvamʉtwaala na balásii, na sɨ anaheewa nkalo yo kiitetere tʉkʉ.

17 Haaha avo vakʉ́ʉ́lʉ ˆvakalʉmane aha, sɨ nachereva tʉkʉ. ˆNkafike, lomʉtóondo yaachwe, nkaanɨrɨra valamuli na balásii, maa nkiikala ichuumbii raanɨ ro lamʉrɨra. Aho, maa nkalairirya Paúli areetwe. 18 ˆAkareetwe, vara ˆveene vamusitaakyáa, vakaanda mʉlʉʉsɨra. Baa jeyyo, masáare ˆmeene valʉʉsáa sɨ yajáa mavɨ ja ˆvyeene niiseáa tʉkʉ. 19 Kɨɨntʉ ˆviirʉtɨráa ndihi, nɨ sa masáare ya díini yaavo vii, na sa masáare ya mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆmweene ajáa aakwya irina raachwe noo Yéesu. Ʉhʉ mʉʉntʉ Paúli uumiriryáa ɨndoosea nɨ mooyo arɨ. 20 Nɨɨnɨ nasova njɨra yo yatʉʉbɨrɨra sa ntaange koonɨ aya masáare nɨ ya kɨmáárɨ. Sa jeyyo, nɨɨnɨ namuurya Paúli koonɨ arɨ ruma kʉdoma na Yerusaléemu sa akalamʉrɨrwe ʉko. 21 Maa kaa, Paúli ˆakaloombe rufáa achaale mʉnyololwii kʉwoojera kɨloongi chaachwe kɨkateererwe nɨ Kaisáari mʉtemi mʉkʉʉlʉ, nɨjáa nalairirya alaangiririwe aho mʉnyololwii, fʉʉrʉ mpate njɨra yo mʉtwaala na kwa Kaisáari.”

22 Aho, maa Agiríipa akamʉsea Feésto, “Noosaaka nɨmʉteere ʉhʉ mʉʉntʉ.” Feésto akamʉsea, “Kʉmʉteerera ʉrɨ lomʉtóondo!”

Paúli Mbere ya Agiríipa

23 Lomʉtóondo yaachwe, Agiríipa na Beriníike vakʉʉja na nkongojima. Vakɨɨngɨra na balásii yo lʉmanɨra hamwɨ na vakʉ́ʉ́lʉ va vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo na vakʉ́ʉ́lʉ va múuji. Aho, maa Feésto akalairirya Paúli areetwe na aho balásii. 24 Paúli ˆakafike, maa Feésto akasea, “Agiríipa mʉtemi, na vaantʉ voosi ˆmwiijíingire aha, ʉhʉ mʉʉntʉ ˆmoomoona aha, Vayahúudi voosi vamusitaakya kʉrɨ nɨɨnɨ ʉko Yerusaléemu na aha Kaisaría. Vatʉláa isóso voosea, ‘Mʉʉntʉ ʉhʉ sɨ arɨ wo va mooyo tʉkʉ!’ 25 Maa kaa, nɨɨnɨ sɨ noona ʉvɨ wowoosi wo mʉbweeyya ɨɨme neeja kʉʉlawa tʉkʉ. Maa kaa, yeeye aanoomba akalamʉrɨrwe kɨloongi chaachwe nɨ Kaisáari mʉtemi mʉkʉʉlʉ. Noo ˆchooreka nalamʉla atwaalwe na Róoma.

26 Kɨkomi, nɨɨnɨ nsiina isáare kʉrɨ yeeye ˆndɨrɨ mwaandɨkɨra mʉtemi wiitʉ mʉkʉʉlʉ tʉkʉ. Noo ˆchooreka namʉréetire na aha mbere yaanyu, na mbere yaako mʉtemi Agiríipa, sa suusu ˆtʉrɨ hʉmʉla kumuurya, turya ndɨrɨ isáare ro kaandɨka. 27 Nabwéeyyiirye jeyyo, sa sɨ viri kɨɨngɨra miryuungwii kʉmʉtwaala mʉʉntʉ na kwa Kaisáari baa kwaandɨka kɨɨntʉ ˆasitaakiwa tʉkʉ.”

26

Paúli Yookiitetera Mbere ya Agiríipa

1 Aho, maa Agiríipa akamʉsea Paúli, “Nakʉrékɨɨre wiilʉʉsɨre masáare yaako.” Aho, Paúli akiinurirya mʉkono waachwe, maa akaanda kiitetera, yoosea, 2 “Ee mʉtemi Agiríipa, nookiiyona natalariwa sa viintʉ ˆniímire mbere yaako kiitetera sa masáare yoosi Vayahúudi ˆvaansítaakyaa. 3 Niitéɨɨre jei, sa weewe ʉmányire vyabooha tʉʉva ja Vayahúudi na viintʉ vyoosi ˆvibwéeyyaa vandookiiruta ndihi. Sa jeyyo, nooloomba uyimirirye kʉʉnteerera.

4 Vayahúudi voosi vamányire ˆvyeene narerwa fuma usinga waanɨ. Vamányire kwaandɨra aho ncholo ˆvyeene niikaláa na vaantʉ va ɨsɨ yaanɨ ʉko Yerusaléemu. 5 Vaamányire kwa myaaka ˆɨrɨ foo, na koonɨ vooruma, voovo veeneevyo toola varɨ ʉshahíidi ˆvyeene niíkalaa ja Mʉfarisáayo, nootuuba viviraviviira tʉʉva ja díini yiitʉ. 6 Atɨ, ɨkɨ noo ˆchabwéeyyiirye nkɨɨma aha, sa ndamʉrɨrwe, sa niiláangyaa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsa kwa vala baaba wiitʉ. 7 Kʉlaha ʉko, noo kʉra kwiiláangiwaa nɨ nkolo ikimi na ivɨrɨ ja mɨɨtʉ. Na noo ˆchooreka vamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ ko manyɨka uchikʉ na muusi. Ee mʉtemi, nɨ sa kwiilaangya ʉko noo Vayahúudi vaansítakiriirye! 8 Nɨ sa che nyuunyu mookoona Mʉlʉʉngʉ sɨ arɨ daha fʉfʉla vaantʉ tʉkʉ?

9 Kɨkomi, nɨɨnɨ mweeneevyo noonáa nasaakwa mbweeyye kɨra kɨɨntʉ sa nkɨɨkane irina ra Yéesu wa Nasaréeti. 10 Aya masáare noo ˆmeene nabweeyyáa ʉko Yerusaléemu. Nɨɨnɨ navachuungáa mʉnyololwii vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ kwa wiimiriri wa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva. Vara vɨɨngɨ ˆvakalamʉrɨrwe kukwya, nɨɨnɨ naváa mbare kuruma ʉlamuli ʉwo. 11 ˆKarɨ foo nadomáa na masinagóogii nkalairirya vaturikiriwe, sa vamʉhɨɨntɨkɨre Yéesu. Nɨjáa navakalarɨra maatʉkʉ vii, sa jeyyo nadomáa baa na míiji ˆɨrɨ kʉlɨ sa nkavaturikirye.

Paúli Yoolʉʉsa ˆVyeene Amuruma Yéesu

12 Sikʉ ɨmwɨ ˆnadomáa noo vaturikirya vaantʉ ʉko múujii wa Damésiki, nɨjáa nahɨ́ɨwe wiimiriri na ʉlairiri fuma kwa vakʉ́ʉ́lʉ va veeneɨsɨ va Ijʉva. 13 Ee mʉtemi, mpɨɨndɨ ˆnɨjáa njirii, koonka nkoona kɨweerʉ ˆchadalavadalaava kʉlookya cha mwaasʉ fuma kurumwii. Ɨkyo kɨweerʉ kɨkaamʉrɨka nɨɨnɨ baa viivaanɨ ˆveene nayeendanʼyáa novo. 14 Voosi tʉkawya na ɨsɨ. Nɨɨnɨ nkateera sawúti yookʉʉnyanɨrɨra kwa ndʉʉsɨka yaanɨ ya Kɨeburanía, yoosea, ‘Saúli! Saúli! Sa che wookuunturikirya? Wookiitamikya bweete vii ja ndákwii yoovaa vivalo dʉʉrɨ ya muríisi waachwe.’

15 Maa nkuurya noosea, ‘Aaɨ, ʉrɨ ani weewe?’ Ne akaansea, ‘Nɨɨnɨ ndɨrɨ Yéesu. Weewe wookuunturikirya. 16 Baa neembe nɨ jeyyo, haaha inʉka, wɨɨme na majeo yaako! Nakʉfʉ́mɨɨre sa nɨkʉvɨɨke weewe ʉve mʉtʉmami waanɨ na ʉra ˆoona aya masáare ˆwɨɨ́ne isikʉ na yara ˆndɨrɨ koonekya. 17 Kʉkʉlamurirya neende fuma mɨkonwii ya Vayahúudi viivaako na fuma mɨkonwii ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Na nɨ kʉkʉtʉma niise kwa avo vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 18 Kavatʉʉnʉkʉle miiso yaavo, vareke tuuba kilwiirya, vatuube kɨweerʉ. Vareke tuuba Irimʉ, vamutuube Mʉlʉʉngʉ. Kwa njɨra ɨyo, Mʉlʉʉngʉ sea arɨ ʉvɨ waavo wasírire na kʉva varɨ hamwɨ na vara ˆvaava vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra yo kuunduma nɨɨnɨ.’

Paúli Yoolʉʉsa Ʉvariyuli Waachwe

19 Ee mʉtemi Agiríipa, sa jeyyo sɨ nareka kwiituuba ɨyo njori ˆngʼeene nɨjáa naheewa fuma kurumwii tʉkʉ. 20 Nɨɨnɨ naanda kʉvavariyʉrɨra vaantʉ va Damésiki vareke ʉvɨ waavo, vamʉvalandʉkɨre Mʉlʉʉngʉ, na vandoobweeyya viintʉ ˆvyoónekyaa kɨkomi vaválandwɨɨre mɨtɨma yaavo. Masáare yaayo, nayavariyʉla Yerusaléemu na ɨsɨ yoosi ya Yudéea na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 21 Aya noo yabweeyya, Vayahúudi vakaankwaata ˆvakaanshaane ʉko waámii wa Kaaya Njija ya Ijʉva na vasaakáa kʉʉnjʉlaa. 22 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ aanyambirirya fʉʉrʉ isikʉ. Aya noo yambwéeyyiirye nɨɨme mbere ya vawosi na mbere ya vaantʉ kʉtoola ʉshahíidi. Nsiina masáare yɨɨngɨ ˆndʉ́ʉsaa tʉkʉ, nɨ yayara ˆmeene valáali na mʉtwe na Mʉ́sa valʉʉsa fʉmɨra yarɨ. 23 Na avo voosi valʉʉsa, Masía turikiriwa arɨ, na kʉva arɨ wa ncholo kʉfʉfʉka fuma inkwyii, sa avawyɨɨre vaantʉ kɨweerʉ cha Mʉlʉʉngʉ, Vayahúudi na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi.”

Paúli Yooloomba Agiríipa Arume

24 Mpɨɨndɨ Paúli ˆiiteteráa jei, maa Feésto akalʉʉsɨka na sawúti nkʉʉlʉ yoosea, “Paúli mʉtwe waako wafɨrɨra! Kʉsoma mʉnʉmʉʉnʉ kwabweeyya ʉve na kɨsari!” 25 Maa kaa, Paúli akasea, “Ee aaɨ Feésto! Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ mʉsari tʉkʉ. Aya masáare ˆnoolʉʉsa nɨ ya kɨmáárɨ na nɨ lʉʉsa niise na tooti jaanɨ ˆjiri nkaasʉ. 26 Kɨkomi mʉtemi amányire neeja masáare aya sa yafʉmɨra kɨweerwii, na kusiina ˆramʉlooka tʉkʉ. Noo ˆchooreka noolʉʉsa ko kiitema. 27 Mʉtemi Agiríipa, eri, warúmaa valáali na mʉtwe wʉʉ? Namányire wavarúmaa.”

28 Aho, maa Agiríipa akamʉsea Paúli, “Eri, wookiisea kʉʉmbweeyya ʉrɨ nɨve Mʉkirisitʉ chaangʉ vii jei?” 29 Maa Paúli akamʉsea, “Noomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, ɨve chaangʉ, au ɨve kwa mpɨɨndɨ nkʉʉlʉ, weewe na ava vaantʉ voosi ˆvoonkʉʉteerera isikʉ, mʉve ja nɨɨnɨ, maa kaa, bila yo chuungwa mɨnyololo.”

30 Paúli ˆakalʉʉse jeyyo, maa mʉtemi Agiríipa hamwɨ na gávana Feésto na Beriníike, na vaantʉ voosi ˆveene vajáa viíkyɨɨre novo aho, vakɨɨma. 31 ˆVakalooke, maa vakiiwyɨɨra voosea, “Ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ abweeyya isáare roroosi ˆroomʉbweeyya ɨɨme neeja kʉʉlawa au achuungwe tʉkʉ.”

32 Aho, maa re Agiríipa akamʉsea Feésto, “Ngaarɨ ʉhʉ mʉʉntʉ sɨ aarɨ analoomba isáare raachwe rɨkateererwe nɨ Kaisáari, nɨ aarɨ wo rekera vii.”

27

Paúli Yootwaalwa na Múuji wa Róoma

1 ˆVakalamʉle doma tʉrɨ na ɨsɨ ya Itália ko kwaambʉka méeli, maa vakamʉvɨɨka Paúli na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvajáa mʉnyololwii mɨkonwii ya mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo ʉmwɨ ˆasewáa Juliáasi. Ʉhʉ, Juliáasi nɨ wa mpuka ya valwi nkoondo va Kaisáari Agúusto mʉtemi mʉkʉʉlʉ ajáa. 2 Aho, tʉkaambʉka* méeli fuma múuji wa Adiramitío, ˆngʼeene yadomáa na míijii ˆɨrɨ mbarɨmbarɨ ya mayɨya ya ɨsɨ ya Ásia. Mpɨɨndɨ ˆtwiinʉkáa aho, nɨ hamwɨ tʉjáa na Aristáriko mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu, Mʉmakedonía fuma múuji wa Tesaloníike.

3 Lomʉtóondo yaachwe ˆkʉkeere, tʉkafika múujii wa Sidóoni ˆʉrɨ mbarɨmbarɨ ya mayɨya. Aho, Juliáasi akamʉbweeyyirya wʉʉja Paúli ko mʉrekera adome noo valuumbya vijeengi vyaachwe sa vamwaambirirye viintʉ ˆasaakáa. 4 Fuma aho, tʉkakwaata njɨra na méeli yiiswi. Na sa viintʉ ihúmbuuto ratʉkɨtɨráa tʉkakwaatɨra na ʉtʉ́rʉko wa ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Kúpuro sa twiikitirirye ɨro ihúmbuuto. 5 Tʉkafɨrɨra mayɨya ko tweera na ivarwii ra ɨsɨ ya Kilikía na Pamufilía, aho, tʉkafika múujii wa Míira ˆʉrɨ ɨsɨ ya Líkia. 6 Aho, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo akashaana méeli fuma múuji wa Alekisándiria, ˆyoodoma na Itália, maa akatwaambukya aho méelii.

7 Kwa sikʉ ˆjiri foo tʉkayeenda na méeli kwa uturikiri mpolɨ mpolɨ fʉʉrʉ tʉkasengerera múuji wa Níido. Na sa viintʉ kʉjáa na ihúmbuuto ˆrootʉkɨtɨra tʉdɨɨre doma ja ˆvyeene tatamanyáa, maa tʉkakwaata na nyʉngʉre ya ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ya Kɨréete, tʉkatweera heehi na múuji wa Salimóoni. 8 Tʉkalooka ko tʉrɨkɨra kʉnʉ tookɨɨyambalakana Kɨréete mpaka tʉkafika kʉʉntʉ ˆkʉséwaa Bandáari ˆYabooha, heehi na múujii wa Laséa.

9 Tatuuba lʉyeendo kwa sikʉ ˆjiri foo, na lʉyeendo lʉjáa lwavɨɨha maatʉkʉ vii. Ngovi yo kiirekya kurya ɨkava yalóokire. Jeyyo, Paúli akavakalamya valongooli va méeli yoovasea, 10 “Arumi, nookoona ʉlʉ lʉyeendo lwiiswi reeta lʉrɨ marema na máari ˆjiri foo rɨmɨra jiri. Ɨhɨ méeli na miriwa yaachwe sɨrɨra ɨrɨ mayiyii. Sɨ jeyyo vii tʉkʉ, baa nkaasʉ jiiswi rɨmɨra jiri.”

11 Maa kaa, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo kɨrɨ vyo mʉteerera Paúli, yeeye akateerera masáare ya mʉlongooli wa méeli na mweeneméeli. 12 Na sa viintʉ ɨyo bandáari sɨ ɨjáa yabooha so kiikala mpɨɨndɨ ja mpeho, vaantʉ ˆvarɨ foo vakalamʉla twiinʉke aho, sa viiseáa fika tʉrɨ Foiníike, na twiikale ʉko mpɨɨndɨ ja mpeho. Foiníike nɨ bandáari ˆɨrɨ ɨsɨ ya Kɨréete ɨjáa, na ɨjáa yalaanga ivaru ra saame kʉmweéri na ʉtʉ́rʉko kʉmweéri.

Ihúmbuuto Mayiyii

13 Mpeho ya kifwiiriri ˆɨkaande fwɨɨra fuma ivaru ra saame, vakiisea kiimikirirya varɨ mɨryʉʉngʉ yaavo. Aho, vakakʉʉla náanga, maa vakakwaata njɨra na mbarɨmbarɨ ya ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ya Kɨréete. 14 Kamʉsaambo kiduudi vii keende ˆtʉkalooke, maa rɨkʉʉja ihúmbuuto ˆradalavadalaava ˆraséwaa Ihúmbuuto ra Ʉtʉ́rʉko Itʉʉmba fuma Kɨréete, rɨkawuva. 15 Ɨro ihúmbuuto rɨkavaa lʉvaru lwa méeli, aho, tʉkasiindwa nɨ rɨra ihúmbuuto, tʉkɨɨrekera, maa tʉkatwaalwa na katɨ na katɨ ya mayɨya.

16 ˆTʉkafike nyʉngʉre ya ɨsɨ nduudi ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Kaúuda, tʉkava twakítiririiwe kiduudi rɨra ihúmbuuto nɨ ɨyo ɨsɨ. Aho, tʉkadaha chʉngʉla mashʉ́wa yo honerya vaantʉ kwa uturikiri. 17 Vatʉmami va méeli ˆvakahʉmʉle kwiirʉtɨrɨra ɨra mashʉ́wa, vakiiyingirya na méelii. Aho, vakariingirirya ndihi na itakwii ra méeli, maa vakiichuunga méeli neeja sa ɨdɨɨre wʉnɨka. Vabweeyya jeyyo sa voofáa kʉtwaalwa na isaárii ra mbarɨmbarɨ ya Síriti, vakaburukirya náanga sa méeli ɨyeende mpolɨ mpolɨ, maa vakarekera méeli ɨkʉndʉlwe nɨ ɨro ihúmbuuto.

18 Ihúmbuuto rɨkavaa méeli mʉnʉmʉʉnʉ, sa jeyyo, lomʉtóondo yaachwe ˆkʉkeere, maa vatʉmami va méeli vakaanda fweitɨra miriwa na luujii. 19 Sikʉ ya katatʉ, maa vakaanda fweita saama ja méelii na mayiyii kwa mɨkono yaavo veeneevyo. 20 Sikʉ ˆjiri foo jikalooka baa koona mwaasʉ na nyényeeri tʉkʉ. Rɨra ihúmbuuto ˆradalava rɨjáa rakonkomala kuwuva mʉnʉmʉʉnʉ, maa re kwiilaangya kwiiswi hona tʉrɨ, kʉkasira vʉʉ.

21 Na vaantʉ ˆvakiikale sikʉ ˆjiri foo baa kurya tʉkʉ, Paúli akɨɨma katɨkatɨ yaavo, maa akavasea, “Arumi, vijáa mʉʉnteerere mpɨɨndɨ ˆtʉjáa Kɨréete. Ngaarɨ ʉsaambʉ ʉhʉ na mukube ʉhʉ mʉʉnéhire. 22 Haaha noovaloomba mʉfafye mɨtɨma yaanyu, sa kusiina mʉʉntʉ baa ʉmwɨ ˆarɨ taaha nkaasʉ yaachwe tʉkʉ. Nɨ méeli vii noo ɨrɨ nyɨmɨra. 23 Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉʉntʉ wa Mʉlʉʉngʉ na ndɨrɨ mʉtʉmami waachwe. Uchikʉ wa isikʉ, murimʉ waachwe mʉʉja waanfʉ́mɨɨre, 24 na waanséire jei, ‘Paúli koofa tʉkʉ, weewe nɨ mpaka wɨɨme mbere ya Kaisáari. Laanga! Mʉlʉʉngʉ kwa ʉwoloki waachwe, akʉhɨ́ɨre weewe nkaasʉ ya vaantʉ voosi ˆʉrɨ novo méelii.’ 25 Haaha arumi itemi, sa Mʉlʉʉngʉ nimwiiláangyaa tʉmama arɨ yara ˆmeene aangwyɨɨrɨɨré. 26 Maa kaa, nɨ mpaka tʉfweitɨrwe kaɨsɨ kaduudi ˆkarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji vii.”

Paúli na Viivaachwe Voohoniwa Mayiyii

27 Uchikʉ wa sikʉ ya ikimi na ine (14) ˆʉkafike, tʉjáa tʉkaarɨ toofiindwa nɨ rɨra ihúmbuuto kʉnʉ na kʉra haantʉ ha mayɨya ya Adiriáati. Kati na kati ya uchikʉ ʉwo, vatʉmami va méeli vakiisea vaséngerɨɨre fika ɨsɨ ɨmwɨ. 28 Sa jeyyo, vakakiimya ludihi luujii sa vataange ʉlɨ́ɨ́hɨ wa maaji, vakashaana nɨ míita makumi yanɨ (40). ˆVakaseese na mbere kiduudi, vakashaana míita makumi yatatʉ (30). 29 Aho, vakaanda koofa vookiisea méeli ifaanaa ɨhamɨre mwaalaliwye, sa jeyyo, vakafweitɨra náanga ine na nyuma ya méeli. Maa vakaanda loomba kweere chaangʉ.

30 Vatʉmami va méeli vasaakáa tɨɨja fuma méelii, aho, vakakiimya ɨra mashʉ́wa luujii kʉnʉ vookiibweeyya ja voosaaka fweitɨra náanga na ivaru ra mbere ya méeli. 31 Aho, maa Paúli akamʉsea mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo na valwi nkoondo ˆvarɨ ɨsɨ yaachwe, “Koonɨ ava vatʉmami va méeli sɨ vachɨ́hɨɨre na suusu aha méelii, nyuunyu sɨ mʉrɨ hona tʉkʉ.” 32 Reerʉ, valwi nkoondo vakakera ndihi ˆngʼeene jijáa jachuunga ɨra mashʉ́wa, maa vakɨɨreka ɨwyɨɨre na luujii ɨsʉmʉlwe nɨ maaji.

33 ˆKʉkasengerere kweera, Paúli avakalaamyáa voosi varye chákurya, kʉnʉ yoosea, “Isikʉ mufíkiirye sikʉ ikimi na ine (14) ntɨ ˆmoololokera vii baa kei sɨ mʉnaarya chochoosi tʉkʉ. 34 Haaha kalaami murye chákurya, sa ɨkyo noo kɨrɨ valamurirya. Kusiina baa ʉmwɨ waanyu ˆarɨ taaha lʉjwɨ́ɨrɨ lwaachwe tʉkʉ.” 35 Paúli ˆakahʉmʉle lʉʉsa ayo, akatoola mʉkáate, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ mbere ya vaantʉ voosi, akabendʉlabendʉla, maa akaanda kurya. 36 Aho, voosi vakiiheera mʉtɨma, maa vakaanda kurya. 37 Na vaantʉ voosi tʉjáa aho méelii, nɨ magana yavɨrɨ, makumi mufungatɨ na vasasatʉ (276). 38 Voosi ˆvakarye no kiikuta, vakafweita miriwa ya ngáano na luujii, sa méeli yaangʉhe.

Méeli Yoowʉnɨka

39 ˆKʉkeere, vatʉmami va méeli vakoona ɨsɨ, maa kaa, sɨ vɨɨtaangáa ɨra ɨsɨ tʉkʉ. Kei, vakoona haantʉ maaji ya mayɨya ˆyɨɨngɨra ˆharɨ nɨ isaáre. Vakalamʉla koonɨ viri dahɨka vɨɨtwaale méeli na aho. 40 Aho, vakakera ndihi ja náanga, maa vakajireka mayiyii. Vakachʉngʉla ndihi ya usukáani wo wolorera méeli, maa vakachʉʉnga lweénda ncholwii ya ngururyo ya mbere, sa mpeho yɨɨkʉndʉle méeli na mbarɨmbarɨ ya mayɨya. 41 Maa kaa, méeli ˆɨkaseese kiduudi vii, mpula ya méeli ɨkakita na ngururu isaárii, maa ikiibokera aho. Nyuma ya méeli ɨkava yoovawa nɨ mapúunta ya maaji mpaka méeli ɨkaanda wʉnɨka.

42 Aho, vara valwi nkoondo vakalamʉla vavʉʉlae vara vaantʉ voosi ˆvachuungwa, sa vakɨtɨre mʉʉntʉ yoyoosi kooyerera, maa atɨɨje. 43 Maa kaa, ʉra mʉkʉ́ʉ́lʉ wa valwi nkoondo sɨ asaakáa Paúli ʉʉlawe tʉkʉ, sa jeyyo, akavakaanʼya vara valwi nkoondo vareke bweeyya jeyyo. Aho, akalairirya, vara ˆvamányire kooyerera, viifweitɨre na luujii sa vafɨrɨre na nyambʉko. 44 Na vara ˆveene sɨ vamányire kooyerera, vatoole mbáwo, vamwɨ mabéendʉ ya méeli sa vooyerere novyo. Jeyyo, noo ˆvyeene tafɨrɨra voosi nkaasʉ fʉʉrʉ nyambʉko.

28

Njoka Yookiifarimbirirya Mʉkonwii wa Paúli

1 ˆTʉkafike tʉrɨ nkaasʉ nyambʉko, tʉkataanga ɨra ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji nɨ Malíta ɨséwaa. 2 Vaantʉ va ɨyo ɨsɨ vakatʉteengya vyabooha mʉnʉmʉʉnʉ baa neembe sɨ vajáa vatʉmányire. Vakatʉkorerya mooto, maa vakatʉsea toote, sa mbula yaváa na kʉjáa kwatɨɨte mpeho. 3 Paúli akɨɨta noo sasawuta inkwi, maa akajivɨkɨra mootwii. Koonka, njoka ˆɨdɨ́ɨmwɨɨrwe nɨ irʉtɨra, ɨkamʉkoma, maa ikiifarimbirirya mʉkonwii wa Paúli. 4 Vaantʉ va ɨyo ɨsɨ ˆvakoone njoka iníngʼinire mʉkonwii wa Paúli, maa vakiiwyɨɨra, “Sɨ viri reka tʉkʉ, ʉhʉ mʉʉntʉ nɨ mʉʉlai, baa neembe ahónire ʉko mayiyii, mʉlʉʉngʉ wiitʉ ʉhʉ ˆtamʉkémeraa Ʉwoloki, sɨ arúmire ave nkaasʉ tʉkʉ.” 5 Maa kaa, Paúli akɨɨkonkomera ɨra njoka na mootwii, yeeye baa kʉva kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. 6 Vara vaantʉ vakatuuba woojera asuuwe, au awye no kwya chaangʉ. ˆVakoone mpɨɨndɨ joodoma baa kʉva kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, maa vakavarindʉla miiririkano yaavo vakaanda sea Paúli nɨ ʉmwɨ wa mɨlʉʉngʉ yaavo.

Paúli Yoomʉhorya Taáta Waala Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa Malíta

7 Heehi na hara haantʉ vaantʉ ˆvajáa vatʉkóreriirye mooto, kʉjáa kwatɨɨte mawʉnda ya mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆasewáa Púbulio. Ʉhʉ noo mʉkʉ́ʉ́lʉ wa ɨyo ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ajáa. Akatʉteengya vyabooha na kwaachwe, tukiikala kwa sikʉ itatʉ. 8 Mpɨɨndɨ jiijo, taáta waala Púbulio nɨ nchiirii ajáa na ajáa alwɨ́ɨre ndwáala yo fwaaha sakami. Aho, Paúli akɨɨngɨra na haantʉ mʉlwɨ́ɨrɨ ˆajáa. Akamʉloombera kwa Mʉlʉʉngʉ ko mʉvɨkɨra mɨkono mweeri yaachwe, maa akahola. 9 Ayo ˆyakafʉmɨre, aho, valwɨ́ɨrɨ ˆvarɨ foo va ɨra ɨsɨ vʉʉjáa na vahoriwáa. 10 Vaantʉ va ɨra ɨsɨ, vakatʉnyemya mʉnʉmʉʉnʉ. Na mpɨɨndɨ ˆtakwaatáa njɨra na méeli, vakatwaambirirya kwaambukya na méelii viintʉ vira ˆtasaakáa.

Paúli Yoofika Múujii wa Róoma

11 Myeeri ɨtatʉ ɨkava yalóokire. Tʉkakwaata njɨra fuma ɨyo ɨsɨ, na méeli ˆngʼeene ɨjáa aho kʉwoojera mpɨɨndɨ ja mpeho jilooke. Ɨhɨ méeli nɨ ya múujii wa Alekisándiria ɨjáa na ɨjáa yatɨɨte sanáamu ja vidabalaíyo maása. 12 Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, tʉkafika múuji wa Sirakúusa, aho, tukiikala sikʉ itatʉ. 13 Fuma aho, tʉkarɨɨngɨrɨra fʉʉrʉ múuji wa Réjio. Sikʉ ˆɨtʉ́ʉbɨrɨɨre, mpeho ya saame ɨkaanda fwɨɨra, na sikʉ ya kavɨrɨ tʉkafika múuji wa Puteóoli. 14 Aho, tʉkavashaana vaaniitʉ, na vakatʉteengya na vakatʉkalaamya twiikale novo kwa sikʉ mufungatɨ. Jeyyo, tʉkatuuba na njɨra yiiswi na lwa kʉʉlʉ fʉʉrʉ múuji wa Róoma.

15 Na vaaniitʉ va Róoma ˆvakateere tʉmwaarɨ njirii tootamanya na kwaavo, maa vakʉʉja noo tusingirirya. Vamwɨ vakatʉwoojera Isóokwii ra Apíio na vɨɨngɨ vakatʉwoojera haantʉ ˆhaséwaa Nyuumba Itatʉ ja Vayeni. Paúli ˆakavoone, akamʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, maa akiiheera mʉtɨma. 16 ˆTʉkɨɨngɨre múujii wa Róoma, Paúli akarekerwa ɨndookiikala yeemweene na mulwi nkoondo ʉmwɨ wo mʉlaangirirya.

Paúli Múujii wa Róoma

17 Sikʉ itatʉ ˆjikalooke, Paúli akavaanɨrɨra vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi va ʉko. ˆVakiijiinge, maa akavasea, “Vandʉʉ vaanɨ, kusiina mʉʉntʉ wa lʉkolo lwiitʉ ˆnamʉbweeyyirya ʉvɨ wowoosi tʉkʉ. Baa kusiina tʉʉva ja vala baaba wiitʉ ˆnawuna tʉkʉ. Baa neembe nɨ jeyyo, vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vaankwaata ʉko Yerusaléemu, maa vakaambɨɨka mɨkonwii ya Varúumi. 18 Na avo Varúumi ˆvakachukurume masáare yaanɨ neeja, vasaakáa kʉʉndekera sa sɨ voona ʉvɨ wowoosi ˆnabweeyya wo lamʉrɨrwa nʉʉlawe tʉkʉ. 19 Maa kaa, Vayahúudi ˆvakasiite ndɨɨre rekerwa, nkava nadoomereriiwe nkere rufáa na kʉnʉ kwa Kaisáari, sa masáare yaanɨ yateererwe nɨ Kaisáari. Baa neembe nɨ jeyyo, nsiina isáare roroosi kwa vaantʉ va ɨsɨ yiitʉ tʉkʉ. 20 Navaánɨrɨɨre na aha isikʉ, sa nɨvoone na ndʉʉsɨke na nyuunyu. Nɨɨnɨ nachuungwa na ɨhɨ mɨnyololo, sa kʉra kwiilaangya kwa Viisiraéeli.”

21 Aho, maa vara vakʉ́ʉ́lʉ va Vayahúudi vakamʉsea Paúli, “Suusu tusiina barʉ́wa yoyoosi ˆtahokera fuma Yudéea ˆngʼeene yalʉʉsa masáare yaako tʉkʉ, baa kei, kusiina mʉndʉʉ wiitʉ baa ʉmwɨ vii ˆʉʉja na aha noo tuwyɨɨra masáare yaako au baa ʉvɨ waako tʉkʉ. 22 Maa kaa, suusu toowoojera tʉteere ˆcheene weewe wookiiririkana, sa ɨhɨ njɨra ˆngʼeene wookiituuba, tamányire yalʉ́ʉswaa vyavɨɨha kɨra haantʉ.”

Paúli Yookiindya Múujii wa Róoma

23 Aho, vakiirʉmɨra na Paúli sikʉ yo lʉmana. Sikʉ ɨyo, Vayahúudi ˆvarɨ foo vakiijiinga haantʉ Paúli ˆiikaláa nachuuri fʉʉrʉ nakyʉʉlwa. Paúli akatuuba koonekya kɨkomi Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. Akavaheemba ko tweera Miiro ya Mʉ́sa na masáare ya valáali na mʉtwe, vamurume Yéesu. 24 Vamwɨ vaavo vakaruma yara ˆmeene Paúli alʉʉsáa, maa kaa, vɨɨngɨ vakasiita kʉyaruma. 25 Jeyyo, vakahɨtana kiiteerwa voovo kwa voovo sa masáare ˆmeene Paúli ajáa alúusire. Aho, vakiimyaaha. De valooke, Paúli akavasea, “Mʉtɨma Mʉʉja alʉʉsa kɨkomi mpɨɨndɨ ˆavawyɨɨráa vala taáta waanyu ko tweera mʉláali na mʉtwe waachwe Isáaya,

26 ‘Tamanya na kwa vaantʉ ava, ʉvasee jei,

“Kʉteerera, teerera mʉrɨ, maa kaa, sɨ mʉrɨ kwaatya vii kaa tʉkʉ,

koona, koona mʉrɨ, maa kaa, sɨ mʉrɨ taanga vii kaa tʉkʉ.

27 Sa mɨtɨma ya vaantʉ ava yafafa,

matu yaavo yadunga,

miiso yaavo vakʉnɨkɨrɨra,

sa vandoosiindwa koona,

matu yaavo yadɨɨre kʉndooteera,

na mɨtɨma yaavo ɨdɨɨre kʉndootaanga,

sa vadɨɨre kʉʉnvalandʉkɨra nɨɨnɨ nɨvalamurirye.”✡’

28 Haaha taangi! Masáare aya ya ʉlamuriri wa Mʉlʉʉngʉ, yatwaalwa na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, novo yahokera varɨ.”

[ 29 ˆAkahʉmʉle lʉʉsa ayo masáare, maa vara Vayahúudi vakalooka, kʉnʉ vookiiruta ndihi mʉnʉmʉʉnʉ.]

30 Paúli akiikala kwa myaaka ɨvɨrɨ nyuumbii yaachwe ˆngʼeene ajáa apaanga. Na vaantʉ voosi ˆveene vʉʉjáa na kwaachwe avateengyáa. 31 Kwa myaaka ɨyo ɨvɨrɨ, Paúli akatuuba variyʉla masáare ya Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ, na akatuuba kʉvakiindya masáare ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi, ko kiitema, baa ʉmwɨ wo mukitirirya tʉkʉ.

* 1:1 kɨtáabwii ˆchalongoola: Ɨkɨ nɨ kɨtáabu cha Masáare Maaja ˆyaandɨkwa nɨ Lʉ́ka.

✡ 1:2 Laanga Matáayo 28:19-20; Maáriki 16:15; Lʉ́ka 24:44-49.

✡ 1:5 Laanga Matáayo 3:1; Maáriki 1:4-8; Lʉ́ka 3:16.

† 1:12 lʉyeendo lwa sikʉ ya Sabáato: Ʉlʉ nɨ lʉyeendo ˆlweene vajáa varekerwa Viisiraéeli vayeende sikʉ ya Sabáato. Ʉlɨ́ɨ́hɨ waachwe nɨ ja kilomíita ɨmwɨ.

‡ 1:13 Selóote: Noo kʉsea mʉlwɨɨrɨ wa ɨsɨ.

✡ 1:16 Laanga Matáayo 26:47-49.

✡ 1:19 Laanga Matáayo 27:3-10.

✡ 1:20 Laanga Sabúuri 69:25.

✡ 1:20 Laanga Sabúuri 109:8.

§ 1:26 vaa mbare: Vayahúudi vaváa mbare ko kaandɨka marina ya vaantʉ mawyii madu madu, vakavɨkɨra kiintwii ˆkɨrɨ ja ndʉvo, maa vakaanda sukya mpaka iwye ˆrɨrɨ na irina ra mʉʉntʉ ʉmwɨ rɨkafuma. Iwye ɨro roonekyáa ʉwo mʉʉntʉ asáawɨɨrwe nɨ Mʉlʉʉngʉ. Viisiraéeli varumáa Mʉlʉʉngʉ noo alóngwɨɨre kʉsaawʉla ʉwo mʉʉntʉ. Laanga Mpɨ́rɨ 16:33.

* 2:1 Pentekóste: Mʉhákwii wa Kalɨ, Pentekóste nɨ ngovi Vayahúudi ˆvabweeyyáa mpɨɨndɨ ˆvarɨ hʉmʉla kuchwa na ˆvarɨ hʉmʉla seyya viintʉ vyoosi mawundii. Ngovi ɨyo yabweeyyiwáa sikʉ ya makumi yasaano (50) keende Paásika yalooka. Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 16:9-12. Mʉhákwii Mufya, ngovi ya Pentekóste ni ngovi ya sikʉ Mʉtɨma Mʉʉja ˆʉʉja na kʉrɨ weerʉ na myuujíisa. Sikʉ ɨyo, Mʉtɨma Mʉʉja na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vaava kɨɨntʉ kɨmwɨ.

✡ 2:21 Laanga Yoéeli 2:28-32.

✡ 2:28 Laanga Sabúuri 16:8-11.

✡ 2:30 Laanga 2 Samwéeli 7:12-13.

✡ 2:31 Laanga Sabúuri 16:10.

✡ 2:35 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 3:14 Laanga Lʉ́ka 23:18-25.

✡ 3:22 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 18:15-19.

✡ 3:23 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 8:19.

✡ 3:25 Laanga Ncholo 22:18; 26:4.

✡ 4:11 Laanga Sabúuri 118:22.

✡ 4:26 Laanga Sabúuri 2:1-2.

✡ 7:3 Laanga Ncholo 12:1.

✡ 7:7 Laanga Ncholo 15:13-14; Ufumo 3:12.

✡ 7:28 Laanga Ufumo 2:14.

✡ 7:32 Laanga Ufumo 3:6.

✡ 7:34 Laanga Ufumo 3:5, 7, 8, 10.

✡ 7:35 Laanga Ufumo 2:14.

✡ 7:37 Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 18:15.

✡ 7:40 Laanga Ufumo 32:1.

✡ 7:43 Laanga Amóosi 5:25-27.

✡ 7:50 Laanga Isáaya 66:1-2.

✡ 8:33 Laanga Isáaya 53:7-8.

✡ 10:14 Laanga Valáawi 11.

✡ 11:16 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 1:5.

✡ 12:25 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 11:29-30.

✡ 13:22 Laanga Sabúuri 89:20; 1 Samwéeli 13:14.

✡ 13:33 Laanga Sabúuri 2:7.

✡ 13:34 Laanga Isáaya 55:3.

✡ 13:35 Laanga Sabúuri 16:10.

✡ 13:41 Laanga Habakúuki 1:5.

✡ 13:47 Laanga Isáaya 49:6.

* 13:51 vakiikonkoma marʉrɨ: Laanga konkoma marʉrɨ Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

* 14:12 Vagiríki vajáa vatɨɨte mɨlʉʉngʉ ˆɨrɨ foo, Séeu noo ajáa mʉlʉʉngʉ mʉkʉʉlʉ wa Vagiríki, na Hérime noo ajáa mutumwi wa Séeu.

✡ 15:18 Laanga Amóosi 9:11-12; Isáaya 45:21.

* 16:3 akamʉtwaala Timotéeo na kɨbawii: Vagiríki sɨ vatwaalwáa na kɨbawii tʉkʉ. Maa kaa, kwa Vayahúudi ɨjáa nɨ mpaka mʉʉntʉ mʉlʉme atwaalwe na kɨbawii. Na koonɨ sɨ atwáarirwe vamoonáa atɨɨte njeo.

† 16:10 tukiimya neeja: Aha mʉvai mbuwo, noo kʉsea Lʉ́ka, nɨ hamwɨ ajáa na Paúli, Síila na Timotéeo aho lʉyeendwii.

* 17:18 Vaepukuréo na Vasitoíki: Ava nɨ valwɨɨra vajáa. Vajáa vasoma masáare yo kiikala na vaantʉ. Vaepukuréo sɨ varumáa koonɨ kʉrɨ na Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, voovo kɨɨntʉ ˆvaseáa nɨ ɨkɨ, vaantʉ vamwaarɨ so keenda na nkalari. Vasitoíki novo varumáa kwatɨɨte mɨlʉʉngʉ, maa kaa, vaseáa koonɨ mʉʉntʉ akwíire mʉtɨma waachwe wakwíjaa.

✡ 17:26 Laanga Ncholo 1:27.

* 18:6 akiikonkoma marʉrɨ: Laanga konkoma marʉrɨ Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

† 18:18 Kenkiréa: Nɨ ituri ˆrɨjáa mbarɨmbarɨ ya mayɨya, heehi na múuji wa Koríinto. Laanga raamáani ya lʉyeendo lwa kavɨrɨ lwa Paúli kɨtáabwii cha Mɨrɨmo ya Vatumwi 15:36.

✡ 18:25 Laanga Matáayo 3:1-12; Maáriki 1:1-8.

* 19:19 vitáabu: Laanga pícha ya kɨtáabu cha ndɨrɨ Lʉ́ka 4:17.

* 20:5 kootʉwoojera: Aha mʉvai mbuwo Lʉ́ka nɨ hamwɨ ajáa na Paúli na viivaachwe.

† 20:16 Laanga raamáani ya lʉyeendo lwa katatʉ lwa Paúli ʉko ɨsɨ ya Ásia (18:23–21:17).

‡ 20:16 Pentekóste: Mʉhákwii wa Kalɨ, Pentekóste nɨ ngovi Vayahúudi ˆvabweeyyáa mpɨɨndɨ ˆvarɨ hʉmʉla kuchwa na ˆvarɨ hʉmʉla seyya viintʉ vyoosi mawundii. Ngovi ɨyo yabweeyyiwáa sikʉ ya makumi yasaano (50) keende Paásika yalooka. Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 16:9-12. Mʉhákwii Mufya, ngovi ya Pentekóste ni ngovi ya sikʉ Mʉtɨma Mʉʉja ˆʉʉja na kʉrɨ weerʉ na myuujíisa. Sikʉ ɨyo, Mʉtɨma Mʉʉja na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vaava kɨɨntʉ kɨmwɨ. Laanga 2:2-4.

✡ 21:8 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 6:1-6.

✡ 21:10 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 11:27-28.

✡ 21:25 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 15:20, 29.

✡ 22:20 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 7:57-60; 8:1.

✡ 22:22 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 26:21.

* 22:25 Mʉrúumi: Paúli nɨ Mʉyahúudi ajáa na kei nɨ mʉʉntʉ wa ɨsɨ ya Rúumi ajáa ko vyaalwa.

† 22:25 analamʉrɨrwa: Miiro ya Kɨrúumi ɨjáa yalʉʉsa kusiina Mʉrúumi ˆarɨ vawa, nʉswa au kʉʉlawa mʉsaláabii tʉkʉ, fʉʉrʉ ta masáare yaachwe yateererwe balásii.

✡ 23:5 Laanga Ufumo 22:28.

✡ 24:21 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 23:6.

* 27:2 tʉkaambʉka: Aha mʉvai mbuwo Lʉ́ka nɨ hamwɨ ajáa na Paúli na viivaachwe.

✡ 28:27 Laanga Isáaya 6:9-10.

Varúumi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Varúumi

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ kwa Varúumi, yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli mpɨɨndɨ ˆajáa akaarɨ fika múuji wa Róoma. Sa jeyyo, Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kʉvakiindya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va múuji wa Róoma, vara ˆvajáa Vayahúudi na vara sɨ ˆvajáa Vayahúudi (1:16). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ, kwa vaantʉ voosi va weerʉ sa voone ʉwoloki nɨ kwa Mʉlʉʉngʉ ufúmaa ko muruma Yéesu Kirisitʉ (1:17). Ɨhɨ barʉ́wa, Paúli ɨɨyandɨka mpɨɨndɨ ˆajáa múujii wa Koríinto, kati ya myaaka ya 55-58 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa.

Barúwii ɨhɨ, Paúli akiindya masáare ya ʉlamuriri vaantʉ ˆvatúryaa ko tweera kwa Yéesu Kirisitʉ vii. Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ ˆalʉʉsa, nɨ ˆvyeene vaantʉ varɨ, noo kʉsea, voosi vatʉmama ʉvɨ na vakeehekerwa nɨ ukiimani wa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ (3:23). Alʉʉsa mʉsáala wa ʉvɨ ʉhʉ nɨ inkwya, maa kaa, kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ nɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu (6:23). Kei alʉʉsa, kusiina ˆarɨ lʉʉsa irya kwa vara ˆvakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu tʉkʉ (8:1). Jeyyo, kʉrɨ mwiikalo wiitʉ, Paúli atʉlairirya tʉreke tuuba masáare ya ɨhɨ weerʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, tʉvalandʉlwe mɨryʉʉngʉ yiitʉ ko tuuba mɨryʉʉngʉ ya Mʉlʉʉngʉ (12:1-2). Sa ʉlamuriri ʉhʉ ˆtatúryaa kʉrɨ Yéesu Kirisitʉ, watʉbwéeyyaa twiikale mwiikalo wo mweerya mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ (12:1–15:33).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Mʉlongooryo, vaantʉ voosi sɨ vawoloki tʉkʉ 1:1–3:20

Ʉwoloki na kʉlamuririwa kwatóorekaa ko muruma Kirisitʉ 3:21–5:21

Mwiikalo mufya ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ 6:1–8:39

Mʉryʉʉngʉ wa Mʉlʉʉngʉ kwa Viisiraéeli 9:1–11:36

ˆVyeene vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vasaakwa viikale 12:1–15:13

Ukiindya wo kiimikirirya na lʉmbɨ 15:14–16:27

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ, yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli mutumwi wa KirisitʉYéesu. Nɨɨnɨ naanɨrɨrwa, nɨve mutumwi na nakerwa sa nvariyʉle Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ.✡ 2 Mʉlʉʉngʉ ajáa alaha aya Masáare Maaja aho kalɨ Masáarii ˆYarɨ Mpeho, ko tweera valáali na mʉtwe vaachwe. 3 Masáare aya Maaja, yalʉʉsɨkɨra Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, yeeye kɨrɨ wʉʉntʉ afuma lʉkolwii lwa mʉtemi Daúdi. 4 Yeeye asaawʉlwa kʉva Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, ˆakafʉfʉlwe kufuma kwa ˆvaakwya kwa ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja. Yéesu Kirisitʉ noo Mweenevyoosi wiitʉ. 5 Ko tweera kwa Yéesu na sa irina raachwe, Mʉlʉʉngʉ atʉheera nduwo na mʉrɨmo wa utumi, so vaanɨrɨra vaantʉ va ɨsɨ joosi vave matu ko muruma Mʉlʉʉngʉ. 6 Nyuunyu nɨ vamwɨ va vaantʉ avo, mwaanɨrɨrwa sa mʉve vaantʉ va Yéesu Kirisitʉ.

7 Kwa vanaviitʉ mʉrɨ ʉko múuji wa Róoma, nyuunyu ˆmweendwa nɨ Mʉlʉʉngʉ na ˆmwaanɨrɨrwa mʉve vaantʉ vaachwe. Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ, na kwa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, jive na nyuunyu.

Mpɨɨma ya Paúli yo Kooluumbya Múuji wa Róoma

8 Cha ncholo, noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ sa nyuunyu voosi, sa kumuruma kwaanyu Yéesu, kooteereka kʉrɨ weerʉ yoosi. 9 Mʉlʉʉngʉ ˆnimwiínamɨraa kwa mʉtɨma waanɨ woosi ko variyʉla Masáare Maaja ya Mwaana waachwe, yeeye amányire ˆvyeene navakʉ́mbʉkɨraa 10 sikʉ joosi mpɨɨndɨ ˆnoomʉloomba. Haaha kukiimikirirya, noomʉloomba Mʉlʉʉngʉ koonɨ viri dahɨka, kwa kʉsaaka kwaachwe, aampeere nkalo yo kʉʉja na kwaanyu. 11 Sa kɨkomi ndɨrɨ na mpɨɨma maatʉkʉ vii yo voona, sa nɨvagavɨre wʉʉya wa mutimii sa mwɨɨme neeja. 12 Noo kʉsea twiiheere mɨtɨma, kuruma kwaanyu kwaampeere nɨɨnɨ mʉtɨma, na kuruma kwaanɨ kʉvaheere nyuunyu mʉtɨma. 13 Vanaviitʉ noosaaka mʉtaange, niimya neeja kʉʉja na meenyu ˆkamema maatʉkʉ vii, maa kaa, nakɨtɨrwa fʉʉrʉ haaha. Noosaaka ntʉmame kʉrɨ nyuunyu, sa nturye ndɨɨwa ja ˆvyeene naturya kwa vaantʉ vɨɨngɨ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 14 Natɨɨte noongwa yo variyʉla masáare kwa vaantʉ voosi, ˆvarɨ mweeri na ˆvarɨ ɨsɨ, kwa vaantʉ ˆvasoma na sɨ ˆvasoma. 15 Ɨkɨ noo ˆchooreka ndɨrɨ na mpɨɨma maatʉkʉ vii yo variyʉla Masáare Maaja kwa nyuunyu ˆmʉrɨ múujii wa Róoma.

Ngururu ya Masáare Maaja

16 Nɨɨnɨ sɨ noóniwaa soni nɨ ayo Masáare Maaja tʉkʉ, sa nɨ ngururu ya Mʉlʉʉngʉ ˆɨlámuriryaa vaantʉ voosi vara ˆviirúmaa, kwa Vayahúudi ta, de na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 17 Masáare Maaja yatuwyɨ́ɨraa ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ atʉbwéeyyaa tʉve vawoloki miiswii yaachwe kwa njɨra yo ruma. Vaantʉ vavíjaa vawoloki ko ruma vii, ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Mʉʉntʉ ˆavalwa nɨ mʉwoloki nɨ Mʉlʉʉngʉ, kʉva arɨ nkaasʉ kwa kuruma kwaachwe.”✡

Nkalari ya Mʉlʉʉngʉ Kʉrɨ Ʉvɨ

18 Nkalari ya Mʉlʉʉngʉ yiiváriywɨɨre fuma kurumwii, kwa vaantʉ ˆviíkalaa mwiikalo sɨ ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ vawoloki vara ˆvakɨ́tɨraa kɨmáárɨ kwa njɨra yo sova ʉwoloki waavo. 19 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆchoodaha taangɨkana cha Mʉlʉʉngʉ, nɨ kɨweerwii kɨrɨ kʉrɨ voovo, sa Mʉlʉʉngʉ akivíikire kɨweerwii kʉrɨ voovo. 20 Sa keende kʉʉmbwa kwa weerʉ, ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ arɨ nɨ kɨweerwii viri baa neembe vaantʉ sɨ voomoona. Ivyo viintʉ ˆʉʉmba vyoónekyaa ˆvyeene ʉlʉʉngʉ waachwe ʉrɨ, na atɨɨte lʉvɨro ˆlusiina ʉhero. Ɨkɨ noo ˆchooreka, vaantʉ vasiina cho lʉʉsa vaseyye ʉvɨ waavo wo dɨɨra mʉtaanga Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 21 Voovo baa neembe vajáa vamʉtaanga Mʉlʉʉngʉ, sɨ vamʉbweeyyirya nkongojima tʉkʉ ja yeeye noo Mʉlʉʉngʉ, baa kei, sɨ vamʉdʉʉmba tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, voovo miiririkano yaavo ɨjáa nɨ mɨtʉhʉ na mɨtɨma yaavo yaava na kɨkoókoyo. 22 Voovo viívaa kɨpeembe vatɨɨte tooti, kʉmbaarɨ nɨ vakoókoyo. 23 Mʉlʉʉngʉ sɨ akwíjaa tʉkʉ. Maa kaa, voovo vaásakanʼyaa nkongojima yaachwe na vidabalaíyo ˆviifwɨ́ɨne mʉʉntʉ ʉhʉ ˆakwíjaa, ˆviifwɨ́ɨne ndee, nchúwo au viintʉ ˆvitámbaalaa ɨsɨ.

24 Jeyyo, Mʉlʉʉngʉ avareka sa vatuube ʉláku wa kosu ja mɨtɨma yaavo na vandookiitʉmama voovo kwa voovo viintʉ vya soni mivirii yaavo. 25 Voovo vavalandʉla kɨmáárɨ cha Mʉlʉʉngʉ kʉva ʉloongo. Kei, viínamɨraa no vitʉmamɨra viúumbe ˆvyʉʉmbwa kɨrɨ vyo mwiinamɨra no mʉtʉmamɨra Mʉʉ́mba mweeneevyo. Na yeeye adʉ́ʉmbwaa kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi.

26 Sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ avareka vatuube ʉláku waavo wa soni. Baa vaantʉ vaki vavalandʉla mɨrɨmo ya ˆvyeene mɨvɨrɨ yaavo yʉʉmbwa, vareka laala na valʉme, vandookiilala voovo kwa voovo. 27 Viivyo, vaantʉ valʉme vareka mɨrɨmo ya ˆvyeene mɨvɨrɨ yaavo yʉʉmbwa, vakakorera ʉláku na vaantʉ valʉme viivaavo. Vaantʉ valʉme vandookiitʉmama voovo kwa voovo viintʉ vya soni, na sa ʉwo ʉvɨ, vaturya kʉlaɨrwa chiirʉ mwiikalwii waavo ja ˆvyeene Miiro yalʉʉsa sa kʉrɨmɨra kwaavo.

28 Sa viintʉ ava vaantʉ ˆvasiita kʉmʉtaanga Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ ne avareka vatuube mɨryʉʉngʉ yaavo mɨvɨ, sa vatʉmame viintʉ sɨ ˆvyasaakwa vitʉmamwe. 29 Voovo vamema kɨra kʉsova ʉwoloki, ʉvɨ, kʉdɨɨra kwiikinkima, kuviihya mʉtɨma, kɨvɨna, wʉʉlai, wiitóoli, ʉkwaata, mɨryʉʉngʉ mɨvɨ na kʉlʉʉsa vaantʉ. 30 Kei vaantʉ ava vamema kʉtʉkɨra, vamʉsʉʉla Mʉlʉʉngʉ, varɨ heno, vatɨɨte ukudamu, vatɨɨte kwiivaa kɨpeembe, voovo vaváangaa ʉvɨ mufya, na sɨ vavanyémyaa vavyɨɨrɨ vaavo tʉkʉ. 31 Ava vaantʉ nɨ vakoókoyo, vawúnaa kʉlaha kwaavo, vaviihya ɨnda na vasiina mbavariri tʉkʉ. 32 Vamányire ʉlairiri wa ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ, noo kʉsea vaantʉ ˆvatʉ́mamaa mavɨ ja aya, ʉlairiri walʉʉsa vakwye. Baa jeyyo, voovo vatúubaa tʉmama ayo, na kei vavarʉ́mɨraa vara ˆvayatʉ́mamaa.

2

Kʉlamʉla kwa Mʉlʉʉngʉ

1 Haaha weewe mwiiwaanɨ, weewe usiina cho lʉʉsa sa ʉseyye ʉvɨ waako tʉkʉ, weewe ˆmweene ʉlʉ́ʉsaa irya kwa vɨɨngɨ. Koonɨ woolʉʉsa irya kwa mwiiwaako, taanga nɨ kiilʉʉsɨra wiise irya weemweene. Sa baa weewe ˆʉlʉ́ʉsaa irya kwa vɨɨngɨ, ʉbwéeyyaa ʉvɨ wʉʉwo. 2 Suusu tamányire kʉlʉʉsa irya kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ kwa kɨkomi kwa vaantʉ ˆvatʉ́mamaa ʉvɨ. 3 Haaha weewe ˆmweene woolʉʉsa irya kwa vɨɨngɨ, na kʉnʉ weewe wootʉmama viivyo, wookiisea neha ʉrɨ kʉlʉʉsa irya kwa Mʉlʉʉngʉ wʉʉ? 4 Bakʉ nɨ kuchwa wiise matɨ usúngaati wa wʉʉja waachwe, kutuurya mʉtɨma na ʉwoojeri waachwe wʉʉ? Sɨ ʉmányire wʉʉja ʉwo wa Mʉlʉʉngʉ wakʉlongoola weewe ʉvalandʉke fuma uvii tʉkʉ wʉʉ?

5 Maa kaa, sa ukudamu waako na kusiita kʉvalandʉla mʉtɨma waako, wookiijiingɨra nkalari ya Mʉlʉʉngʉ sikʉ ɨra ʉlamu wa ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ ˆɨrɨ variyʉlwa. 6 Mpɨɨndɨ ɨyo, Mʉlʉʉngʉ mʉrɨha arɨ kɨra mʉʉntʉ kwa ˆvyeene atʉmama.✡ 7 Mʉlʉʉngʉ vaheera arɨ nkaasʉ vara ˆvatúubaa tʉmama maaja kwa uyimiriryi, sa vasáakɨraa nyemi na nkongojima fuma kwa Mʉlʉʉngʉ na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 8 Maa kaa, vaantʉ vara ˆviiláangaa voovo vii, vara ˆvasíitaa kɨmáárɨ na ˆvatúubaa mwiikalo wo sova ʉwoloki, kindayɨrɨrwa varɨ nɨ imalo na nkalari ya Mʉlʉʉngʉ. 9 Vaantʉ voosi ˆvatʉ́mamaa ʉvɨ kʉchoona varɨ chiirʉ na turya varɨ uturikiri,✡ va ncholo nɨ Vayahúudi de vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 10 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ vaheera arɨ nkongojima, nyemi na mwiikalo mʉʉja vaantʉ voosi vara ˆvatʉ́mamaa viija, ta Vayahúudi de vaantʉ vɨɨngɨ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 11 Sa Mʉlʉʉngʉ sɨ asínanalaa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ.

12 Vaantʉ voosi vara ˆvahónʼyaa weerwii ya Miiro, rɨmɨra varɨ baa neembe varɨ weerwii ya Miiro. Na vaantʉ voosi vara ˆvatʉ́mamaa ʉvɨ na kʉnʉ varɨ ɨsɨ ya Miiro, heewa varɨ irya nɨ ɨyo Miiro. 13 Sa sɨ vaantʉ vara ˆvatéeraa Miiro noo ˆvarɨ vawoloki miiswii ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, nɨ vara ˆvatúubaa Miiro noo ˆvarɨ valwa nɨ vawoloki. 14 Vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi koonɨ vatʉ́mamire vira ˆvyeene Miiro yalʉʉsa, baa neembe ɨyo Miiro ˆmyeene Mʉ́sa aheewa sɨ vɨɨmányire, voovo voónekyaa vatúubaa miiro fuma mitimii yaavo. 15 Nteendo jaavo joónekyaa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ yaandɨkwa mitimii yaavo. Kei, mɨtɨma yaavo ˆyiísimanʼyaa mavɨ na maaja, yoónekyaa jeyyo. Baa miiririkano yaavo ˆyiirútaa ndihi, mpɨɨndɨ jɨɨngɨ yavatwáalaa na kɨloongii na mpɨɨndɨ jɨɨngɨ yavíjaa mwiitʉmbairiryo waavo. 16 Na ja aya Masáare Maaja ˆmeene nookaarya yalʉʉsa, mpɨɨndɨ ja ʉlamu Mʉlʉʉngʉ valamʉrɨra arɨ vaantʉ miiririkano yaavo ya kimbiso kwa njɨra ya KirisitʉYéesu.

Vayahúudi na Miiro

17 Haaha sa viintʉ weewe wookiiyanɨrɨra Mʉyahúudi, weewe wiiláangyaa Miiro na wiívaa kɨpeembe ʉrɨ wa Mʉlʉʉngʉ. 18 Weewe ʉmányire ˆcheene Mʉlʉʉngʉ yoosaaka na urúmire kɨra ˆkɨrɨ cha ʉwoloki sa ukiindiwa Miiro yaachwe. 19 Atɨ nyuunyu mwiimányire mʉrɨ mwiitʉmbairiryo kwa vahoku, na kɨweerʉ kwa vaantʉ vara ˆvarɨmɨra kilwiiryii.✡ 20 Kei, atɨ ʉrɨ mukiindya wa vakoókoyo na vasinga vaduudi, sa kʉrɨ ɨyo Miiro wiiséaa ʉtɨɨte ʉmanyi wa kɨmáárɨ na kɨkomi. 21 Haaha weewe ˆmweene ukíindyaa vɨɨngɨ, sa che sɨ wookiikiindya weemweene? Weewe ˆukíindyaa kwa vaantʉ vɨɨngɨ vareke kwiiva, sa che weewe wookiiva? 22 Weewe ˆwaséaa “Karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ,” sa che weewe wooyeenda na muki wa mʉʉntʉ? Weewe ˆwaséaa wasʉʉla vidabalaíyo, sa che weewe wookiiva viintʉ fuma nyuumbii ja mɨlʉʉngʉ ya vidabalaíyo? 23 Eri, weewe ˆwiiváɨraa kɨpeembe Miiro, eri, sɨ wookoona wamuchwíjaa matɨ Mʉlʉʉngʉ ko wuna Miiro tʉkʉ wʉʉ? 24 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Nyuunyu Vayahúudi moobweeyya irina ra Mʉlʉʉngʉ rɨhɨɨntɨkɨrwe nɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi.”✡

25 Kʉtwaalwa kwaako kɨbawii kʉva kwiise na kʉnáálo koonɨ wootuuba Miiro. Koonɨ woowuna Miiro, wavíjaa ja mʉʉntʉ sɨ ˆatwaalwa na kɨbawii. 26 Koonɨ mʉʉntʉ sɨ ˆatwaalwa na kɨbawii atʉ́mamire ʉwoloki ʉra Miiro ˆyasaaka, Mʉlʉʉngʉ mʉvala arɨ ja ˆatwaalwa na kɨbawii. 27 Vaantʉ vara sɨ ˆvatwaalwa na kɨbawii, maa kaa, ˆvatúubaa Miiro, lʉʉsa varɨ irya kʉrɨ nyuunyu Vayahúudi ˆmwatwaalwa na kɨbawii. Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa baa neembe nyuunyu mwatwaalwa na kɨbawii na mʉrɨ na Miiro, mwiiwúnaa ɨyo Miiro. 28 Noo kʉsea, sɨ kɨra mʉʉntʉ ˆoónekanaa nɨ Mʉyahúudi weerwii, nɨ Mʉyahúudi wa kɨkomi tʉkʉ, na kʉtwaalwa na kɨbawii sɨ kɨɨntʉ cha muvirii vii tʉkʉ. 29 Tʉkʉ! Mʉyahúudi wa kɨkomi nɨ mʉʉntʉ ˆarɨ matu kwa Mʉlʉʉngʉ mutimii waachwe. Na kʉtwaalwa na kɨbawii kwa kɨkomi, nɨ kʉtwaalwa kɨbawii kwa mʉtɨma, kʉra ˆkʉbwéeyyiwaa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja na sɨ ko tuuba Miiro tʉkʉ. Mʉʉntʉ ja ʉwo turya iise nyemi fuma kwa Mʉlʉʉngʉ na sɨ kwa vaantʉ tʉkʉ.

3

Ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ

1 Haaha, nɨ kʉnáálo che kwatɨɨte kʉva Mʉyahúudi? Bakʉ kʉnáálo che kwatɨɨte kʉtwaalwa na kɨbawii? 2 Kwa kɨra njɨra kwatɨɨte kʉnáálo! Cha ncholo, Mʉlʉʉngʉ ajáa avakwaatya Vayahúudi masáare yaachwe. 3 Kɨkomi vamwɨ vaavo sɨ varuma tʉkʉ. Che tʉrɨ lʉʉsa? Haaha sa ʉko kʉdɨɨra kwaavo kuruma, valandʉla kʉrɨ kwiilaangiwa kwa Mʉlʉʉngʉ wʉʉ? 4 Aka tʉkʉ! Mʉlʉʉngʉ nɨ wo kiilaangiwa sikʉ joosi baa neembe kɨra mʉʉntʉ nɨ mʉloongo. Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Ee Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ ˆwoolʉʉsɨka, weewe ʉtaangɨkane kwa vaantʉ ʉrɨ wa kɨkomi,

kei kati ˆwoolamʉrɨrwa weewe usiinde.”✡

5 Maa kaa, koonɨ kʉsova ʉwoloki kwiitʉ koónekyaa ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ, che tʉrɨ lʉʉsa de? Eri, tʉsee, koonɨ Mʉlʉʉngʉ yootʉlaɨra chiirʉ sa kʉsova ʉwoloki kwiitʉ, yeeye sɨ arɨ mʉwoloki tʉkʉ wʉʉ? Nɨɨnɨ Paúli noolʉʉsɨka aha ja kɨrɨ mʉʉntʉ vii. 6 Aka tʉkʉ! Ngaarɨ viri jeyyo, joolɨ viri dahɨka Mʉlʉʉngʉ kʉlamʉrɨra weerʉ?

7 Kei vɨɨngɨ ifaanaa vasee, “Koonɨ ʉloongo waanɨ wookoongererya kɨmáárɨ cha Mʉlʉʉngʉ na no mʉretera nkongojima yaachwe mʉnʉmʉʉnʉ, sa che nɨɨnɨ nooheewa irya ja mʉvɨ?” 8 Ivyo nɨ ja kʉsea, “Hendi tʉtʉmame ʉvɨ sa wʉʉja wʉʉje.” Jeyyo, noo ˆvyeene vaantʉ vɨɨngɨ vootʉlongowererya, atɨ suusu takíindyaa jeyyo. Avo, heewa varɨ irya ˆvyeene vyasaakwa.

Kusiina Mʉʉntʉ ˆArɨ Mʉwoloki Tʉkʉ

9 Haaha che tʉrɨ sea? Eri, suusu Vayahúudi nɨ vaaja kʉlookya vaantʉ vɨɨngɨ wʉʉ? Baa kiduudi vii tʉkʉ. Sa tahʉ́mwɨɨre laɨra Vayahúudi, na vaantʉ voosi sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, nɨ ɨsɨ ya ʉvɨ varɨ. 10 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ mʉwoloki tʉkʉ, baa ʉmwɨ vii tʉkʉ.

11 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ na mɨryʉʉngʉ tʉkʉ,

kusiina mʉʉntʉ ˆamʉsáakɨraa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.

12 Vaantʉ voosi vamʉreka Mʉlʉʉngʉ,

na voovo sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ miiswii yaachwe,

kusiina ˆatʉ́mamaa ʉwoloki tʉkʉ,

baa ʉmwɨ vii tʉkʉ.✡

13 Malaka yaavo nɨ ja mbɨrɨ́ɨ́ra ˆjiri mwaarya,

ndimi jaavo jamema ʉloongo,

ʉkeenke wa mɨlomo yaavo wakúusaa kɨnyéruumbe cha nyororoda.✡

14 Mɨlomo yaavo yamema njumo na ʉsʉʉngʉ.✡

15 Majeo yaavo yaangʉha noo kiita sakami.

16 Imalo na uturikiri vyoónekanaa kɨra haantʉ ˆvarɨ doma.

17 Njɨra ya mwiikalo mʉʉja sɨ vɨɨmányire tʉkʉ.✡

18 Voovo vasiina matu kwa Mʉlʉʉngʉ vii tʉkʉ.”✡

19 Haaha suusu tamányire kɨra kɨɨntʉ Miiro ˆyalʉʉsa nɨ sa vaantʉ ˆvarɨ ɨsɨ ya ɨyo Miiro, na ɨyo Miiro yavɨɨkwa sa vaantʉ voosi vasove kɨɨntʉ cho huurirya, na weerʉ yoosi ɨlamʉrɨrwe nɨ Mʉlʉʉngʉ. 20 Sa kusiina mʉʉntʉ ˆaválwaa nɨ mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ so tuuba ˆvyeene Miiro yasea tʉkʉ. Miiro kɨɨntʉ ˆɨbwéeyyaa nɨ koonekya mʉʉntʉ nɨ atʉ́mamaa ʉvɨ vii.

Ʉwoloki ˆWʉʉ́jaa kwa Nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ko Muruma Yéesu

21 Maa kaa, haaha Mʉlʉʉngʉ oónekiirye njɨra yo turya ʉwoloki baa tuuba kɨra Miiro ˆyalʉʉsa tʉkʉ. Noyo Miiro na valáali na mʉtwe valʉʉsa kɨɨntʉ ɨkɨ. 22 Kumuruma YéesuKirisitʉ noo kʉbwéeyyaa Mʉlʉʉngʉ avarume vaantʉ nɨ vawoloki. Mʉlʉʉngʉ abwéeyyaa jei kwa vaantʉ voosi ˆvamurúmaa. Yeeye sɨ asínanalaa baa ʉmwɨ tʉkʉ, 23 sa vaantʉ voosi vatʉmama ʉvɨ na vakeehekerwa kukiimana kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ. 24 Maa kaa, vaválwaa nɨ vawoloki bweete kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ya ununuuli ˆʉrɨ kʉrɨ kʉkʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu.✡ 25 Mʉlʉʉngʉ amʉtoola Yéesu Kirisitʉ ave mpóryo, sa vaantʉ ˆvarɨ ruma Yéesu, vakʉndɨkaniwe na Mʉlʉʉngʉ ko tweera sakami ya Yéesu. Abweeyya jeyyo, sa oonekye ʉwoloki waachwe. Sa aho kalɨ, Mʉlʉʉngʉ ajáa ayimirirya baa kʉʉkwaatya ʉvɨ wa vaantʉ tʉkʉ. 26 Abweeyya jei, sa oonekye ʉwoloki waachwe mpɨɨndɨ iji. Kei oonekye nɨ mʉwoloki na yeeye noo avaválaa vaantʉ ˆvamurúmaa Yéesu nɨ vawoloki.

27 Haaha suusu vaantʉ kwiivaa tʉrɨ vipeembe wʉʉ? Tʉkʉ! Kwa miiro ɨrɨkwɨ? Sa atɨ takwáatyaa Miiro wʉʉ? Tʉkʉ! Maa kaa, sa viintʉ ˆtamuruma Yéesu. 28 Sa Mʉlʉʉngʉ amʉválaa mʉʉntʉ nɨ mʉwoloki kwa kumuruma Yéesu, na sɨ ko tuuba mɨrɨmo ya Miiro tʉkʉ. 29 Au bakʉ Mʉlʉʉngʉ nɨ Mʉlʉʉngʉ wa Vayahúudi vii wʉʉ? Eri, yeeye sɨ arɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi tʉkʉ wʉʉ? Hɨɨ, yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ wa vaantʉ baa sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 30 Mʉlʉʉngʉ nɨ ʉmwɨ vii, yeeye avaválaa vaantʉ ˆvatwaalwa na kɨbawii vave vawoloki kwa njɨra yo muruma Yéesu, na vaantʉ sɨ ˆvatwaalwa na kɨbawii kwa njɨra yɨɨyo yo muruma Yéesu. 31 Eri, haaha nɨ kwiisiita tiise Miiro kwa njɨra ɨhɨ yo muruma Yéesu wʉʉ? Aka tʉkʉ! Kɨrɨ vyoova jeyyo nɨ kwiikiimikirirya tiise Miiro.

4

Aburaháamu Avalwa nɨ Mʉwoloki ko Ruma vii

1 Ha che tʉrɨ lʉʉsa kʉrɨ Aburaháamu baaba wiitʉ kɨwʉʉntʉ? Yeeye joolɨ ataanga masáare aya yo va mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ? 2 Koonɨ Aburaháamu avalwa nɨ mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ kwa mɨrɨmo ˆyabooha, Aburaháamu ajáa atɨɨte kɨɨntʉ cho kiivaɨra kɨpeembe, maa kaa, mbere ya Mʉlʉʉngʉ, tʉkʉ. 3 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Aburaháamu akamuruma Mʉlʉʉngʉ, sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ akamʉvala Aburaháamu nɨ mʉwoloki.”✡ 4 Haaha, mʉʉntʉ ˆatʉ́mamaa mʉrɨmo, mʉsáala waachwe sɨ kɨlʉngʉlʉngʉ tʉkʉ, nɨ noongwa yaachwe ˆasaakwa aheewe. 5 Maa kaa, mʉʉntʉ sɨ ˆatʉ́mamaa mʉrɨmo tʉkʉ, sa avalwe nɨ mʉwoloki nɨ Mʉlʉʉngʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, amurúmaa Mʉlʉʉngʉ, kuruma kwaachwe Mʉlʉʉngʉ, kwaválwaa nɨ ʉwoloki. Mʉlʉʉngʉ avaválaa vavɨ nɨ vawoloki. 6 Mʉtemi Daúdi alʉʉsa masáare ayo mpɨɨndɨ ˆalʉʉsɨkɨráa ntálarya ˆarɨ noyo mʉʉntʉ ʉra Mʉlʉʉngʉ ˆamʉvala nɨ mʉwoloki baa kʉlaanga mɨrɨmo yaachwe tʉkʉ.

7 “Vatalariwa vara ˆvasewa nɨ Mʉlʉʉngʉ,

nteendo jaavo ja kuwuna miiro jasírire,

vara ʉvɨ waavo ˆwahonolwa vʉʉ.

8 Atalariwa mʉʉntʉ ʉra,

Ijʉva sɨ ˆaválaa vii kaa tʉkʉ ʉvɨ waachwe.”✡

9 Eri, ɨhɨ ntálarya nɨ kwa vaantʉ ˆvatwaalwa na kɨbawii, noo kʉsea, Vayahúudi vii wʉʉ? Bakʉ kei, baa nɨ ya vaantʉ vara sɨ ˆvatwaalwa na kɨbawii, noo kʉsea vara sɨ ˆvarɨ Vayahúudi wʉʉ? Talúusire Aburaháamu amuruma Mʉlʉʉngʉ ne Mʉlʉʉngʉ akamʉvala Aburaháamu nɨ mʉwoloki.✡ 10 Eri, nɨ mpɨɨndɨ che Aburaháamu ˆavalwa nɨ mʉwoloki? Nɨ de atwaalwe na kɨbawii bakʉ ˆakatwaalwe na kɨbawii? Nɨ de atwaalwe kɨbawii na sɨ ˆakatwaalwe kɨbawii tʉkʉ. 11 Aheewa isháara yo twaalwa na kɨbawii, ja mʉtooso wa ʉwoloki ˆajáa nowo sa kuruma kwaachwe ˆkweene ajáa noko de baa atwaalwe na kɨbawii. Kwa njɨra ɨyo, Aburaháamu abweeyyiwa nɨ taáta wa vaantʉ voosi vara ˆvamurúmaa Mʉlʉʉngʉ, baa vara sɨ ˆvatwaalwa na kɨbawii, sa baa voovo vavalwe nɨ vawoloki. 12 Kei, yeeye nɨ taáta wa vara ˆvatwaalwa na kɨbawii, avo sɨ vatwaalwa vii na kɨbawii tʉkʉ, maa kaa, vatúubaa njɨra ya kuruma Mʉlʉʉngʉ ɨra ˆngʼeene Aburaháamu taáta wiitʉ ajáa noyo de atwaalwe na kɨbawii.

13 Kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ, Aburaháamu na mbyaala yaachwe hokera varɨ weerʉ,✡ Aburaháamu sɨ aheewa sa atuuba Miiro tʉkʉ, maa kaa, ko tweera ʉwoloki ˆwʉʉ́jaa kwa kumuruma kwaachwe Mʉlʉʉngʉ. 14 Koonɨ nɨ vara ˆvatúubaa Miiro noo ˆvarɨ kʉva vahokeri va weerʉ, kumuruma Mʉlʉʉngʉ sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ, na kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ kɨɨntʉ kisiina, 15 sa Miiro yaréetaa imalo ra Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, koonɨ Miiro isiina, noko kwiiwuna kusiina tʉkʉ.

16 Sa jeyyo, ʉko kwiichuunga kʉʉ́jaa ko ruma, sa ɨve nɨ kwa nduwo, na ɨtoolwe kɨkomi kwa mbyaala yoosi ya Aburaháamu. Kei ɨtoolwe sɨ kwa vara ˆvatúubaa Miiro vii tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, ɨve kwa voosi vara ˆvarɨ na kuruma ja kwa Aburaháamu. Yeeye Aburaháamu nɨ baaba wiitʉ wa mʉtɨma wa suusu voosi. 17 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Nakʉvɨɨka ʉve taáta wa ɨsɨ ˆjiri foo.”✡ Yeeye nɨ taáta wiitʉ miiswii ya Mʉlʉʉngʉ. Aburaháamu amuruma yeeye Mʉlʉʉngʉ avahéeraa vaantʉ ˆvaakwya nkaasʉ, na kwa kʉlairirya kwaachwe viintʉ ˆvisiina vyavíjaa.

18 Aburaháamu ajáa iilaangya viintʉ sɨ ˆvidáhɨkaa kwiilaangiwa na sa jeyyo akava taáta wa ɨsɨ ˆjiri foo ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ amʉsea, “Mbyaala yaako kʉva ɨrɨ nkʉ́ʉ́lʉ mʉnʉmʉʉnʉ.”✡ 19 Baa neembe Aburaháamu ajáa adálahɨɨre, wa myaaka sengerera igana rɨmwɨ (100), kuruma kwaachwe sɨ kwasɨngɨsɨka tʉkʉ baa kei ataangáa mʉvɨrɨ waachwe nɨ ja ˆwaakwya, na ɨnda ya Sáara ɨjáa yaakwya. 20 Maa kaa, Aburaháamu ajáa asiina kivundu na kʉra kwiichuunga ˆkweene Mʉlʉʉngʉ ajáa amʉheera tʉkʉ, maa kaa, yeeye akava na ngururu kwa kuruma kwaachwe na akamʉheera Mʉlʉʉngʉ nkongojima. 21 Yeeye ajáa amányire kɨkomi Mʉlʉʉngʉ adáhaa tʉmama yara ˆiichuunga kʉmʉtʉmamɨra. 22 Ɨkɨ noo ˆchooreka Mʉlʉʉngʉ amʉvala Aburaháamu nɨ mʉwoloki kwa kuruma kwaachwe. 23 Aya masáare yasea, “Mʉlʉʉngʉ amʉvala nɨ mʉwoloki,”✡ sɨ yaandɨkwa sa yeemweene vii tʉkʉ, 24 maa kaa, yaandɨkwa baa kʉrɨ suusu. Suusu ˆtarúmaa Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Yéesu, Mweenevyoosi wiitʉ, suusu naasu valwa tʉrɨ tʉrɨ vawoloki. 25 Yeeye Yéesu atoolwa, akwye sa ʉvɨ wiitʉ, ne afʉfʉka sa tʉvalwe tʉrɨ vawoloki.

5

Kumuruma Yéesu Kwaréetaa Cheerʉ

1 Jeyyo, sa viintʉ tavalwa nɨ vawoloki kwa njɨra yo ruma, haaha tatɨɨte mwiikalo mʉʉja na Mʉlʉʉngʉ ko tweera Mweenevyoosi wiitʉ, YéesuKirisitʉ. 2 Kʉrɨ yeeye sa viintʉ tamuruma Yéesu, Mʉlʉʉngʉ atʉheera nduwo yaachwe kwa njɨra yo muruma, na jeyyo noo ˆvyeene twiíkalaa haaha. Na kei, tookoona mwerere maatʉkʉ vii, sa tookiilaangya kʉva tʉrɨ hamwɨ na Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ nkongojima yaachwe. 3 Sɨ jeyyo vii tʉkʉ, baa kei, tookiiteera mwerere kati ˆtootʉrɨkɨra sa tamányire uturikiri waréetaa uyimiriryi. 4 Uyimiriryi waréetaa wiimikiri, na wiimikiri waréetaa kwiilaangya. 5 Kwiilaangya sɨ kʉbwéeyyaa tʉsove mɨtɨma tʉkʉ, sa Mʉlʉʉngʉ ahʉ́mwɨɨre tʉkʉngʼʉntɨra kweenda kwaachwe mitimii yiitʉ kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja ʉhʉ ˆatʉheera.

6 Mpɨɨndɨ suusu ˆtʉjáa tusiina ngururu, mpɨɨndɨ ja Mʉlʉʉngʉ ˆjikafike, Kirisitʉ aakwya sa suusu sɨ ˆtatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa. 7 Kɨkomi vyafafa maatʉkʉ vii mʉʉntʉ kukwya sa mʉʉntʉ mʉwoloki. Ifaanaa vikadahɨka mʉʉntʉ ʉmwɨ akiitoola akwye sa mʉʉntʉ mʉʉja mʉnʉmʉʉnʉ. 8 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ yookoonekya atweenda maatʉkʉ vii, yeeye atoola Kirisitʉ akwye sa suusu, mpɨɨndɨ suusu ˆtʉjáa tʉkaarɨ vavɨ.

9 Sa viintʉ tavalwa tʉrɨ vawoloki kwa njɨra ya sakami ya Kirisitʉ, kɨkomi kʉlookya ivyo, lamuririwa tʉrɨ nɨ yeeye fuma nkalarii nkarɨ ya Mʉlʉʉngʉ ko tweera yeeye. 10 Sa mpɨɨndɨ ˆtʉjáa tʉkaarɨ vavɨ va Mʉlʉʉngʉ, tʉjáa takʉndɨkaniwa ne kwa njɨra ya inkwya ya Mwaana waachwe. Kʉlookya ivyo, sa viintʉ tahʉmʉla kʉndɨkaniwa ne, nɨ kɨweerwii viri yeeye tʉlamurirya arɨ kwa nkaasʉ ya Mwaana waachwe. 11 Sɨ ivyo vii tʉkʉ, kei toovyeenda maatʉkʉ vii kwa Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, na kwa njɨra yaachwe, suusu talʉmaniwa na Mʉlʉʉngʉ.

Adáamu Areeta Inkwya, Yéesu Areeta Nkaasʉ

12 Jeyyo, kwa njɨra ya mʉʉntʉ ʉmwɨ, noo kʉsea Adáamu, ʉvɨ wɨɨngɨra kʉrɨ weerʉ, na ʉwo ʉvɨ wareeta inkwya. Noyo inkwya yavɨɨngɨra vaantʉ voosi sa voosi vatʉmama ʉvɨ. 13 De Miiro ɨvɨɨkwe nɨ Mʉlʉʉngʉ, ʉvɨ ʉjáa ʉmwaarɨ kʉrɨ weerʉ. Maa kaa, ʉvɨ sɨ ʉvɨ́ɨkwaa nkumbukirii tʉkʉ koonɨ kusiina Miiro. 14 Maa kaa, keende mpɨɨndɨ ja Adáamu fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ja Mʉ́sa, inkwya ɨjáa yɨɨmɨrɨra baa vara sɨ ˆvatʉmama ʉvɨ ko wuna ʉlairiri ja ʉra wa Adáamu. Adáamu nɨ ja buuwo vii ya Kirisitʉ ʉra ˆʉʉja.

15 Maa kaa, kʉhonʼya kwa Adáamu sɨ kʉrɨ yaaniririwa na kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Sa ʉvɨ wa mʉʉntʉ ʉmwɨ wareeta inkwya kwa vaantʉ ˆvarɨ foo. Maa kaa, nduwo ya Mʉlʉʉngʉ isiina kipíimo na kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ chʉʉja kwa nduwo ya mʉʉntʉ ʉmwɨ, noo kʉsea Yéesu Kirisitʉ. Na kɨlʉngʉlʉngʉ ɨkyo, choolookererya kwa vaantʉ ˆvarɨ foo. 16 Haaha kwatɨɨte kwiisima kati ya kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ na kʉherererya kwa ʉvɨ wa mʉʉntʉ ʉmwɨ. Na sa kwa ʉvɨ ʉwo, Mʉlʉʉngʉ ajáa atoola ʉlamu, na ʉlamu ʉhʉ, ʉkareeta kʉheewa irya. Maa kaa, kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ kɨkʉʉja sa ʉvɨ ˆʉrɨ foo wa vaantʉ, na kwa njɨra ɨyo, Mʉlʉʉngʉ avavala voovo nɨ vawoloki mbere yaachwe. 17 Ko tweera ʉvɨ wa mʉʉntʉ ʉmwɨ, inkwya yɨɨmɨrɨra kwa ʉwo mʉʉntʉ ʉmwɨ. Maa kaa, kʉlookererya ivyo, kɨkomi vara ˆvoohokera nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ˆisiina kipíimo no turya kɨlʉngʉlʉngʉ cha ʉwoloki, kwɨɨmɨrɨra varɨ nkaaswii ko tweera mʉʉntʉ wɨɨngɨ, noo kʉsea Yéesu Kirisitʉ.

18 Sa jeyyo, ja ˆvyeene ʉvɨ wa mʉʉntʉ ʉmwɨ wareeta kʉheewa irya kwa vaantʉ voosi, viivyo mʉrɨmo wa ʉwoloki wa mʉʉntʉ ʉmwɨ, wavabweeyya vaantʉ vavalwe nɨ vawoloki, na jeyyo, vaantʉ voosi vareterwa nkaasʉ. 19 Kei kwa kʉsova matu kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ kwa Mʉlʉʉngʉ, vaantʉ ˆvarɨ foo vabweeyyiwa vave vavɨ, viivyo, kʉva matu kwa mʉʉntʉ ʉmwɨ wɨɨngɨ kwa Mʉlʉʉngʉ, bweeyya kʉrɨ vaantʉ ˆvarɨ foo vave vawoloki.

20 Miiro yareetwa sa ʉvɨ ʉkɨɨngɨke. Maa kaa, ʉvɨ ˆʉkakɨɨngɨke, noyo nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ɨjáa yakɨɨngɨka baa kʉlookya. 21 Jeyyo, ja ˆvyeene ʉvɨ wɨɨmɨrɨra ʉkareeta inkwya, viivyo nduwo nkʉʉlʉ ya Mʉlʉʉngʉ yookɨɨmɨrɨra kwa njɨra yo tʉbweeyya tʉve vawoloki. Kei, yootʉretera nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ.

6

Kukwya noo Fʉfʉka Hamwɨ na Kirisitʉ

1 Haaha, che de tʉrɨ lʉʉsa? Eri, tutuube tʉmama ʉvɨ sa nduwo ɨkɨɨngɨke wʉʉ? 2 Aka tʉkʉ! Suusu takwyɨɨra ʉvɨ, joolɨ tʉrɨ daha tuuba kwiikala uvii? 3 Eri, suusu voosi ˆtabatisiwa kʉnʉ tookʉndɨkaniwa na KirisitʉYéesu, sɨ mwamányire talʉmaniwa ne inkwyii yaachwe tʉkʉ wʉʉ? 4 Haaha, suusu taakwya na tataahwa hamwɨ na Kirisitʉ kwa njɨra ya ʉbatíiso, sa jeyyo, koonɨ Yéesu afʉfʉlwa kwa ngururu ya nkongojima ya Taáta, viivyo baa suusu daha tʉrɨ kwiikala mwiikalo mufya.

5 Koonɨ suusu taava kɨɨntʉ kɨmwɨ na Yéesu kwa inkwya yaachwe, viivyo suusu naasu kʉva tʉrɨ ne kɨɨntʉ kɨmwɨ ufufúukwii waachwe. 6 Suusu tamányire wʉʉntʉ wiitʉ wa ʉvɨ waningʼiniwa fʉʉrʉ ʉkakwya hamwɨ na Kirisitʉ, sa mʉvɨrɨ wa ʉvɨ ʉmalwe, na suusu tʉreke kʉva vatʉ́mwa va ʉvɨ. 7 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆaakwya, avalwa nɨ mʉwoloki ko kerwa fuma uvii.

8 Haaha koonɨ taakwya na Kirisitʉ, ruma tiise, kiikala tweende ne. 9 Sa tamányire, Kirisitʉ afʉfʉlwa na sɨ arɨ kukwya vii kaa tʉkʉ kei. Inkwya isiina wiimiriri mweeri yaachwe tʉkʉ. 10 Yeeye ˆakakwye, aakwya kamudu vii, na akava uusíindire ʉvɨ. Haaha iíkalaa kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ. 11 Jeyyo, baa nyuunyu ivali mwasiinda ʉvɨ, na ʉvɨ sɨ ʉrɨ daha kʉvɨɨmɨrɨra nyuunyu tʉkʉ kei. Na nɨ nkaasʉ mʉrɨ kwa Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra yo kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu.

12 Haaha karɨ mʉʉrekere ʉvɨ wɨɨmɨrɨre mɨvɨrɨ yaanyu ˆikwyíjaa tʉkʉ, sa mutuube ʉláku ˆʉrɨ mʉvɨ wa mɨvɨrɨ tʉkʉ. 13 Kei, karɨ mʉtoole haantʉ ha mɨvɨrɨ yaanyu have saama jo tʉmamɨra masáare sɨ ˆyarɨ ya ʉwoloki tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, itooli nyuunyu kwa Mʉlʉʉngʉ ja vaantʉ ˆmʉjáa mwaakwya, na haaha ˆmwatɨɨte nkaasʉ ifya. Nyuunyu tooli haantʉ ha mɨvɨrɨ yaanyu ja saama jo tʉmamɨra ʉwoloki. 14 Na ʉvɨ sɨ ʉrɨ vɨɨmɨrɨra nyuunyu kei tʉkʉ, sa sɨ mʉrɨ ɨsɨ ya Miiro tʉkʉ, maa kaa, ɨsɨ ya nduwo.

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu nɨ Vatʉ́mwa va Ʉwoloki

15 Haaha, che tʉrɨ sea de? Tutuube tʉmama ʉvɨ sa viintʉ tʉrɨ ɨsɨ ya nduwo na sɨ ɨsɨ ya Miiro tʉkʉ wʉʉ? Aka tʉkʉ! 16 Kɨkomi mwamányire, koonɨ mwiivíikire kwa mʉʉntʉ ja vatʉ́mwa ˆvarɨ matu, nyuunyu kɨkomi nɨ vatʉ́mwa vaachwe.✡ Ɨkɨ nɨ kɨkomi, koonɨ mʉrɨ kʉva vatʉ́mwa va ʉvɨ, ʉhero waachwe nɨ inkwya, au koonɨ mʉrɨ vatʉ́mwa ˆvarɨ matu kwa Mʉlʉʉngʉ, ʉhero waachwe nɨ ʉwoloki. 17 Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ, sa aho kalɨ mʉjáa vatʉ́mwa va ʉvɨ, maa kaa, haaha mwaava matu kwa mɨtɨma yaanyu kwa kɨra ukiindya ˆmwakwaatiwa. 18 Nyuunyu mwavɨɨkwa húuru fuma utúmwii wa ʉvɨ, mʉkava vatʉ́mwa va ʉwoloki.

19 Nalúusire lusímo lwa vatʉ́mwa kwa masáare ya kɨwʉʉntʉ, sa teketeke yaanyu ya kɨwʉʉntʉ. Aho ncholo, mʉjáa mwatoola haantʉ ha mɨvɨrɨ yaanyu ja vatʉ́mwa va nteendo jo wuna miiro na mʉkalookererya nteendo ijo. Viivyo haaha tooli haantʉ ha mɨvɨrɨ yaanyu, ja vatʉ́mwa va ʉwoloki ˆkweene kʉhererya kwaachwe nɨ wʉʉja mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 20 Mpɨɨndɨ ˆmʉjáa vatʉ́mwa va ʉvɨ, mʉjáa mwiiyanjaala sɨ mwadoomeririwáa kʉtʉmama ʉwoloki tʉkʉ. 21 Nɨ kʉnáálo che mwaturya mpɨɨndɨ ˆmwatʉmamáa viintʉ haaha ˆmoovyoonera soni? Kʉherererya kwa viintʉ ivyo, nɨ inkwya ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 22 Maa kaa, haaha mwaava húuru fuma uvii na mwaava vatʉ́mwa va Mʉlʉʉngʉ, kʉnáálo ˆmʉrɨ turya vabweeyya ɨrɨ mʉve vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ, na kʉherererya kwaachwe nɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 23 Sa mʉsáala wa ʉvɨ, nɨ inkwya, maa kaa, kɨlʉngʉlʉngʉ cha Mʉlʉʉngʉ nɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu Mweenevyoosi wiitʉ.

7

Ʉra ˆAmuruma Yéesu sɨ Akʉndɨkaniwa na Miiro Tʉkʉ

1 Vanaviitʉ, nɨ lʉʉsa niise jei sa nɨ lʉʉsɨka niise na vaantʉ ˆvɨɨmányire Miiro. Mwamányire Miiro nɨ mweeri ya mʉʉntʉ ɨrɨ kati mʉʉntʉ ˆarɨ nkaasʉ. 2 Baa ja tʉsee, mʉʉntʉ muki ˆaloolwa, achuungwa nɨ miiro ya ilóola mpɨɨndɨ joosi mʉlʉme waachwe ˆarɨ mooyo, maa kaa, mʉlʉme waachwe koonɨ akwíire, ʉwo mʉʉntʉ muki achʉ́ngʉrɨɨrwe fuma ɨyo miiro ya ilóola. 3 Jeyyo, koonɨ ʉwo mʉʉntʉ muki alóorirwe nɨ mʉʉntʉ mʉlʉme wɨɨngɨ mpɨɨndɨ mʉlʉme waachwe ˆarɨ mooyo, ʉwo mʉʉntʉ muki kaanɨrɨrwa arɨ ˆayéendaa na mʉlʉme wa mʉʉntʉ. Maa kaa, koonɨ mʉlʉme waachwe akwíire, ʉwo mʉʉntʉ muki iiyanjaala, sɨ arɨ ɨsɨ ya miiro ya ilóola tʉkʉ, sɨ arɨ kaanɨrɨrwa ˆayéendaa na mʉlʉme wa mʉʉntʉ tʉkʉ.

4 Viivyo, vanaviitʉ, nyuunyu mwahʉmʉla kukwya kʉrɨ Miiro, kwa njɨra ya mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ. Haaha mwaava máari ya wɨɨngɨ, ʉra ˆafʉfʉlwa sa tʉdahe kʉvyaala ndɨɨwa njija sa Mʉlʉʉngʉ. 5 Sa mpɨɨndɨ ufumo wa wʉʉntʉ wiitʉ wa ʉvɨ ˆwɨɨmɨrɨráa miiririkano yiitʉ, Miiro yabweeyyáa ʉláku ʉlookye na ʉve na ngururu yo tʉmama mɨrɨmo mɨvɨ mivirii yiitʉ, sa tuvyaale ndɨɨwa ˆjiréetaa inkwya. 6 Maa kaa, haaha tarekerwa fuma Miirwii, sa taakwya kwa kɨra ˆchatwɨɨmɨrɨráa. Tarekerwa fuma Miirwii, sa tʉmʉtʉmamɨre Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ifya ya Mʉtɨma, na sɨ kwa njɨra ya kalɨ ya Miiro ˆyaandɨkwa tʉkʉ.

Miiro ya Mʉlʉʉngʉ Yatoónekyaa ˆVyeene Ʉvɨ Ʉrɨ

7 Haaha, che de tʉrɨ lʉʉsa? Tʉsee Miiro nɨ ʉvɨ wʉʉ? Aka tʉkʉ! Kɨkomi ngaarɨ sɨ Miiro, ngaarɨ sɨ nʉʉtaanga ʉvɨ tʉkʉ. Ngaarɨ sɨ nataanga kʉmererya matɨ kɨɨntʉ cha mʉʉntʉ nɨ ʉvɨ tʉkʉ, ngaarɨ Miiro sɨ yalʉʉsa, “Karɨ ʉméreryaa matɨ tʉkʉ.”✡ 8 Maa kaa, ˆnkataange ʉwo ʉlairiri, ʉvɨ waankumurirya ukiinʉla kɨra mpɨɨma yo mererya matɨ. Sa koonɨ kusiina Miiro, ʉvɨ waakwya, usiina ngururu yo vabweeyya vaantʉ vatʉmame ʉvɨ tʉkʉ. 9 Mpɨɨndɨ jimwi, nɨɨnɨ nɨjáa nkaasʉ bila Miiro, maa kaa, ʉlairiri ˆʉkʉʉje, ʉvɨ ʉkava nkaasʉ, naanɨ nkakwya. 10 Nkoona ʉra ʉlairiri ˆwasaakwa ʉreete nkaasʉ, kwaanɨ waréetire inkwya. 11 Sa ʉvɨ ˆʉkaturye nkalo ko tweera njɨra ya ʉwo ʉlairiri, waankoovera. Na ko tweera ʉlairiri ʉwo, nkʉʉlawa. 12 Jeyyo, Miiro nɨ miija mbere ya Mʉlʉʉngʉ, na ʉlairiri nɨ mʉʉja, na nɨ wa ʉwoloki, kei wabooha. 13 Eri, kɨra ˆchabooha chaava inkwya kwaanɨ wʉʉ? Aka tʉkʉ! Maa kaa, sa ʉvɨ ʉtaangwe nɨ ʉvɨ, wareeta inkwya kʉrɨ nɨɨnɨ ko tweera kɨra ˆkɨjáa chabooha, sa kwa njɨra ya ʉlairiri ʉvɨ utuube kʉva nɨ mʉvɨ mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya.

Kwiisiinda na Ʉvɨ

14 Tamányire Miiro nɨ ya mutimii, maa kaa, nɨɨnɨ ufumo waanɨ nɨ wa mʉʉntʉ, naanɨ navawa iyoombe nɨve mʉtʉ́mwa wa ʉvɨ. 15 Kɨkomi nɨɨnɨ mweeneevyo sɨ niimányire ˆcheene nootʉmama tʉkʉ. Sa kɨra ˆndɨrɨ saaka tʉmama, sɨ noodaha tʉmama tʉkʉ, maa kaa, nootʉmama yara ˆnasʉʉla. 16 Koonɨ nootʉmama kɨra sɨ ˆnoosaaka tʉmama, nɨ ruma niise Miiro yabooha. 17 Haaha sɨ nɨɨnɨ kɨkomi ˆnootʉmama ʉvɨ tʉkʉ, maa kaa, ʉra ufumo waanɨ wa ʉvɨ ˆwiíkalaa kʉrɨ nɨɨnɨ. 18 Sa namányire, kusiina ˆchabooha chochoosi ˆchiíkalaa kʉrɨ nɨɨnɨ tʉkʉ, noo kʉsea ufumwii wa wʉʉntʉ waanɨ wa ʉvɨ. Sa nookoona mpɨɨma yo tʉmama ˆvyabooha, maa kaa, sɨ noodaha kuvitʉmama tʉkʉ. 19 Noosaaka tʉmama kɨra ˆchabooha, maa kaa, sɨ nookɨtʉmama tʉkʉ. Sɨ noosaaka tʉmama ˆchavɨɨha tʉkʉ, baa neembe nɨ jeyyo, nootuuba kɨtʉmama. 20 Haaha koonɨ nootʉmama kɨra sɨ ˆnoosaaka kʉkɨtʉmama, sɨ nɨɨnɨ ˆnootʉmama ivyo tʉkʉ, maa kaa, nɨ ʉra ʉvɨ ˆwiíkalaa kʉrɨ nɨɨnɨ.

21 Sa jeyyo, nataanga natɨɨte mwiiro isii yaanɨ, kɨra ˆndɨrɨ saaka tʉmama kɨra ˆchabooha, nkiishaana nasáawɨɨre kʉtʉmama kɨɨntʉ kɨvɨ. 22 Sa isiʼiisii mutimii waanɨ, Miiro ya Mʉlʉʉngʉ yaanjéryaa mʉtɨma. 23 Maa kaa, nookoona kwatɨɨte mwiiro wɨɨngɨ ˆwootʉmama mʉrɨmo muvirii waanɨ, ˆmweene woolwa na mwiiro wa mɨryʉʉngʉ yaanɨ. Ʉwo, wookʉʉmbweeyya mbe mʉtʉ́mwa wa mwiiro wa ʉvɨ, ʉra ˆwootʉmama mʉrɨmo muvirii waanɨ. 24 Aka, nɨɨnɨ mʉkɨva! Ani arɨ kʉʉndamurirya fuma muvirii ʉhʉ ˆwookʉʉntwaala na inkwyii?

25 Noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ ko tweera Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ! Jeyyo, nɨɨnɨ mweeneevyo kwa mɨryʉʉngʉ yaanɨ ndɨrɨ mʉtʉ́mwa wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, kwa ufumo wa wʉʉntʉ waanɨ wa ʉvɨ, ndɨrɨ mʉtʉ́mwa wa miiro ya ʉvɨ.

8

Mwiikalo ˆɄlóngoolwaa nɨ Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ

1 Sa jeyyo, haaha kusiina ˆarɨ lʉʉsa irya kwa vara ˆvalʉmaniwa na KirisitʉYéesu tʉkʉ. 2 Sa kwa njɨra ya Kirisitʉ Yéesu, miiro ya Mʉtɨma wa nkaasʉ, wavabweeyya mʉve húuru fuma wiimiririi wa miiro ya ʉvɨ na inkwya. 3 Miiro sɨ yadaha kʉtʉbweeyya tʉve húuru na ʉvɨ tʉkʉ, sa teketeke ya ufumo wa wʉʉntʉ wiitʉ wa ʉvɨ. Sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ amʉtʉma Mwaana waachwe ˆarɨ na mʉvɨrɨ ˆʉrɨ ja yiitʉ suusu ˆtʉrɨ vavɨ. Ʉhʉ Mwaana waachwe aava mpóryo sa ʉvɨ, na kwa njɨra ɨhɨ Mʉlʉʉngʉ akava alúusire irya kwa ʉvɨ kʉrɨ mʉvɨrɨ. 4 Mʉlʉʉngʉ abweeyya jeyyo, sa ʉwoloki ʉra Miiro ˆyasaaka, ukiimane isii yiiswi, suusu sɨ ˆtwiíkalaa ko tuuba ufumo wa wʉʉntʉ wiitʉ wa ʉvɨ tʉkʉ, maa kaa, ko tuuba Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ.

5 Vara ˆviíkalaa ko longoolwa nɨ ufumo wa wʉʉntʉ waavo wa ʉvɨ, mɨryʉʉngʉ yaavo yaméreryaa matɨ kʉtʉmama ʉvɨ, maa kaa, vara ˆvalóngoolwaa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, vabwéeyyaa viintʉ vira Mʉtɨma Mʉʉja ˆasáakaa. 6 Sa mɨryʉʉngʉ ya ufumo wa wʉʉntʉ wa ʉvɨ nɨ inkwya, maa kaa, mɨryʉʉngʉ yo longoolwa nɨ Mʉtɨma, nɨ nkaasʉ na mwiikalo mʉʉja. 7 Sa mɨryʉʉngʉ ya wʉʉntʉ wa ʉvɨ nɨ mʉvɨ wa Mʉlʉʉngʉ, sa yeeye sɨ iivɨ́ɨkaa ɨsɨ ya Miiro ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, kei sɨ adáhaa tʉkʉ. 8 Vaantʉ vara ˆvɨɨmɨ́rɨrwaa nɨ ufumo wa wʉʉntʉ waavo wa ʉvɨ, sɨ varɨ daha kʉmweerya Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma tʉkʉ.

9 Nyuunyu sɨ mwɨɨmɨ́rɨrwaa nɨ ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ tʉkʉ, maa kaa, mwɨɨmɨ́rɨrwaa nɨ Mʉtɨma, koonɨ Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ iíkalaa kʉrɨ nyuunyu. Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆasiina Mʉtɨma wa Kirisitʉ, yeeye sɨ wa Kirisitʉ tʉkʉ. 10 Maa kaa, koonɨ nyuunyu mʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ, baa neembe mɨvɨrɨ yaanyu yaakwya sa ʉvɨ, kʉrɨ nyuunyu mɨtɨma yaanyu nɨ nkaasʉ ɨrɨ, sa mwavalwa mʉrɨ vawoloki. 11 Tamányire Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Yéesu. Abweeyya jeyyo kwa njɨra ya Mʉtɨma waachwe. Mʉtɨma wʉʉwo, iíkalaa isii yaanyu. Sa jeyyo, ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Kirisitʉ Yéesu, viivyo kwa njɨra ya Mʉtɨma waachwe ʉhʉ ˆaava kɨɨntʉ kɨmwɨ na nyuunyu kɨɨheera arɨ nkaasʉ mɨvɨrɨ yaanyu ˆikwyíjaa.

12 Haaha vanaviitʉ sɨ tasaakwa tʉndookiikala ko tuuba ufumo wa wʉʉntʉ wiitʉ wa ʉvɨ tʉkʉ, noo kʉsea kwiikala ko tʉmama ʉvɨ. 13 Sa koonɨ mookiikala ja ˆvyeene ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ woovalongoola, kukwya mʉrɨ. Maa kaa, koonɨ mʉrékire kʉtʉmama nteendo mbɨ kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma, kɨkomi kiikala mʉrɨ na Mʉlʉʉngʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.✡ 14 Sa voosi vara ˆvalóngoolwaa nɨ Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ nɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ. 15 Sa nyuunyu sɨ mwahokera mʉtɨma ˆʉrɨ vabweeyya mʉve vatʉ́mwa ˆvoófaa tʉkʉ. Tʉkʉ! Mwahokera Mʉtɨma ˆwoovabweeyya mʉve vaana va Mʉlʉʉngʉ, na kwa Mʉtɨma ʉwo toomwaanɨrɨra, “Áaba!” noo kʉsea, “Taáta!” 16 Ʉhʉ Mʉtɨma ˆaláɨraa hamwɨ na mɨtɨma yiitʉ, suusu tʉrɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ. 17 Haaha sa viintʉ suusu tʉrɨ vaana vaachwe, suusu tʉrɨ vahokeri va kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ. Kei suusu nɨ vahokeri hamwɨ na Kirisitʉ, koonɨ kɨkomi tʉrɨ turikiriwa hamwɨ na Kirisitʉ, sa kei suusu tʉheewe nkongojima hamwɨ ne.

Nkongojima ˆYookʉʉja

18 ˆNdɨrɨ laanga uturikiri ʉhʉ wa haaha sɨ nookoona nɨ kɨɨntʉ tʉkʉ koonɨ nafwáaniriirye na nkongojima ˆyookʉʉja, ɨra ˆɨrɨ variyʉlwa kʉrɨ suusu. 19 Sa viintʉ vyoosi ˆvyʉʉmbwa, vyoosi vyawóojeraa kwa mpɨɨma Mʉlʉʉngʉ avavariyʉle vaana vaachwe. 20 Viintʉ vyoosi ˆvyʉʉmbwa nɨ Mʉlʉʉngʉ vyabweyyiwa vive matu isii ya mukube, sɨ sa kweenda kwaavo tʉkʉ, maa kaa, ja kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ.✡ Baa neembe nɨ jeyyo, kwatɨɨte kwiilaangya, 21 sa ivyo viintʉ vyoosi lamuririwa viri fuma utúmwii wa ʉsaambʉ, na viheewe uhúuru wa nkongojima ya vaana va Mʉlʉʉngʉ.

22 Sa tamányire fʉʉrʉ haaha viintʉ vyoosi ˆʉʉmba Mʉlʉʉngʉ vyoorɨra kwa makata, ja makata yo kiichʉngʉla. 23 Baa sɨ viintʉ vyoosi ˆvyʉʉmbwa vii tʉkʉ, baa suusu ˆtʉrɨ na ndɨɨwa ja ncholo ja Mʉtɨma Mʉʉja, kwa isii toorɨra kwa ʉsʉʉngʉ kʉnʉ toowoojera kwa mpɨɨma kʉbweeyyiwa tʉve vaana va Mʉlʉʉngʉ, noo kʉsea ununuuli wa mɨvɨrɨ yiitʉ. 24 Sa ko kwiilaangya jeyyo, suusu talamuririwa. Maa kaa, koonɨ wookiilaangya kɨɨntʉ kɨra ˆukitúriirye, ʉko sɨ kwiilaangya tʉkʉ. Eri, kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆiiláangyaa turya arɨ kɨɨntʉ kɨra ˆarɨ nocho wʉʉ? 25 Maa kaa, koonɨ tookiilaangya kɨra kɨɨntʉ sɨ ˆtʉnachoona, toosaakwa tʉkɨwoojere kwa mpɨɨma na kwa uyimiriryi.

26 Viivyo ne Mʉtɨma atwaámbiriryaa haantʉ ˆtʉrɨ teketeke. Suusu sɨ tamányire ˆvyeene vyasaakwa tʉmʉloombe Ijʉva tʉkʉ, maa kaa, Mʉtɨma mweeneevyo atʉlóomberaa kwa Mʉlʉʉngʉ kwa mʉrɨro wa ʉsʉʉngʉ ˆvyeene baa sɨ viri dahɨka kʉvariyʉla na masáare. 27 Ne Mʉlʉʉngʉ amányire fʉʉrʉ isii ya mɨtɨma yaanyu, amányire miiririkano ya Mʉtɨma. Sa ʉwo Mʉtɨma avalóomberaa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asáakaa.

28 Suusu tamányire Mʉlʉʉngʉ atʉ́mamaa masáare yoosi kʉreeta maaja kwa vaantʉ voosi ˆvamweenda. Na avo vaanɨrɨrwa kwa mɨryʉʉngʉ yaachwe. 29 Sa vaantʉ Mʉlʉʉngʉ ˆavataanga keende aho ncholo, avasaawʉla viifwaane na Mwaana waachwe ˆvyeene arɨ, sa Mwaana waachwe ave ndaambere kʉrɨ vaantʉ ˆvarɨ foo. 30 Avo ˆavasaawʉla, avaanɨrɨra, avo ˆavaanɨrɨra kei avavala vave vawoloki, na avo ˆavavala vave vawoloki kei avabweeyya vave na nkongojima.

Kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ

31 Che de tʉrɨ lʉʉsa kʉrɨ masáare aya? Koonɨ Mʉlʉʉngʉ arɨ ivarwii riitʉ ani arɨ daha kʉtʉvarindʉka suusu? 32 Mʉlʉʉngʉ sɨ amoonera mbavariri baa Mwaana waachwe tʉkʉ, yeeye amʉtoola sa suusu voosi. Joolɨ arɨ reka kʉtʉheera viintʉ vyoosi viija hamwɨ na kʉboohya mʉtɨma kwaachwe? 33 Nɨ ani ˆarɨ vatwaala na kɨloongii vaantʉ Mʉlʉʉngʉ ˆavasaawʉla? Kusiina tʉkʉ! Mʉlʉʉngʉ avaválaa vave vawoloki. 34 Nɨ ani ˆarɨ tʉlʉʉsɨra irya? Kusiina tʉkʉ! Kirisitʉ Yéesu aakwya, kei kʉlookya ayo, afʉfʉka na iíkalaa mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ, kei yeeye noo atʉlóomberaa. 35 Nɨ ani ˆarɨ tʉkera fuma kweenda kwa Kirisitʉ? Nɨ uturikiri, au marema, au waalakanʼyo, au njala, au ʉsava, au kʉsaaka kwɨɨngɨra imalwii au inkwya wʉʉ? 36 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yaandɨka,

“Sa weewe tookʉʉlawa chobu,

tabweeyyiiwe ja muundi jo sɨɨnja.”✡

37 Baa neembe masáare ayo yoosi yootʉpata, suusu toosiinda mʉnʉmʉʉnʉ na kʉlookya ayo, kwa nyambirirya ya yeeye ˆatweenda. 38 Kɨkomi namányire, kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ tʉkera na kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, ɨve nɨ inkwya au nkaasʉ, ɨve nɨ mirimʉ miija au mirimʉ mɨvɨ, ɨve nɨ viintʉ ˆvyoofʉmɨra haaha au ˆviri fʉmɨra sikʉ ˆjookʉʉja, ɨve nɨ wiimiriri kurumwii, 39 ɨve nɨ weerʉ ya mweeri, au nɨ weerʉ ya ɨsɨ au kɨɨntʉ chochoosi chɨɨngɨ ˆchʉʉmbwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, sɨ kɨrɨ daha kʉtʉnanʉkʉla na kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ ko kʉkʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu Mweenevyoosi wiitʉ tʉkʉ.

9

Mʉlʉʉngʉ na Kʉsaawʉla Kwaachwe Kʉkʉʉlʉ

1 Kɨmaarɨ kaa noolʉʉsa kwa Kirisitʉ nɨɨnɨ ˆndɨrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ ne, sɨ noolʉʉsa ʉloongo tʉkʉ. Mʉtɨma waanɨ ˆwiísimanʼyaa mavɨ na maaja na ˆʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉtɨma Mʉʉja, nɨ laɨra wiise isáare ɨrɨ kei. 2 Mʉtɨma waanɨ woorɨra no myaa, na natɨɨte ʉsʉʉngʉ maatʉkʉ vii sɨ ˆusíraa mutimii waanɨ. 3 Ngaarɨ nadaha kʉloomba baa njumwe, na nkerwe na Kirisitʉ sa vandʉʉ vaanɨ, vaantʉ va lʉkolo lwaanɨ kɨwʉʉntʉ, ngaarɨ nabweeyya jeyyo. 4 Ava nɨ Viisiraéeli, Mʉlʉʉngʉ avabweeyya vave vaana vaachwe, akavalaɨra nkongojima yaachwe na akavɨɨka mʉháko novo. Kei Mʉlʉʉngʉ avaheera Miiro yaachwe na kwiichuunga kwaachwe na kumwiinamɨra Kaayii Njija ya Ijʉva. 5 Voovo nɨ va ufumo wa mbyaala ya vala baaba vakʉʉlʉ va ncholo na kwa wʉʉntʉ wa Masía. Ʉhʉ Masía nɨ Mʉlʉʉngʉ ˆɨɨ́mɨrɨraa kɨra kɨɨntʉ, yeeye adʉʉmbwe kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi.

6 Sɨ noosea isáare ra Mʉlʉʉngʉ rasɨɨndɨrwe tʉkʉ. Sa sɨ kɨra Mwiisiraéeli ˆarɨ wa uvyaalo ˆwafuma kwa Isiraéeli nɨ Mwiisiraéeli kɨkomi tʉkʉ. 7 Kei kʉva vaana va ufumo wa mbyaala ya Aburaháamu sɨ kʉrɨ vabweeyya vave kɨkomi vaana va Aburaháamu tʉkʉ. Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Sa lʉkolo lwaako nɨ kwa Isaka lʉrɨ fuma.”✡ 8 Ɨhɨ noo kʉsea, sɨ vaana vara ˆvavyaalwa kɨmʉvɨrɨ noo vaana va Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, vara ˆvavyaalwa kwa ʉra ufumo wa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ noo ˆvarɨ valwa nɨ vaana va Aburaháamu va kɨmáárɨ. 9 Sa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ kweeneevyo nɨ jei kwasea, “Mwaaka ˆwookʉʉja mpɨɨndɨ ja iji kʉʉja ndɨrɨ, na Sáara kʉva arɨ iichʉ́ngwɨɨre mwaana mʉlʉme.”✡

10 Baa kei sɨ jeyyo vii tʉkʉ, ʉwo mwaana wa ʉko kʉlaha nɨ Isaka taáta wiitʉ. Isaka ˆakakʉle, amʉloola Rabéeka na vakavyaala maása. 11 Maa kaa, sa kʉsaawʉla kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ mweeri kʉrɨ, baa avo vaana sɨ vanavyaalwa na baa sɨ vanataanga riija na rɨvɨ, 12 Rabéeka asewa jei, “Mʉkʉ́ʉ́lʉ kʉmʉtʉmamɨra eende mudúúdi.”✡ Kei, Mʉlʉʉngʉ asáawʉlaa sɨ kwa nteendo ja vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, ja ˆvyeene yeeye mweeneevyo aánɨrɨraa. 13 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Namweenda Yaakúupu, maa kaa, Esáau namʉsʉʉla.”✡

14 Haaha che kaa tʉrɨ sea? Mʉlʉʉngʉ asova ʉwoloki wʉʉ? Aka tʉkʉ! 15 Sa Mʉlʉʉngʉ amʉsea Mʉ́sa,

“Kʉmʉlaanga ndɨrɨ na riiso ra wʉʉja ʉra ˆndɨrɨ saaka mʉlaanga na riiso ra wʉʉja,

kei kʉmoonera ndɨrɨ mbavariri ʉra ˆndɨrɨ saaka moonera mbavariri.”✡

16 Sa jeyyo, nɨ Mʉlʉʉngʉ noo alámʉlaa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja. Mʉʉntʉ sɨ arɨ saawʉla au sɨ arɨ kiimanyɨkɨra tʉkʉ. 17 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa jei, Mʉlʉʉngʉ amʉsea Faráao, “Nakwiinʉla ʉve mʉtemi, sa kwa njɨra yaako ngururu jaanɨ jitaangɨkane na irina raanɨ rɨlʉʉswe kʉrɨ weerʉ yoosi.”✡ 18 Nɨ kɨweerwii viri, Mʉlʉʉngʉ aláangaa na riiso ra wʉʉja yoyoosi ˆyoosaaka na afáfyaa mʉtɨma yoyoosi ˆyoosaaka afafye mʉtɨma.

19 Haaha kʉʉnsea mʉrɨ, “Sa che de Mʉlʉʉngʉ aséaa atɨɨte kɨloongi na suusu? Sa nɨ ani ˆarɨ kɨɨkana vira Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa?” 20 Eri, atɨ weewe mʉʉntʉ vii ʉrɨ ani fʉʉrʉ ʉmʉbeerʉle Mʉlʉʉngʉ? Eri, kɨɨntʉ ˆchʉʉmbwa ifaanaa kimuurye ʉra ˆachʉʉmba, “Sa che wʉʉnyʉmba ndɨrɨ jei?”✡ 21 Eri, mʉʉ́mba nyiingʉ sɨ arɨ daha kʉʉmba nyiingʉ ivɨrɨ kwa iroongo rɨrɨra na nyiingʉ ɨmwɨ ɨve ya kɨtemi na yɨɨngɨ ya kɨra siikʉ tʉkʉ wʉʉ? 22 Joolɨ tʉrɨ sea, koonɨ Mʉlʉʉngʉ yoosaaka koonekya kʉkorera kwa nkalari yaachwe na kʉbweeyya ngururu jaachwe jitaangɨkane? Che tʉrɨ sea koonɨ atuurya mʉtɨma mʉnʉmʉʉnʉ kwa uyimiriryi mʉkʉʉlʉ kwa saama ja nkalari yaachwe ˆjeene jasaakwa jimalwe? 23 Kei joolɨ tʉrɨ sea koonɨ yoobweeyya jeyyo sa usúngaati wa nkongojima yaachwe ʉtaangɨkane kwa jira saama jaachwe ja riiso ra wʉʉja jira ˆajitengenesha keende aho kalɨ kwa nkongojima yaachwe? 24 Joolɨ tʉrɨ sea, koonɨ baa suusu nɨ vamwɨ va vara ˆavasaawʉla na sɨ kufuma kwa Vayahúudi vii tʉkʉ, maa kaa, kufuma kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi kei?

25 Kɨtáabwii cha mʉláali na mʉtwe Hoséa, Mʉlʉʉngʉ asea,

“Vara sɨ ˆvajáa vaantʉ vaanɨ,

vaanɨrɨra ndɨrɨ vaantʉ vaanɨ!

Vaantʉ sɨ ˆnɨjáa naveenda hara lombere,

kʉvaanɨrɨra ndɨrɨ ˆnaveenda,”✡

26 na “Haantʉ hara ˆvasewa,

‘Nyuunyu sɨ mʉrɨ vaantʉ vaanɨ,’

aho, kaanɨrɨrwa varɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ.”✡

27 Isáaya ne alʉʉsa kwa sawúti nkʉʉlʉ sa Viisiraéeli yoosea,

“Baa koonɨ mbyaala ya Isiraéeli,

nɨ nkʉ́ʉ́lʉ ja isaáre ra mbarɨmbarɨ ya mayɨya,

nɨ vake vii noo ˆvarɨ lamuririwa.

28 Sa Ijʉva kiimikirirya arɨ

ʉlamu waachwe kʉrɨ weerʉ, chaangʉ,

na ukiimane.”✡

29 Nɨ ja ˆvyeene Isáaya alʉʉsa aho kalɨ,

“Ngaarɨ Ijʉva Mweenengururu,

sɨ atʉchererya vaana,

ngaarɨ taava ja Sodóoma,

ngaarɨ tamalwa ja Gomóora.”✡

Kusiita Kuruma kwa Isiraéeli

30 Che tʉrɨ lʉʉsa haaha? Atɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Viisiraéeli vara sɨ ˆvasaakɨráa ʉwoloki, Mʉlʉʉngʉ avabwéeyyiirye vave vawoloki ko ruma vii. 31 Haaha, Viisiraéeli vamányɨkaa kʉva vawoloki kwa njɨra ya Miiro. Baa neembe nɨ jeyyo, vasiindwa kʉva na ʉwo ʉwoloki. 32 Sa che? Sa viilaangya mɨrɨmo yaavo kɨrɨ vyo kiilaangya kuruma. Viikunguvala iwyii rɨra ˆrikúnguvaryaa. 33 Ja ˆvyeene vyaandɨkwa,

“Laangi, ʉko Sayúuni vɨɨka niise iwye ˆrikúnguvaryaa,

mwaalaliwye ˆʉrɨ hɨtahɨta vaantʉ.

Maa kaa, yoyoosi ˆarɨ muruma ʉwo,

sɨ arɨ kooniwa soni vii kaa tʉkʉ.”✡

10

1 Vanaviitʉ, mpɨɨma ya mʉtɨma waanɨ, na kʉloomba kwaanɨ kwa Mʉlʉʉngʉ, nɨ sa Vayahúudi valamuririwe. 2 Sa nɨ koonekya niise kɨkomi, ava vaantʉ vamányɨkaa na mɨtɨma sa Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, sɨ vamányire vira viintʉ ˆyoosaaka tʉkʉ. 3 Voovo sɨ vamányire ʉwoloki ˆufúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Kei, vasáakɨraa ʉwoloki waavo veeneevyo. Jeyyo, voovo sɨ viibweeyya vave matu kʉrɨ ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 4 Sa Kirisitʉ noo kukiimikirirya kwa Miiro, sa yoyoosi ˆarɨ muruma, ave mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ.

Kʉlamuririwa nɨ kwa Vaantʉ Voosi

5 Kʉva mʉwoloki ko tuuba Miiro, Mʉ́sa aandɨka jei, “Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆatʉ́mamaa ˆmeene yasaakwa nɨ Miiro, kiikala arɨ ko yera tuuba ɨyo Miiro.”✡ 6 Maa kaa, ʉwoloki ˆwʉʉ́jaa kwa njɨra yo ruma, Masáare ˆYarɨ Mpeho yaandɨka jei, “Lʉʉsa mutimii waako jei tʉkʉ, ‘Ani ˆarɨ kaambʉka fʉʉrʉ kurumwii?’✡” Noo kʉsea akamukiimye Kirisitʉ na kʉrɨ weerʉ? 7 “Bakʉ, ‘Ani ˆarɨ kiima fʉʉrʉ ntarii?’✡” Noo kʉsea akamwaambukye Kirisitʉ fuma kwa ˆvaakwya? 8 Maa kaa, Masáare ya Mʉlʉʉngʉ nɨ joolɨ yalʉʉsa?

“Isáare raachwe nɨ heehi rɨrɨ na weewe,

nɨ mʉlomwii na mutimii waako rɨrɨ.”✡

Noo kʉsea rɨra isáare ro muruma Kirisitʉ ˆtʉrɨváriyʉlaa. 9 Sa koonɨ ulúusire na mʉlomo waako, “Yéesu nɨ Mweenevyoosi,” na kuruma mutimii waako, Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla fuma kwa ˆvaakwya, lamuririwa ʉrɨ. 10 Sa kwa mʉtɨma mʉʉntʉ arúmaa, jeyyo aválwaa nɨ mʉwoloki, na kwa mʉlomo alʉ́ʉsaa, na jeyyo alámuririwaa. 11 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Yoyoosi ˆarɨ mwiilaangya sɨ arɨ kwaatiwa soni tʉkʉ.”✡ 12 Sa Mʉyahúudi na mʉʉntʉ sɨ ˆarɨ Mʉyahúudi sɨ viísimire tʉkʉ. Kwatɨɨte Mweenevyoosi ʉmwɨ vii kwa vaantʉ voosi, yeeye avatálaryaa kwa usúngaati voosi ˆveene vamwaánɨrɨraa yeeye. 13 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Kɨra mʉʉntʉ ˆarɨ mwaanɨrɨra Ijʉva lamuririwa arɨ.”✡

14 Maa kaa, vaantʉ joolɨ varɨ mwaanɨrɨra ʉra sɨ ˆvanamuruma? Joolɨ varɨ muruma, ʉra sɨ ˆvanamʉteera? Joolɨ varɨ mʉteera, koonɨ kusiina mʉʉntʉ wo vavariyʉrɨra? 15 Joolɨ vaantʉ varɨ mʉvariyʉla, koonɨ sɨ vanatʉmwa? Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Myʉʉjɨre ya vaantʉ ˆvaréetaa Masáare Maaja, yabooha maatʉkʉ vii.”✡

16 Maa kaa, sɨ voosi vakwáatyaa Masáare Maaja tʉkʉ. Sa Isáaya alʉʉsa, “Ee Ijʉva, nɨ ani ˆaruma masáare yiiswi?”✡ 17 Haaha, kuruma kʉʉ́jaa kwa njɨra yo teera isáare, na kʉteera kʉʉ́jaa kwa isáare ra Kirisitʉ. 18 Maa kaa, nɨ kuurya niise, eri Viisiraéeli sɨ vateera tʉkʉ wʉʉ? Hɨɨ vateera. Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Sawúti yaavo yadoma kʉrɨ ɨsɨ joosi,

noyo masáare yaavo yafika utulo waasɨ.”✡

19 Kei kuurya niise, eri, Viisiraéeli sɨ vataanga tʉkʉ wʉʉ? Hɨɨ vataanga. Lwa ncholo Mʉ́sa asea,

“Vabweeyya ndɨrɨ mʉvoonere kɨvɨna vaantʉ va ɨsɨ jɨɨngɨ,

na vaantʉ ˆvasiina ʉmanyi, vabweeyya ndɨrɨ mʉkalale maatʉkʉ vii.”✡

20 Kei Isáaya asea ko kiitema,

“Vaantʉ vara sɨ ˆvaansaakɨráa vaantúriirye,

nɨɨnɨ niiyónekiirye kwa vaantʉ vara sɨ ˆvaanjurikiriryáa.”✡

21 Maa kaa, kʉrɨ Viisiraéeli asea,

“Muusi woosi nawolola mɨkono yaanɨ,

kwa vaantʉ ˆvaankɨ́ɨkanaa na sɨ ˆvaantéeraa.”✡

11

Mbavariri ya Mʉlʉʉngʉ kwa Isiraéeli

1 Nɨ kuurya niise, Mʉlʉʉngʉ avasiita vaantʉ vaachwe wʉʉ? Aka tʉkʉ! Nɨɨnɨ mweeneevyo ndɨrɨ Mwiisiraéeli wa mbyaala ya Aburaháamu, fuma lʉkolo lwa Bénjamini. 2 Mʉlʉʉngʉ sɨ avasiita vaantʉ vaachwe ˆavataanga keende aho ncholo tʉkʉ. Sɨ mookʉmbʉkɨra ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa Elía ˆakavalʉʉsɨre Viisiraéeli kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ wʉʉ? 3 “Ee Ijʉva, vʉʉ́laire valáali na mʉtwe vaako na vakányiirye masabáahʉ jaako, nachɨ́hɨɨre nɨɨmweene na voosaaka nkaasʉ yaanɨ.”✡ 4 Nɨ joolɨ Mʉlʉʉngʉ amuuyirya? Amʉsea, “Niicheererya vaantʉ valʉme mayana mufungatɨ (7,000) ˆveene sɨ vanachwaama kwiinamɨra Baáli.”✡ 5 Baa haaha nɨ viivyo, vamwaarɨ Viisiraéeli ˆvachaala ˆveene Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla kwa nduwo yaachwe. 6 Haaha koonɨ vasaawʉlwa kwa nduwo, sɨ kwa mɨrɨmo yaavo tʉkʉ. Sa koonɨ arɨ saawʉla kwa mɨrɨmo ya vaantʉ, nduwo yaachwe ngaarɨ sɨ yaava nduwo tʉkʉ.

7 Che tʉrɨ lʉʉsa haaha? Kɨra kɨɨntʉ Isiraéeli ˆvakɨsaakɨráa na ʉmanyiki sɨ vakɨpata tʉkʉ. Maa kaa, vara ˆvasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ vakɨpata. Vara vɨɨngɨ sɨ ˆvasaawʉlwa mɨtɨma yaavo yafafiwa. 8 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Mʉlʉʉngʉ avabweeyya vave ja vaantʉ ˆvataavita,

na fʉʉrʉ isikʉ avakʉnɨkɨrɨra miiso yaavo, vadɨɨre koona,

kei avakʉnɨkɨrɨra matu yaavo, vadɨɨre teera.”✡

9 Ne Daúdi alʉʉsa,

“Ngovi jaavo jive kɨnyʉhʉla na mɨnyahʉ,

kɨɨntʉ ˆkɨkʉ́ngʉvaryaa, vawye, na kɨve nɨ irya kwaavo.

10 Miiso yaavo yavɨkɨrwe kilwiirya sa vadɨɨre koona,

myoongo yaavo ɨwode kwa uturikiri kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.”✡

Matáampi ˆYakondiwa

11 Haaha nɨ kuurya niise kei, eri, Viisiraéeli viikunguvala sa vawye chalʉmwɨ wʉʉ? Aka tʉkʉ! Maa kaa, sa kʉbweeyya ʉvɨ kwaavo, noo kʉsea kumusiita Yéesu, vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi ʉlamuriri wavafɨ́kɨɨre, sa Viisiraéeli vave na kɨvɨna. 12 Haaha koonɨ kʉbweeyya ʉvɨ kwa Viisiraéeli kwavɨɨre usúngaati kʉrɨ weerʉ, kei koonɨ mukube waavo waréetire usúngaati kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, kukiimana kwa Viisiraéeli ˆvamuruma Yéesu ˆkʉrɨ fika, reeta kʉrɨ usúngaati ˆwalookya.

13 Haaha nɨ lʉʉsɨka niise na nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi. Mʉlʉʉngʉ aansaawʉla nɨve mutumwi kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Natɨɨte nkongojima kʉrɨ mʉrɨmo waanɨ, 14 sa ndahe kʉvabweeyya vaantʉ vaanɨ voone kɨvɨna na kwa njɨra ɨyo nɨvalamurirye vamwɨ vaavo. 15 Koonɨ kusiitwa kwaavo kwareeta kʉlʉmaniwa kwa weerʉ na Mʉlʉʉngʉ, ha kurumwa kwaavo sɨ kʉrɨ kʉva ja nkaasʉ fuma inkwyii tʉkʉ wʉʉ? 16 Koonɨ ikúunta ra ncholo ra muchu ˆʉtwɨ́ɨrwe ja mpóryo kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ riija, muchu woosi nɨ mʉʉja, na koonɨ ichina nɨ riija, baa matáampi nɨ maaja.✡ 17 Koonɨ matáampi yamwɨ ya mʉseitúuni wa iwundii yatemwa na nyuunyu ˆmʉrɨ ja matáampi ya mʉseitúuni wa isekii, mwakondiwa mʉseitúunii ʉwo wa iwundii, na mʉkaanda kurya seve ya mʉseitúuni ʉwo, 18 karɨ mʉndooyachwa matɨ matáampi yara ˆyakerwa tʉkʉ. Kwiivaa kɨpeembe tʉkʉ, sa miriri sɨ yookiilaangya nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu noo mookiilaangya miriri. 19 Haaha sea mʉrɨ, “Matáampi yatemwa sa nɨɨnɨ nkondiwe aho ichinii.” 20 Nɨ kɨkomi. Matáampi ayo yatemwa sa sɨ yamuruma Kirisitʉ tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu mookɨɨma neeja sa kumuruma kwaanyu Kirisitʉ. Sa jeyyo, kwiivai kɨpeembe tʉkʉ, maa kaa, ofi. 21 Sa koonɨ Mʉlʉʉngʉ sɨ ayoonera mbavariri matáampi yara ya ncholo, baa nyuunyu sɨ arɨ voonera mbavariri tʉkʉ.

22 Laangi haaha wʉʉja na kʉhʉʉmba kwa Mʉlʉʉngʉ. Yeeye ahʉʉmba kwa vara ˆvaawya, na nɨ mʉʉja kwaanyu nyuunyu koonɨ mʉrɨ tuuba wʉʉja waachwe. Koonɨ sɨ jeyyo, baa nyuunyu temwa mʉrɨ. 23 Baa voovo koonɨ sɨ vatúubire kusiita kumuruma Mʉlʉʉngʉ, kondiwa varɨ kei, sa Mʉlʉʉngʉ atɨɨte lʉvɨro lo vakondia kei. 24 Nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi nɨ ja matáampi ya mʉseitúuni wa isaka, maa kaa, mwaseyyiwa ʉko mʉkakondiwa mʉseitúunii wa iwundii, kʉʉntʉ kiufumo sɨ kwaanyu tʉkʉ. Eri, sɨ viri vyaangʉ kʉkondia matáampi yara ufumo waavo nɨ mʉseitúuni wa iwundii kʉʉntʉ ˆyafuma tʉkʉ wʉʉ?

Vaantʉ Voosi va Mʉlʉʉngʉ Lamuririwa Varɨ

25 Vanaviitʉ, sa mʉdɨɨre kiivaa kɨpeembe mwatɨɨte tooti kʉlookya ˆvyeene mʉrɨ, noosaaka mʉtaange fuumbo ɨhɨ ya Mʉlʉʉngʉ. Kʉfafya mʉtwe kwavapata vamwɨ va Viisiraéeli nɨ fʉʉrʉ hesáabu ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi yo hokerwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, ikiimane. 26 Aho, Viisiraéeli voosi* lamuririwa varɨ, ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Mununuuli kʉʉja arɨ fuma Sayúuni,

yeeye seyya arɨ mwiikalo sɨ ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa kwa vaana va Yaakúupu.

27 Ʉhʉ noo mʉháko ˆndɨrɨ bweeyya novo,

nɨɨnɨ mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ seyya ʉvɨ waavo.”✡

28 So siita Masáare Maaja ya Yéesu, Viisiraéeli vaava vavɨ va Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi. Maa kaa, sa viintʉ vasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ akaarɨ aveenda sa mʉháko ˆabweeyya na vala baaba waavo. 29 Sa vilʉngʉlʉngʉ vya Mʉlʉʉngʉ na kwaanɨrɨra kwaachwe, sɨ viséyyiwaa tʉkʉ.✡ 30 Aho ncholo, nyuunyu mʉjáa mwamʉvalandʉka Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, vaantʉ va Isiraéeli ˆvakamʉvalandʉke Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ avalaanga na riiso ra wʉʉja nyuunyu. 31 Jeyyo haaha, voovo novo vamʉvalandʉka Mʉlʉʉngʉ sa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwa Mʉlʉʉngʉ kʉtamanye na kwaavo, ja viintʉ kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwa Mʉlʉʉngʉ kʉra ˆkuújire na kwaanyu ko tweera Yéesu. 32 Sa Mʉlʉʉngʉ avachuunga vaantʉ voosi ʉvarindukii, sa avalaange na riiso ra wʉʉja voosi.

Lwɨɨ́mbo lwa Dʉʉmbɨ

33 Hoonɨ laanga ˆvyeene usúngaati, tooti na ʉmanyi wa Mʉlʉʉngʉ ˆvyeene wakʉla!

Nɨ ani ˆatáangaa ʉlamu na njɨra jaachwe?

34 “Ani ˆamányire mɨryʉʉngʉ ya Ijʉva?

Ani ˆiiláangyaa sáare na Mʉlʉʉngʉ?”✡

35 “Ani ˆamʉheera Mʉlʉʉngʉ kɨɨntʉ,

na Mʉlʉʉngʉ asaakwa arɨhe?”✡

36 Kɨra kɨɨntʉ chʉʉmbwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, na kɨra kɨɨntʉ kɨmwaarɨ kwa ngururu jaachwe na sa yeeye.

Nkongojima nɨ jaachwe kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi.

12

Mpóryo ya Kɨkomi kwa Mʉlʉʉngʉ

1 Haaha vanaviitʉ noovakalaamya kwa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwa Mʉlʉʉngʉ, tooli mɨvɨrɨ yaanyu ɨve ja mpóryo ˆɨrɨ nkaasʉ, njija na ˆɨmweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma. Jeyyo, noo njɨra yaako ya kɨkomi yo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. 2 Karɨ mutuubirirye ˆvyeene weerʉ ɨbwéeyyaa tʉkʉ, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ avavalandʉle mɨtɨma yaanyu mʉve na mɨryʉʉngʉ mifya. Aho, daha mʉrɨ taanga na ruma mʉrɨ kɨkomi kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ ˆkweene kʉrɨ kʉʉja, kweéryaa mʉtɨma na kwakiimana.

3 Sa ko tweera nduwo ˆngʼeene Ijʉva aampeera, nɨ kʉvawyɨɨra niise nyuunyu voosi, karɨ mwiiyónaa nɨ mweeri mʉrɨ kʉlookya ˆvyeene mwasaakwa tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ilaangi miiririkano yaanyu kwa tooti ko tamanyanʼya na kɨra kipíimo cha kuruma kɨra mʉʉntʉ ˆaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 4 Ja ˆvyeene mwamányire, mʉvɨrɨ ʉmwɨ watɨɨte viintʉ ˆviri foo, na kɨra kɨɨntʉ chatɨɨte mʉrɨmo waachwe ˆwiísimire. 5 Viivyo suusu baa neembe tʉrɨ foo, tʉrɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ ko va kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ, na kɨra kɨɨntʉ cha mʉvɨrɨ ʉhʉ, chakʉndɨkaniwa na viivaachwe voosi. 6 Tatɨɨte wʉʉya ˆwiísimiresimire kwa ɨra nduwo ˆtaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Ʉra ˆarɨ na wʉʉya wo laala na mʉtwe, atumie ja ˆvyeene kumuruma kwaachwe Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ. 7 Koonɨ wʉʉya waachwe nɨ kʉtʉmamɨra vaantʉ, avatʉmamɨre neeja, koonɨ nɨ kukiindya, akiindye neeja. 8 Ʉra ˆarɨ na wʉʉya wo vaheera vyeewe mʉtɨma, abweeyye jeyyo. Ʉra ˆarɨ na wʉʉya wo saangɨra viivaachwe, avasaangɨre kwa kʉboohya ɨnda. Ʉra ˆarɨ na wʉʉya wo longoola, alongoole ko manyɨka, na ʉra ˆaláangaa na riiso ra wʉʉja, avalaange vyeewe na riiso ra wʉʉja na cheerʉ.

Kwiiyenda

9 Kweenda kwaanyu karɨ kʉve na ʉkweembi tʉkʉ. Suuli isáare roroosi rɨvɨ, na mʉkonkomale kʉtʉmama wʉʉja mpɨɨndɨ joosi. 10 Iyendi kɨndʉʉ nyuunyu kwa nyuunyu, kɨra mʉʉntʉ amwiiririkane mwiiwaachwe ta kwa nyemi. 11 Karɨ mʉve vavira kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, mʉve vakoonko mitimii, kʉmʉtʉmamɨra Mweenevyoosi. 12 Mʉve na cheerʉ kwa kʉra kwiilaangya kwaanyu. Mʉndooyimirirya maremii, kei mʉkonkomale kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 13 Vaambiriryi vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ vara ˆvarɨ na viintʉ vakeehekerwa, na vateengyi vayeni vyabooha na nyuumbii jaanyu.

14 Vatalaryi vara ˆvoovaturikirya, talaryi na karɨ mujúmaa tʉkʉ. 15 Mʉve na cheerʉ na vara ˆvarɨ na cheerʉ, na mʉrɨre na vara ˆvoorɨra. 16 Ikali na mwiikalo mʉʉja nyuunyu kwa nyuunyu. Karɨ mwiívaa vipeembe tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, ikiimyii na ɨsɨ na mʉndoova hamwɨ na vara ˆvoóndomereriwaa. Karɨ mwiiyone mwatɨɨte tooti kʉlookya vɨɨngɨ tʉkʉ.

17 Karɨ mʉrɨ́haa mʉʉntʉ ʉvɨ kwa ʉvɨ tʉkʉ. Maa kaa, mʉkwaatye neeja kʉtʉmama yara ˆyarɨ maaja miiswii ya vaantʉ voosi. 18 Koonɨ viri dahɨka, bweeyyi vyoosi vira ˆmʉrɨ daha kʉrɨ ivaru raanyu sa mwiikale na kɨra mʉʉntʉ na mwiikalo mʉʉja. 19 Vijeengi vyaanɨ naveenda. Karɨ mʉrɨ́ɨraa mʉʉntʉ nyono tʉkʉ. Rekeri ivyo kʉrɨ nkalari ya ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ. Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Kʉrɨɨra nyono nɨ mʉrɨmo waanɨ nɨɨnɨ, rɨha ndɨrɨ,”✡ alʉʉsa Ijʉva. 20 Kɨrɨ vyoova jeyyo,

“Koonɨ mʉvɨ waako arɨ na njala, mʉheere chóorya.

Koonɨ arɨ na nyóota ya maaji, mʉheere maaji.

Koonɨ ʉbwéeyyiirye jeyyo,

kʉva ʉrɨ ja umutíikire makala ya mooto mutwii waachwe.”✡

21 Karɨ urúmaa usiindwe nɨ ʉvɨ tʉkʉ, maa kaa, siinda ʉvɨ kwa wʉʉja.

13

Kʉnyemya Viimiriri

1 Kɨra mʉʉntʉ asaakwa ave matu kwa vaantʉ ˆvarɨ na ngururu jo kɨɨmɨrɨra ɨsɨ. Sa ngururu jo kɨɨmɨrɨra jafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ vii, nojo ngururu jo kɨɨmɨrɨra javɨ́kwaa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 2 Sa jeyyo, ʉra ˆakɨ́ɨkanaa ngururu ijo jo kɨɨmɨrɨra ɨsɨ, akɨ́ɨkanaa ʉlairiri wa Mʉlʉʉngʉ. Ne Mʉlʉʉngʉ avɨɨka ijo ngururu jo kɨɨmɨrɨra. Vara ˆvabwéeyyaa jeyyo, kiiheera varɨ irya. 3 Viimiriri sɨ varéetaa chooloolo kwa vaantʉ vaaja tʉkʉ, maa kaa, kwa vaantʉ vavɨ. Haaha koonɨ moosaaka mʉdɨɨre moofa mwiimiriri, bweeyyi vyabooha, ne kʉvadʉʉmbɨrɨra arɨ. 4 Sa mwiimiriri nɨ mʉtʉmami wa Mʉlʉʉngʉ, ne ɨɨ́mɨrɨraa sa kʉnáálo yaanyu. Maa kaa, koonɨ woobweeyya vyavɨɨha, weewe moofe. Sa ʉwo mwiimiriri atɨɨte ngururu jo valaɨra chiirʉ vaantʉ vavɨ kʉtamanyanʼya na nkalari ya Mʉlʉʉngʉ. 5 Sa jeyyo, vyasaakwa mʉve matu kwa viimiriri, sɨ so koofa kʉlaɨrwa chiirʉ vii tʉkʉ, maa kaa, sa mɨtɨma yaanyu ɨdɨɨre twaalwa na kɨloongii kei.

6 Sa viivyo, moorɨha kóodi. Sa viimiriri nɨ vatʉmami va Mʉlʉʉngʉ ˆveene vatóolaa mpɨɨndɨ jaavo joosi kwɨɨmɨrɨra. 7 Rihi noongwa ya kɨra mʉʉntʉ. Koonɨ mʉrɨ na noongwa ya kóodi, rihi, koonɨ nɨ ushúuru, rihi, koonɨ mʉʉntʉ asaakwa abweeyyiriwe nkongojima, mʉbweeyyiryi nkongojima, na koonɨ asaakwa anyemiwe, mʉnyemyi.

Kwiiyenda Kɨndʉʉ

8 Karɨ mʉve na noongwa yoyoosi kwa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. Mʉve na noongwa ɨmwɨ vii, yo kwiiyenda. Sa ʉra ˆamweenda mʉkaaya waachwe, akiimanʼya Miiro. 9 Sa kwatɨɨte ndairiri, baa ja ɨhɨ, “Karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ, karɨ wʉʉ́laa tʉkʉ, kwiiva tʉkʉ, kʉmererya matɨ tʉkʉ,”✡ na ʉlairiri wɨɨngɨ woosi, ʉmwaarɨ isii ya ʉlairiri ʉhʉ, “Mweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo.”✡ 10 Kweenda sɨ kwamʉbwéeyyiryaa mʉkaaya ʉvɨ tʉkʉ. Sa jeyyo, kweenda noo ˆkwakíimanʼyaa Miiro yoosi.

11 Bweeyyi jeyyo, sa mwamányire nɨ mpɨɨndɨ che tʉrɨ nojo. Mpɨɨndɨ jo kiinʉka fuma tulwii jafíkire, sa kʉlamuririwa kwiitʉ kwavéerɨɨre heehi kʉlookya aho ncholo ˆtʉkarume vii. 12 Uchikʉ waséesire, na kwaséngerɨɨre kweera. Haaha tʉreke nteendo ja kilwiiryii na twiivɨkɨre mata ya kɨweerʉ. 13 Twiikale mwiikalo ˆwabooha wa vaantʉ va mpɨɨndɨ ja muusi. Karɨ tʉndookiikala ko bweeyya ngovi ja ʉláku, kwa ʉreevi, ko laala na vaki va vaantʉ no yeenda ja kúri tʉkʉ. Na karɨ tʉndookiikala kwa wiitóoli na kɨvɨna tʉkʉ. 14 Kɨrɨ vyoova jeyyo, kwa kɨra kɨɨntʉ, mʉlongoolwe nɨ YéesuKirisitʉ Mweenevyoosi. Karɨ mʉndookiiririkana kukiimanʼya ʉláku wa ufumo wa wʉʉntʉ waanyu tʉkʉ.

14

Kʉvalamʉrɨra Vɨɨngɨ Tʉkʉ

1 Mʉteengyi ʉra kuruma kwaachwe kʉrɨ teketeke, kei, karɨ mwiirute ndihi ne sa miiririkano yaachwe ˆyiísimire tʉkʉ. 2 Mʉʉntʉ ʉmwɨ kwa kuruma kwaachwe oónaa ifaanaa arye kɨɨntʉ chochoosi ˆyoosaaka, maa kaa, wɨɨngɨ ˆmweene sɨ anakangaala mutimii, chóorya chaachwe nɨ mbowa ja masaambɨ vii. 3 Mʉʉntʉ ˆaríjaa kɨra kɨɨntʉ, karɨ amuchwe matɨ ʉra sɨ ˆaríjaa kɨra kɨɨntʉ tʉkʉ. Ʉra sɨ ˆaríjaa kɨra kɨɨntʉ karɨ alʉʉse irya kwa ʉra ˆaríjaa kɨra kɨɨntʉ tʉkʉ, sa Mʉlʉʉngʉ amʉhokera. 4 Weewe ʉrɨ ani fʉʉrʉ ʉmʉlamʉrɨre mʉtʉmami wa mʉʉntʉ wɨɨngɨ? Mwiimiriri waachwe noo ˆarɨ taanga, koonɨ mʉtʉmami waachwe iímire au awyíire. Ne kɨɨma arɨ, sa Mweenevyoosi atɨɨte ngururu jo mwiimya.

5 Mʉʉntʉ ifaanaa alamʉle sikʉ ɨmwɨ nɨ njija mbere ya Mʉlʉʉngʉ kʉlookya sikʉ jɨɨngɨ, wɨɨngɨ ifaanaa alamʉle sikʉ joosi jiifwɨ́ɨne. Kɨra mʉʉntʉ ataange kɨkomi vira ˆyoolamʉla miryuungwii yaachwe. 6 Mʉʉntʉ ʉra ˆalámʉlaa sikʉ ɨmwɨ nɨ njija, abwéeyyaa jeyyo sa Mweenevyoosi. Mʉʉntʉ ʉra ˆaríjaa nyama, abwéeyyaa jeyyo so mweerya mʉtɨma Mweenevyoosi, sa amʉdʉ́ʉmbaa na akarya. Na ʉra sɨ ˆaríjaa nyama, abwéeyyaa jeyyo so mweerya mʉtɨma Mweenevyoosi, sa amʉdʉ́ʉmbaa de akarya kei. 7 Sa kusiina mʉʉntʉ ʉmwɨ wiitʉ ˆiíkalaa sa yeemweene tʉkʉ, na kusiina ˆakwíjaa sa yeemweene tʉkʉ. 8 Koonɨ tookiikala, tookiikala sa Mweenevyoosi, koonɨ tookwya, tookwya sa Mweenevyoosi. Haaha koonɨ tookiikala au tookwya, suusu nɨ va Mweenevyoosi. 9 Nɨ sa kɨɨntʉ ɨkɨ, Kirisitʉ aakwya, akafʉfʉka sa ave Mweenevyoosi wa ˆvaakwya na ˆvarɨ mooyo.✡

10 Haaha weewe, sa che woomʉlamʉrɨra mwaanaanyu? Au weewe sa che woomuchwa matɨ mwaanaanyu? Sa suusu voosi kɨɨma tʉrɨ mbere ya ichuumbi ro lamʉrɨra ra Mʉlʉʉngʉ. 11 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“ ‘Kɨkomi,’ asea Mweenevyoosi,

‘kɨra mʉʉntʉ chwaama arɨ mbere yaanɨ,

kɨra mʉʉntʉ ruma arɨ kwa lurimi lwaachwe nɨɨnɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ.’ ”✡

12 Jeyyo, kɨra mʉʉntʉ wiitʉ lʉʉsa arɨ masáare yaachwe mweeneevyo kwa Mʉlʉʉngʉ.

Kʉmʉbweeyya Mwaanaanyu Iikunguvale

13 Jeyyo, tʉreke kʉvalamʉrɨra viiviiswi, kei tʉreke kʉbweeyya chochoosi ˆkɨrɨ vabweeyya vaaniitʉ viikunguvale au vawyɨɨre uvii. 14 Sa kʉrɨ Yéesu Mweenevyoosi namányire kɨkomi kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ na njeo kwa ufumo waachwe tʉkʉ.✡ Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ ɨɨ́ne kɨɨntʉ kɨmwɨ chatɨɨte njeo, kwaachwe chavɨ́ɨre na njeo. 15 Koonɨ ʉmoóniirye mwaanaanyu ʉsʉʉngʉ sa chóorya ˆwoorya, weewe mwiikalo waako sɨ ʉlóngoolwaa nɨ kweenda tʉkʉ. Karɨ urúmaa mwaanaanyu ˆmweene Kirisitʉ amʉkwyɨɨra asaambʉkɨrwe sa chóorya chaako tʉkʉ. 16 Karɨ urume kɨɨntʉ kɨra ˆchookoonekana kwaako chabooha, kɨlʉʉswe chavɨɨha tʉkʉ. 17 Sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ sɨ kurya no nywa tʉkʉ, maa kaa, nɨ kʉva vawoloki, kʉva na mwiikalo mʉʉja na kweerya mʉtɨma, ivyo vyaréetwaa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. 18 Sa ʉra ˆamʉtʉ́mamɨraa Kirisitʉ jeyyo, amweéryaa mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ, na arúmwaa nɨ vaantʉ.

19 Haaha, tʉmanyɨke kʉtʉmama yara ˆyaréetaa mwiikalo mʉʉja na ˆyarɨ tʉjeenga suusu kwa suusu. 20 Karɨ ʉsáambʉlaa mʉrɨmo wa Mʉlʉʉngʉ so kiiruta ndihi sa chóorya tʉkʉ. Vyóorya vyoosi vyarumwa virɨɨwe, maa kaa, vyavɨɨha mʉʉntʉ kurya chóorya kɨrɨ ˆmʉbweeyya mwiiwaachwe iikunguvale uvii. 21 Nɨ pwee kʉdɨɨra kurya nyama, au kʉnywa diváai, au kʉdɨɨra kʉtʉmama kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨrɨ mʉbweeyya mwaanaanyu awyɨɨre uvii. 22 Kuruma kʉra ˆʉtɨɨte, vɨɨka kʉrɨ weewe na Mʉlʉʉngʉ vii. Atalariwa ʉra mʉʉntʉ mʉtɨma sɨ ˆʉmʉhéeraa irya sa kɨra kɨɨntʉ ˆyootʉmama. 23 Maa kaa, koonɨ ʉrɨ na wiikovereri na chóorya ˆcheene woorya, koonɨ uríire, heewa ʉrɨ irya sa kɨra ˆcheene wootʉmama sɨ ukirúmire nɨ ʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Sa kʉtʉmama kɨɨntʉ chochoosi koonɨ kisiina kʉrɨ kuruma, nɨ ʉvɨ.

15

Kʉveerya Mɨtɨma Viiviiswi

1 Suusu vara ˆtakangaala kʉrɨ kumuruma Yéesu, toosaakwa tʉndoovayimirirya vara ˆvarɨ teketeke. Karɨ tʉndootʉmama viintʉ ˆvitweéryaa mɨtɨma suusu veeneevyo vii tʉkʉ. 2 Kɨra mʉʉntʉ kʉrɨ suusu atʉmame viintʉ ˆvyoomweerya mʉtɨma mwiiwaachwe, sa amʉjeenge kʉrɨ kumuruma Yéesu Kirisitʉ. 3 Sa baa Kirisitʉ mweeneevyo sɨ iiyeryáa mʉtɨma yeemweene vii tʉkʉ, maa kaa, vira ˆatʉmama nɨ hamwɨ viri na Masáare ˆYarɨ Mpeho yara ˆyalʉʉsa, “Vituki vyoosi ˆvookʉtʉkɨra, vyookʉʉnfɨkɨra nɨɨnɨ.”✡ 4 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆchaandɨkwa aho kalɨ Masáarii ˆYarɨ Mpeho, chaandɨkwa kutukiindya suusu. Kei chaandɨkwa sa tʉndoomwiilaangya Mʉlʉʉngʉ, kwa njɨra yo yimirirya na ko tuuriwa mɨtɨma fuma Masáarii ˆYarɨ Mpeho. 5 Mʉlʉʉngʉ ˆatʉhéeraa kuyimirirya, na ˆatutúuryaa mɨtɨma, avaheere nyuunyu mʉtɨma wo va kɨɨntʉ kɨmwɨ kʉnʉ moomutuubirirya Kirisitʉ Yéesu. 6 Jeyyo, kwa mʉtɨma ʉmwɨ, na kwa sawúti ɨmwɨ, mʉdahe kʉmʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima. Yeeye nɨ Taáta wa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ.

Masáare Maaja kwa Vaantʉ Voosi

7 Haaha vahokeri viivaanyu ja ˆvyeene Kirisitʉ avahokera nyuunyu, sa mʉmʉretere Mʉlʉʉngʉ nkongojima. 8 Noovawyɨɨra, Kirisitʉ ʉʉja kʉvatʉmamɨra Vayahúudi, sa oonekye kɨmáárɨ cha Mʉlʉʉngʉ na kʉra kwiichuunga Mʉlʉʉngʉ ˆavaheera vala baaba vaavo kukiimane. 9 Abweeyya jeyyo, sa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vamʉbweeyyirye Mʉlʉʉngʉ nkongojima sa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwaachwe kʉrɨ voovo. Ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

“Sa jeyyo, kʉkʉbweeyyirya ndɨrɨ nkongojima katɨ na katɨ ya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi,

kɨɨmba ndɨrɨ kʉrɨdʉʉmbɨrɨra irina raako.”✡

10 Kei Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi,

eryi mɨtɨma na vaantʉ vaachwe.”✡

11 Baa kei yasea,

“Nyuunyu vaantʉ voosi sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi muduumbiriri Ijʉva,

nyuunyu vaantʉ voosi va weerʉ muduumbi.”✡

12 Nocho kɨtáabu cha Isáaya chalʉʉsa,

“Fuma mbyaala ya Yéese, tʉrɨka rɨrɨ itáampi,

yeeye vɨɨmɨrɨra arɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi,

novo mwiilaangya varɨ.”✡

13 Tamwiiláangyaa Mʉlʉʉngʉ. Ʉhʉ, noomʉloomba avaheere mwiikalo mʉʉja na kweerya mʉtɨma koosi kʉnʉ mootuuba kumwiilaangya, sa kumwiilaangya kwaanyu kʉkɨɨngɨke kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja.

Kɨɨntʉ ˆChabweeyya Paúli Aandɨke Barʉ́wa ɨhɨ

14 Vanaviitʉ, kɨkomi narúmire nyuunyu mwamema wʉʉja, mwatɨɨte ʉmanyi woosi na kei mwamányire kwiilaangya sáare nyuunyu kwa nyuunyu. 15 Maa kaa, naándikire masáare aya ko kiitema sa nɨvakumbusikye masáare yamwɨ. Nabwéeyyiirye jeyyo, sa Mʉlʉʉngʉ aampeera nduwo nɨve 16 mʉtʉmami wa Kirisitʉ Yéesu kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Naheewa mʉrɨmo wo lʉʉsa Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ ja mweeneɨsɨ waachwe, sa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vave ja mpóryo ˆyarumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ na ˆyabweeyyiwa njija nɨ Mʉtɨma Mʉʉja.

17 Sa jeyyo, nookiidʉʉmbɨrɨra ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, sa mʉrɨmo waanɨ kwa Mʉlʉʉngʉ. 18 Nɨɨnɨ sɨ ˆndɨrɨ yera kʉlʉʉsɨka kɨɨntʉ chɨɨngɨ tʉkʉ. Nɨɨnɨ lʉʉsɨka ndɨrɨ kɨra vii Yéesu Kirisitʉ ˆatʉmama ko tweera nɨɨnɨ, sa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vave matu kwa Mʉlʉʉngʉ. Abweeyya jeyyo, ko tweera masáare ˆnalʉʉsa na ˆnatʉmama 19 kwa ngururu ja viintʉ ˆvihwáalaryaa na isháara, na kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja. Jeyyo, narɨɨngɨrɨra kɨra haantʉ, noovariyʉla Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ kwaandɨra múujii wa Yerusaléemu fʉʉrʉ ɨsɨ ya kʉlɨ ya Ilirɨ́ɨko. 20 Mpɨɨma yaanɨ sikʉ joosi, nɨ kʉvariyʉla Masáare Maaja haantʉ irina ra Kirisitʉ sɨ ˆrɨnateereka, sa ndɨɨre joojeenga mwaarirywii wa mʉʉntʉ wɨɨngɨ. 21 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Vara ˆveene sɨ vanawyɨɨrwa masáare yaachwe, koona varɨ,

na vara ˆveene sɨ vanateera masáare yaachwe, taanga varɨ.”✡

Mʉryʉʉngʉ wa Paúli wo Kooluumbya Róoma

22 Ɨkɨ, noo ˆchaankɨtɨra ˆkarɨ foo nsiindwe kʉʉja na meenyu.

23 Haaha sa viintʉ namárikiirye mɨrɨmo yaanɨ kʉnʉ, na sa viintʉ navijáa na mpɨɨma yo joovaluumbya kwa myaaka ˆɨrɨ foo, 24 nalámwɨɨre kʉtweera na aho, kati ˆnoodoma na ɨsɨ ya Sipánia. Vyeenda ndɨrɨ na nyuunyu aho, kwa sikʉ ngala, na mpɨɨndɨ ˆnookiinʉka nookiilaangya kʉʉmpeera mʉrɨ nyambirirya ya lʉyeendo lwaanɨ.

25 Maa kaa, haaha tamanya niise na múujii wa Yerusaléemu nɨvatwaarɨre nyambirirya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ kʉra.✡ 26 Sa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Makedonía na Akáaya, vavyeenda kʉtoola kɨsaanga chaavo kʉvaambirirya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆvarɨ vakɨva ʉko Yerusaléemu. 27 Kʉbweeyya jeyyo, kwaveerya mɨtɨma kɨkomi, ʉwo nɨ mʉrɨmo waavo kʉvaambirirya. Sa koonɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vapata ntálarya ja mɨtɨma hamwɨ na Vayahúudi, novo vasaakwa vavaambirirye Vayahúudi ntálarya jaavo ja viintʉ vya mʉvɨrɨ. 28 Haaha ˆndɨrɨ marikirya mʉrɨmo ʉhʉ, na ˆndɨrɨ vaa mʉtooso wo vaheera visaanga ivi ʉko Yerusaléemu, aho kʉʉja ndɨrɨ noo valuumbya mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉva njirii nootamanya na ɨsɨ ya Sipánia. 29 Kei namányire sikʉ ˆndɨrɨ kʉʉja na kwaanyu, kʉʉja ndɨrɨ kwa kukiimana kwa ntálarya ja Kirisitʉ.

30 Haaha vanaviitʉ, kwa irina ra Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ na kwa kweenda kwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, noovakalaamya mʉve hamwɨ na nɨɨnɨ kʉʉnoombera ko manyɨka mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 31 Noomberi sa ndamuririwe fuma kwa vaantʉ vara sɨ ˆvamuruma Yéesu ʉko Yudéea.✡ Kei noomberi sa mʉrɨmo waanɨ ʉko Yerusaléemu urumwe nɨ vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆvarɨ ʉko. 32 Jeyyo, kwa kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ, ndahe kʉʉja na kwaanyu kʉnʉ neériirye mʉtɨma na ntuuriwe mʉtɨma nɨ nyuunyu. 33 Haaha nooloomba Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ ncholo ya mwiikalo mʉʉja, ave na nyuunyu voosi! Kɨkomi.

16

Lʉmbɨ kwa Vijeengi Vyaachwe

1 Navyeéndire kʉvataangya kʉrɨ nyuunyu irʉʉmbʉ riitʉ ˆaséwaa Foíibe. Yeeye nɨ mʉtʉmami wa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko iturii ra Kenkiréa.* 2 Nooloomba mʉmʉhokere sa mwaava kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mweenevyoosi, ja ˆvyeene vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ vasaakwa. Mwaambiriryi chochoosi ˆcheene yoosaaka, sa yeeye aambirirya ˆvarɨ foo baa nɨɨnɨ.

3 Nooloomba muunuumbirye vala Pirisíila na Akíila, vatʉmami viivaanɨ ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu. 4 Voovo viivɨɨka nemwiinemwii sa vahonʼye nkaasʉ yaanɨ. Nɨɨnɨ na mpuka joosi ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vara sɨ ˆvarɨ Vayahúudi toovadʉʉmba.

5 Kei luumbyi mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvalʉ́manaa kaayii kwaavo. Nuumbiryi Epainéeto kɨjeengi chaanɨ. Namweenda mʉnʉmʉʉnʉ. Yeeye noo ajáa wa ncholo kumuruma Kirisitʉ ʉko Ásia.

6 Nuumbiryi Maríia, yeeye amanyɨka maatʉkʉ vii kʉtʉmama sa nyuunyu.

7 Nuumbiryi Andironíiko na Yúnia, Vayahúudi viivaanɨ. Voovo vachuungwa mʉnyololwii hamwɨ na nɨɨnɨ. Voovo vamányirwe kwa vatumwi, na voovo valongoola kumuruma Kirisitʉ de nɨɨnɨ.

8 Nuumbiryi Ampuliáato. Yeeye namweenda ko kʉndɨkaniwa na Mweenevyoosi.

9 Nuumbiryi Uribáano mʉtʉmami mwiiwiiswi ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ. Nuumburyi kɨjeengi chaanɨ Sitásiki, namweenda mʉnʉmʉʉnʉ.

10 Nuumbiryi Apéele. Yeeye arʉmɨka ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ. Nuumbiryi voosi ˆvarɨ kaayii kwa Aristobúulo.

11 Nuumbiryi Herodióoni Mʉyahúudi mwiiwaanɨ. Nuumbiryi voosi ˆvarɨ kaayii kwa Narikíiso, voovo ˆvamuruma Mweenevyoosi.

12 Nuumbiryi Tirifaíina na Tirifóosa, voovo nɨ vaantʉ vaki ˆvamányɨkaa kʉtʉmama kʉrɨ Mweenevyoosi. Nuumbiryi Perisíisi. Yeeye namweenda. Yeeye nɨ mʉʉntʉ muki wɨɨngɨ ˆatʉmama ko manyɨka kwa Mweenevyoosi.

13 Nuumbiryi Rufáasi na íyo waavo. Rufáasi nɨ mʉʉntʉ ˆasaawʉlwa murimwii nɨ Mweenevyoosi, na íyo waavo kwaanɨ nɨ ja íyo wiitʉ.

14 Nuumbiryi Asinkiríito, Fulegóoni, Hérime, Patiróoba, Hérima na vaaniitʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvarɨ novo.

15 Nuumbiryi Filolóogo, Yulía, Neréea na irʉʉmbʉ raachwe, Olíimpa na vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ ˆvarɨ novo.

16 Mʉndookiiluumbya viija ko kiisʉndɨra. Mpuka joosi ja vaantʉ ˆvamuruma Kirisitʉ voovaluumbya.

Ʉlairiri na Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

17 Vanaviitʉ, noovakalaamya mʉndoolaanga vara vaantʉ ˆvaréetaa ʉsoonki wo kiikera nkova, vara ˆvavɨ́ɨkaa viintʉ vyo kʉngʉvarya mbere yaanyu. Kei, vakɨ́ɨkanaa ukiindya ˆmwakiindiwa. Vanehi avo vaantʉ. 18 Sa vaantʉ ˆvarɨ jeyyo, sɨ vamʉtʉ́mamɨraa Kirisitʉ Mweenevyoosi tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, voovo vatʉ́mamɨraa ʉláku waavo veeneevyo. Kwa masáare yaavo ˆyarɨ mwerere na yo koongoola, vakóoveraa mɨtɨma ya vaantʉ ˆvarɨ ferefere kʉrɨ kuruma kwaavo. 19 Kɨra mʉʉntʉ ateera kʉva matu kwaanyu na sa jeyyo nɨɨnɨ neeriwa mʉtɨma. Maa kaa, noosaaka mʉve na tooti yo taanga maaja na mʉve sɨ ˆmʉtʉ́mamaa mavɨ. 20 Ne Mʉlʉʉngʉ nɨ ncholo ya mwiikalo mʉʉja. Yeeye pucha arɨ chaangʉ Irimʉ majewii yaanyu.

Nduwo ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ ɨve na nyuunyu. Kɨkomi.

21 Timotéeo, mʉtʉmami mwiiwaanɨ, avalúumbiirye. Baa Lukío, Yasóoni na Sosipáta, Vayahúudi viivaanɨ, vavalúumbiirye.

22 Naanɨ Teritíio ˆnookaandɨka barʉ́wa ɨhɨ sa Paúli, navalúumbiirye kwa irina ra Mweenevyoosi. 23 Mulúumbiiwe nɨ Gáayo, mweenenyuumba kʉʉntʉ ˆniíkalaa, kei kʉʉntʉ mpuka yoosi ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvalʉ́manɨraa. Kei Erásto, yeeye ˆɨɨ́mɨrɨraa mpía ja múuji ʉhʉ, na Kwálito mwaaniitʉ vavalúumbiirye. [ 24 Nduwo ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, ɨve na nyuunyu voosi. Kɨkomi!]

25 Haaha tʉmʉbweeyyirye nkongojima Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆadáhaa bweeyya kuruma kwaanyu kwiisikane kwa lʉvɨro lwa Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ ˆnavakiindya. Masáare Maaja aya, yavɨɨkwa fuumbo keende aho ncholo, 26 maa kaa, haaha yakʉnʉkʉlwa ko tweera masáare ˆyaandɨkwa nɨ valáali na mʉtwe. Mʉlʉʉngʉ wa sikʉ ˆjisiina ʉhero, alairirya kɨmáárɨ ɨkyo kɨkʉnʉkʉlwe kwa vaantʉ, sa vaantʉ va ɨsɨ joosi ja weerʉ vamurume na vave na matu kwaachwe. 27 Mʉlʉʉngʉ yeemweene vii noo ˆarɨ na tooti joosi, adʉʉmbwe kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero ko tweera Yéesu Kirisitʉ! Kɨkomi!

✡ 1:1 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 9:15; Vagalatía 1:1, 15.

✡ 1:17 Laanga Habakúuki 2:4.

✡ 2:6 Laanga Sabúuri 62:12; Mpɨ́rɨ 24:12.

✡ 2:9 Laanga 2 Vatesaloníike 1:6.

✡ 2:19 Laanga Isáaya 42:6-7; 49:6; 60:3.

✡ 2:24 Laanga Isáaya 52:5; Esekiéeli 36:20, 22.

✡ 3:4 Laanga Sabúuri 51:4.

✡ 3:12 Laanga Sabúuri 14:1-3; 53:1-3; Mʉvariyuli 7:20.

✡ 3:13 Laanga Sabúuri 5:9; 140:3.

✡ 3:14 Laanga Sabúuri 10:7.

✡ 3:17 Laanga Isáaya 59:7-8.

✡ 3:18 Laanga Sabúuri 36:1.

✡ 3:24 Laanga Vaeféeso 1:7; Vakolosáai 1:14.

✡ 4:3 Laanga Ncholo 15:6.

✡ 4:8 Laanga Sabúuri 32:1-2.

✡ 4:9 Laanga Ncholo 15:6.

✡ 4:13 Laanga Ncholo 22:17-18.

✡ 4:17 Laanga Ncholo 17:5.

✡ 4:18 Laanga Ncholo 15:5.

✡ 4:23 Laanga Ncholo 15:6.

✡ 6:16 Laanga Yooháani 8:34.

✡ 7:7 Laanga Ufumo 20:17; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:21.

✡ 8:13 Laanga Vagalatía 6:8.

✡ 8:20 Laanga Ncholo 3:17.

✡ 8:36 Laanga Sabúuri 44:22.

✡ 9:7 Laanga Ncholo 21:12.

✡ 9:9 Laanga Ncholo 18:10, 14.

✡ 9:12 Laanga Ncholo 25:23.

✡ 9:13 Laanga Maláaki 1:2-3.

✡ 9:15 Laanga Ufumo 33:19.

✡ 9:17 Laanga Ufumo 9:16.

✡ 9:20 Laanga Isáaya 29:16; 45:9.

✡ 9:25 Laanga Hósea 2:23.

✡ 9:26 Laanga Hósea 2:1.

✡ 9:28 Laanga Isáaya 10:22-23.

✡ 9:29 Laanga Isáaya 1:9; Ncholo 19:24-25.

✡ 9:33 Laanga Isáaya 8:14; 28:16.

✡ 10:5 Laanga Valáawi 18:5.

✡ 10:6 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 9:4; 30:12.

✡ 10:7 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 30:13.

✡ 10:8 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 30:14.

✡ 10:11 Laanga Isáaya 28:16.

✡ 10:13 Laanga Yoéeli 2:23.

✡ 10:15 Laanga Isáaya 52:7.

✡ 10:16 Laanga Isáaya 53:1.

✡ 10:18 Laanga Sabúuri 19:4.

✡ 10:19 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 32:21.

✡ 10:20 Laanga Isáaya 65:1.

✡ 10:21 Laanga Isáaya 65:2.

✡ 11:3 Laanga 1 Vatemi 19:10, 14.

✡ 11:4 Laanga 1 Vatemi 19:18.

✡ 11:8 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 29:4; Isáaya 29:10.

✡ 11:10 Laanga Sabúuri 69:22-23.

✡ 11:16 Laanga Ʉvalo 15:17-21.

* 11:26 Viisiraéeli voosi: Valwɨɨrɨ va Masáare Maaja ˆvarɨ foo vaséaa masáare aya yalʉʉsa vaantʉ voosi ˆvasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, noo kʉsea, vaantʉ vaachwe voosi, Vayahúudi na sɨ ˆvarɨ Vayahúudi.

✡ 11:27 Laanga Isáaya 27:9; 59:20-21; Yeremía 31:33-34.

✡ 11:29 Laanga Varúumi 9:4-5.

✡ 11:34 Laanga Isáaya 40:13.

✡ 11:35 Laanga Ayúubu 41:11.

✡ 12:19 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 32:35.

✡ 12:20 Laanga Mpɨ́rɨ 25:21-22.

✡ 13:9 Laanga Ufumo 20:13-15; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:17-21.

✡ 13:9 Laanga Valáawi 19:18.

✡ 14:9 Laanga 2 Vakoríinto 5:15.

✡ 14:11 Laanga Isáaya 45:23.

✡ 14:14 Laanga Maáriki 7:18-20.

✡ 15:3 Laanga Sabúuri 69:9.

✡ 15:9 Laanga Sabúuri 18:49; 2 Samwéeli 22:50.

✡ 15:10 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 32:43.

✡ 15:11 Laanga Sabúuri 117:1.

✡ 15:12 Laanga Isáaya 11:10.

✡ 15:21 Laanga Isáaya 52:15.

✡ 15:25 Laanga 2 Vakoríinto 8:19-21.

✡ 15:31 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 21:27-36.

* 16:1 Kenkiréa: Nɨ ituri ˆrɨjáa mbarɨmbarɨ ya mayɨya, heehi na múuji wa Koríinto. Laanga raamáani ya lʉyeendo lwa kavɨrɨ lwa Paúli kɨtáabwii cha Mɨrɨmo ya Vatumwi 15:36.

1 Vakoríinto

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Barʉ́wa ya ncholo ya Paúli kwa

Vakoríinto

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ, yaandɨkwa nɨ Paúli mutumwi wa Yéesu Kirisitʉ kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va múuji wa Koríinto (1:1). Yeeye Paúli noo ˆaanda saankanʼya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Koríinto. ˆVyeene vyoónekanaa, barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa kati ya myaaka ya 54-55 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Na barʉ́wa ɨhɨ, Paúli aandɨka mpɨɨndɨ ˆajáa múujii wa Eféeso.

Múuji wa Koríinto ʉjáa wataangɨkana maatʉkʉ vii ʉko ɨsɨ ya Ugiríki, na ʉtemii woosi wa Kɨrúumi. Múuji ʉwo, nɨ mbarɨmbarɨ ya mayɨya ya Mediteranía ʉjáa (Laanga raamáani ya lʉyeendo lwa kavɨrɨ lwa Paúli, Mɨrɨmo ya Vatumwi 15:36). Vaantʉ ˆvarɨ foo fuma mavaru yoosi ya weerʉ, vawʉlaanáa viintʉ ˆviri foo na vaantʉ va múuji wa Koríinto. Vaantʉ ava, vajáa vatɨɨte tʉʉva jaavo ˆjiísimiresimire, baa ja kʉloomba na kwiinamɨra vidabalaíyo (1:10-12; 8:1-8). Mɨrɨmo na tʉʉva ijo, jijáa jabweeyya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vasaangyesaangye kumuruma kwaavo Yéesu na tʉʉva jaavo.

Kei barúwii ɨhɨ, Paúli aturya mwaaswii masáare ˆmeene yajáa yuuriwa nɨ vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Koríinto (7:1). Kɨɨntʉ ˆvajáa vuurya nɨ tʉʉva jimwi ja mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, kwiigavagava kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na kʉhanguta (5:1; 6:15-20). Kei, Paúli alʉʉsa ˆvyeene vyasaakwa mpɨɨndɨ jo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ (11; 14:26-40), wʉʉya wa Mʉtɨma Mʉʉja (12:1-11; 14:1-25) na kʉfʉfʉlwa kwa vaantʉ (15:12-58). Aandɨka ayo, sa ɨɨyambirirye mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vɨɨme neeja na vadɨɨre kiipasa.

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ na dʉʉmbɨ 1:1-9

Kwiigava kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu 1:10–4:21

Paúli yookaanʼya ʉhanguti na kwiitwaala na balásii 5:1–6:20

Ilóola 7:1-40

Kumwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ 8:1–11:1

ˆVyeene vyasaakwa mpɨɨndɨ jo mʉloomba Mʉlʉʉngʉ na lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja 11:2–14:40

Kʉfʉfʉka kwa Kirisitʉ na kwa vaantʉ ˆvamuruma 15:1-58

Masáare yo herererya 16:1-24

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ, yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli na Sositénesi mwaaniitʉ. Mʉlʉʉngʉ noo ˆaanyanɨrɨra kwa kʉsaaka kwaachwe nɨve mutumwi wa KirisitʉYéesu.

2 Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu mpuka ya vaantʉ ˆmumuruma Mʉlʉʉngʉ ʉko múujii wa Koríinto. Nyuunyu mwatalariwa nɨ Kirisitʉ Yéesu. Kei mwaanɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ mʉve vaantʉ vaachwe vaaja, hamwɨ na vaantʉ voosi kɨra haantʉ, vara ˆvamʉlóombaa Mweenevyoosi wiitʉ Kirisitʉ Yéesu, Mweenevyoosi waavo na wiitʉ.

3 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ, na kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ, jive na nyuunyu.

Paúli Yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ

4 Sikʉ joosi namʉdʉ́ʉmbaa Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu. Yeeye avaheera nduwo yaachwe kwa njɨra yo vakʉndɨkanʼya na Kirisitʉ Yéesu. 5 Kwa njɨra ya Kirisitʉ Yéesu, mwasungaata kwa kɨra kɨɨntʉ, kwa ndʉʉsɨka yaanyu na kwa ʉmanyi waanyu. 6 Ɨhɨ yoónekyaa masáare ya Kirisitʉ nɨ ya kɨkomi ˆkʉrɨ nyuunyu. 7 Jeyyo, mwatɨɨte kɨra wʉʉya fuma kwa Mʉtɨma Mʉʉja, kʉnʉ moowoojera kʉvariyʉlwa kwa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. 8 Yeeye kʉvabweeyya arɨ mʉve na ngururu fʉʉrʉ ʉhero, sa mʉve sɨ mʉngʼʉ́ʉrɨrwaa sikʉ ɨra ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ ˆarɨ kʉʉja jo lamʉrɨra vaantʉ. 9 Mʉlʉʉngʉ bweeyya arɨ jei, sa yeeye nɨ wo kiilaangiwa. Yeeye avaanɨrɨra nyuunyu mʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ na mwaana waachwe Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ.

Kwiigava kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

10 Haaha vanaviitʉ, nɨ kʉvaloomba niise kwa irina ra Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, nduusikii jaanyu, karɨ ʉhʉ ɨndoolʉʉsa ɨkɨ na ʉra kɨra tʉkʉ. Karɨ mʉndookiigavagava nyuunyu kwa nyuunyu tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, mʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ kwa mɨryʉʉngʉ yaanyu na kwa kɨra ˆmootʉmama. 11 Vanaviitʉ, natéɨɨre fuma kwa vaantʉ va nyuumba ya Kɨléeo, kʉrɨ nyuunyu kwatɨɨte wiitóoli. 12 Vamwɨ vaanyu voosea, “Nɨɨnɨ namutúubaa Paúli.” Vɨɨngɨ voosea, “Nɨɨnɨ nɨ wa Apóolo,” au wɨɨngɨ yoosea, “Nɨɨnɨ nɨ wa Kéefa,”* na wɨɨngɨ yoosea, “Nɨɨnɨ nɨ wa Kirisitʉ.”

13 Eri, Kirisitʉ iigavagava wʉʉ? Tʉkʉ! Eri, Paúli aningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya sa nyuunyu wʉʉ? Au nyuunyu mwabatisiwa kwa irina ra Paúli wʉʉ? 14 Noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa nabatisa Kirísipo na Gáayo vii. 15 Sa jeyyo, kusiina ˆarɨ daha sea abatisiwa kwa irina raanɨ tʉkʉ. 16 Kei nabatisa vandʉʉ va Sitefáani, koonɨ kwatɨɨte vɨɨngɨ nabatisa sɨ nookʉmbʉkɨra tʉkʉ. 17 Sa Kirisitʉ sɨ aantʉma jo batisa tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, aantʉma kʉvariyʉla Masáare Maaja, sɨ kookiilaangya tooti jo lʉʉsɨka tʉkʉ, sa kʉbweeyya jei, bweeyya kʉrɨ inkwya ya Kirisitʉ mʉsaláabii, ɨsove ngururu.

Kirisitʉ nɨ Tooti ya Mʉlʉʉngʉ

18 Masáare ya kukwya kwa Kirisitʉ mʉsaláabii kwa vara ˆvoorɨmɨra, voónaa nɨ ʉkoókoyo, maa kaa, kwa suusu vara ˆtoolamuririwa, masáare ayo nɨ ngururu ya Mʉlʉʉngʉ. 19 Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Mala ndɨrɨ tooti ja vara ˆvarɨ na tooti,

kei mɨryʉʉngʉ ya vara ˆvarɨ na mɨryʉʉngʉ kiisiita ndɨrɨ.”✡

20 Hai arɨ mʉʉntʉ ˆarɨ na tooti? Hai arɨ mukiindya wa Miiro? Hai arɨ mʉmanyi wo lʉʉsɨka sikʉ iji? Mʉlʉʉngʉ oónekiirye ʉmanyi wa weerʉ ɨhɨ, nɨ ʉkoókoyo. 21 Sa Mʉlʉʉngʉ kwa tooti jaachwe oona weerʉ sɨ ɨrɨ mʉtaanga kwa tooti ja vaantʉ tʉkʉ. Mʉlʉʉngʉ avyeenda kʉvalamurirya vaantʉ ˆvaruma kwa ʉvariyuli wiiswi wa kɨkoókoyo. 22 Vayahúudi voosaaka isháara sa varume, na Vagiríki voosaaka tooti. 23 Maa kaa, suusu toovariyʉla Kirisitʉ ˆaningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. Kwa Vayahúudi kɨɨntʉ ɨkɨ choobweeyya viikunguvale, na kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vookoona nɨ ʉkoókoyo. 24 Maa kaa, kwa vaantʉ vara Mʉlʉʉngʉ ˆavaanɨrɨra, vave Vayahúudi au vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, Kirisitʉ nɨ ngururu na tooti ya Mʉlʉʉngʉ. 25 Sa ʉkoókoyo wa Mʉlʉʉngʉ, watɨɨte tooti mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya tooti ja vaantʉ, na teketeke ya Mʉlʉʉngʉ, yatɨɨte ngururu kʉlookya ngururu ja vaantʉ.

26 Haaha vanaviitʉ, kumbukiri viintʉ ˆmʉjáa de mwaanɨrɨrwe nɨ Mʉlʉʉngʉ. Vake kʉrɨ nyuunyu noo voonekanáa nɨ vaantʉ ˆvarɨ na tooti mbere ja vaantʉ. Na vake kʉrɨ nyuunyu noo mʉjáa na marina makʉʉlʉ, na vake, mʉjáa mwavyaalwa kwa vasúngaati. 27 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ asaawʉla vira viintʉ weerʉ ˆyoónaa nɨ vya kɨkoókoyo, sa avakwaatye soni ˆvarɨ na tooti, kei asaawʉla viintʉ ˆviri teketeke vya weerʉ sa avakwaatye soni ˆvarɨ na ngururu. 28 Mʉlʉʉngʉ asaawʉla viintʉ vya ɨsɨ na ˆvichwɨ́ɨwaa matɨ, viintʉ ˆvyoónekaa ja kɨɨntʉ kisiina vya ɨhɨ weerʉ, sa avichwe matɨ vira ˆvyoónekanaa vya kɨkomi. 29 Abweeyya jeyyo, sa kʉsoveke mʉʉntʉ wookíivaa kɨpeembe mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 30 Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo noo ˆavakʉndɨkanʼya na Kirisitʉ Yéesu. Yeeye amʉbweeyya Kirisitʉ ave tooti yiitʉ. Yeeye Kirisitʉ atʉbweeyya tʉve vawoloki, na tʉve vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ na atununuula fuma uvii. 31 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Ʉra ˆyoosaaka iidʉʉmbɨrɨre,

iidʉʉmbɨrɨre sa Ijʉva vii.”✡

2

Kwaarya Masáare ya Yéesu ˆAningʼiniwa Fʉʉrʉ Akakwya

1 Vanaviitʉ, ˆnkʉʉje na kwaanyu, sɨ navavariyʉrɨra fuumbo ya Mʉlʉʉngʉ kwa ndʉʉsɨka yo heemba au kwa tooti ja vaantʉ tʉkʉ. 2 Nabweeyya jeyyo, sa nɨjáa nalamʉla kurimirya kɨra kɨɨntʉ mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na nyuunyu, kɨɨntʉ ˆnɨjáa nocho, nɨ kʉmʉtaanga YéesuKirisitʉ vii, ʉhʉ ˆaningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. 3 Mpɨɨndɨ ijo, nɨjáa nʉʉja na kwaanyu nsiina ngururu kʉnʉ ndɨrɨ na woowa na nootetema mʉnʉmʉʉnʉ. 4 Ndʉʉsɨka yaanɨ na kʉvariyʉla kwaanɨ, sɨ kʉjáa kwa masáare ya tooti na yo heemba vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, kwa ngururu ˆjiiyónekyaa ja Mʉtɨma Mʉʉja. 5 Nabweeyya jeyyo, sa kuruma kwaanyu kʉve ngururwii ja Mʉlʉʉngʉ, na sɨ kʉve kʉrɨ tooti ja vaantʉ tʉkʉ.

Tooti ya Kɨkomi Fuma kwa Mʉtɨma Mʉʉja

6 Haaha, talʉ́ʉsɨkaa tooti kwa vaantʉ ˆvafáfire kɨmʉtɨma, maa kaa, sɨ tooti ja ɨhɨ weerʉ tʉkʉ, baa kei sɨ tooti ya viimiriri va ɨhɨ weerʉ ava ˆvoodoma no malwa tʉkʉ. 7 Suusu talʉ́ʉsaa tooti ya fuumbo ya Mʉlʉʉngʉ, ˆngʼeene yiivisa. Ɨhɨ tooti, Mʉlʉʉngʉ ɨɨvɨɨka baa weerʉ sɨ ɨnʉʉmbwa sa nkongojima yiitʉ. 8 Tooti ɨhɨ, sɨ yataangwa nɨ mwiimiriri wa ɨhɨ weerʉ baa ʉmwɨ tʉkʉ. Sa ngaarɨ vataanga, ngaarɨ sɨ vamuningʼinʼya mʉsaláabii fʉʉrʉ akwye Yéesu Mweenevyoosi wa nkongojima tʉkʉ. 9 Maa kaa, ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

“Kusiina riiso ˆrɨnoona tʉkʉ,

kusiina kutu ˆkʉnateera tʉkʉ,

kusiina mʉʉntʉ ˆanavɨɨka mutimii tʉkʉ,

yara ˆmeene Mʉlʉʉngʉ iimya neeja,

sa vaantʉ vara ˆvamweenda.”✡

10 Ayo noo masáare Mʉlʉʉngʉ ˆatʉvariyʉrɨra suusu, kwa njɨra ya Mʉtɨma waachwe. Mʉtɨma wafyéekʉlaa baa yara ya kimbiso cha Mʉlʉʉngʉ. 11 Eri, nɨ ani kʉrɨ vaantʉ ˆamányire ˆcheene mʉʉntʉ yookiiririkana? Nɨ mʉtɨma wa ʉwo mʉʉntʉ ˆʉrɨ isii yaachwe vii. Nɨ jeyyo viri, masáare ya Mʉlʉʉngʉ kusiina ˆamányire tʉkʉ, nɨ Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ vii. 12 Haaha suusu, sɨ tahokera mʉtɨma wa weerʉ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, Mʉtɨma fuma kwa Mʉlʉʉngʉ. Abweeyya jeyyo, sa tʉtaange vyabooha, vira Mʉlʉʉngʉ atʉheera bweete.

13 Toolʉʉsɨka aya masáare, sɨ kwa tooti ˆtaakiindiwa nɨ vaantʉ tʉkʉ. Toolʉʉsɨka yara ˆtakiindiwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Toovariyʉla kɨkomi cha mʉtɨma kwa masáare ya mʉtɨma. 14 Mʉʉntʉ ˆasiina Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, sɨ adáhaa hokera yara ˆyoofuma kwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Sa kwa ʉwo mʉʉntʉ ayo masáare nɨ ʉkoókoyo, na sɨ arɨ yataanga tʉkʉ, sa ayo yatáangɨkanaa ko chukuruma kɨmʉtɨma vii. 15 Mʉʉntʉ ˆalóngoolwaa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, ʉwo achúkurumaa kʉbooha na kʉvɨɨha kwa yoosi, na yeeye sɨ arɨ chukurumwa nɨ mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. 16 Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Ani ˆamányire mɨryʉʉngʉ ya Ijʉva?

Kei, ani ˆarɨ daha kʉmʉheera mɨryʉʉngʉ Mʉlʉʉngʉ?”✡

Maa kaa, suusu tatɨɨte mɨryʉʉngʉ fuma kwa Kirisitʉ.

3

Kwiigava kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

1 Vanaviitʉ mpɨɨndɨ ˆnɨjáa meenyu sɨ nalʉʉsɨkáa na nyuunyu ja noolʉʉsɨka na vaantʉ ˆvalóngoolwaa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja tʉkʉ. Maa kaa, ja noolʉʉsɨka na vaantʉ ˆvarɨ va ɨhɨ weerʉ, kei ja noolʉʉsɨka na vasinga vaduudi kʉrɨ kumuruma Kirisitʉ. 2 Vasinga vaduudi, nɨ masʉʉsʉ vanywíjaa, sɨ vahéewaa chóorya cha vaantʉ vakʉʉlʉ tʉkʉ. Nɨ jeyyo baa nɨɨnɨ navaheeráa ukiindya ˆʉrɨ ferefere, sa mʉjáa mʉkaarɨ sɨ mʉnakangaala tʉkʉ. Kɨkomi, baa haaha mʉkaarɨ kangaala. 3 Mʉkaarɨ, sa mwiikalo waanyu nɨ wa weerʉ. Sa koonɨ kɨvɨna na wiitóoli ʉkaarɨ kʉrɨ nyuunyu, eri, ivyo sɨ vyookoonekya nyuunyu mʉrɨ vaantʉ va weerʉ na mwalóngoolwaa nɨ mpɨɨma ja mʉvɨrɨ tʉkʉ wʉʉ? 4 Koonɨ ʉmwɨ waanyu yoosea, “Nɨɨnɨ namutúubaa Paúli,” kei wɨɨngɨ yoosea, “Nɨɨnɨ nɨ wa Apóolo,” kʉbweeyya jei sɨ koónekyaa mwiíkalaa ja vaantʉ sɨ ˆvanamuruma Yéesu tʉkʉ wʉʉ?

5 Apóolo nɨ ani? Na Paúli nɨ ani? Voovo nɨ vatʉmami vii Mʉlʉʉngʉ ˆavatʉma vavaambirirye mumurume. Na kɨra ʉmwɨ wiitʉ atʉmama mʉrɨmo ˆmweene aheewa nɨ Yéesu Mweenevyoosi. 6 Nɨɨnɨ nahaanda mbeyʉ, Apóolo ɨɨtɨrɨra maaji, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ noo ˆabweeyya jikakʉla. 7 Jeyyo, ʉra ˆaháandaa na ʉra ˆɨɨ́tɨrɨraa sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, Mʉlʉʉngʉ yeemweene noo ˆajibwéeyyaa jikʉle. 8 Ʉra ˆaháandaa na ʉra ˆɨɨ́tɨrɨraa maaji, voosi viifwɨ́ɨne baa neembe kɨra mʉʉntʉ ˆarɨ hokera kʉnáálo yaachwe kwa mʉrɨmo waachwe. 9 Sa mʉrɨmo ˆtʉtʉ́mamaa nɨɨnɨ na Apóolo, nɨ wa Mʉlʉʉngʉ. Na nyuunyu nɨ iwʉnda raachwe. Kei nɨ nyuumba yaachwe.

10 Mʉlʉʉngʉ kwa nduwo yaachwe aanyambirirya nkajeenga mwaariryo wa nyuumba ja mʉjeengi mʉmanyi ˆarɨ na tooti. Haaha mʉʉntʉ wɨɨngɨ yoojeenga mweeri ya ʉwo mwaariryo. Maa kaa, mʉʉntʉ ʉra ˆyoojeenga mweeri yaachwe yoosaakwa alaange neeja ˆvyeene yoojeenga. 11 Sa kusiina mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆarɨ vɨɨka mwaariryo wɨɨngɨ wowoosi tʉkʉ, maa kaa, ʉra ˆwavɨɨkwa vii, nowo nɨ Yéesu Kirisitʉ. 12 Mʉʉntʉ ifaanaa ajeenge mweeri ya mwaariryo ʉwo kwa saháabu, chʉʉ́ma cha mpía, mawye ya iyoombe ikʉʉlʉ, mɨtɨ au baa na masaambɨ. 13 Kwa vyovyoosi vira, mʉrɨmo waachwe kooneka ʉrɨ nɨ joolɨ ˆʉrɨ kɨweerwii, sikʉ Kirisitʉ ˆarɨ lamʉrɨra mɨrɨmo yoosi. Sa sikʉ ɨyo ya ʉlamu, mɨrɨmo yoosi yereniwa ɨrɨ na mooto, mooto yerenʼya ʉrɨ mʉrɨmo wa kɨra mʉʉntʉ. 14 Koonɨ kɨra ˆcheene ʉra mʉʉntʉ ajeenga kɨrɨ chaala, ʉwo mʉʉntʉ hokera arɨ kʉnáálo. 15 Koonɨ mʉrɨmo waachwe wafíire, kʉva arɨ aríire mukube, maa kaa, yeeye lamuririwa arɨ ja mʉʉntʉ ʉra ˆahóngɨɨre kufya mooto.

16 Eri, sɨ mʉmányire tʉkʉ nyuunyu nɨ Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ na Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ iíkalaa isii yaanyu tʉkʉ wʉʉ? 17 Koonɨ mʉʉntʉ asáambwɨɨre Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ mʉmala arɨ imalo ʉwo mʉʉntʉ, sa Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ nɨ njija na noo nyuunyu.

18 Kiikooveri tʉkʉ! Koonɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ kʉrɨ nyuunyu yookiiyona atɨɨte tooti ya ɨhɨ weerʉ, yoosaakwa ave mʉhoho sa ave mʉʉntʉ ˆarɨ na tooti ya Mʉlʉʉngʉ. 19 Abweeyye jeyyo, sa tooti ya weerʉ ɨhɨ, nɨ ʉkoókoyo mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yaandɨkwa,

“Mʉlʉʉngʉ avakwáataa vara ˆvarɨ na tooti ʉkwaata waavo.”✡

20 Kei yasea,

“Ijʉva amányire miiririkano ya mʉʉntʉ ˆarɨ na tooti nɨ kɨɨntʉ ˆkisiina.”✡

21 Sa jeyyo, karɨ wiívaa kɨpeembe so tuuba mʉʉntʉ tʉkʉ. Sa suusu voosi Mʉlʉʉngʉ atʉvɨɨka kʉvaambirirya nyuunyu, 22 ɨve nɨ nɨɨnɨ Paúli, au Apóolo, au Kéefa.* Kei avaheera viintʉ vyoosi kʉvaambirirya nyuunyu, ɨve nɨ weerʉ, au nkaasʉ, au inkwya, viintʉ vyoosi ˆvirɨko haaha na ˆviri kʉva. Viintʉ ivyo vyoosi nɨ vyaanyu. 23 Nyuunyu mʉrɨ va Kirisitʉ, na Kirisitʉ nɨ wa Mʉlʉʉngʉ.

4

Mɨrɨmo ya Vatumwi

1 Jeyyo, vaantʉ vatʉlaange suusu ja vatʉmami va Kirisitʉ, na vaantʉ ˆtaheewa fuumbo ya Mʉlʉʉngʉ tʉkɨɨvariyʉle. 2 Haaha mʉʉntʉ ʉra ˆaheewa mʉrɨmo, yoosaakwa ave mʉtʉmami wo kiilaangiwa. 3 Maa kaa, kʉrɨ nɨɨnɨ nɨ kɨɨntʉ kiduudi mʉnʉmʉʉnʉ koonɨ nalámʉrɨɨrwe nɨ nyuunyu au nɨ mʉlamuli yoyoosi wa vaantʉ. Baa nɨɨnɨ mweeneevyo sɨ ndɨrɨ kwiilamʉrɨra ˆvyeene natʉ́mamire ʉhʉ mʉrɨmo tʉkʉ. 4 Mʉtɨma waanɨ sɨ waantwáalaa na kɨloongi tʉkʉ. Baa jeyyo, ɨkɨ sɨ choolaɨra mwiikalo waanɨ waválwaa nɨ wa ʉwoloki tʉkʉ. Yéesu Mweenevyoosi noo ˆaandámʉrɨraa nɨɨnɨ. 5 Sa jeyyo, karɨ mʉndoolamʉrɨra mʉʉntʉ na mpɨɨndɨ ˆjikaarɨ sɨ jinafika tʉkʉ. Rindiri fʉʉrʉ Mweenevyoosi ahɨndʉke. Yeeye, kʉnʉkʉla arɨ yara masáare yoosi ˆmeene yaviswa kilwiiryii, na vɨɨka arɨ miiririkano ya mitimii ya vaantʉ kɨweerwii. Mpɨɨndɨ ijo, kɨra mʉʉntʉ hokera arɨ dʉʉmbɨ ɨra ˆyasaakwa apate, dʉʉmbɨ fuma kwa Mʉlʉʉngʉ.

6 Vanaviitʉ, nɨɨnɨ nasímire lusímo ʉlʉ lwaanɨ na Apóolo, sa mʉdahe kwiikiindya fuma kʉrɨ suusu na mʉtaange mpɨ́rɨ ɨhɨ, “Karɨ mʉlóokereryaa kɨra ˆchaandɨkwa tʉkʉ.” Aho, sɨ mʉrɨ kwiivaɨra kɨpeembe mʉʉntʉ ʉmwɨ na mumuchwe matɨ wɨɨngɨ tʉkʉ. 7 Sa nɨ ani ˆakʉbweeyya weewe wiisɨmɨrɨre na vɨɨngɨ? Kɨra kɨɨntʉ ˆmʉrɨ nocho, mwaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Koonɨ mwaheewa vii, che choobweeyya wiivae kɨpeembe ja sɨ waheewa?

8 Haaha nyuunyu mookiisea mwiikínkimire! Mookiiyona mwasúngatire! Mookiiyona mwavɨ́ɨre vatemi na suusu va che kei. Kɨkomi, ngaarɨ mwaava vatemi na suusu tʉve vatemi hamwɨ na nyuunyu. 9 ˆVyeene nookoona, Mʉlʉʉngʉ atʉvɨɨka suusu vatumwi tʉve vaantʉ vo kiimikirirya kamwɨ. Taava ja vaantʉ ˆvalámʉrɨɨrwe kʉʉlawa. Atʉbweeyya tʉve kɨɨntʉ cho laanga kwa weerʉ, mbere ya iyɨɨmbɨ ra vaantʉ na mirimʉ. 10 Suusu nɨ vakoókoyo sa Kirisitʉ, maa kaa nyuunyu atɨ moosea mwatɨɨte tooti ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ! Suusu tʉrɨ teketeke, maa kaa, nyuunyu mʉrɨ na ngururu! Suusu toochwɨɨwa matɨ, maa kaa nyuunyu atɨ moonyemiwa! 11 Fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ɨhɨ, suusu tʉrɨ na njala na takálukirwe, tookiivɨkɨra masambala, tookoondomereriwa, na tusiina nyuumba. 12 Toomanyɨka kʉtʉmama mɨrɨmo kwa mɨkono yiiswi. Vaantʉ ˆvarɨ tujuma, suusu tavatálaryaa. Vaantʉ ˆvarɨ tuturikirya, suusu tayímiriryaa. 13 Vaantʉ vootʉlongowererya, na suusu tookuuyirya vyabooha. Haaha suusu tookoonekana nɨ waavu wa weerʉ na kwa kɨra mʉʉntʉ suusu nɨ kosu.

14 Sɨ nookaandɨka viintʉ ivi sa nɨvakwaatye soni tʉkʉ, maa kaa, noosaaka nɨvalʉme kutu nyuunyu vaana vaana vaanɨ ˆnaveenda. 15 Baa koonɨ mʉrɨ kʉva na vakiindya masáare ya Yéesu mayana ikimi (10,000), mwatɨɨte taáta ʉmwɨ vii wa mɨtɨma yaanyu. Nɨɨnɨ nɨ taáta waanyu ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu kwa njɨra yo varetera Masáare Maaja. 16 Nɨ kʉvakalaamya niise, muuntuubirirye. 17 Sa jeyyo, namutúmire Timotéeo na kwaanyu. Yeeye nɨ mwaana waanɨ ˆnamweenda na wo kiilaangiwa sa kʉra kʉkʉndɨkaniwa kwiitʉ na Mweenevyoosi. Yeeye vakumbusikya arɨ ˆvyeene niíkalaa ja mʉpooji wa Kirisitʉ Yéesu, na ˆvyeene kwiikala ʉko kʉdómanʼyaa na ukiindya waanɨ, kwa kɨra mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Kirisitʉ.

18 Kʉrɨ nyuunyu, vamwaarɨ vamwɨ vaanyu ˆvookiivaa kɨpeembe, ja sɨ ndɨrɨ kʉʉja kei na kwaanyu. 19 Maa kaa, koonɨ Mweenevyoosi avyeéndire, kʉʉja ndɨrɨ na kwaanyu chaangʉ. ˆKʉʉja ndɨrɨ sa jɨ nteere ˆvyeene voolʉʉsa avo vaantʉ ˆviívaa vipeembe na jɨ ntaange nɨ ngururu che ˆvatɨɨte. 20 Sa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ sɨ kɨɨntʉ cho lʉʉsɨka vii tʉkʉ, maa kaa, nɨ nteendo ˆjoónekiwaa nɨ ngururu ja Mʉlʉʉngʉ. 21 Nɨ che moosaaka? Nʉʉje na nkome yo vachuunda, bakʉ nʉʉje na kweenda na ʉholi wa mʉtɨma?

5

Vahanguti Vasɨve Mpukii ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu Tʉkʉ

1 Nɨ kɨkomi nawyɨ́ɨrɨɨrwe kwatɨɨte vaantʉ vahanguti kʉrɨ nyuunyu. Ʉhanguti ʉwo nɨ wo hwaalarya maatʉkʉ vii, walookya baa wa vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, atɨ mʉʉntʉ andookiikala na muki wa taáta waavo. 2 Atɨ mʉmwaarɨ mookiivaa vipeembe kɨrɨ vyookoona ʉsʉʉngʉ mitimii! Ʉwo ˆarɨ na mʉsoolo ˆʉrɨ jeyyo, yoosaakwa akerwe fuma kʉrɨ nyuunyu.

3 Baa neembe sɨ ndɨrɨ na nyuunyu kɨmʉvɨrɨ, nɨ na nyuunyu ˆndɨrɨ kɨmʉtɨma. Naanɨ nahʉ́mwɨɨre lʉʉsa irya kwa mʉʉntʉ ʉhʉ ˆatʉmama isáare ɨrɨ, ja ngaarɨ naarɨ ʉko. 4 Haaha ˆmʉrɨ lʉmana, kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi, kʉva ndɨrɨ hamwɨ na nyuunyu kɨmʉtɨma, na lʉvɨro lwa Yéesu Mweenevyoosi veera lʉrɨ aho. 5 Aho, mʉmʉkwaatye ʉhʉ mʉʉntʉ kwa Irimʉ sa mʉvɨrɨ waachwe ʉmalwe, na mʉtɨma waachwe ʉlamuririwe sikʉ yo hɨndʉka Yéesu Mweenevyoosi.

6 Kwiivaa kɨpeembe kwaanyu, sɨ kwabooha tʉkʉ. Sɨ mʉmányire ʉsasɨ kiduudi vii wuúkyaa itoonge roosi ra muchu tʉkʉ wʉʉ? 7 Seyyi ʉwo ʉsasɨ wa kalɨ noo kʉsea, mʉseyyi ʉwo mʉʉntʉ mʉvɨ kʉrɨ nyuunyu, sa kʉbweeyya jeyyo, noo kʉseyya ʉsasɨ wa kalɨ. Aho, kʉva mʉrɨ vaantʉ vafya ja itoonge ifya ˆrisiina ʉsasɨ. Na jeyyo, noo ˆvyeene mwahʉmʉla kʉva, sa Mʉlʉʉngʉ amʉtoola Kirisitʉ ave Mpóryo ya Muundi ˆɨrɨ mpeho sa Paásika.✡ 8 Haaha tʉbweeyye Ngovi ya Paásika, sɨ na mʉkáate ˆʉrɨ na ʉsasɨ tʉkʉ, noo kʉsea mʉkáate ˆʉrɨ na kʉvɨɨha na ʉvɨ tʉkʉ. Maa kaa, tʉbweeyye Paásika na mʉkáate ˆusiina ʉsasɨ, noo kʉsea kwa mʉtɨma mweerʉ na kɨmáárɨ. ✡

9 Barúwii yaanɨ, navaandɨkɨra mʉreke kʉndoosaangɨrɨra na vahanguti. 10 Sɨ nalʉʉsɨkɨra vaantʉ va ɨhɨ weerʉ vara ˆvarɨ vahanguti, sɨ ˆviikínkimaa, ˆvakwáataa vaantʉ matu na vara ˆviínamɨraa vidabalaíyo tʉkʉ. Sa kʉbweeyya jeyyo ngaarɨ mwasaakwa mwiisunke kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. 11 Maa kaa, kɨɨntʉ ˆnavaandɨkɨra, nɨ mʉreke kʉsaangɨrɨra na vaantʉ vara ˆvaséaa vamuruma Yéesu na kʉnʉ nɨ vahanguti, sɨ viikínkimaa, viínamɨraa vidabalaíyo, vatʉ́kɨraa vaantʉ, vareevi na vakwáataa vaantʉ matu. Kei, karɨ baa muríjaa na mʉʉntʉ ja ʉwo tʉkʉ. 12 Sa sɨ mʉrɨmo waanɨ kʉvalamʉrɨra vaantʉ sɨ ˆvamuruma Yéesu tʉkʉ. Nyuunyu mwasaakwa mʉvalamʉrɨre vaantʉ ˆvarɨ kʉrɨ mpuka ya ˆvamuruma Yéesu. 13 Mʉlʉʉngʉ valamʉrɨra arɨ vara sɨ ˆvamuruma Yéesu. Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Mʉseyyi mʉʉntʉ mʉvɨ fuma kʉrɨ nyuunyu.”✡

6

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu Kwiisitaakya

1 Koonɨ ʉmwɨ waanyu arɨ na sáare na ʉmwɨ wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, sa che yoodoma na kwa valamuli va vaantʉ sɨ ˆvamurúmaa Mʉlʉʉngʉ? Yeeye yoosaakwa atwaale sáare jaachwe akalamʉrɨrwe nɨ vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ! 2 Sɨ mʉmányire vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ noo vakalamʉrɨɨre weerʉ tʉkʉ wʉʉ? Nyuunyu noo ˆmʉkalamʉrɨɨre weerʉ, ha de joolɨ moosiindwa lamʉla fisáare fyaanyu ifi fiduudiduudi vii? 3 Mwamányire, luu lamʉrɨra tʉrɨ baa mirimʉ wʉʉ? Ha de joolɨ moosiindwa sáare nduudi ja kɨra siikʉ? 4 Koonɨ mʉrɨ na sáare jaanyu nduudi ja ijo, sa che moojitwaala na kwa valamuli vara sɨ ˆvarɨ va mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu? 5 Nalúusire jeyyo, sa moone soni. Eri, kusiina ʉmwɨ waanyu ˆarɨ na tooti jo lamʉla sáare jaanyu nyuunyu mʉrɨ ndʉʉ tʉkʉ wʉʉ? 6 Kɨrɨ vyoova jeyyo, mwaaniitʉ ʉmwɨ yoomʉtwaala mwiiwaachwe na balásii ya vaantʉ sɨ ˆvamurúmaa Yéesu.

7 Kɨkomi, viintʉ mookiitwaala na balásii nɨ koonekya mwiise kɨkomi mwasíindirwe. Sa che moosiita bweeyyiriwa ʉvɨ? Sa che moosiita kwaatwa matu? 8 Maa kaa, nyuunyu veeneevyo mookiibweeyyirya ʉvɨ na mookiikwaata matu, ivi ˆmoovibweeyya kwa ndʉʉ yaanyu!

9 Sɨ mʉmányire vara sɨ ˆvarɨ vawoloki sɨ varɨ hokera Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ wʉʉ? Karɨ mʉkóoverwaa tʉkʉ! Vahanguti, vaantʉ ˆviínamɨraa vidabalaíyo, vaantʉ ˆvayéendaa na vaki va vaantʉ, vaantʉ valʉme ˆvaláalwaa, vaantʉ valʉme ˆvaláalaa vaantʉ valʉme, 10 viívi, vaantʉ sɨ ˆviikínkimaa, vareevi, vaantʉ ˆvatʉ́kɨraa, vaantʉ ˆvakwáataa vaantʉ matu, avo voosi sɨ varɨ hokera Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 11 Kɨkomi sikʉ ˆjilóokire, vamwɨ mʉjáa mwiikala ja jei. Maa kaa, haaha kwa irina ra Mweenevyoosi Yéesu Kirisitʉ na kwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ wiitʉ, mooyyiwa, mʉkatalariwa na mʉkavalwa mʉrɨ vawoloki.

Mʉnehe Ʉhanguti

12 Vamwɨ vaanyu vaséaa, “Kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ mwiiko tʉkʉ.” Maa kaa, sɨ kɨra kɨɨntʉ kɨrɨ na kʉnáálo tʉkʉ. Kei mwaséaa, “Kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ mwiiko tʉkʉ.” Maa kaa, sɨ nooruma mbe mʉtʉ́mwa wa kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. 13 Vamwɨ vaanyu vaséaa, “Ɨnda nɨ ya chóorya na chóorya nɨ cha ɨnda.” Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ vivalandʉla arɨ vyoosi. Mʉvɨrɨ sɨ sa ʉhanguti tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa Yéesu Mweenevyoosi na Mweenevyoosi nɨ sa mʉvɨrɨ. 14 Jeyyo Mʉlʉʉngʉ tʉfʉfʉla arɨ suusu kwa ngururu jaachwe, ja ˆvyeene amʉfʉfʉla Mweenevyoosi.

15 Eri, sɨ mʉmányire mɨvɨrɨ yaanyu nɨ viintʉ vya mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ tʉkʉ wʉʉ? Eri, ifaanaa nkatoola kɨɨntʉ cha mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ, maa nɨkɨkʉndɨkanʼye na mʉvɨrɨ wa mʉhéngeeti wʉʉ? Aka tʉkʉ! 16 Eri, sɨ mʉmányire ʉra ˆyoohanguta na mʉhéngeeti nɨ lʉmaniwa iise ave mʉvɨrɨ ʉmwɨ ne tʉkʉ wʉʉ? Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Novo vavɨrɨ kʉva varɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ.”✡ 17 Maa kaa, mʉʉntʉ ʉra ˆalʉmaniwa na Yéesu Mweenevyoosi, nɨ mʉtɨma ʉmwɨ ne ˆarɨ.

18 Nehi ʉhanguti! Nɨ kɨmáárɨ nyuunyu mwaséaa, “Ʉvɨ woosi wɨɨngɨ watʉ́mamwaa weerwii ya mʉvɨrɨ,” maa kaa, nɨɨnɨ nɨ kʉvasea niise, mʉʉntʉ ˆyoohanguta nɨ tʉmama iise ʉvɨ muvirii waachwe mweeneevyo. 19 Kɨkomi, mwamányire mɨvɨrɨ yaanyu nɨ Kaaya Njija ya Mʉtɨma Mʉʉja kʉʉntʉ ˆiíkalaa. Mʉtɨma ˆʉrɨ kwaanyu mwahokera fuma kwa Mʉlʉʉngʉ. Mɨvɨrɨ ɨyo sɨ yaanyu tʉkʉ, maa kaa, nɨ máari ya Mʉlʉʉngʉ. 20 Nyuunyu mwanunuulwa kwa iyoombe ikʉʉlʉ. Sa jeyyo, mʉmʉbweeyyirye nkongojima Mʉlʉʉngʉ kwa mɨvɨrɨ yaanyu.

7

Masáare ya Ilóola

1 Haaha variyʉla ndɨrɨ yara masáare ˆmwaanyandɨkɨra. Nɨ vyabooha kwa mʉʉntʉ mʉlʉme areke mʉsaasya mʉʉntʉ muki. 2 Maa kaa, sa kʉyerwa kwa ʉhanguti, kɨra mʉʉntʉ mʉlʉme ave na muki waachwe, na kɨra mʉʉntʉ muki yoosaakwa ave na mʉlʉme waachwe. 3 Mʉlʉme yoosaakwa amukinkimye muki waachwe, na muki yoosaakwa amukinkimye mʉlʉme waachwe. 4 Mʉvɨrɨ wa muki sɨ ʉrɨ waachwe vii tʉkʉ, maa kaa, nɨ wa mʉlʉme waachwe. Viivyo kwa mʉlʉme, mʉvɨrɨ waachwe sɨ waachwe vii tʉkʉ, maa kaa, nɨ wa muki waachwe. 5 Karɨ mwiisóvyaa tʉkʉ, maa kaa, koonɨ mwiirʉ́mɨɨre kwiirekya kwa mpɨɨndɨ kiduudi, sa mwiivɨɨke kʉrɨ kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ, aho, mwiihɨndʉkɨre sa Irimʉ risiindwe kʉvayera na musiindwe kwiiyɨmɨrɨra.

6 Ɨkɨ ˆnoovawyɨɨra cho kiirekya, nɨ miiririkano yaanɨ, sɨ ʉlairiri tʉkʉ. 7 Nasáakaa ngaarɨ vaantʉ valʉme voosi vave ja nɨɨnɨ. Maa kaa, kɨra mʉʉntʉ atɨɨte wʉʉya waachwe ˆaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ, ʉmwɨ atɨɨte wʉʉya ʉhʉ na wɨɨngɨ atɨɨte wʉʉya ʉra.

8 Kwa vara sɨ ˆvanaloolwa, sɨ ˆvanaloola na valala, nɨ vyabooha ngaarɨ vachaale ja nɨɨnɨ viintʉ ˆndɨrɨ. 9 Maa kaa, koonɨ sɨ varɨ daha kwiiyɨmɨrɨra, valoole au valoolwe, sa nɨ vyoolo kʉloola kʉlookya kʉlʉngʉrɨra nɨ ʉláku.

10 Maa kaa, kwa vara ˆviiloola, nɨ kʉvaheera niise ʉlairiri ʉhʉ, sɨ nɨɨnɨ tʉkʉ, maa kaa, Yéesu Mweenevyoosi. Muki karɨ amusíitaa mʉlʉme waachwe tʉkʉ.✡ 11 Maa kaa, koonɨ amʉrékire, yoosaakwa achaale baa loolwa tʉkʉ. Koonɨ sɨ jeyyo, yoosaakwa alʉmaniwe na mʉlʉme waachwe. Na mʉlʉme karɨ amusiite muki waachwe tʉkʉ.

12 Na kwa vɨɨngɨ nɨ jei noosea, nɨ nɨɨnɨ noolʉʉsa sɨ Yéesu Mweenevyoosi tʉkʉ. Koonɨ mwaaniitʉ mʉlʉme atɨɨte mʉʉntʉ muki sɨ ˆamuruma Yéesu, na ʉwo mʉʉntʉ muki arúmire kwiikalanʼya ne, karɨ ʉwo mʉlʉme amusiite tʉkʉ. 13 Na koonɨ mʉʉntʉ muki ˆamuruma Yéesu atɨɨte mʉlʉme sɨ ˆanamuruma Yéesu, na ʉwo mʉʉntʉ mʉlʉme arúmire kwiikalanʼya ne, karɨ ʉwo mʉʉntʉ muki amusiite tʉkʉ. 14 Sa ʉwo mʉʉntʉ mʉlʉme sɨ ˆanamuruma Yéesu, atalariwa nɨ ʉwo mʉʉntʉ muki ˆamuruma Yéesu. Na ʉwo mʉʉntʉ muki sɨ ˆanamuruma Yéesu atalariwa nɨ ʉwo mʉʉntʉ mʉlʉme ˆamuruma Yéesu. Koonɨ sɨ jeyyo, vaana vaavo ngaarɨ vaava na njeo. Maa kaa, viintʉ viri haaha nɨ vaaja. 15 Maa kaa, ʉra sɨ ˆamuruma Yéesu koonɨ amusíitire, reka amusiite. Mʉʉntʉ ʉra ˆamuruma Yéesu kwa mʉʉntʉ ˆarɨ jeyyo, miiro ya ilóola sɨ ɨrɨ muchuunga tʉkʉ. Sa Mʉlʉʉngʉ atwaanɨrɨra twiikale mwiikalo mʉʉja. 16 Weewe muki sɨ ʉrɨ taanga tʉkʉ, ifaanaa mʉlʉme waako amurume Yéesu sa kuruma kwaako. Na weewe mʉlʉme sɨ ʉrɨ taanga tʉkʉ, ifaanaa muki waako amurume Yéesu sa kuruma kwaako.

Kwiikala ja ˆVyeene Mweenevyoosi Alairirya

17 Kɨra mʉʉntʉ iikale ja ˆvyeene Yéesu Mweenevyoosi amwiimirya neeja, kei achaale ja ˆvyeene ajáa mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆakamwaanɨrɨre. Ʉhʉ nɨ ʉlairiri waanɨ kwa mpuka joosi ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 18 Koonɨ mʉʉntʉ aanɨrɨrwa na kʉnʉ ajáa ahʉmʉla twaalwa kɨbawii, karɨ iibweeyye ja sɨ anatwaalwa na kɨbawii tʉkʉ. Koonɨ mʉʉntʉ aanɨrɨrwa kati ˆajáa akaarɨ twaalwa na kɨbawii, karɨ atwaalwe na kɨbawii sa ʉko kwaanɨrɨrwa tʉkʉ. 19 Kʉtwaalwa na kɨbawii au kʉdɨɨra twaalwa na kɨbawii sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ. Maa kaa, kɨɨntʉ cho kwaatya nɨ ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ.

20 Kɨra mʉʉntʉ achaale ja ˆvyeene ajáa kati Mʉlʉʉngʉ ˆamwaanɨrɨráa. 21 Koonɨ Mʉlʉʉngʉ akwaanɨrɨra kati ˆʉjáa mʉtʉ́mwa karɨ ʉko kʉva mʉtʉ́mwa kukujuuwe tʉkʉ. Maa kaa, koonɨ kʉrɨ na njɨra yo bweeyya ʉve húuru, bweeyya jeyyo. 22 Sa mʉʉntʉ ʉra ˆaanɨrɨrwa nɨ Mweenevyoosi arɨ mʉtʉ́mwa, ʉwo nɨ mʉʉntʉ húuru kwa Yéesu Mweenevyoosi. Na ʉra ˆaanɨrɨrwa nɨ Mweenevyoosi arɨ húuru, ʉwo nɨ mʉtʉ́mwa kwa Kirisitʉ. 23 Nyuunyu mwanunuulwa kwa iyoombe ikʉʉlʉ. Karɨ mʉbweeyyiwe vatʉ́mwa va vaantʉ tʉkʉ. 24 Vanaviitʉ, kɨra mʉʉntʉ achaale mbere ja Mʉlʉʉngʉ ja ˆvyeene ajáa kati ˆaanɨrɨrwáa.

Valala na Vara sɨ ˆValoolwa

25 Haaha kwa vanjalʉ, nɨɨnɨ nsiina ʉlairiri fuma kwa Mweenevyoosi tʉkʉ. Maa kaa, kʉvawyɨɨra ndɨrɨ miiririkano yaanɨ nɨɨnɨ ˆnaava wo kiilaangiwa, kwa riiso ra wʉʉja ra Mweenevyoosi. 26 Sa ʉhʉ uturikiri ˆtookʉʉyona, nɨ vyabooha mʉʉntʉ kʉchaala ja ˆvyeene arɨ. 27 Koonɨ waloola, musiita muki waako tʉkʉ. Koonɨ sɨ ʉnaloola, saakɨra muki tʉkʉ. 28 Maa kaa, koonɨ ʉlóorire sɨ ʉbwéeyyiirye ʉvɨ tʉkʉ. Na koonɨ mʉnjalʉ alóorirwe sɨ abwéeyyiirye ʉvɨ tʉkʉ. Maa kaa, vara ˆvarɨ kiiloola lʉmana varɨ na uturikiri wa weerʉ. Nɨɨnɨ nɨ kʉvalʉma niise kutu sa mʉdɨɨre lʉmana na ayo.

29 Vanaviitʉ nɨ kʉvawyɨɨra niise, mpɨɨndɨ ˆtʉchɨ́hɨɨre nojo, nɨ nkufi. Sa jeyyo, vara ˆvarɨ na vaki karɨ vandookiiririkana vaki vii tʉkʉ. 30 Vara ˆvoorɨra, vave ja sɨ ˆvoorɨra. Vara ˆvarɨ na cheerʉ, vave ja sɨ ˆvarɨ na cheerʉ. Vara ˆvoowʉla, vave ja vira viintʉ ˆvoowʉla sɨ vyaavo. 31 Na vara ˆvoomanyɨka na viintʉ vya weerʉ, vave ja sɨ ˆvoomanyɨka sa viintʉ ivyo. Sa weerʉ ɨhɨ ja ˆvyeene tookɨɨyona, nɨ looka yiise.

32 Noosaaka karɨ mʉndookoofa tʉkʉ. Mʉʉntʉ mʉlʉme ʉra sɨ ˆaloola, amányɨkaa na mʉrɨmo wa Mweenevyoosi ja ˆvyeene arɨ mweerya mʉtɨma Mweenevyoosi. 33 Maa kaa, mʉʉntʉ mʉlʉme ˆaloola, amányɨkaa na viintʉ vya weerʉ ja ˆvyeene arɨ mweerya mʉtɨma muki waachwe, 34 sa mɨryʉʉngʉ yaachwe yiigava. Maa kaa, mʉʉntʉ muki mʉnjalʉ au sɨ ˆanaloolwa, amányɨkaa kʉrɨ mɨrɨmo ya Mweenevyoosi sa ave mʉʉja muvirii na mutimii. Maa kaa, mʉʉntʉ muki ˆaloolwa, iíririkanaa viintʉ vya weerʉ, ja ˆvyeene arɨ mweerya mʉtɨma mʉlʉme waachwe. 35 Nɨ lʉʉsa niise jei, sa kʉnáálo yaanyu na sɨ noovavɨkɨra viintʉ ˆviri bweeyya mwiikunguvale tʉkʉ. Noosaaka mwiikale kwa njɨra yabooha ko kiitoola kɨkomi kwa mʉrɨmo wa Mweenevyoosi.

36 Koonɨ mʉʉntʉ yookoona nɨ kʉmʉhonerya iise mʉnjalʉ ˆamʉtʉmɨra, na ʉwo mʉnjalʉ aándire fɨrɨra mɨtʉngʉlʉ na yookoona nɨ vyaangʉ aloole, ʉwo amʉloole ja ˆvyeene yoosaaka, sa sɨ yoobweeya kɨɨntʉ kɨvɨ tʉkʉ, varekerwe viiloole. 37 Na koonɨ ʉwo mʉʉntʉ mʉlʉme alámwɨɨre mutimii waachwe sɨ yoomʉloola ʉwo mʉnjalʉ tʉkʉ, bila yo doomereriwa na daha arɨ kwɨɨmɨrɨra mpɨɨma yaachwe, na achaale mʉnjalʉ, ʉwo nɨ bweeyya iise ˆvyabooha. 38 Jeyyo, ʉra ˆyoomʉloola mʉnjalʉ ˆamʉtʉmɨra, bweeyya iise ˆvyabooha. Na ʉra sɨ ˆyoomʉloola, bweeyya iise ˆvyabooha kamwɨ.

39 Mʉʉntʉ muki ʉra ˆaloolwa, akʉndɨkwa nɨ mʉlʉme waachwe mpɨɨndɨ joosi mʉlʉme arɨ mooyo. Maa kaa, mʉlʉme ˆarɨ wulala, ʉwo iiyanjaala kʉloolwa nɨ wɨɨngɨ. Kei, ʉwo mʉlʉme ˆarɨ mʉloola nɨ mpaka ave ˆamuruma Yéesu. 40 Kwa mɨryʉʉngʉ yaanɨ, nookoona ʉwo mʉlala kʉva arɨ na cheerʉ koonɨ sɨ alóorirwe. Kwa aya yoosi ˆnavawyɨ́ɨrɨɨre, nɨ mɨryʉʉngʉ yaanɨ, na nookoona nalóngwɨɨrwe nɨ Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ.

8

Chóorya ˆKɨtwɨ́ɨrwe Ntambɨko kwa Vidabalaíyo

1 Haaha variyʉla ndɨrɨ kwa ɨkɨ kɨɨntʉ muurya cha ntambɨko ˆjitwɨ́ɨrwe kwa vidabalaíyo. Kɨkomi, namányire viintʉ mʉséaa, “Suusu voosi tatɨɨte ʉmanyi.” Maa kaa, ʉmanyi wabwéeyyaa vaantʉ viivae kɨpeembe, na kwiiyenda kwaámbiriryaa viiviiswi vafafe. 2 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆiibwéeyyaa amányire kɨɨntʉ, ʉwo kɨkomi sɨ amányire ja ˆvyeene asaakwa ataange tʉkʉ. 3 Maa kaa, mʉʉntʉ ʉra ˆamweenda Mʉlʉʉngʉ, amányirwe nɨ Mʉlʉʉngʉ.

4 Sa jeyyo, vyóorya vira ˆvyatoolwa ntambɨko kwa vidabalaíyo, tamányire vidabalaíyo sɨ kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ aha weerwii, na Mʉlʉʉngʉ nɨ ʉmwɨ vii. 5 Baa neembe kʉrɨ na viintʉ ˆviséwaa nɨ mɨlʉʉngʉ ʉko kurumwii, au aha weerwii, au baa neembe kʉrɨ na mɨlʉʉngʉ ˆɨrɨ foo na veeneevyo ˆvarɨ foo, 6 maa kaa, kʉrɨ suusu kwatɨɨte Mʉlʉʉngʉ ʉmwɨ vii. Yeeye noo Taáta ˆʉʉmba viintʉ vyoosi na suusu tʉmwaarɨ sa yeeye. Kei amwaarɨ Mweeneevyo ʉmwɨ vii, YéesuKirisitʉ, yeeye kwa njɨra yaachwe viintʉ vyoosi vyʉʉmbwa, na sa yeeye suusu tʉmwaarɨ.

7 Maa kaa, sɨ kɨra mʉʉntʉ arɨ na ʉhʉ ʉmanyi tʉkʉ. Vaantʉ vamwɨ viijʉvɨra kwiiririkana vidabalaíyo nɨ vya kɨmáárɨ, sa jeyyo, ˆvarɨ kurya chóorya ˆchatoolwa ntambɨko kwa vidabalaíyo, voónaa ja viínamɨɨre mɨlʉʉngʉ kɨkomi na mɨtɨma yaavo sɨ ɨdáhaa kwiisimanʼya mavɨ na maaja vyabooha, voónaa vavɨ́ɨre na njeo. 8 Maa kaa, chóorya sɨ kɨtʉbwéeyyaa tʉve heehi na Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Mwiikalo wiitʉ na Mʉlʉʉngʉ sɨ wabooha au wavɨɨha koonɨ taríire au sɨ taríire chóorya tʉkʉ.

9 Maa kaa, mʉlaange neeja sa ʉhʉ uhúuru waanyu ʉdɨɨre kʉva kɨɨntʉ cho vabweeyya viivaanyu, vara kuruma kwaavo ˆkʉrɨ teketeke, viikunguvale. 10 Sa koonɨ mʉʉntʉ ˆarɨ na mʉtɨma ˆʉrɨ teketeke sɨ ʉdáhaa kwiisimanʼya mavɨ na maaja vyabooha, akwɨɨ́ne weewe mʉmanyi woorya kaayii ya kɨdabalaíyo, sɨ arɨ koona nɨ vyabooha kwa yeeye kurya chóorya ˆchatoolwa ntambɨko kwa vidabalaíyo tʉkʉ wʉʉ? 11 Jeyyo, mʉtwaala ʉrɨ nɨ imalwii mwaanaanyu ʉra kuruma kwaachwe ˆkʉrɨ teketeke, ˆmweene Kirisitʉ amʉkwyɨɨra, sa ʉmanyi waako. 12 Koonɨ ʉbwéeyyiirye jeyyo, tamikya ʉrɨ mʉtɨma ˆʉrɨ teketeke wa mwaanaanyu ʉra sɨ ˆʉdáhaa kwiisimanʼya mavɨ na maaja vyabooha. Na ko bweeyya jeyyo, weewe kʉva ʉrɨ ʉmʉtʉ́mamɨɨre Kirisitʉ ʉvɨ. 13 Sa jeyyo, koonɨ kɨɨntʉ ˆnoorya choobweeyya mwaaniitʉ iikunguvale, ɨkyo chóorya sɨ ndɨrɨ kirya kei vii kaa tʉkʉ, sa ndɨɨre kʉmʉbweeyya mwaaniitʉ iikunguvale.

9

Miiro Yaruma Vatumwi Vaambiririwe

1 Eri, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ húuru tʉkʉ wʉʉ? Eri, nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ mutumwi tʉkʉ wʉʉ? Eri, nɨɨnɨ sɨ namoona Yéesu Mweenevyoosi wiitʉ tʉkʉ wʉʉ? Na nyuunyu sɨ mwafuma kʉrɨ mʉrɨmo waanɨ kwa Mweenevyoosi tʉkʉ wʉʉ? 2 Baa neembe vaantʉ vɨɨngɨ sɨ vookuunduma ndɨrɨ mutumwi, kɨkomi, namányire nyuunyu kuunduma mwiise ndɨrɨ mutumwi. Sa nyuunyu nɨ mʉtooso wa utumi waanɨ wa Mweenevyoosi.

3 Vaantʉ vara ˆvookʉʉndamʉrɨra sɨ ndɨrɨ mutumwi tʉkʉ, jei noo ˆvyeene noovasea. 4 Eri, nɨɨnɨ Paúli na Barinába sɨ vyatéire turye no nywa fuma kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu tʉkʉ wʉʉ? 5 Vatumwi vɨɨngɨ baa ja vaanaavo na Yéesu Mweenevyoosi na Kéefa, noo kʉsea Peéteri, vayeendanʼyáa na vaki vaavo kati ˆvookera njɨra, suusu naasu sɨ vyatéire tʉyeendanʼye na vaki viiswi ˆvamuruma Yéesu tʉkʉ wʉʉ? 6 Eri, nɨ nɨɨnɨ na Barinába vii noo sɨ tasaakwa kwaambiririwa viintʉ toosaaka mpɨɨndɨ ˆtʉrɨ murimwii wʉʉ?

7 Nɨ mulwi nkoondo arɨkwɨ ˆatámanyaa na nkoondwii ko kiirɨhɨra mpía jaachwe mweeneevyo? Nɨ murimi arɨkwɨ ˆaháandaa iwʉnda ra mɨsabíibu na sɨ aríjaa sabíibu jaachwe? Nɨ muríisi arɨkwɨ sɨ ˆanywíjaa masʉʉsʉ ya nchúwo jaachwe? 8 Eri, nɨ lʉʉsa niise masáare aya ja kɨrɨ mʉʉntʉ vii wʉʉ? Miiro noyo sɨ yalʉʉsa jeyyo tʉkʉ wʉʉ? 9 Miiro ya Mʉ́sa yalʉʉsa jei, “Karɨ wiichúungaa ngʼoombe mʉlomo tʉkʉ, kati ˆyoovaa viryo luuwii.”✡ Eri, aha Mʉlʉʉngʉ nɨ yookiiririkana ngʼoombe vii wʉʉ? 10 Eri, Mʉlʉʉngʉ sɨ alʉʉsa aya sa suusu tʉkʉ wʉʉ? Kɨkomi, alʉʉsa sa suusu, sa mʉʉntʉ ˆarɨ rɨma na wɨɨngɨ akavaa viryo, voosi viiláangyaa kurya kɨra ˆkichwíirwe. 11 Suusu tahaanda mbeyʉ ja mitimii kʉrɨ nyuunyu, haaha nɨ vyavɨɨha suusu kuchwa viintʉ vya weerʉ fuma kwaanyu wʉʉ? 12 Koonɨ vaantʉ vɨɨngɨ vahókeraa nyambirirya ˆjivatéire fuma kwaanyu, suusu sɨ tasaakwa tʉhokere kʉlookya avo tʉkʉ wʉʉ?

Baa neembe nɨ jeyyo, suusu sɨ tʉnadaayya kɨra ˆtasaakwa kʉbweeyyiriwa nɨ nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, tayimirirya masáare yoosi sa tʉdɨɨre kʉva kɨɨntʉ ˆkɨrɨ vabweeyya vaantʉ vadɨɨre ruma Masáare Maaja ya Kirisitʉ. 13 Eri, sɨ mwamányire tʉkʉ vaantʉ vara ˆvatʉ́mamaa Kaayii Njija ya Ijʉva, vatúryaa chóorya chaavo mʉʉmo tʉkʉ wʉʉ? Kei mwamányire vara ˆvatʉ́mamaa masabáahwii, vatúryaa mʉgavo waavo fuma mpóryo ˆjitwɨ́ɨrwe. 14 Viivyo, Mweenevyoosi alairirya vara ˆvoovariyʉla Masáare Maaja, vaturye chóorya chaavo fuma murimwii waavo wo variyʉla Masáare Maaja.

15 Maa kaa, nɨɨnɨ sɨ nɨnaloomba baa kamudu tʉkʉ ivyo viintʉ nasaakwa mʉndookʉʉmbweeyyirya. Baa kei, sɨ nookaandɨka aya sa mbweeyyiriwe ayo tʉkʉ. Kɨkomi, kwaanɨ nɨ vyoolo nkwye, kʉlookya mʉʉntʉ kʉʉnseyyirya kwiivaa kwaanɨ kɨpeembe ˆkweene mbwéeyyaa so variyʉla Masáare Maaja baa marɨho tʉkʉ. 16 Koonɨ noovariyʉla Masáare Maaja ɨkyo sɨ kɨɨntʉ cho kiivaɨra kɨpeembe tʉkʉ, sa ɨkyo, noo kɨɨntʉ ˆnalaiririwa mbweeyye. Na nɨ mpolaɨ kʉrɨ nɨɨnɨ koonɨ sɨ noovariyʉla Masáare Maaja! 17 Ngaarɨ nootʉmama ʉhʉ mʉrɨmo sa kweenda kwaanɨ, ngaarɨ niiláangyaa marɨho. Maa kaa, haaha noosaakwa ntʉmame mʉrɨmo ʉhʉ, sa Mʉlʉʉngʉ aampeera mʉrɨmo ʉhʉ kwa kweenda kwaachwe. 18 Haaha marɨho yaanɨ nɨ yarɨkwɨ? Marɨho yaanɨ nɨ kʉvariyʉla Masáare Maaja baa kʉrɨhwa tʉkʉ, bila daayya vira ˆvyeene nkʉʉngʉ jaruma mpeewe ko variyʉla Masáare Maaja.

19 Sa baa neembe ndɨrɨ húuru, sɨ ndɨrɨ mʉtʉ́mwa wa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ, nookiitoola ja mʉtʉ́mwa wa vaantʉ voosi, sa nɨvaambirirye vaantʉ ˆvarɨ foo vamurume Kirisitʉ. 20 Kwa Vayahúudi nɨjáa naava ja Mʉyahúudi, sa nɨvaambirirye vamurume Kirisitʉ. Kwa vara ˆvarɨ ɨsɨ ya Miiro nɨjáa naava ja vara ˆvarɨ ɨsɨ ya Miiro, baa neembe sɨ nɨjáa ɨsɨ ya Miiro. Nabweeyya jeyyo, sa nyaambirirye vara ˆvatúubaa Miiro vamurume Kirisitʉ. 21 Kwa vara ˆvasiina miiro, noo kʉsea sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, nɨjáa naava ja voovo, baa neembe sɨ ndɨrɨ mʉtʉ́mwa wa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, ɨsɨ ya Miiro ya Kirisitʉ. Nabweeyya jeyyo, sa nɨvaambirirye avo ˆvasiina miiro vamurume Kirisitʉ. 22 Mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na vara ˆvarɨ teketeke kʉrɨ kuruma, nɨjáa naava ja ndɨrɨ teketeke sa nɨvaambirirye vamurume Kirisitʉ. Nabweeyya kɨra kɨɨntʉ ˆkɨdáhɨkaa sa nɨvabweeyye vamwɨ va vaantʉ voosi, vamurume Kirisitʉ. 23 Nɨɨnɨ nabwéeyyaa ayo yoosi, sa Masáare Maaja, sa hamwɨ na vɨɨngɨ nturye ntálarya jaachwe.

24 Kɨkomi mwamányire vara ˆviíchiyaa nɨ foo varɨ, maa kaa, nɨ ʉmwɨ vii noo ˆahéewaa itáaji. Haaha mʉndookiichia mʉnʉmʉʉnʉ sa muturye itáaji. 25 Vaantʉ ˆviíchiyaa, viijúviryaa mɨvɨrɨ yaavo kwa wiijuviri ˆwafafa maatʉkʉ vii sa vaturye itáaji. Maa kaa, matáaji ayo nɨ ya mpɨɨndɨ vii. Maa kaa, suusu toobweeyya jei sa tʉpate matáaji sɨ ˆyarɨ saambʉka kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 26 Jeyyo, nɨɨnɨ sɨ niíchiyaa ja mʉʉntʉ ˆyookiichia baa kɨɨntʉ cho kiichɨyɨra tʉkʉ, na kei sɨ ndɨrɨ ja mʉʉntʉ ˆafwéitaa ngúumi jaachwe kʉvaa mpeho tʉkʉ. 27 Nɨɨnɨ nookuuturikirya mʉvɨrɨ waanɨ na nookʉʉtʉmamya, sa ˆndɨrɨ hʉmʉla kʉvavariyʉrɨra Masáare Maaja vɨɨngɨ, karɨ jɨ nsiitwe mbere ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.

10

Karɨ Mwiinamɨra Vidabalaíyo Tʉkʉ

1 Vanaviitʉ, noosaaka mʉtaange neeja vala baaba wiitʉ nɨ ɨsɨ ya rɨra ichu vajáa,✡ na voosi valooka, ˆvarɨ nkaasʉ na katɨkatɨ ya mayɨya. 2 Voosi ˆvakabatisiwe ɨsɨ ya rɨra ichu na ayo mayɨya, vaava vapooji va Mʉ́sa.✡ 3 Voosi vajáa vaarya chóorya kɨkɨra ˆchafuma kurumwii.✡ 4 Na voosi vajáa vaanywa maaji yayara ya Mʉlʉʉngʉ ˆajáa avaheera kwa njɨra ya muujíisa.✡ Voovo vajáa vaanywa maaji ya mwaalaliwye ʉra wa mʉtɨma ˆwavatuubáa, na ʉwo mwaalaliwye nɨ Kirisitʉ ayeendanʼyáa novo. 5 Maa kaa, ˆvarɨ foo vaavo, Mʉlʉʉngʉ sɨ eeriwa mʉtɨma nɨ voovo tʉkʉ. Sa jeyyo vaakwya na mɨvɨrɨ yaavo ɨkeenera kɨra haantʉ ʉko ɨsɨ ya ibaláángwii.

6 Haaha masáare aya yafʉmɨra sa yave isimwi kʉrɨ suusu, naasu tʉreke kʉmerirya matɨ mavɨ ja ˆvyeene vala baaba wiitʉ vabweeyya. 7 Karɨ tʉndookiinamɨra vidabalaíyo tʉkʉ, ja ˆvyeene vamwɨ va vala baaba wiitʉ vatʉmama. Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Vaantʉ vajáa viikala, vakarya na vakanywa, aho, vakaanda kwiisʉva.”✡ 8 Tʉreke ʉhanguti ja ˆvyeene vamwɨ va vala baaba wiitʉ vajáa, ɨkɨ chabweeyya vaantʉ mayana makumi yavɨrɨ na yatatʉ (23,000) vakwye kwa sikʉ ɨmwɨ.✡ 9 Baa kei, karɨ tʉndoomʉyera Kirisitʉ ja ˆvyeene vala baaba wiitʉ vamwɨ vabweeyya tʉkʉ, voovo vakomwa nɨ njoka, vakakwya.✡ 10 Karɨ mungʼúulaa ja vamwɨ vaavo viintʉ ˆvangʼuuláa tʉkʉ, avo vajáa vamalwa nɨ murimʉ mʉʉja wa inkwya.✡ 11 Masáare aya yafʉmɨra kʉrɨ voovo sa yave isimwi kʉrɨ suusu, na ayo masáare yaandɨkwa sa yatʉlʉme kutu suusu ˆtookiikala mpɨɨndɨ iji jo kiimikirirya.

12 Jeyyo, koonɨ wookiiyona wiímire ʉkabokerya, laanga neeja karɨ jɨ ʉwyɨɨre uvii tʉkʉ. 13 Kʉyerwa kokoosi ˆkweene kwavapátaa nyuunyu, nɨ kʉra ˆkwavapátaa vaantʉ vii. Ne Mʉlʉʉngʉ nɨ wo kiilaangiwa, sɨ arɨ rekera mʉyerwe kʉlookererya lʉvɨro lwaanyu tʉkʉ. Maa kaa, mpɨɨndɨ ˆmʉyérirwe, Mʉlʉʉngʉ vaheera arɨ ngururu jo yimirirya mʉfɨrɨre nkaasʉ.

Chóorya cha Vidabalaíyo na cha Mweenevyoosi

14 Vanaviitʉ naveenda. Ikeryi fuma kwiinamɨra vidabalaíyo! 15 Nɨ lʉʉsɨka niise na nyuunyu ja vaantʉ ˆmʉrɨ na tooti, yerenʼyi veeneevyo aya ˆnoovawyɨɨra. 16 Eri, mpɨɨndɨ ˆtoonywa ndʉvo ya chóorya cha Mweenevyoosi so mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ, sɨ toova kɨɨntʉ kɨmwɨ kʉrɨ sakami ya Kirisitʉ tʉkʉ wʉʉ? Na ˆtʉrɨ bendʉla mʉkáate wa chóorya cha Mweenevyoosi, sɨ toova kɨɨntʉ kɨmwɨ na mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ tʉkʉ wʉʉ? 17 Baa neembe tʉrɨ foo, voosi taríjaa mukumbata ʉmwɨ wa mʉkáate, ɨkɨ choónekyaa tʉrɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ.

18 Iririkani vaantʉ va Isiraéeli, eri, vara ˆvaríjaa mpóryo, sɨ noo vatʉ́mamanʼyaa masabáahwii tʉkʉ wʉʉ?✡ 19 Nɨ che noolʉʉsa? Chóorya ˆchatoolwa ntambɨko kwa vidabalaíyo nɨ kɨɨntʉ cha kɨkomi wʉʉ? Au ɨkyo kɨdabalaíyo nɨ kɨɨntʉ kamwɨ wʉʉ? 20 Aka tʉkʉ! Maa kaa, mpóryo ˆjitwɨ́ɨrwe nɨ vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, nɨ na kwa mirimʉ mɨvɨ ˆjitóolwaa na sɨ kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Na nɨɨnɨ sɨ noosaaka mʉndootʉmamanʼya na mirimʉ mɨvɨ baa kiduudi vii tʉkʉ. 21 Sɨ mʉrɨ kʉnywa ndʉvo ya chóorya cha Yéesu Mweenevyoosi kei munywe ndʉvo ya mirimʉ mɨvɨ tʉkʉ. Sɨ mʉrɨ kurya chóorya cha Mweenevyoosi na chóorya cha mirimʉ mɨvɨ tʉkʉ. 22 Eri, nɨ saaka tiise tiinʉle ʉsʉʉngʉ wa Mweenevyoosi wʉʉ? Eri, tatɨɨte ngururu kʉmʉlookya Mweenevyoosi?

Yara ˆToobweeyya Yandoomʉretera Mʉlʉʉngʉ Nkongojima

23 Vamwɨ vaanyu vaséaa, “Kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ mwiiko tʉkʉ.” Baa neembe nɨ jeyyo sɨ vyoosi viri na kʉnáálo tʉkʉ. Kei mwaséaa, “Kusiina kɨɨntʉ ˆkɨrɨ mwiiko tʉkʉ.” Baa neembe nɨ jeyyo, sɨ kɨra kɨɨntʉ ˆkɨrɨ na nyambirirya yo fafya kuruma kwa vaantʉ tʉkʉ. 24 Mʉʉntʉ karɨ abweeyye yara ˆyarɨ na kʉnáálo kʉrɨ yeeye vii tʉkʉ, maa kaa, abweeyye yara ˆyarɨ na kʉnáálo kwa mwiiwaachwe.

25 Mʉndoorya nyama yoyoosi ˆɨváwaa iyoombe isóokwii baa kuurya kuurya tʉkʉ, sa mɨtɨma yaanyu ɨdɨɨre twaalwa na kɨloongii. 26 Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Weerʉ nɨ ya Ijʉva na kɨra kɨɨntʉ ˆkɨrɨ weerwii nɨ chaachwe.”✡ 27 Koonɨ ʉtéengiiwe noo rya chóorya kaayii kwa mʉʉntʉ sɨ ˆamuruma Yéesu na ʉkaruma kʉtamanya, irya kɨra kɨɨntʉ ˆarɨ kʉheera baa kuurya kuurya tʉkʉ. Bweeyya jeyyo, sa mɨtɨma yaanyu ˆyiísimanʼyaa mavɨ na maaja, ɨdɨɨre twaalwa na kɨloongii. 28 Maa kaa, mʉʉntʉ koonɨ akʉséire, “Chóorya ɨkɨ chatoolwa mpóryo kwa vidabalaíyo,” kurya tʉkʉ. Bweeyya jeyyo tʉkʉ, sa mʉʉntʉ ʉwo ˆakuwyíiriire na sa mʉtɨma wiísimanʼyaa mavɨ na maaja. 29 Aha nɨ lʉʉsa niise mʉtɨma wa mʉʉntʉ ʉwo na sɨ mʉtɨma waako tʉkʉ. Sa che kʉsaawʉla kwaanɨ kʉrɨ lamʉrɨrwa nɨ mʉtɨma wa mʉʉntʉ wɨɨngɨ kwiisimanʼya mavɨ na maaja? 30 Koonɨ noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa chóorya, sa che noolamʉrɨrwa sa ɨkyo chóorya ˆnahʉ́mwɨɨre mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ?

31 Haaha reerʉ, chochoosi ˆmootʉmama, ɨve nɨ kʉnywa au kurya, mʉndoobweeyya so mʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima. 32 Karɨ mʉndoova kɨɨntʉ cho vakʉngʉvarya vaantʉ tʉkʉ, ɨve nɨ Vayahúudi, vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi au mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 33 Nɨɨnɨ nayéraa kʉveerya mɨtɨma vaantʉ voosi kwa njɨra joosi. Sɨ nsáakaa viintʉ ˆvyaampéeraa kʉnáálo nɨɨmweene vii tʉkʉ, maa kaa, ˆvarɨ foo vapate kʉnáálo, sa jeyyo valamuririwe.

11

1 Ntuubiriryi nɨɨnɨ, ja ˆvyeene nɨɨnɨ noomutuubirirya Kirisitʉ.

Kʉkʉnɨkɨrɨra Mʉtwe Mpɨɨndɨ jo Mʉloomba Mʉlʉʉngʉ

2 Navadʉ́ʉmbɨrɨraa sa viintʉ mʉʉnkʉ́mbʉkɨraa kwa kɨra njɨra, na kei mwakwáatyaa ukiindya ʉra ˆnavaheera. 3 Maa kaa, noosaaka mʉtaange, mʉtwe, noo kʉsea mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vaantʉ valʉme voosi, nɨ Kirisitʉ, na mʉtwe wa mʉʉntʉ muki nɨ mʉlʉme waachwe, na Mʉlʉʉngʉ nɨ mʉtwe wa Kirisitʉ. 4 Mʉʉntʉ mʉlʉme ʉra ˆarɨ mʉloomba Mʉlʉʉngʉ au ˆarɨ lʉʉsa ʉláali na mʉtwe wa Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ akʉ́nɨkɨrɨɨre mʉtwe waachwe, ʉwo achwíjaa matɨ mʉtwe waachwe noo kʉsea Kirisitʉ. 5 Maa kaa, mʉʉntʉ muki ʉra ˆamʉloombáa Mʉlʉʉngʉ au alʉ́ʉsaa ʉláali na mʉtwe baa kʉnɨkɨrɨra mʉtwe waachwe tʉkʉ, ʉwo amuchwíjaa matɨ mʉlʉme waachwe, sa kʉbweeyya jeyyo nɨ ja kʉpʉnyʉla ipuunyu.* 6 Mʉʉntʉ muki ʉra sɨ ˆakʉ́nɨkɨrɨraa mʉtwe waachwe, nɨ vyaangʉ apʉnyʉle njwɨɨrɨ jaachwe. Maa kaa, nɨ soni kwa mʉʉntʉ muki kʉpʉnyʉla njwɨɨrɨ jaachwe, sa jeyyo nɨ viija akʉnɨkɨrɨre mʉtwe waachwe.

7 Mʉʉntʉ mʉlʉme sɨ asaakwa akʉnɨkɨrɨre mʉtwe waachwe tʉkʉ, sa yeeye nɨ buuwo ya Mʉlʉʉngʉ, na kei, oónekyaa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, mʉʉntʉ muki oónekyaa nkongojima fuma kwa mʉʉntʉ mʉlʉme. 8 Sa mʉʉntʉ mʉlʉme sɨ ʉʉmbwa fuma kwa mʉʉntʉ muki tʉkʉ, maa kaa, mʉʉntʉ muki ʉʉmbwa fuma kwa mʉʉntʉ mʉlʉme. 9 Kei, mʉʉntʉ mʉlʉme sɨ ʉʉmbwa sa mʉʉntʉ muki tʉkʉ, maa kaa, mʉʉntʉ muki ʉʉmbwa sa mʉʉntʉ mʉlʉme. 10 Sa jeyyo, na sa mirimʉ miija, mʉʉntʉ muki asaakwa akʉnɨkɨrɨre mʉtwe waachwe koonekya wiimiriri ˆʉrɨ mweeri yaachwe.

11 Maa kaa, kwa kʉkʉndɨkaniwa na Yéesu Mweenevyoosi, mʉʉntʉ muki amwiiláangyaa mʉʉntʉ mʉlʉme na mʉʉntʉ mʉlʉme amwiiláangyaa mʉʉntʉ muki. 12 Sa ja viintʉ mʉʉntʉ muki wa ncholo ʉʉmbwa fuma kwa mʉʉntʉ mʉlʉme, kɨra mʉʉntʉ mʉlʉme wɨɨngɨ afúmaa kwa mʉʉntʉ muki. Maa kaa, kɨra kɨɨntʉ chafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ.

13 Haaha yerenʼyi veeneevyo, eri, nɨ vyabooha mʉʉntʉ muki kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ mbere ja vaantʉ baa kʉnɨkɨrɨra mʉtwe waachwe tʉkʉ wʉʉ? 14 Amwɨ baa wʉʉmbo woónekyaa mʉʉntʉ mʉlʉme kʉva na njwɨɨrɨ ndɨɨhɨ nɨ soni kwaachwe mweeneevyo! 15 Eri, njwɨɨrɨ ndɨɨhɨ sɨ nkongojima ya mʉʉntʉ muki tʉkʉ wʉʉ? Yeeye aheewa njwɨɨrɨ ndɨɨhɨ sa jimʉkʉnɨkɨrɨre. 16 Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ yoosaaka kiiruta ndihi sa ɨrɨ, ʉwo ataange suusu na mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ tusiina nkʉʉngʉ jɨɨngɨ tʉkʉ.

Chóorya cha Mweenevyoosi

17 Haaha ʉhʉ ʉlairiri ˆnoosaaka nɨvaheere, sɨ ndɨrɨ vadʉʉmbɨrɨra tʉkʉ, sa mpɨɨndɨ ˆmookiijiinga, sɨ mootʉmama yara ˆyarɨ na kʉnáálo tʉkʉ, maa kaa, yara ˆyooreeta mukube. 18 Cha ncholo, mʉrɨ lʉmana ja mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, mookiigavagava. Kwa ayo ˆmeene nateera, yamwɨ yaavo naruma nɨ ya kɨkomi. 19 Eri, kɨkomi, kwiigava nɨ mpaka kufumire kʉrɨ nyuunyu, sa vara ˆvarumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ vooneke kɨweerwii wʉʉ? 20 Mpɨɨndɨ ˆmoolʉmana, sɨ moolʉmana sa kɨkomi murye chóorya cha Mweenevyoosi tʉkʉ. 21 Sa mpɨɨndɨ jo rya, kɨra mʉʉntʉ aándaa kiirɨɨra chóorya chaachwe baa kiiwoojera tʉkʉ. Ɨkɨ chabwéeyyaa vamwɨ vahɨndʉke na njala, na vɨɨngɨ vareeve. 22 Ɨhɨ nɨ soni! Musiina nyuumba kʉʉntʉ ˆmʉrɨ kiikala sa murye no nywa tʉkʉ wʉʉ? Sa che moochwa matɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ? Na sa che moovachwa matɨ vara ˆvasiina kɨɨntʉ? Che ndɨrɨ vasea nyuunyu? Nɨvadʉʉmbɨrɨre wʉʉ? Aka tʉkʉ! Kwa ɨrɨ sɨ ndɨrɨ vadʉʉmbɨrɨra tʉkʉ.

23 Sa nɨɨnɨ nahokera masáare aya fuma kwa Mweenevyoosi na navaheera nyuunyu. Uchikʉ ʉra de Mweenevyoosi Yéesu jɨ avarindʉkwe, ajáa atoola mʉkáate, 24 ˆakamʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ, akʉʉbendʉlabendʉla, akasea, “Ʉhʉ nɨ mʉvɨrɨ waanɨ ˆwootoolwa sa nyuunyu. Bweeyyi jei sa nkʉmbʉkɨra yaanɨ.” 25 Viivyo ˆvakahʉmʉle kurya, akatoola ndʉvo akasea, “Ndʉvo ɨhɨ nɨ mʉháko mufya wa Mʉlʉʉngʉ, ˆwookiimikiririwa nɨ sakami yaanɨ. Bweeyyi jei, kɨra ˆmʉrɨ kʉnywa so kʉʉnkʉmbʉkɨra.” 26 Sa mpɨɨndɨ ˆmoorya mʉkáate ʉhʉ na ˆmoonywa diváai ya ndʉvo ɨhɨ, nɨ kwaarya mwiise inkwya ya Yéesu Mweenevyoosi, fʉʉrʉ ˆarɨ hɨndʉka.

27 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaríjaa mʉkáate ʉwo, au ˆanywíjaa ndʉvo ɨyo ˆvyeene sɨ vyasaakwa, ʉwo kʉva arɨ abwéeyyiirye ʉvɨ mweeri ya mʉvɨrɨ na sakami ya Mweenevyoosi. 28 Ɨkɨ noo ˆchooreka, woosaakwa wiiyerenʼye mweeneevyo ta, de urye mʉkáate na unywe ndʉvo ɨyo. 29 Sa mʉʉntʉ ˆarɨ kurya mʉkáate no nywa ɨyo ndʉvo baa taanga mʉvɨrɨ wa Mweenevyoosi tʉkʉ, ʉwo yookiiheera irya ra Mʉlʉʉngʉ mweeri yaachwe. 30 Ɨkɨ noo ˆchooreka ˆvarɨ foo vaanyu mɨvɨrɨ yaavo yoochɨchɨkɨra, vamwɨ valwɨ́ɨrɨ na vɨɨngɨ vake vaakwya. 31 Maa kaa, ngaarɨ toochukuruma mɨtɨma yiitʉ, ngaarɨ sɨ toolamʉrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ jei tʉkʉ. 32 Maa kaa, ˆtʉrɨ lamʉrɨrwa nɨ Yéesu Mweenevyoosi, nɨ kʉtʉwolola iise mwiikalo wiitʉ, sa tʉdɨɨre heewa irya ja vaantʉ sɨ ˆvamuruma yeeye.

33 Sa jeyyo, vanaviitʉ kati ˆmoolʉmana kurya chóorya cha Mweenevyoosi hamwɨ, moosaakwa mʉndookiiwoojera. 34 Koonɨ mʉʉntʉ arɨ na njala, yoosaakwa arye kaayii kwaachwe, sa ˆmʉrɨ lʉmana hamwɨ mʉdɨɨre heewa irya. Naanɨ ˆndɨrɨ kʉʉja, vavariyʉrɨra ndɨrɨ masáare yara yɨɨngɨ.

12

Wʉʉya wa Mʉtɨma Mʉʉja

1 Haaha vanaviitʉ variyʉla ndɨrɨ ɨkɨ kɨɨntʉ ˆmuurya cha wʉʉya fuma kwa Mʉtɨma Mʉʉja sa noosaaka mʉtaange neeja. 2 Mwamányire mpɨɨndɨ ˆmʉjáa sɨ mʉnamʉtaanga Mʉlʉʉngʉ, mwakooverwáa na mwalongoolwáa kwiinamɨra vidabalaíyo, vyoovyo sɨ viri mooyo tʉkʉ, baa kei visiina lʉvɨro lo lʉʉsɨka tʉkʉ. 3 Jeyyo, noosaaka mʉtaange, kusiina mʉʉntʉ ˆalóngoolwaa nɨ Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ arɨ daha sea, “Yéesu ajumwe” tʉkʉ, na kei, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha sea, “Yéesu nɨ Mweenevyoosi,” mpaka ave alóngwɨɨrwe nɨ Mʉtɨma Mʉʉja.

4 Haaha kwatɨɨte wʉʉya ˆwiísimiresimire, maa kaa, Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ nɨ ʉʼʉra. 5 Kei kwatɨɨte mɨrɨmo ˆyiísimiresimire yo mʉtʉmamɨra Mweenevyoosi, maa kaa, Mweenevyoosi nɨ yeeye ʉʼʉra ʉmwɨ. 6 Kei kwatɨɨte mɨrɨmo ˆɨrɨ foo, maa kaa, ˆatóolaa lʉvɨro lo tʉmama mɨrɨmo ɨyo kʉrɨ suusu voosi nɨ yeeye ʉʼʉra Mʉlʉʉngʉ.

7 Kɨra mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu, ahéewaa ʉvariyuli wa Mʉtɨma Mʉʉja, sa vaantʉ voosi vapate kʉnáálo. 8 Ʉwo Mʉtɨma Mʉʉja, amʉhéeraa mʉʉntʉ ʉmwɨ lʉvɨro lo lʉʉsɨka na tooti na wɨɨngɨ isáare ra ʉmanyi, na Mʉtɨma nɨ yeeye wʉʉwo. 9 Kei Mʉtɨma wʉʉwo, amʉbwéeyyaa mʉʉntʉ ave na kumuruma Yéesu kʉkʉʉlʉ na wɨɨngɨ ave na wʉʉya wo horya valwɨ́ɨrɨ. 10 Yeeye amʉhéeraa mʉʉntʉ wɨɨngɨ lʉvɨro lo bweeyya myuujíisa, wɨɨngɨ lʉvɨro lo laala na mʉtwe, na wɨɨngɨ lʉvɨro lo kiisimanʼya isáare ˆrafúmire kwa mirimʉ mɨvɨ au kwa Mʉtɨma Mʉʉja, na wɨɨngɨ lʉvɨro lo lʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni, na wɨɨngɨ lʉvɨro lo variyʉla ijo ndʉʉsɨka. 11 Aya yoosi, yabwéeyyiwaa nɨ wʉʉwo Mʉtɨma Mʉʉja ʉmwɨ, yeeye amʉhéeraa kɨra mʉʉntʉ ja ˆvyeene yoosaaka.

Mʉvɨrɨ Ʉmwɨ, Viintʉ Foo

12 Mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ watɨɨte viintʉ ˆviri foo, na baa neembe ivyo viintʉ ˆviri foo, nɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ, viivyo noo ˆvyeene viri kwa mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ. 13 Sa suusu tʉve Vayahúudi au vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, vatʉ́mwa au vaantʉ ˆvarɨ húuru, suusu voosi tabatisiwa kwa Mʉtɨma ʉmwɨ na tahokera Mʉtɨma ʉmwɨ sa tʉve mʉvɨrɨ ʉmwɨ.

14 Mʉvɨrɨ sɨ wʉʉmbwa na kɨɨntʉ kɨmwɨ vii tʉkʉ, maa kaa, viintʉ ˆviri foo. 15 Koonɨ ijeo raséire, “Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ haantʉ ha mʉvɨrɨ tʉkʉ, sa nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ iyaanja tʉkʉ,” eri, ijeo sɨ rɨrɨ chaala nɨ haantʉ ha mʉvɨrɨ tʉkʉ wʉʉ? 16 Na koonɨ kutu kwaséire, “Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ haantʉ ha mʉvɨrɨ tʉkʉ, sa nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ riiso tʉkʉ,” eri, kutu sɨ kʉrɨ chaala nɨ haantʉ ha mʉvɨrɨ tʉkʉ wʉʉ? 17 Ngaarɨ mʉvɨrɨ woosi nɨ riiso, joolɨ ʉrɨ teera? Ngaarɨ mʉvɨrɨ woosi nɨ kutu, joolɨ ʉrɨ tayya? 18 Haaha Mʉlʉʉngʉ avivɨɨka viintʉ vya mʉvɨrɨ, na kɨra kɨɨntʉ cha mʉvɨrɨ akɨvɨɨka haantʉ haachwe, ja ˆvyeene asaaka. 19 Ngaarɨ mʉvɨrɨ woosi waava kɨɨntʉ kimudu, ngaarɨ sɨ kwaava na mʉvɨrɨ wowoosi tʉkʉ. 20 Kɨkomi, kwatɨɨte viintʉ ˆviri foo vya mʉvɨrɨ, maa kaa, nɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ.

21 Riiso sɨ ifaanaa rʉʉsee mʉkono, “Sɨ nookʉsaaka tʉkʉ!” Baa kei mʉtwe sɨ ifaanaa ʉyasee majeo, “Sɨ noovasaaka nyuunyu tʉkʉ!” 22 Kei viintʉ vya mʉvɨrɨ vira ˆvyoónekanaa visiina ngururu, noo visáakwaa mʉnʉmʉʉnʉ. 23 Viintʉ vira ˆvyoónekanaa visiina nyemi, noo tavihéeraa nyemi nkʉʉlʉ. Na viintʉ viiswi vira ˆvyootʉretera soni, ivyo noo tuviláangaa neejaneeja, 24 na vira viintʉ ˆvyabooha ˆvyoónekaa kwa vaantʉ sɨ taviláangaa neeja tʉkʉ. Jeyyo, Mʉlʉʉngʉ alʉmanʼya viintʉ vya mʉvɨrɨ na aviiheera nyemi vira viintʉ ˆvisiina nyemi kʉlookya. 25 Sa jeyyo, kʉdɨɨre kʉva na kwiigava, maa kaa, viintʉ vyoosi viiyambirirye. 26 Kɨɨntʉ kɨmwɨ koonɨ chatámikire, vyoosi vikatamɨka hamwɨ nocho. Koonɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ chatúriirye nyemi, vyoosi vikavyeenda hamwɨ nocho.

27 Haaha nyuunyu nɨ mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ, kɨra ʉmwɨ waanyu nɨ haantʉ ha mʉvɨrɨ ʉwo. 28 Kʉrɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, Mʉlʉʉngʉ avɨɨka ta vatumwi, maa de valáali na mʉtwe, vakiindya, vaantʉ ˆvabwéeyyaa myuujíisa, vaantʉ ˆvarɨ na wʉʉya wo horya valwɨ́ɨrɨ, vaantʉ ˆvaámbiriryaa viivaavo, vaantʉ ˆvarɨ na wʉʉya wo longoola, na vaantʉ ˆvarɨ na wʉʉya wo lʉʉsɨka ndʉʉsɨka ˆjiísimiresimire.

29 Eri, vaantʉ voosi nɨ vatumwi wʉʉ? Voosi nɨ valáali na mʉtwe wʉʉ? Vaantʉ voosi nɨ vakiindya wʉʉ? Eri, vaantʉ voosi vabwéeyyaa myuujíisa wʉʉ? 30 Eri, voosi vatɨɨte wʉʉya wo horya valwɨ́ɨrɨ wʉʉ? Eri, vaantʉ voosi valʉ́ʉsɨkaa ndʉʉsɨka ngʼeni wʉʉ? Eri, vaantʉ voosi vaváriyʉlaa ndʉʉsɨka wʉʉ? 31 Haaha noosaaka mʉve na mpɨɨma yo turya wʉʉya mʉkʉʉlʉ.

Naanɨ haaha kʉvoonekya ndɨrɨ njɨra njija kʉlookya joosi.

13

Kweenda

1 Baa ndʉʉsɨke ndʉʉsɨka ja vaantʉ na ja mirimʉ miija, koonɨ sɨ neenda vaantʉ, nɨɨnɨ nɨ ja isóso ra idébe itʉhʉ, au idʉndʉlʉ itʉhʉ. 2 Kei koonɨ ndɨrɨ na wʉʉya wo laala na mʉtwe, na koonɨ ndɨrɨ na ʉmanyi wo taanga fuumbo ya mɨryʉʉngʉ yoosi na ndɨrɨ na ʉmanyi woosi, kei koonɨ ndɨrɨ na kuruma kʉkʉʉlʉ ko saamya njʉʉlʉ, koonɨ sɨ neenda vaantʉ, nɨɨnɨ sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ. 3 Kei koonɨ natwɨ́ɨre máari jaanɨ kʉvaheera vakɨva, kei koonɨ natwɨ́ɨre mʉvɨrɨ waanɨ ufye mootwii ja mpóryo, koonɨ sɨ neenda vaantʉ, sɨ ndɨrɨ turya kʉnáálo yoyoosi tʉkʉ.

4 Kweenda kwayímiriryaa, na kwatɨɨte mbavariri. Kweenda kusiina kɨvɨna tʉkʉ, sɨ kwiivaa kɨpeembe tʉkʉ na kusiina ukudamu tʉkʉ. 5 Kweenda kwabwéeyyaa mʉʉntʉ ave matu, sɨ kwabwéeyyaa mʉʉntʉ iiririkane sa masáare yaachwe vii tʉkʉ, sɨ kwabwéeyyaa mʉʉntʉ akalale chaangʉ vii tʉkʉ, na sɨ kwabwéeyyaa mʉʉntʉ avɨɨke ʉvɨ mutimii tʉkʉ. 6 Kweenda sɨ kweenda kʉsova ʉwoloki tʉkʉ, maa kaa, kweenda kweenda kɨmaarɨ. 7 Kweenda kwayímiriryaa yoosi, kwarúmaa yoosi, kwiiláangyaa yoosi na kweenda kwachuunga mʉtɨma kʉrɨ yoosi.

8 Kweenda sɨ kusíraa vii kaa tʉkʉ. Maa kaa, kʉlaala na mʉtwe, kʉlʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni, na ʉmanyi vyatɨɨte kʉherererya. 9 Sa ʉmanyi wiiswi nɨ mudúúdi vii, kei kʉlaala kwiiswi na mʉtwe nɨ kudúúdi vii. 10 Maa kaa, kukiimikirirya ˆkʉrɨ kʉʉja, yara sɨ ˆyakiimana seeka yarɨ.

11 Mpɨɨndɨ ˆnɨjáa musinga, nalʉʉsɨkáa kisinga, niiririkanáa kimusinga na nɨjáa namányire viintʉ kisinga. Haaha ndɨrɨ mʉʉntʉ mʉkʉʉlʉ, yara ya kisinga nayareka. 12 ˆVyeene tookoona haaha, nɨ ja koona kɨɨntʉ kɨóowii ˆkɨrɨ na nkʉngʉʉ, sikʉ ˆjookʉʉja koona tʉrɨ kɨra kɨɨntʉ miiso kwa miiso. Haaha namányire kiduudi vii, sikʉ ˆjookʉʉja kʉva ndɨrɨ na kʉtaanga ˆkwakiimana, ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ aantaanga nɨɨnɨ.

13 Haaha viintʉ ivi vitatʉ sɨ viri sira tʉkʉ, kuruma, kwiilaangya na kweenda. Maa kaa, kɨkʉ́ʉ́lʉ cha ivi vitatʉ nɨ kweenda.

14

Kʉlaala na Mʉtwe na Kʉlʉʉsɨka Ndʉʉsɨka Ngʼeni

1 Kwiiyenda nyuunyu kwa nyuunyu kɨve noo kɨɨntʉ kɨkʉlʉkʉʉlʉ. Kei mʉmanyɨke kuturya wʉʉya wa Mʉtɨma Mʉʉja na hasa wʉʉya wo laala na mʉtwe. 2 Sa mʉʉntʉ ˆalʉ́ʉsɨkaa ndʉʉsɨka ngʼeni, sɨ alʉ́ʉsɨkaa na vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, yeeye amʉloombáa Mʉlʉʉngʉ, sa kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ taanga ˆcheene yoolʉʉsa tʉkʉ. Yeeye avíjaa yoolʉʉsɨka fuumbo kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma. 3 Maa kaa, ʉra ˆmweene aláalaa na mʉtwe, alʉ́ʉsaa isáare fuma kwa Mʉlʉʉngʉ, avajéengaa vaantʉ, avahéeraa mɨtɨma na avatúuryaa mɨtɨma. 4 Mʉʉntʉ ʉra ˆalʉ́ʉsɨkaa ndʉʉsɨka ngʼeni, iijéengaa yeemweene, maa kaa, ʉra ˆaláalaa na mʉtwe, ajéengaa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu.

5 Nɨɨnɨ noosaaka nyuunyu voosi mʉndoolʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni, na kʉlookya ivyo, noosaaka mʉndoolʉʉsa masáare fuma kwa Mʉlʉʉngʉ ko laala na mʉtwe. Sa mʉrɨmo wo lʉʉsa masáare fuma kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya kʉlʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni, koonɨ sɨ jeyyo, kʉve na mʉʉntʉ wo variyʉla ayo masáare sa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vajeengwe.

6 Haaha vanaviitʉ koonɨ nuújire na kwaanyu na ndʉʉsɨke ndʉʉsɨka ngʼeni, kʉnáálo che mʉrɨ turya? Maa kaa, koonɨ naréetire ʉvariyuli fuma kwa Mʉlʉʉngʉ, au ʉmanyi au ʉláali na mʉtwe au ukiindya, ivyo vaheera viri kʉnáálo. 7 Jeyyo, noo ˆvyeene viri kwa saama ja chɨɨ́mbo jira ˆjisiina nkaasʉ, baa ja firíimbi, na kinúubi. Koonɨ sɨ vyaváirwe kutuuba mwiitʉʉbɨrɨro wa chɨɨ́mbo, joolɨ kɨra ˆchookɨɨmbwa kɨrɨ taangwa? 8 Baa ja koonɨ irimʉ rarírire, na mʉrɨro waachwe sɨ wootaangɨkana, nɨ ani ˆarɨ kwɨɨma neeja sa nkoondo? 9 Viivyo, baa nyuunyu, ani arɨ taanga ˆcheene moolʉʉsa koonɨ mwalúusikire ndʉʉsɨka ifya? Kɨkomi, kɨra ˆcheene mwɨɨndoolʉʉsa, looka cheende na mpeho. 10 Kwatɨɨte ndʉʉsɨka ˆjiri foo aha weerwii, na kusiina ndʉʉsɨka ˆisiina ʉvariyuli waachwe tʉkʉ. 11 Maa kaa, koonɨ sɨ nootaanga kɨra ˆyoolʉʉsa ʉra mʉʉntʉ, ʉwo ˆyoolʉʉsa nɨ mʉyeni kwaanɨ na nɨɨnɨ nɨ mʉyeni kwaachwe. 12 Nɨ viivyo viri kʉrɨ nyuunyu. Sa viintʉ ˆmoosaaka mʉnʉmʉʉnʉ kʉva na wʉʉya wa Mʉtɨma Mʉʉja, manyiki na mɨtɨma yaanyu kuturya wʉʉya ʉra ˆwɨɨndoojeenga mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu.

13 Jeyyo, mʉʉntʉ ʉra ˆyoolʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni, yoosaakwa amʉloombe Mʉlʉʉngʉ, sa amʉheere lʉvɨro lo variyʉla kɨra ˆyoolʉʉsa. 14 Koonɨ nooloomba kwa ndʉʉsɨka ngʼeni, mʉtɨma waanɨ noo wooloomba, maa kaa, mʉryʉʉngʉ waanɨ sɨ wooturya kʉnáálo tʉkʉ. 15 Haaha che de ndɨrɨ bweeyya? Loomba ndɨrɨ na mʉtɨma waanɨ de kei noombe na mʉryʉʉngʉ waanɨ. Kɨɨmba ndɨrɨ na mʉtɨma waanɨ, de kei nɨɨmbe na mʉryʉʉngʉ waanɨ. 16 Koonɨ woomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ mutimii waako vii, ˆʉrɨ hʉmʉla dʉʉmba joolɨ vaantʉ varɨ sea, “Kɨkomi,” na kʉnʉ sɨ vootaanga kɨra ˆcheene woolʉʉsa? 17 Baa koonɨ kʉmʉdʉʉmba kwaako kwabooha, mʉʉntʉ wɨɨngɨ sɨ arɨ turya kʉnáálo tʉkʉ.

18 Noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa nɨɨnɨ nalʉ́ʉsɨkaa ndʉʉsɨka ngʼeni kʉlookya nyuunyu voosi. 19 Maa kaa, nɨ vyabooha ndʉʉsɨke masáare yasaano ˆyarɨ taangwa, sa nɨvakiindye mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, kʉlookya kʉlʉʉsɨka masáare mayana ikimi (10,000) ya ndʉʉsɨka ngʼeni ˆngʼeene vaantʉ sɨ varɨ taanga.

20 Vanaviitʉ reki kwiiririkana ja vasinga. Miiririkano yaanyu, ɨve ja ya vaantʉ vakʉʉlʉ, maa kaa, kʉtʉmama ʉvɨ mʉve ja vaana vaduudi. 21 Vyaandɨkwa Miirwii, Ijʉva alʉʉsa,

“Lʉʉsɨka ndɨrɨ na vaantʉ vaanɨ ko tweera vaantʉ va kʉlɨ,

vaantʉ valʉ́ʉsɨkaa ndʉʉsɨka ngʼeni,

baa jeyyo, sɨ varɨ kʉʉnteerera tʉkʉ.”✡

22 Haaha koona mwiise, kʉlʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni nɨ isháara ya Mʉlʉʉngʉ kwa vaantʉ sɨ ˆvamurúmaa, na sɨ sa vaantʉ ˆvamurúmaa tʉkʉ. Maa kaa, ʉláali na mʉtwe sɨ sa vaantʉ sɨ ˆvamurúmaa tʉkʉ, maa kaa, sa vaantʉ ˆvamurúmaa. 23 Sa jeyyo, koonɨ mpuka yoosi ya vaantʉ ˆvamurúmaa Yéesu valʉ́mɨɨne na voosi valʉʉsɨke na ndʉʉsɨka ngʼeni, na aho vɨɨngɨre vaantʉ sɨ ˆvamányire au vayeni sɨ ˆvamurúmaa Yéesu, eri, sɨ varɨ sea nyuunyu mʉrɨ vasari tʉkʉ wʉʉ? 24 Maa kaa, mʉʉntʉ sɨ ˆamányire au sɨ ˆamurúmaa Yéesu, koonɨ ɨɨ́ngɨɨre maa ashaane vaantʉ voosi voolʉʉsa ʉláali na mʉtwe, ʉwo mʉʉntʉ taanga arɨ yeeye atɨɨte ʉvɨ, na lamʉrɨrwa arɨ nɨ voosi. 25 Kimbiso cha mʉtɨma waachwe vɨɨkwa kɨrɨ kɨweerwii, ne chwaama arɨ na mwiinamɨra arɨ Mʉlʉʉngʉ yoosea, “Kɨkomi, Mʉlʉʉngʉ nɨ hamwɨ arɨ na nyuunyu.”

ˆVyeene Vyasaakwa Mpɨɨndɨ jo Mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ

26 Vanaviitʉ che ndɨrɨ lʉʉsa? ˆMʉrɨ lʉmana hamwɨ kumwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, ʉmwɨ arɨ na lwɨɨ́mbo, wɨɨngɨ arɨ na ukiindya, wɨɨngɨ arɨ na wiivariyuli fuma kwa Mʉlʉʉngʉ, wɨɨngɨ alʉʉsɨke ndʉʉsɨka ngʼeni, wɨɨngɨ arɨ na kʉtamanʉla. Aya yoosi yoosaakwa yandootʉmamwa sa kʉjeenga mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 27 Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi alúusikire kwa ndʉʉsɨka ngʼeni, aho, valʉʉsɨke vaantʉ vavɨrɨ au vatatʉ na sɨ kʉlookya jeyyo tʉkʉ, na vandoolʉʉsɨka ko kiiheera, na kʉve na mʉʉntʉ wo tamanʉla kɨra ˆvoolʉʉsa. 28 Maa kaa, koonɨ kusiina mʉʉntʉ wo tamanʉla, ʉwo mʉʉntʉ ˆyoolʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni akirinye sawu aho mwiijiingwii wa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, alʉʉsɨke na kɨmoyomooyo yeeye na Mʉlʉʉngʉ.

29 Valáali na mʉtwe vavɨrɨ au vatatʉ valʉʉsɨke, na vɨɨngɨ vayaanirirye ayo ˆvoolʉʉsa. 30 Koonɨ wɨɨngɨ ʉra ˆiíkyɨɨre ahɨ́ɨwe wiivariyuli fuma kwa Mʉlʉʉngʉ, ʉra ˆyoolʉʉsa ʉláali na mʉtwe akirinye. 31 Aho, vaantʉ voosi vandoolʉʉsa ʉláali na mʉtwe ko kiitʉʉbɨrɨra na vaantʉ voosi viikiindye na vaheewe mɨtɨma. 32 Sa wʉʉya wo laala na mʉtwe, wɨɨ́mɨrɨrwaa nɨ ʉra ˆyoolʉʉsa ʉwo ʉláali na mʉtwe. 33 Mʉlʉʉngʉ sɨ wa ntiribʉka tʉkʉ, maa kaa, nɨ wa mwiikalo mʉʉja.

Ja ˆvyeene viri kʉrɨ mpuka ja vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu, 34 mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ lʉmana ja mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, vaantʉ vaki vakirinye. Sa voovo sɨ varekerwa vandoolʉʉsɨka tʉkʉ. Voovo vasaakwa viivɨɨke ɨsɨ ja ˆvyeene Miiro yalʉʉsa. 35 Na koonɨ mʉʉntʉ muki yoosaaka uurye kɨɨntʉ chochoosi, akuurye mʉlʉme waachwe kaayii, sa nɨ soni mʉʉntʉ muki kʉlʉʉsɨka mbere ya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu.

36 Isáare ra Mʉlʉʉngʉ sɨ raandɨra kwaanyu tʉkʉ, baa kei, sɨ rʉʉja na kwaanyu vii tʉkʉ! 37 Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi kʉrɨ nyuunyu yookoona yeeye nɨ mʉláali na mʉtwe au atɨɨte wʉʉya wa mutimii, ataange ayo ˆnoovaandɨkɨra nɨ ʉlairiri fuma kwa Yéesu Mweenevyoosi. 38 Na mʉʉntʉ sɨ ˆyooyateera aya, ʉwo mʉteereri tʉkʉ.

39 Haaha vanaviitʉ mʉve na mpɨɨma yo lʉʉsa ʉláali na mʉtwe na karɨ mʉmʉkáanʼyaa mʉʉntʉ kʉlʉʉsɨka ndʉʉsɨka ngʼeni tʉkʉ. 40 Maa kaa, kɨra kɨɨntʉ kɨtʉmamwe vyabooha na kwa mwiitʉʉbɨrɨro.

15

Kʉfʉfʉka kwa Yéesu

1 Haaha vanaviitʉ noosaaka nɨvakumbusikye Masáare Maaja ˆmeene navavariyʉrɨra, mʉkayaruma na kʉrɨ ayo mookɨɨma neeja. 2 Koonɨ mookwaatya Masáare Maaja ayo ˆmeene navavariyʉrɨra, aho, turya mwiise ʉlamuriri. Maa kaa, koonɨ sɨ mookwaatya, kuruma kwaanyu kusiina kʉnáálo tʉkʉ.

3 Sa nɨɨnɨ navakiindya ukiindya mʉkʉʉlʉ ˆmweene nahokera, ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, Kirisitʉ aakwya sa Mʉlʉʉngʉ asee ʉvɨ wiitʉ wasírire.✡ 4 Kei, akataahwa, na sikʉ ya katatʉ akafʉfʉlwa ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho.✡ 5 Yeeye amʉfʉmɨra Kéefa,* na kei akavafʉmɨra vatumwi vaachwe ikimi na vavɨrɨ. 6 Kei, avafʉmɨra vaaniitʉ magana yasaano (500) ˆveene vajáa hamwɨ na vamwɨ vaavo vamwaarɨ ˆvarɨ mooyo baa haaha, baa neembe vamwɨ vaavo valongoola. 7 Aho, akamʉfʉmɨra Yaakúupu na kei, akavafʉmɨra vatumwi voosi. 8 Na lo kiimikirirya aanfʉmɨra nɨɨnɨ ndɨrɨ ja mwaana ˆavyaalwa mpɨɨndɨ sɨ ˆjiri jaachwe. 9 Sa nɨɨnɨ ndɨrɨ mudúúdiduudi kwa vatumwi voosi. Baa sɨ nasaakwa naanɨrɨrwe mutumwi tʉkʉ, sa naturikirya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ. 10 Maa kaa, kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ naava mutumwi. Na ɨyo nduwo yaachwe kwaanɨ nɨ kʉnáálo nkʉʉlʉ, sa kwa ɨyo nduwo natʉmama kʉlookya vatumwi vɨɨngɨ voosi. Sɨ natʉmama ayo kwa ngururu jaanɨ tʉkʉ, maa kaa, sa viintʉ nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ˆɨjáa na nɨɨnɨ. 11 Jeyyo, vive nɨ nɨɨnɨ au ɨve nɨ viivaanɨ voovariyʉla, kɨɨntʉ cho kwaatya, toovariyʉla isáare rɨrɨra, na kei ɨro noo ˆmwariruma.

Kʉfʉfʉka kwa ˆVaakwya

12 Haaha ngwyiiri, suusu tavariyʉla Kirisitʉ afʉfʉlwa, joolɨ vamwɨ vaanyu voosea kusiina kʉfʉfʉka tʉkʉ? 13 Sa koonɨ kusiina kʉfʉfʉka, aho, noo kʉsea baa yeeye Kirisitʉ sɨ afʉfʉlwa tʉkʉ. 14 Na kei koonɨ Kirisitʉ sɨ afʉfʉlwa, kʉvariyʉla kwiiswi kusiina kʉnáálo tʉkʉ, na kuruma kwaanyu nɨ kʉtʉhʉ. 15 Kʉlookya ivyo, suusu tookoonekana ja vaantʉ ˆvoona va ʉloongo va Mʉlʉʉngʉ. Sa talʉʉsa Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Kirisitʉ, kʉmba sɨ amʉfʉfʉla tʉkʉ, koonɨ vaantʉ ˆvaakwya sɨ vafʉ́fʉlwaa. 16 Sa koonɨ vaantʉ ˆvaakwya sɨ vafʉ́fʉlwaa, baa Kirisitʉ sɨ afʉfʉlwa tʉkʉ. 17 Na kei koonɨ Kirisitʉ sɨ afʉfʉlwa, kuruma kwaanyu nɨ kɨɨntʉ ˆkisiina, na mʉkaarɨ uvii waanyu. 18 Na vaantʉ vara ˆvaakwya kʉnʉ voomuruma Kirisitʉ, vataahɨka chalʉmwɨ. 19 Koonɨ kumwiilaangya kwiitʉ Kirisitʉ nɨ sa mwiikalo ʉhʉ vii, suusu tʉrɨ vo koonerwa mbavariri kʉlookya vaantʉ voosi aha weerwii.

20 Maa kaa, haaha, kɨkomi, Kirisitʉ afʉfʉlwa, ʉhʉ noo wa ncholo kʉfʉfʉka kwa vara ˆvaakwya. 21 Sa ja ˆvyeene inkwya yareetwa nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ, baa kʉfʉfʉka noko kwareetwa nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ. 22 Sa ja ˆvyeene vaantʉ voosi vakwíjaa sa nɨ va ufumo wa Adáamu, viivyo mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆarɨ wa Kirisitʉ afʉ́fʉlwaa akava nkaasʉ. 23 Maa kaa, kɨra ʉmwɨ fʉfʉlwa arɨ kwa mpɨɨndɨ jaachwe, wa ncholo ˆafʉfʉlwa nɨ Kirisitʉ, aho ˆarɨ hɨndʉka, fʉfʉlwa varɨ vara ˆvarɨ vaachwe. 24 Aho, Kirisitʉ ˆarɨ mala ngururu, lʉvɨro na wiimiriri woosi mʉvɨ, kukiimikirirya kʉʉja kʉrɨ, ne mʉkwaatya arɨ Ʉtemi Mʉlʉʉngʉ Taáta. 25 Sa Kirisitʉ kɨɨmɨrɨra arɨ fʉʉrʉ Mʉlʉʉngʉ avasiinde vavɨ vaachwe na avavɨɨke ɨsɨ ya majeo yaachwe.✡ 26 Inkwya noo mʉvɨ wo kiimikirirya ˆarɨ malwa. 27 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Mʉlʉʉngʉ avɨɨka viintʉ vyoosi ɨsɨ ya majeo yaachwe.”✡ Masáare ˆyakasee, Mʉlʉʉngʉ avɨɨka “viintʉ vyoosi” ɨsɨ ya Yéesu nɨ kɨweerwii viri, yeeye Mʉlʉʉngʉ sɨ arɨ kiivɨɨka ɨsɨ ya Yéesu tʉkʉ, sa yeeye Mʉlʉʉngʉ noo avɨɨka viintʉ ivyo ɨsɨ ya Yéesu. 28 Mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ Taáta ˆarɨ vɨɨka viintʉ vyoosi ɨsɨ ya wiimiriri wa Mwaana, ne Mwaana kiivɨɨka arɨ ɨsɨ ya Mʉlʉʉngʉ, sa Mʉlʉʉngʉ ɨɨmɨrɨre viintʉ vyoosi vʉʉ.

29 Haaha koonɨ kusiina kʉfʉfʉlwa, vaantʉ vara ˆvoobatisiwa sa vaantʉ ˆvaakwya che vookiilaangya? Koonɨ vaantʉ ˆvaakwya sɨ vafʉ́fʉkaa tʉkʉ, sa che avo vaantʉ voobatisiwa sa avo ˆvaakwya? 30 Na suusu sa che tookiivɨɨka nemwiinemwii kɨra siikʉ? 31 Nɨɨnɨ nookoona inkwya yaanɨ kɨra siikʉ. Kwiidʉʉmbɨrɨra kwaanɨ sa nyuunyu ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu Mweenevyoosi wiitʉ, ʉko noo kookʉmbweeyya ndʉʉse masáare aya. 32 Koonɨ nalwɨjáa na maka ja isaka, noo kʉsea, vaantʉ vakarɨ kʉra Eféeso sa viintʉ vya kɨrɨ ʉʉntʉ vii, kʉnáálo che napata? Koonɨ vaantʉ ˆvaakwya sɨ varɨ fʉfʉlwa,

Suusu tʉndoorya no nywa,

sa lomʉtóondo kwya tʉrɨ.✡

33 Karɨ mʉkóoverwaa nɨ vaantʉ ˆvalʉ́ʉsaa jeyyo tʉkʉ, “Vijeengi vavɨ, vasáambʉlaa wiijuviri mʉʉja.” 34 Hoonɨ farimbuki na mʉreke tʉmama ʉvɨ. Sa vaantʉ vamwɨ kʉrɨ nyuunyu sɨ vamʉmányire Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Nɨ lʉʉsa niise aya sa nɨvakwaatye soni.

Kʉfʉfʉlwa kwa Mɨvɨrɨ

35 Maa kaa, mʉʉntʉ ifaanaa uurye, “Vaantʉ joolɨ varɨ fʉfʉlwa? Nɨ na mʉvɨrɨ ʉrɨ joolɨ varɨ kʉva nowo?” 36 Ɨhɨ nɨ mɨryʉʉngʉ ya kɨkoókoyo. Koonɨ ʉháandire mbeyʉ, yaméraa ɨkakʉla bila yo koola wʉʉ? 37 Na kɨra ˆmʉháandaa sɨ ʉrɨ mʉtɨ ʉra ˆʉrɨ kʉla tʉkʉ, maa kaa, mbeyʉ vii ya ngáano au ya kɨra ˆwahaanda. 38 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ ɨɨhéeraa ɨra mbeyʉ mʉvɨrɨ ja ˆvyeene yoosaaka mweeneevyo, na kɨra mbeyʉ yahéewaa mʉvɨrɨ ˆwiísimire. 39 Viivyo kwatɨɨte mɨvɨrɨ ˆyiísimiresimire. Kwatɨɨte mɨvɨrɨ ya vaantʉ, ya maka ja isaka, ya ndee na ya soompa ˆyiísimire. 40 Kei kwatɨɨte mɨvɨrɨ ya kurumwii na mɨvɨrɨ ya kʉrɨ weerʉ. Nkongojima ya mɨvɨrɨ ya kurumwii nɨ kwa njɨra yaachwe na ya mɨvɨrɨ ya weerwii, nɨ kwa njɨra yɨɨngɨ. 41 Nkongojima ya mwaasʉ nɨ kwa kivyaachwe na nkongojima ya mweeri nɨ kwa kivyaachwe, na nkongojima ya nyényeeri nɨ kivyaachwe na kɨra nyényeeri yatɨɨte nkongojima ya kivyaachwe.

42 Jeyyo, noo ˆvyeene viri kʉva kwa ˆvaakwya ˆvarɨ fʉfʉlwa. Mʉvɨrɨ ʉra ˆʉsáambʉkaa taahwa ʉrɨ, na fʉfʉlwa ʉrɨ ʉra sɨ ˆʉsáambʉkaa vii tʉkʉ. 43 Mʉvɨrɨ watáahwaa ʉrɨ na wʉʉmbo wa soni, maa kaa, wafʉ́fʉlwaa ʉrɨ na nkongojima. Watáahwaa ʉrɨ na ʉfoóndu na wafʉ́fʉkaa ʉrɨ na ngururu. 44 Mpɨɨndɨ ˆwootaahwa, nɨ mʉvɨrɨ wa kɨwʉʉntʉ, maa kaa, mpɨɨndɨ ˆwoofʉfʉlwa nɨ mʉvɨrɨ wa kɨmʉtɨma. Tamányire kwatɨɨte mʉvɨrɨ wa kɨwʉʉntʉ na viivyo kwatɨɨte mʉvɨrɨ wa kɨmʉtɨma. 45 Masáare ˆYarɨ Mpeho yaandɨkwa, “Mʉʉntʉ wa ncholo Adáamu ajáa aava kɨɨntʉ ˆkɨrɨ mooyo,”✡ maa kaa, mʉʉntʉ wo herererya, noo kʉsea Kirisitʉ, yeeye nɨ Mʉtɨma ˆʉhéeraa vaantʉ nkaasʉ. 46 Mʉvɨrɨ ˆwʉʉja ncholo nɨ wa kɨwʉʉntʉ sɨ wa kɨmʉtɨma tʉkʉ. Aho, de ʉkʉʉja mʉvɨrɨ wa kɨmʉtɨma. 47 Mʉʉntʉ wa ncholo afuma weerwii na ʉʉmbwa na salʉ, Mʉʉntʉ wa kavɨrɨ afuma kurumwii. 48 Vaantʉ va aha weerwii vatɨɨte mʉvɨrɨ wa salʉ ja ʉra wa Adáamu, na vaantʉ va kurumwii vatɨɨte mʉvɨrɨ ja ʉra wa Yéesu. 49 Ja ˆvyeene twiifwaana na ʉra ˆʉʉmbwa na salʉ, viivyo kwiifwaana tʉrɨ na ʉra mʉʉntʉ ˆafuma kurumwii.

50 Haaha vanaviitʉ ɨkɨ noo ˆcheene noolʉʉsa, mʉvɨrɨ wa nyama na sakami sɨ ʉrɨ hokera Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, noo kʉsea, kɨra ˆkɨsáambʉkaa sɨ kɨrɨ hokera kɨra sɨ ˆkɨsáambʉkaa tʉkʉ.

51 Teereri nɨvawyɨɨre fuumbo. Suusu voosi sɨ tʉrɨ kukwya tʉkʉ. Baa neembe nɨ jeyyo, voosi valandʉlwa tʉrɨ. 52 Fʉmɨra viri koonka, ja kʉlavya riiso. Sa irimʉ ro kiimikirirya ˆrɨrɨ fwɨɨrwa, vaantʉ ˆvaakwya fʉfʉlwa varɨ na kʉva varɨ na mɨvɨrɨ sɨ ˆɨsáambʉkaa na suusu valandʉlwa tʉrɨ. 53 Sa mʉvɨrɨ ʉhʉ ˆʉsáambʉkaa, nɨ mpaka ʉvalandʉke, ʉve mʉvɨrɨ sɨ ˆʉsáambʉkaa, mʉvɨrɨ ˆukwíjaa ʉvalandʉke ʉve mʉvɨrɨ sɨ ˆukwíjaa. 54 Sa jeyyo, mpɨɨndɨ mʉvɨrɨ ˆʉsáambʉkaa ˆʉrɨ valandʉlwa ʉve sɨ ˆʉsáambʉkaa, na ʉhʉ ˆukwíjaa ˆʉrɨ kiivɨkɨra sɨ ˆukwíjaa, aho Masáare ˆYarɨ Mpeho kiimana yarɨ, “Inkwya yamériiwe nɨ kusiinda.”✡

55 “Ee inkwya kusiinda kwaako hai kʉrɨ?

Ngururu jaako jo reeta ʉsʉʉngʉ hai jiri?”✡

56 Ʉvɨ waréetaa ʉsʉʉngʉ wa inkwya, na ʉvɨ watúryaa ngururu jaachwe fuma kʉrɨ Miiro. 57 Maa kaa, tʉmʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ, yeeye atʉsɨ́ɨndɨraa kwa njɨra ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ!

58 Jeyyo vanaviitʉ imi neeja. Nɨɨnɨ naveenda. Karɨ mʉndoowuvwawuvwa tʉkʉ. Kei mutuube kʉtʉmama mʉrɨmo wa Yéesu Mweenevyoosi kʉnʉ mootaanga mʉrɨmo waanyu sɨ wa bweete tʉkʉ.

16

Kɨsaanga cho Vaambirirya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

1 Haaha variyʉla ndɨrɨ kwa ɨkɨ kɨɨntʉ ˆmuurya cha kɨsaanga ˆmoobweeyya so vatwaarɨra vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ, noosaaka mʉndookɨbweeyya ja ˆvyeene navalairirya mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kʉra ɨsɨ ya Galatía. 2 Sikʉ ya ncholo ya júma, kɨra mʉʉntʉ akere na avɨɨke na ivarwii mpía jimwi ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ amʉtáliirye. Ijo mpía jɨvɨɨkwe sa ˆndɨrɨ kʉʉja kʉsɨve na visaanga kei. 3 Na ˆndɨrɨ kʉʉja, kaandɨka ndɨrɨ barʉ́wa jitamanyanʼye na vara vaantʉ ˆmwavaruma na nɨvatʉme vatwaale ivyo visaanga vyaanyu na Yerusaléemu. 4 Koonɨ viri kooneka baa nɨɨnɨ noosaakwa ntamanyanʼye novo, tamanyanʼya ndɨrɨ novo.

Mʉryʉʉngʉ wa Paúli wo Koovaluumbya

5 Kʉʉja ndɨrɨ na kwaanyu ˆndɨrɨ hʉmʉla tweerera Makedonía, sa niímiirye neeja kʉtweera na ʉko. 6 Ifaanaa niikale na nyuunyu kwa mpɨɨndɨ kiduudi, ifaanaa ɨkava mpɨɨndɨ joosi ja mpeho, sa mʉdahe kʉʉnyambirirya lʉyeendwii lwaanɨ na haantʉ hohoosi ˆnoosaaka tamanya. 7 Mpɨɨndɨ ɨhɨ sɨ noosaaka valuumbya chaangʉ vii, maa ndooke tʉkʉ. Nookoona kiikala ndɨrɨ na nyuunyu kwa mpɨɨndɨ, koonɨ Yéesu Mweenevyoosi avyeéndire. 8 Maa kaa, kiikala ndɨrɨ múuji wa Eféeso fʉʉrʉ sikʉ ya ngovi ya Pentekóste* ɨlooke. 9 Nɨ bweeyya niise jeyyo, sa Mʉlʉʉngʉ aampɨ́ɨre mpɨɨndɨ njija yo tʉmama mʉrɨmo mʉkʉʉlʉ kʉrɨ múuji ʉhʉ, baa neembe nɨ jeyyo, vamwaarɨ vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvookʉʉnkɨtɨra.

10 Koonɨ Timotéeo arɨ kʉʉja na kwaanyu, mʉmʉhokere neeja na karɨ oofe kɨɨntʉ chochoosi mpɨɨndɨ ˆarɨ na nyuunyu tʉkʉ, sa yeeye atʉ́mamaa mʉrɨmo wa Mweenevyoosi ja nɨɨnɨ. 11 Karɨ kʉve na mʉʉntʉ wo muchwa matɨ tʉkʉ. Maa kaa, mʉmwaambɨre iinʉke ʉko, arɨ na mwiikalo mʉʉja sa ahɨndʉke na kwaanɨ, sa nɨɨnɨ noomʉwoojera ahɨndʉke hamwɨ na vaaniitʉ.

12 Haaha masáare ya Apóolo mwaaniitʉ, namʉloomba maatʉkʉ vii ʉʉje na kwaanyu na vaantʉ vɨɨngɨ ˆvamuruma Yéesu. Maa kaa, yeeye sɨ yoosaaka kʉʉja haaha tʉkʉ. Baa jeyyo kʉʉja arɨ, ˆarɨ turya nkalo.

Masáare yo Kiimikirirya

13 Laangi neeja. Mwɨɨme neeja kumuruma Yéesu. Mwiiteme. Mʉve na ngururu. 14 Tʉmami kɨra kɨɨntʉ kwa kweenda kʉrɨ mitimii yaanyu.

15 Vanaviitʉ mwamányire Sitefáani hamwɨ na kaaya yaachwe noo vaantʉ va ncholo kumuruma Yéesu ʉko ɨsɨ ya Akáaya, novo viitoola kʉvatʉmamɨra vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ. Haaha nɨ kʉvaloomba niise vanaviitʉ, 16 mʉve matu kwa valongooli ja avo, na kwa vaantʉ voosi ˆvamányɨkaa kʉtʉmama mʉrɨmo ʉhʉ.

17 Navyeenda vala Sitefáani, Fotunáato na Akáiko ˆvakafike, sa voovo vaampɨ́ɨre nyambirirya ɨra ˆnaasova fuma kwaanyu sa viintʉ musiina aha. 18 Vabwéeyyiirye mʉtɨma waanɨ ʉve na cheerʉ ja ˆvyeene vabweeyya mɨtɨma yaanyu ɨve na cheerʉ. Mʉndookoonekya nyemi kwa vaantʉ ˆvatʉ́mamaa vyabooha jei.

Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

19 Mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kʉnʉ Ásia voovaluumbya. Akíila na Pirisíila, hamwɨ na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vara ˆvalʉ́manaa kaayii kwaavo, vavalúumbiirye mʉnʉmʉʉnʉ kwa irina ra Mweenevyoosi. 20 Kei vaaniitʉ voosi ˆvarɨ aha, vavalúumbiirye. Mʉndookiiluumbya ko kiisʉndɨra kʉʉja.

21 Nɨɨnɨ Paúli naándikire lʉmbɨ iji kwa mʉkono waanɨ mweeneevyo. 22 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra sɨ ˆamweenda Mweenevyoosi ajumwe. Mweenevyoosi wiitʉ yeenda!

23 Nduwo ya Yéesu Mweenevyoosi ɨve na nyuunyu.

24 Kweenda kwaanɨ koosi kʉve hamwɨ na nyuunyu ˆveene mwakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu. Kɨkomi.

* 1:12 Kéefa: Nɨ irina rɨɨngɨ ra Kɨeburanía ra Simóoni Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 1:19 Laanga Isáaya 29:14.

✡ 1:31 Laanga Yeremía 9:23-24.

✡ 2:9 Laanga Isáaya 64:4.

✡ 2:16 Laanga Isáaya 40:13.

✡ 3:19 Laanga Ayúubu 5:13.

✡ 3:20 Laanga Sabúuri 94:11.

* 3:22 Kéefa: Nɨ irina rɨɨngɨ ra Kɨeburanía ra Simóoni Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 5:7 Laanga Ufumo 12:1-21.

✡ 5:8 Laanga Ufumo 12:3-20; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 16:3.

✡ 5:13 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 17:7; 19:19; 22:21, 24; 24:7.

✡ 6:16 Laanga Ncholo 2:24.

✡ 7:10 Laanga Matáayo 5:32; Maáriki 10:11-12.

✡ 9:9 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 25:4.

✡ 10:1 Laanga Ufumo 13:21-22.

✡ 10:2 Laanga Ufumo 14:22-29.

✡ 10:3 Laanga Ufumo 16:35.

✡ 10:4 Laanga Ufumo 17:1-7; Ʉvalo 20:2-17.

✡ 10:7 Laanga Ufumo 32:6.

✡ 10:8 Laanga Ʉvalo 25:1-9.

✡ 10:9 Laanga Ʉvalo 21:4-9.

✡ 10:10 Laanga Ʉvalo 16:41-49.

✡ 10:18 Laanga Valáawi 7:6-10, 14, 15.

✡ 10:26 Laanga Sabúuri 24:1.

* 11:5 kʉpʉnyʉla ipuunyu: Sikʉ ijo, nɨ soni vijáa kwa mʉʉntʉ muki kʉpʉnyʉla ipuunyu.

✡ 14:21 Laanga Isáaya 28:11-12.

✡ 15:3 Laanga Isáaya 53:5-12.

✡ 15:4 Laanga Sabúuri 16:8-10.

* 15:5 Kéefa: Nɨ irina rɨɨngɨ ra Kɨeburanía ra Simóoni Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 15:25 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 15:27 Laanga Sabúuri 8:6.

✡ 15:32 Laanga Isáaya 22:13.

✡ 15:45 Laanga Ncholo 2:7.

✡ 15:54 Laanga Isáaya 25:8.

✡ 15:55 Laanga Hósea 13:14.

* 16:8 Pentekóste: Mʉhákwii wa Kalɨ, Pentekóste nɨ ngovi Vayahúudi ˆvabweeyyáa mpɨɨndɨ ˆvarɨ hʉmʉla kuchwa na ˆvarɨ hʉmʉla seyya viintʉ vyoosi mawundii. Ngovi ɨyo yabweeyyiwáa sikʉ ya makumi yasaano (50) keende Paásika yalooka. Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 16:9-12. Mʉhákwii Mufya, ngovi ya Pentekóste ni ngovi ya sikʉ Mʉtɨma Mʉʉja ˆʉʉja na kʉrɨ weerʉ na myuujíisa. Sikʉ ɨyo, Mʉtɨma Mʉʉja na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vaava kɨɨntʉ kɨmwɨ. Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 2:2-4.

2 Vakoríinto

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Barʉ́wa ya kavɨrɨ ya Paúli kwa

Vakoríinto

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ, yaandɨkwa nɨ Paúli mutumwi wa Yéesu Kirisitʉ (1:1). Ɨhɨ nɨ barʉ́wa ya kavɨrɨ kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va múuji wa Koríinto. Paúli noo aanda ɨhɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Koríinto (Mɨrɨmo ya Vatumwi 18:1-18). ˆVyeene vyoónekanaa, barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa kati ya myaaka ya 55-57 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Kei, vyoónekanaa Paúli aandɨka barʉ́wa jɨɨngɨ kwa Vakoríinto (2:3-4), maa kaa, ijo barʉ́wa sɨ joónekanaa tʉkʉ. Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ, mpɨɨndɨ ˆajáa ʉko Makedonía.

Barúwii ɨhɨ, Paúli alʉʉsa ˆcheene chabweeyya avalandʉle mʉryʉʉngʉ waachwe wo ko valaanga Vakoríinto ja ˆvyeene ajáa iimya neeja aho ncholo (1:15-17; 2:1-4). Kei, akiindya vaantʉ ˆvakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ vʉʉmbwa ufya. Valʉmaniwa na Mʉlʉʉngʉ ko tweera Yéesu Kirisitʉ. Jeyyo vaantʉ avo, vatʉmwa nɨ Kirisitʉ vavalʉmanʼye vaantʉ na Mʉlʉʉngʉ (5:16-21).

Kei, Paúli akiindya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Koríinto, njɨra vasaakwa vatuube kʉrɨ kuruma kwaavo. Vandootoola ko boohya ɨnda. Lwa ncholo, vatoole nkaasʉ yaavo kwa Mweenevyoosi, maa de vavaambirirye vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ (8:1-8; 9:6-11). Kei, vareke ruma vatumwi va ʉloongo ˆveene vakiindyáa masáare ya ʉloongo. Ava viiváa vipeembe voovo noo vatumwi vakʉʉlʉ. Paúli alʉʉsa yeeye nɨ mutumwi wa kɨmáárɨ, na atɨɨte wiimiriri fuma kwa Yéesu Kirisitʉ (10:12-17; 11:5-15).

Kukiimikirirya, Paúli avasea vayerenʼye mwiikalo waavo, sa ˆarɨ fika kwaavo adɨɨre kʉva mʉkarɨ kwa wiimiriri ˆarɨ nowo fuma kwa Kirisitʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo abweeyye kwiilaangya kwaavo kwɨɨme neeja (13:10).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ na kʉvafafya mɨtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu 1:1–2:4

Kʉvasea yasírire vara ˆvaválandukire 2:5-11

Kʉmʉtʉmamɨra kɨkomi Kirisitʉ 2:12–6:2

Masáare mafafu na cheerʉ cha Paúli 6:3–7:16

Nduwo yo toola na kɨsaanga 8:1–9:15

Paúli yoolʉʉsa mʉrɨmo waachwe 10:1–11:33

Njori ja Paúli na mwiíwa ajáa nowo 12:1-21

Paúli yoovalʉma kutu Vakoríinto na lʉmbɨ jo kiimikirirya 13:1-14

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ, yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli na mwaaniitʉ Timotéeo. Nɨɨnɨ naanɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa kʉsaaka kwaachwe, nɨve mutumwi wa KirisitʉYéesu. Nɨ kʉvaandɨkɨra tiise nyuunyu vaaniitʉ mpuka ya vaantʉ ˆmwamuruma Mʉlʉʉngʉ, ˆmʉrɨ múujii wa Koríinto na vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ ˆvarɨ ɨsɨ yoosi ya Akáaya. 2 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ, na kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ, jive na nyuunyu.

Kutuuriwa Mʉtɨma nɨ Mʉlʉʉngʉ

3 Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ, Taáta wa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. Yeeye nɨ Taáta wo laanga na riiso ra wʉʉja, kei nɨ Mʉlʉʉngʉ wo tutuurya mɨtɨma kʉrɨ yoosi. 4 Yeeye atutúuryaa mɨtɨma kʉrɨ uturikiri woosi, sa na suusu tʉvatuurye mɨtɨma vɨɨngɨ ˆvarɨ uturikirii ˆwiísimiresimire. Tʉvatuurye mɨtɨma, kwa kutuurya mɨtɨma ˆtaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 5 Sa ja ˆvyeene tootʉrɨkɨra mʉnʉmʉʉnʉ sa Kirisitʉ, noo ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ arɨ tuuba kututuurya mʉtɨma, kwa njɨra ya Kirisitʉ. 6 Koonɨ tootʉrɨkɨra, nɨ tʉrɨkɨra tiise sa kutuuriwa kwaanyu mɨtɨma na sa ʉlamuriri waanyu. Na koonɨ suusu tootuuriwa mɨtɨma, nɨ sa tʉvatuurye nyuunyu mɨtɨma. Jeyyo, daha mʉrɨ yimirirya uturikiri ˆmweene baa suusu tootʉrɨkɨra. 7 Kei kwiilaangya kwiiswi kwaanyu kwakangaala, sa viintʉ ˆmootʉrɨkɨra hamwɨ na suusu, noo ˆvyeene mootuuriwa mɨtɨma hamwɨ na suusu.

8 Vanaviitʉ, toosaaka mʉtaange ˆvyeene tatʉrɨkɨra ʉko Ásia. Uturikiri ˆmweene taturya, ʉjáa watukindaɨrɨra mʉnʉmʉʉnʉ, baa kʉremeerwa kuyimirirya, tʉjáa twiisea kwya tʉrɨ. 9 Kɨkomi, mitimii yiiswi toonáa nɨ ja vaantʉ ˆvalámʉrɨɨrwe kʉʉlawa. Vyaava jeyyo, sa tʉreke kwiilaangya ngururu jiiswi, kɨrɨ vyoova jeyyo, tumwiilaangye Mʉlʉʉngʉ. Yeeye afʉ́fʉlaa vaantʉ ˆvaakwya. 10 Yeeye noo atʉlamurirya mpɨɨndɨ ˆtʉjáa twaséngerɨɨre kukwya, kei, kʉtʉlamurirya arɨ. Suusu tamwiiláangyaa yeeye, na yeeye kʉtʉlamurirya arɨ. 11 Nyuunyu mootwaambirirya ko tʉloombera kwa Mʉlʉʉngʉ. Aho, vaantʉ ˆvarɨ foo mʉdʉʉmba varɨ Mʉlʉʉngʉ kwa nduwo yaachwe kʉrɨ suusu ˆtooturya kwa kʉloomba kwa ˆvarɨ foo.

Paúli Yoolʉʉsa sa che sɨ arɨ Hɨndʉka na Koríinto

12 Haaha suusu tookiidʉʉmbɨrɨra sa ɨkɨ, mɨtɨma yiiswi sɨ yootʉtwaala na kɨloongii tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, yoolaɨra twiikala aha weerwii na katɨ na katɨ yaanyu kwa ʉwoloki na kwa mɨtɨma myeerʉ fuma kwa Mʉlʉʉngʉ. Sɨ tabweeyya jeyyo kwa tooti yiiswi tʉkʉ, maa kaa, kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ. 13 Sa sɨ toovaandɨkɨra kɨɨntʉ chɨɨngɨ kʉlookya ɨkɨ ˆmoodaha soma no taanga tʉkʉ. Mpɨɨma yaanɨ nɨ sikʉ yaayo lo taanga mʉrɨ kɨkomi ˆcheene toolʉʉsa, 14 baa neembe mootaanga kiduudi ˆcheene toolʉʉsa haaha. Sikʉ Yéesu Mweenevyoosi ˆarɨ hɨndʉka, kiidʉʉmbɨrɨra mʉrɨ sa suusu ja ˆvyeene suusu tʉrɨ kiidʉʉmba sa nyuunyu.

15 Na sa viintʉ nɨjáa namányire kɨkomi kʉtaanga kwaanyu na kwiilaangya kwaanyu, noo ˆchooreka nɨjáa niimya neeja kʉʉja na meenyu ta, sa muturye kʉnáálo yo toona kavɨrɨ. 16 Kei nɨjáa nalamʉla tweera na meenyu mpɨɨndɨ ˆnootamanya na Makedonía, na kei mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ hɨndʉka fuma Makedonía, aho, mʉʉmpeere nyambirirya yo tamanya na Yudéea. 17 Eri, ˆnkavalandʉle mɨryʉʉngʉ yaanɨ yo kʉʉja na meenyu, mukiisea navɨ́ɨre iwalaanga wʉʉ? Bakʉ mukiisea nalamʉla masáare yaanɨ kwa mɨryʉʉngʉ ya kɨwʉʉntʉ vii? Noo ˆchooreka noosea, “Hɨɨ” na kei nsee “Tʉkʉ” wʉʉ?

18 Maa kaa, ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ nɨ wo kiilaangiwa, masáare yiiswi kʉrɨ nyuunyu sɨ “Hɨɨ” na “Tʉkʉ” tʉkʉ. 19 Sa Yéesu Kirisitʉ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ˆtavavariyʉrɨra masáare yaachwe, nɨɨnɨ, Siliváano na Timotéeo, sɨ “Hɨɨ” na “Tʉkʉ” tʉkʉ, maa kaa, kʉrɨ yeeye sikʉ joosi nɨ “Hɨɨ.” 20 Sa kwiichuunga koosi kwa Mʉlʉʉngʉ kwa Kirisitʉ, nɨ “Hɨɨ.” Ɨkɨ noo ˆchooreka ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu toosea “Kɨkomi,” kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ. 21 Mʉlʉʉngʉ noo ˆatʉhéeraa ngururu suusu na nyuunyu sa tʉdahe kwɨɨma neeja kʉrɨ Kirisitʉ. Yeeye noo ˆatʉhaka makuta, 22 na noo ˆatʉtala mʉtooso koonekya tʉrɨ vaachwe, na avɨɨka mitimii yiitʉ Mʉtɨma Mʉʉja, sa ave cha mʉhʉ́ʉ́nda kwa yara ˆatʉlaha kʉtʉheera.✡

23 Haaha kɨɨntʉ ˆchabweeyya ndɨɨre hɨndʉka na Koríinto, nɨ sa viintʉ sɨ nasaakáa kʉvajuuwa kʉlookya, baa Mʉlʉʉngʉ nɨ shahíidi waanɨ. 24 Nɨɨnɨ sɨ noosea suusu tɨɨ́mɨrɨraa kumuruma kwaanyu Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Suusu tatʉ́mamaa hamwɨ na nyuunyu sa cheerʉ chaanyu, sa nɨ kwa njɨra yo muruma Mʉlʉʉngʉ nyuunyu ˆmookɨɨma neeja.

2

1 Sa jeyyo, nalamʉla mutimii waanɨ ndɨɨre kʉʉja na meenyu, sa ndɨɨre kʉvatamikya mɨtɨma yaanyu. 2 Koonɨ nɨɨnɨ nabwéeyyiirye nyuunyu mwiirye mɨtɨma, ani ˆarɨ kʉʉmbweeyya mbe na cheerʉ? Kɨkomi, nɨ nyuunyu vii ˆnaviíriirye mɨtɨma. 3 Noo ˆchooreka navaandɨkɨra ɨra barʉ́wa sa ˆndɨrɨ kʉʉja, ndɨɨre kiiriwa mʉtɨma nɨ vaantʉ vara ˆvasaakwa vaambweeyye mbe na cheerʉ. Namányire kɨkomi, koonɨ nɨɨnɨ navyeéndire baa nyuunyu voosi vyeenda mʉrɨ. 4 Navaandɨkɨra ɨra barʉ́wa kʉnʉ naviswɨ́ɨre na niíriirye mʉtɨma maatʉkʉ. Sɨ nasaakáa nɨvabweeyye muvisʉʉle tʉkʉ, kɨɨntʉ ˆnasaakáa nɨ kʉbweeyya mʉtaange viintʉ ˆnaveenda mʉnʉmʉʉnʉ.

Kʉmʉsea Yasírire Mʉʉntʉ ˆAtʉmama Ʉvɨ

5 Haaha koonɨ mʉʉntʉ abwéeyyiirye mwiiwaachwe avisʉʉle, ʉwo sɨ aantámikiirye nɨɨnɨ vii tʉkʉ, ʉwo avatámikiirye baa nyuunyu. Maa kaa, sɨ noosaaka mbe mʉkarɨ kʉlookererya tʉkʉ. 6 Irya ˆreene aturya fuma kwa ˆvarɨ foo vaanyu, ɨro ratoosha. 7 Haaha moosaakwa mʉmʉsee yasírire, na mumutuurye mʉtɨma mʉʉntʉ ʉwo sa adɨɨre visʉʉla, maa asove mpɨɨma. 8 Sa jeyyo, noovaloomba moonekye mwamweenda kɨkomi. 9 ˆCheene chabweeyya nɨvaandɨkɨre ɨra barʉ́wa, nɨ nasaakáa turya kɨkomi koonɨ mʉrɨ matu kwa yara yoosi ˆnavakiindya. 10 Koonɨ nyuunyu mwamʉséire mʉʉntʉ yasírire, baa nɨɨnɨ namʉséire yasírire. Na rɨra ˆnaséire rasírire, koonɨ kwaarɨ na roroosi ˆroosaakwa risire, nɨ sea niise rasírire mbere ya Kirisitʉ sa kʉnáálo yaanyu. 11 Tʉndoobweeyya jeyyo, sa Irimʉ rɨɨdɨɨre kutusiinda kwa ʉweere waachwe, sa tamányire ʉweere waachwe.

Paúli Múujii wa Turóoa

12 Haaha ˆnkafike múujii wa Turóoa so kweenerya Masáare Maaja ya Kirisitʉ, nkashaana Ijʉva aanchʉ́ngʉrɨɨre mʉryaango. 13 Maa kaa, kʉnʉ mutimii waanɨ nkoololokera sa nashaana Tíito mwaaniitʉ asanafika tʉkʉ. Jeyyo, nkavasea nasúukiirye, maa nkatamanya na ɨsɨ ya Makedonía.

Kusiinda kwa Ngururu ya Kirisitʉ

14 Maa kaa, adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆatʉlóngoolaa sikʉ joosi twiíchʉmɨrɨɨre kwa kusiinda kwa Kirisitʉ. Na yeeye ko tweera suusu yookaarya masáare ya Kirisitʉ kɨra haantʉ ja irɨ́ɨ́ra ˆraboohabooha ro mʉtaanga. 15 Sa suusu kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ irɨ́ɨ́ra ˆrabooha ra Kirisitʉ, ˆrɨvafɨ́kɨraa vara ˆvoolamuririwa na vara ˆvoorɨmɨra. 16 Kwa vara ˆvoolamuririwa nɨ irɨ́ɨ́ra ˆrɨvahéeraa nkaasʉ. Maa kaa, kwa vara ˆvoorɨmɨra, nɨ unyuku ˆwavɨɨha ˆʉvaréteraa inkwya. Haaha nɨ ani ˆadáhaa tʉmama mʉrɨmo ʉwo? Kusiina tʉkʉ. 17 Suusu sɨ ja vaantʉ vɨɨngɨ ˆvarɨ foo ˆvavɨɨka isáare ra Mʉlʉʉngʉ ja kɨɨntʉ cho vaa iyoombe tʉkʉ. Maa kaa, ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ, tookaarya isáare ra Mʉlʉʉngʉ kwa ʉwoloki woosi mbere ya Mʉlʉʉngʉ ja ˆvyeene atʉtʉma.

3

Vatʉmami va Mʉháko Mufya

1 Eri, nɨ kaanda tiise kwiivaa vipeembe kei wʉʉ? Eri, nɨ saaka tiise barʉ́wa jaanyu jo tʉtaangya ja vaantʉ vɨɨngɨ viintʉ ˆvayéendaa na barʉ́wa ja ijo wʉʉ? 2 Nyuunyu noo barʉ́wa yiiswi ˆyaandɨkwa mitimii yiiswi. Barʉ́wa ɨhɨ yamányirwe na yasómwaa nɨ kɨra mʉʉntʉ. 3 Nyuunyu moónekyaa kɨweerwii mʉrɨ barʉ́wa fuma kwa Kirisitʉ ˆyoónekyaa mʉrɨmo ˆtatʉmama kʉrɨ nyuunyu. Barʉ́wa ɨyo, sɨ yaandɨkwa kwa wíino tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, yaandɨkwa kwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ. Na yeeye nɨ nkaasʉ. Sɨ yaandɨkwa mawyii ˆyarɨ ʉpwáápwa tʉkʉ, maa kaa, yaandɨkwa mitimii ya vaantʉ.✡

4 Ɨkɨ noo kɨɨntʉ ˆtwiiláangyaa kɨkomi mbere ya Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ya Kirisitʉ. 5 Sɨ tookiisea tʉmama tiise chochoosi kwa ngururu jiiswi tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, ngururu jiiswi nɨ kwa Mʉlʉʉngʉ jifúmaa. 6 Yeeye noo atʉheera ngururu jo va vatʉmami va mʉháko mufya.✡ Mʉháko ʉwo sɨ ja Miiro ˆmyeene yaandɨkwa vii tʉkʉ, wafuma kwa Mʉtɨma Mʉʉja. Noo kʉsea, Miiro ˆyaandɨkwa yaréetaa inkwya, maa kaa, Mʉtɨma Mʉʉja aréetaa nkaasʉ.

7 Haaha Miiro ya Mʉ́sa ɨjáa yaandɨkwa mawyii ˆyarɨ ʉpwáápwa. Ɨyo Miiro ˆyareetáa inkwya, ɨjáa yʉʉja kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ fʉʉrʉ Viisiraéeli vakasiindwa kʉmʉlaanga Mʉ́sa kishwii, baa neembe ɨra nkongojima ya kʉkorera kwaachwe, ɨjáa nɨ kwa mpɨɨndɨ nduudi vii.✡ Koonɨ mʉrɨmo wa Miiro ɨyo wʉʉja kwa nkongojima ja ɨyo, 8 eri, mʉrɨmo wa Mʉtɨma Mʉʉja sɨ ʉrɨ kʉva wa nkongojima nkʉʉlʉ kʉlookya ɨyo tʉkʉ wʉʉ? 9 Koonɨ mʉrɨmo ʉwo ˆʉvabwéeyyaa vaantʉ vaheewe irya ʉrɨ na nkongojima jei, eri, mʉrɨmo ˆʉbwéeyyaa vaantʉ vave vawoloki sɨ ʉrɨ kʉva na nkongojima nkʉʉlʉ kʉlookya tʉkʉ wʉʉ? 10 Haaha nkongojima ya mʉháko wa kalɨ sɨ yiifwɨ́ɨne na nkongojima ya mʉháko mufya tʉkʉ, sa nkongojima ya mʉháko mufya nɨ nkʉ́ʉ́lʉ mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya. 11 Koonɨ kɨra ˆcharimáa vii kɨjáa na nkongojima, kɨra ˆkɨrɨ tuuba kʉva kɨmwaarɨ kʉva kɨrɨ na nkongojima nkʉʉlʉ kʉlookya.

12 Sa viintʉ tatɨɨte ʉko kwiilaangya, tatɨɨte kwiitema kʉkʉʉlʉ. 13 Suusu sɨ tʉrɨ ja Mʉ́sa tʉkʉ. Yeeye ajáa iitʉʉnɨkɨrɨra kisho chaachwe na kɨtambála, sa Viisiraéeli vadɨɨre koona viintʉ kʉlavalava kwaachwe ˆkwasiráa.✡ 14 Maa kaa, mɨryʉʉngʉ yaavo ɨjáa yachuungwa. Fʉʉrʉ haaha mpɨɨndɨ ˆvoosoma vitáabu vya mʉháko wa kalɨ, vakɨtɨrwa kʉtaanga kɨmáárɨ nɨ ɨkyo kɨtambála. Ɨkyo kɨtambála sɨ kɨnaseyyiwa tʉkʉ, sa chaséyyiwaa ko muruma Kirisitʉ vii. 15 Kɨmaarɨ fʉʉrʉ isikʉ, mpɨɨndɨ ˆvoosoma Miiro ya Mʉ́sa mɨtɨma yaavo yakʉnɨkɨrɨrwa nɨ kɨtambála, vandoosiindwa taanga. 16 Maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆamurúmaa Mweenevyoosi, Mweenevyoosi aséyyaa ɨkyo kɨtambála. 17 Mweenevyoosi noo Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ. Na haantʉ ˆkʉrɨ na Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, aho, hatɨɨte kwiiyanjaala. 18 Suusu voosi sɨ twiikʉ́nɨkɨrɨraa kɨtambála vishwii tʉkʉ, toónekyaa nkongojima ya Mweenevyoosi ja kɨóo viintʉ ˆchoónekyaa buuwo. Mweenevyoosi, yeeye noo Mʉtɨma, na yeeye noo ˆatʉválandʉlaa twiifwaane ne, tʉve na nkongojima yaachwe ˆyalookya na ˆyootuuba lookya.

4

Suusu nɨ Saama ja Iroongo ˆjiri na Ngururu ya Mʉlʉʉngʉ

1 Jeyyo, suusu sɨ tookera mpɨɨma tʉkʉ, sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ kwa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwaachwe atʉheera mʉrɨmo ʉhʉ. 2 Suusu, tasiita tʉmama masáare ya kimbiso na ya soni, sɨ takóoveraa vaantʉ tʉkʉ, baa kei, sɨ tasáangyaa isáare ra Mʉlʉʉngʉ na ʉloongo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, suusu talʉ́ʉsaa kɨmáárɨ mbere ja vaantʉ, sa suusu sɨ tʉbwéeyyaa mɨtɨma ya vaantʉ ɨtwaalwe na kɨloongii mbere ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 3 Koonɨ Masáare Maaja ˆtʉváriyʉlaa yiivisa, kʉva yarɨ yiivisa kwa vara ˆvoorɨmɨra. 4 Irimʉ ˆrɨrɨ mʉlʉʉngʉ wa ɨhɨ weerʉ, ravakʉnɨkɨrɨra mɨryʉʉngʉ yaavo vara sɨ ˆvamurúmaa Yéesu, sa vadɨɨre kʉchoona kɨweerʉ cha Masáare Maaja ya nkongojima ya Kirisitʉ. Yeeye atɨɨte buuwo ya Mʉlʉʉngʉ. 5 Suusu sɨ tookaarya masáare yiiswi tʉkʉ, maa kaa, tookaarya Yéesu Kirisitʉ nɨ Mweenevyoosi, na suusu tʉrɨ vatʉmami vaanyu sa Yéesu. 6 Sa Mʉlʉʉngʉ asea, “Kɨweerʉ kɨmʉrɨke kilwiirya,”✡ yeeye amʉ́rɨkaa mɨtɨma yiitʉ, na atʉbwéeyyaa kʉtaanga kɨweerʉ cha ʉmanyi wa nkongojima yaachwe ˆɨkóreraa kishwii cha Kirisitʉ.

7 Suusu nɨ ja saama ja iroongo vii, taheewa Masáare Maaja saamii iji ja máari ya kɨkomi ˆɨrɨ mberii, sa ɨtaangɨkane ngururu ɨhɨ nkʉʉlʉ yo tʉmama mʉrɨmo ʉwo, sɨ yiiswi tʉkʉ, yafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ. 8 Suusu tarɨɨngɨrɨrwa nɨ uturikiri ˆwiísimiresimire, maa kaa, sɨ toomalwa tʉkʉ. ˆKarɨ foo sɨ tʉmányire cho tʉmama tʉkʉ, maa kaa, sɨ tookera mpɨɨma tʉkʉ. 9 Tootʉrɨkɨra, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ sɨ yootʉreka tʉkʉ. Toochuriwa ɨsɨ, maa kaa, sɨ tookwya tʉkʉ. 10 Sikʉ joosi tavérekaa inkwya ya Yéesu mivirii yiiswi, sa nkaasʉ ya Yéesu noyo yiiyoonekye mivirii yiiswi. 11 Noo kʉsea, suusu ˆtʉrɨ nkaasʉ, mpɨɨndɨ joosi tʉrɨ nemwiinemwii ya inkwya sa Yéesu, sa nkaasʉ ya Yéesu yoonekane kʉrɨ mɨvɨrɨ yiiswi ˆikwyíjaa. 12 Jeyyo, suusu tʉrɨ nemwiinemwii ya inkwya, maa kaa, nyuunyu mooturya nkaasʉ.

13 Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Naruma, jeyyo noolʉʉsa.”✡ Suusu naasu kwa kuruma kʉkʉra toolʉʉsa, 14 sa tootaanga Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla Mweenevyoosi Yéesu. Yeeye tʉfʉfʉla arɨ baa suusu hamwɨ na Yéesu. Yeeye tʉreeta arɨ suusu hamwɨ na nyuunyu mbere yaachwe. 15 Haaha suusu toohokera uturikiri ʉhʉ woosi, sa nyuunyu, sa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ɨvafɨkɨre vaantʉ ˆvarɨ foo na vamʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ mʉnʉmʉʉnʉ. Jeyyo, Mʉlʉʉngʉ abweeyyiriwe nkongojima baa kʉlookya.

Kwiikala ko Kwiilaangya

16 Jeyyo, sɨ tookera mpɨɨma tʉkʉ. Baa neembe mɨvɨrɨ yiiswi kwa weerwii yoosakahala, maa kaa, isii yiiswi Mʉlʉʉngʉ yootʉʉmba ufya sikʉ joosi. 17 Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa uturikiri wiiswi waangʉha, kei nɨ wa mpɨɨndɨ nduudi vii. Uturikiri ʉwo, wootwiimirya neeja nkongojima nkʉʉlʉ kʉlookya ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Nkongojima ɨyo, isiina cho fwaanirirya tʉkʉ. 18 Jeyyo, sɨ taláangaa viintʉ ˆvyoónekanaa tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, taláangaa viintʉ sɨ ˆvyoónekanaa. Vira ˆvyoónekanaa nɨ vya mpɨɨndɨ nduudi vii, maa kaa, vira sɨ ˆvyoónekanaa nɨ vya sikʉ ˆjisiina ʉhero.

5

Mwiikalo Wiitʉ Kurumwii

1 Suusu tavimányire vivaanda kʉʉntʉ ˆtwiíkalaa aha weerwii, noo kʉsea mɨvɨrɨ yiitʉ, koonɨ yasáambukire, suusu tatɨɨte nyuumba yɨɨngɨ fuma kwa Mʉlʉʉngʉ noo kʉsea mɨvɨrɨ mifya. Nyuumba ijo ifya, nɨ ja sikʉ ˆjisiina ʉhero, sa sɨ jajéengwaa kwa mɨkono ya vaantʉ tʉkʉ. 2 Kʉrɨ ɨhɨ weerʉ toorɨra kwa ʉsʉʉngʉ, tatɨɨte mpɨɨma maatʉkʉ yo vɨkɨrwa ɨngo ja mɨvɨrɨ mifya, noo kʉsea, kiikalwii chiitʉ cha kurumwii. 3 Sa tʉrɨ hʉmʉla vɨkɨrwa mɨvɨrɨ ɨyo mifya, sɨ tʉrɨ koonekana nɨ na tʉhʉ tʉrɨ tʉkʉ. 4 Mpɨɨndɨ ˆtʉkaarɨ tookiikala vivaandii vya aha weerwii, toorɨra kwa ʉsʉʉngʉ, sa tooremeerwa nɨ ˆyarɨ foo. Sɨ toosea, toosaaka fumiwa mʉvɨrɨ ʉhʉ ˆukwíjaa tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, toosaaka tʉvɨkɨrwe kiikalwii chiitʉ cha kurumwii, sa mʉvɨrɨ ʉhʉ ˆukwíjaa ʉmeriwe nɨ mʉvɨrɨ sɨ ˆukwíjaa. 5 Mʉlʉʉngʉ noo atwiimirya neeja ɨyo mɨvɨrɨ mifya, atʉheera Mʉtɨma waachwe, sa ave chamʉhʉ́ʉ́nda chiitʉ.

6 Sa jeyyo, sikʉ joosi tatɨɨte kwiilaangya kɨkomi, kei tamányire, mpɨɨndɨ ˆtʉkaarɨ tʉrɨ muvirii ʉhʉ, nɨ kʉlɨ tʉrɨ na Ijʉva. 7 Kwiikala kwiiswi nɨ kwa njɨra ya kuruma na sɨ kwa vira ˆvyoónekanaa tʉkʉ. 8 Kɨkomi, tatɨɨte kwiilaangya na kei tookoona nɨ pwee kʉʉreka ʉhʉ mʉvɨrɨ, sa tʉtamanye noo kiikala na Mweenevyoosi. 9 Sa jeyyo, koonɨ tʉrɨ muvirii ʉhʉ, au sɨ tʉrɨ aha, kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ nɨ kʉmʉbweeyya Mweenevyoosi ave na cheerʉ. 10 Suusu voosi kɨɨma tʉrɨ mbere ya ichuumbi ro lamʉrɨra ra Kirisitʉ, sa kɨra ʉmwɨ wiitʉ arɨhwe kɨra ˆcheene atʉmama mpɨɨndɨ ˆajáa muvirii waachwe, ɨve nɨ maaja au mavɨ.

Talʉmaniwa na Mʉlʉʉngʉ kwa Njɨra ya Kirisitʉ

11 Haaha tamányire, tasaakwa tʉndoomʉnyemya Mweenevyoosi. Jeyyo, toomanyɨka kʉvawyɨɨra vaantʉ vandoomuruma. Mʉlʉʉngʉ atʉmányire ˆvyeene tʉrɨ, na nɨ kiilaangya niise baa nyuunyu mɨtɨma yaanyu sɨ yoovatwaala na kɨloongii ˆvyeene tʉrɨ tʉkʉ. 12 Sɨ toosaaka kwiidʉʉmbɨrɨra kei kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, toosaaka kʉvaheera nkalo yo kwiidʉʉmbɨrɨra sa suusu. Kwa njɨra ɨyo, kʉva mʉrɨ na masáare yo vawyɨɨra vara ˆviidʉ́ʉmbɨrɨraa mbere ja vaantʉ, kwa viintʉ ˆvyoónekanaa na sɨ kwa ˆviri mitimii tʉkʉ. 13 Koonɨ tookoonekana tʉrɨ vasari, nɨ jeyyo tʉrɨ sa Mʉlʉʉngʉ, na koonɨ tookoonekana tatɨɨte mɨryʉʉngʉ, nɨ jeyyo tʉrɨ sa nyuunyu. 14 Kweenda kwa Kirisitʉ noo kootʉlongoola suusu, sa taruma mʉʉntʉ ʉmwɨ aakwya sa vaantʉ voosi, sa jeyyo voosi vaakwya. 15 Yeeye aakwya sa vaantʉ voosi, sa vaantʉ vareke kiikala sa voovo veeneevyo, maa kaa, viikale sa ʉra ˆaakwya sa voovo na ˆafʉfʉka sa voovo.

16 Kwaandɨra haaha sɨ tooyerenʼya mʉʉntʉ kɨwʉʉntʉ tʉkʉ. Baa neembe hara kalɨ tamʉyerenʼyáa Kirisitʉ kɨwʉʉntʉ, haaha sɨ tamoónaa jeyyo kei tʉkʉ. 17 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆaava kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ, aava wʉʉmbo mufya,✡ ya kalɨ yalooka, laanga, mwiikalo mufya waándire. 18 Aya yoosi yafuma kwa Mʉlʉʉngʉ, yeeye amʉtʉma Kirisitʉ atʉlʉmanʼye na yeeye.✡ Na suusu atʉheera mʉrɨmo wo valʉmanʼya vaantʉ na yeeye. 19 Noo kʉsea, Mʉlʉʉngʉ ʉʉlʉmanʼya weerʉ na yeeye mweeneevyo kwa njɨra ya Kirisitʉ, baa vala ʉvɨ wa vaantʉ tʉkʉ. Kei Mʉlʉʉngʉ atʉkwaatya isáare ro lʉmaniwa na Mʉlʉʉngʉ. 20 Haaha suusu tatʉmwa nɨ Kirisitʉ kʉtʉmama mʉrɨmo waachwe, na ko tweera suusu, Mʉlʉʉngʉ yookiilomboola mʉlʉmaniwe ne. Na noo ˆchooreka tookiilomboola kwa masáare ya Kirisitʉ, mʉlʉmaniwe na Mʉlʉʉngʉ. 21 Mʉlʉʉngʉ amʉbweeyya Kirisitʉ yeeye ˆasiina ʉvɨ, ave ʉvɨ sa suusu, sa ˆtʉrɨ kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ, tʉvalwe vawoloki va Mʉlʉʉngʉ.

6

1 Haaha sa viintʉ tʉrɨ vatʉmami hamwɨ na Mʉlʉʉngʉ, toovakalaamya ijo nduwo tahokera fuma kwa Mʉlʉʉngʉ karɨ mʉrekere jirɨmɨre bweete tʉkʉ. 2 Sa Mʉlʉʉngʉ asea Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

“Mpɨɨndɨ yaanɨ ˆniiruma, nakʉteerera,

sikʉ ya ʉlamuriri, nakwaambirirya.”✡

Teera, mpɨɨndɨ ˆyarʉmɨka noo ɨhɨ, isikʉ, noo sikʉ yo lamuririwa.

Uturikiri wa Paúli

3 Sɨ toobweeyya kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨrɨ vabweeyya mwiikunguvale tʉkʉ, sa mʉrɨmo wiiswi karɨ jɨ ʉlʉʉswe vyavɨɨha tʉkʉ. 4 Kɨrɨ vyoova jeyyo, kwa kɨra njɨra, taláɨraa suusu tʉrɨ vatʉmami va kɨmáárɨ va Mʉlʉʉngʉ. Toónekyaa ayo, kwa uyimiriryi mʉkʉʉlʉ mpɨɨndɨ ja uturikiri, ujuuwiki na ʉkangaaru. 5 Kei, suusu tavawa, tachuungwa mɨnyololwii, tasekererwa nɨ mpuka ja vaantʉ, tatʉ́mamaa mɨrɨmo ˆyafafa, tasóvaa tʉlo, baa kei, tasóvaa chóorya. 6 Suusu nɨ vatʉmami vaaja va Mʉlʉʉngʉ kwa ʉwoloki, ʉmanyi, kutuurya mɨtɨma, kʉboohya ɨnda kwa njɨra yo longoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja na kweenda kwa kɨmáárɨ. 7 Kei suusu, nɨ vatʉmami kwa njɨra yo variyʉla isáare ra kɨmáárɨ. Ayo, tayatʉ́mamaa kwa ngururu ja Mʉlʉʉngʉ. Ʉwoloki noo mata yiiswi mʉkonwii wa kʉlʉme na wa kʉmooso. 8 Suusu twɨɨma neeja kʉnyemiwa na kʉchwɨɨwa matɨ, kʉdʉʉmbɨrɨrwa na kʉlʉʉswa vyavɨɨha. Taséwaa tʉrɨ vakwaata, kʉmba talʉ́ʉsaa kɨmáárɨ. 9 Toónekaa ja sɨ tataangɨkana, kʉmba tataangɨkana. Toónekaa ja tookwya, kʉmba nɨ nkaasʉ tʉrɨ. Taváwaa maatʉkʉ, maa kaa, sɨ tʉʉ́lawaa tʉkʉ. 10 Toónekanaa ja tʉrɨ na ʉsʉʉngʉ, maa kaa, mpɨɨndɨ joosi tʉrɨ na cheerʉ. Toónekanaa tʉrɨ vakɨva, maa kaa, ˆvarɨ foo tavaheera usúngaati, toónekanaa tusiina chochoosi tʉkʉ, maa kaa, tatɨɨte viintʉ vyoosi.

11 Nyuunyu Vakoríinto, talʉʉsɨka na nyuunyu baa visa chochoosi tʉkʉ, na talʉʉsɨka na nyuunyu kwa kweenda kʉkʉʉlʉ. 12 Suusu sɨ tʉnakɨtɨra kweenda kwiiswi kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu mwakɨtɨra kweenda kwaanyu kʉrɨ suusu. 13 Haaha, nɨ lʉʉsɨka niise na nyuunyu ja noolʉʉsɨka na vaana vaanɨ, mʉve na kweenda kʉkʉʉlʉ kʉrɨ suusu, ja ˆvyeene suusu taveenda nyuunyu.

Kʉsaangya Muhini na Vaantʉ sɨ ˆVarúmaa

14 Karɨ mʉsáangyaa muhini na vaantʉ sɨ ˆvamurúmaa Yéesu tʉkʉ. Eri, ʉwoloki na kuwuna miiro ifaanaa vikava hamwɨ wʉʉ? Eri, kɨweerʉ na kilwiirya nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ viri kwa kɨrɨkwɨ? 15 Eri, Kirisitʉ avɨɨka mʉháko wowoosi na Irimʉ wʉʉ? Joolɨ mʉʉntʉ ˆamurúmaa Yéesu arɨ tamanyanʼya na mʉʉntʉ sɨ ˆamurúmaa? 16 Joolɨ Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ ɨrɨ kʉva hamwɨ na vidabalaíyo? Suusu nɨ Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ. Kei arɨ nkaasʉ! Ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo alʉʉsa,

“Kiikalanʼya ndɨrɨ novo,

na yeendanʼya ndɨrɨ novo.

Kʉva ndɨrɨ Mʉlʉʉngʉ waavo,

novo kʉva varɨ vaantʉ vaanɨ.”✡

17 Sa jeyyo, Ijʉva aséire,

“Fumi katɨkatɨ yaavo,

mwiikere lʉkova novo.

Karɨ mʉkwaate kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨrɨ na njeo tʉkʉ,

aho, nɨɨnɨ vahokera ndɨrɨ.”✡

18 “Kʉva ndɨrɨ Taáta waanyu,

na nyuunyu kʉva mʉrɨ vaana vaanɨ va kɨɨntʉ kɨlʉme na va kɨɨntʉ kiki.

Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu alúusire.”✡

7

1 Vanaviitʉ naveenda. Sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ iichuunga kʉtʉheera ayo yoosi, twiijirʉle fuma kʉrɨ kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨtʉbwéeyyaa tʉve na njeo mivirii na mitimii. Tʉve vaaja kwa njɨra yo mʉnyemya Mʉlʉʉngʉ.

Cheerʉ cha Paúli

2 Tʉheeri nkalo mitimii yaanyu. Suusu, sɨ tʉnamʉkosera au kʉmʉsaambʉla mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ, baa kei, sɨ tʉnakwaata matu mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. 3 Sɨ noolʉʉsa masáare aya sa ndʉʉse irya kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ. Nɨɨnɨ nahʉ́mwɨɨre kʉvawyɨɨra, nyuunyu mʉmwaarɨ mitimii yiiswi, baa koonɨ nɨ kʉva nkaasʉ au kukwya, nɨ hamwɨ tʉrɨ. 4 Nɨɨnɨ niitema kʉrɨ nyuunyu maatʉkʉ vii, na ˆkarɨ foo niidʉ́ʉmbɨrɨraa sa nyuunyu. Mwaampɨ́ɨre mʉtɨma mʉnʉmʉʉnʉ, baa neembe tootʉrɨkɨra kwa ˆyarɨ foo, mwaambwéeyyiirye nɨve na cheerʉ kɨkʉʉlʉ.

5 ˆTʉkafike Makedonía, mɨvɨrɨ yiiswi yasiindwa hʉmʉlʉka, sa tʉjáa tatɨɨte uturikiri fuma kɨra ivaru. Weerwii kʉjáa kwatɨɨte nkoondo, na isii yiiswi tʉjáa tatɨɨte woowa. 6 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ avatúuryaa mɨtɨma vara ˆvarɨ na ʉsʉʉngʉ mitimii. Yeeye atʉheera mʉtɨma kwa kʉʉja kwa Tíito. 7 Sɨ so kʉʉja kwa Tíito vii tʉkʉ, maa kaa, sa viintʉ mwamʉheera mʉtɨma. Atuwyɨɨra ˆvyeene mwaankʉmbʉka na ˆvyeene mooviisʉʉla no jʉʉwɨka sa nɨɨnɨ. Ayo, yaambwéeyyirye nɨvyeende maatʉkʉ vii.

8 Baa neembe barʉ́wa yaanɨ yavoonʼya ʉsʉʉngʉ, nɨɨnɨ sɨ nookiivairya mbiri sa kɨra ˆnaandɨka tʉkʉ. Baa neembe niivairya mbiri, sa noona barʉ́wa ɨyo yavoonʼya ʉsʉʉngʉ, baa jeyyo nɨ kwa mpɨɨndɨ nduudi vii ɨjáa. 9 Maa kaa, haaha natɨɨte cheerʉ, sɨ sa viintʉ moona ʉsʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, natɨɨte cheerʉ sa ʉsʉʉngʉ waanyu wavabweeyya mʉvalandʉke fuma uvii waanyu. Moonɨwa ʉsʉʉngʉ ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asaakáa. Sa jeyyo, suusu sɨ tavatamikya kwa njɨra yoyoosi tʉkʉ. 10 Ʉsʉʉngʉ Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa tuturye, nɨ ʉra ˆʉtʉbwéeyyaa tʉmʉvalandʉkɨre. Kʉvalandʉka ʉko, noo kʉréetaa ʉlamuriri. Kuvisʉʉla kʉrɨ jeyyo, sɨ kwabwéeyyaa mwiivairye mbiri tʉkʉ. Maa kaa, ʉsʉʉngʉ ˆʉréetwaa nɨ masáare ya weerʉ, waréetaa inkwya. 11 Laangi ˆvyeene ʉhʉ ʉsʉʉngʉ wa kɨmʉlʉʉngʉ wareeta kʉnáálo kʉrɨ nyuunyu. Ʉsʉʉngʉ ʉwo wavabweeyya mʉve na mpɨɨma yo tʉmama viintʉ ˆvyabooha, na mʉve na mpɨ́rɨ jo lʉʉsa yara ˆmootʉmama nɨ ˆyabooha. Kei, ʉsʉʉngʉ ʉwo, wavabweeyya mʉʉsʉʉle ʉvɨ, mʉmoofe Mʉlʉʉngʉ, mʉve na mpɨɨma yo kʉʉnyona, mʉndoomanyɨka na moone ʉra ˆahonʼya ahokera marɨho yaachwe. Nyuunyu mwaláɨɨre kwa kɨra njɨra nɨ ʉteréere mʉrɨ kʉrɨ ɨrɨ isáare.

12 Jeyyo, baa neembe naandɨka barʉ́wa ɨra, sɨ naandɨka sa ʉra ˆatʉmama ʉvɨ na sa ʉra ˆatʉmamɨrwa ʉvɨ tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, naandɨka sa nyuunyu veeneevyo moone mbere ya Mʉlʉʉngʉ ˆvyeene mʉmányɨkaa kʉtwaambirirya. 13 Sa jeyyo, tafafiiwe mɨtɨma. Hamwɨ na ayo ya suusu kʉfafiwa mɨtɨma, taava na cheerʉ maatʉkʉ vii, Tíito ˆakatuwyɨɨre ˆvyeene mweerya mʉtɨma waachwe. 14 Nɨɨnɨ navadʉʉmbɨrɨra mʉnʉmʉʉnʉ mbere yaachwe, na nyuunyu sɨ mwaankwaatya soni tʉkʉ. Maa kaa, koonɨ yoosi ˆmeene tavawyɨɨráa nɨ ya kɨmáárɨ yajáa, noo ˆvyeene viri, ˆvyeene tavadʉʉmbɨrɨra nyuunyu kwa Tíito, novyo vyooneka nɨ vya kɨmáárɨ. 15 Tíito yookoongererya kʉveenda nyuunyu ˆarɨ kʉmbʉkɨra kwiikiimya kwaanyu na ɨsɨ, na ˆvyeene mwamʉhokera kwa nyemi na ko tetema. 16 Navyeéndire maatʉkʉ vii, sa kwa kɨra kɨɨntʉ daha ndɨrɨ kuviilaangya kɨkomi.

8

Kʉboohya Ɨnda kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

1 Vanaviitʉ, haaha toosaaka mʉtaange ɨra nduwo ˆngʼeene Mʉlʉʉngʉ ajiheera mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Makedonía. 2 Baa neembe vaantʉ avo nɨ vakɨva mʉnʉmʉʉnʉ na varɨ katɨ na katɨ ya uturikiri ˆwiísimiresimire, vajáa vatɨɨte cheerʉ kɨkʉʉlʉ ˆcheene chavabweeyya vaboohye ɨnda na vatoole viintʉ vyaavo mʉnʉmʉʉnʉ. 3 Kɨmaarɨ nɨ lʉʉsa niise, kwa lʉvɨro lwaavo, voovo vatoola viintʉ ˆviri foo baa kʉlookya lʉvɨro lwaavo. Na vatoola ko keenda veeneevyo, 4 kʉnʉ vookiilomboola kʉrɨ suusu voosea, novo voosaaka vave kɨɨntʉ kɨmwɨ murimwii wo vaambirirya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ va Yerusaléemu. 5 Vabweeyya jei, kʉlookya vira ˆvyeene twiiseáa. Lwa ncholo, viitoola kwa Mweenevyoosi, maa de vakiitoola kwiiswi ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asaaka vatʉmame. 6 Sa jeyyo, tʉkamʉkalaamya Tíito ʉʉje sa avaambirirye nyuunyu mʉmarikirirye ʉwo mʉrɨmo wa nduwo, sa yeeye noo aanda ʉwo mʉrɨmo kwaanyu. 7 Mwatɨɨte ʉtemi wa masáare yoosi. Mwatɨɨte kuruma, mwatɨɨte lʉvɨro lo lʉma sáare, mwatɨɨte ʉmanyi, mwamányɨkaa kʉtʉmama yoosi maaja, na mwatweenda suusu. Jeyyo, toosaaka moongererye kʉrɨ nduwo yo vaambirirya vaantʉ vɨɨngɨ.

8 Sɨ noolʉʉsa aya sa nɨvalairirye tʉkʉ, maa kaa, noosaaka noone koonɨ kweenda kwaanyu nɨ kwa kɨmáárɨ. Noobweeyya jei, ko yaanirirya na ˆvyeene vɨɨngɨ varɨ na ʉmanyiki wo vaambirirya. 9 Nyuunyu mwamányire nduwo ya kʉboohya ɨnda kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ. Baa neembe ajáa musúngaati, iibweeyya mʉkɨva sa nyuunyu kwa njɨra ya ʉkɨva waachwe, mʉve vasúngaati.

10 Ɨkɨ noolʉʉsa chabooha kʉrɨ nyuunyu. Mwaakiijo nyuunyu noo mʉjáa va ncholo ˆmwasaakáa toola kɨsaanga,✡ na noo mʉjáa va ncholo kwaanda bweeyya jeyyo. 11 Haaha nɨ vyabooha mʉmarikirirye mʉrɨmo ʉhʉ ˆmwaanda, sa ɨra mpɨɨma ˆmoonekya hara ncholo, yiifwaane na vira ˆmʉrɨ toola. Tooli ko laanga vira ˆmʉrɨ novyo. 12 Koonɨ mʉʉntʉ arɨ na mpɨɨma yo toola, nɨ vyabooha atoole kɨra ˆarɨ nocho. Ne Mʉlʉʉngʉ hokera arɨ nyambirirya yaachwe, kwa kɨra ˆarɨ nocho na sɨ kwa kɨra sɨ ˆarɨ nocho tʉkʉ.

13 ˆCheene noolʉʉsa sɨ nyambirirya yaanyu ɨbweeyye mwiikalo wa vɨɨngɨ waangʉhe, na mwiikalo waanyu ʉfafe tʉkʉ. Maa kaa, noosaaka kʉve na ʉyaaniriri. 14 Mpɨɨndɨ iji viintʉ ˆviri foo vyaanyu, vaambiriryi vara ˆvasiina kɨɨntʉ, sa mpɨɨndɨ jɨɨngɨ novo viintʉ vyaavo ˆviri foo vavaambirirye nyuunyu. Kwa ɨro, kʉva mʉrɨ mwayaanɨrɨɨre. 15 Ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

“Ʉra ˆajiinga ˆviri foo, sɨ achaarɨrwa tʉkʉ,

na ʉra ˆajiinga vike, sɨ akeehekerwa tʉkʉ.”✡

Tíito na Viivaachwe Vootʉmwa na Koríinto

16 Noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. Yeeye amʉheera Tíito mʉtɨma wa ʉmanyiki wo vaambirirya, ja ˆvyeene nɨɨnɨ ndɨrɨ na mpɨɨma yo vaambirirya. 17 Nɨ lʉʉsa niise jei, sa ˆtʉkamʉloombe ʉʉje na meenyu, aruma. Kei yeeye atɨɨte ʉmanyiki mʉkʉʉlʉ wo kʉʉja na meenyu kwa kweenda kwaachwe mweeneevyo. 18 Hamwɨ na Tíito, kʉmʉtʉma tiise mwaaniitʉ mpuka joosi ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆjimʉdʉ́ʉmbaa, ne nɨ mʉvariyuli ˆabooha wa Masáare Maaja. 19 Kʉlookya ayo, yeeye asaawʉlwa nɨ mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, sa ayeendanʼye na suusu mpɨɨndɨ ˆtootwaala nyambirirya na Yerusaléemu. Mʉrɨmo ʉwo woomʉretera Mweenevyoosi nkongojima, kei wookoonekya ˆvyeene toomanyɨka kʉvaambirirya vɨɨngɨ.

20 Toosaaka tʉnehe mangʼuulo fuma kwa mʉʉntʉ yoyoosi, ˆvyeene tookɨɨmɨrɨra ivi viintʉ vaantʉ ˆvatoola kwa kʉboohya ɨnda kwaavo. 21 Toosaaka tʉbweeyye kɨra ˆchabooha mbere ya Mweenevyoosi na mbere ya vaantʉ.

22 Kei kʉmʉtʉma tiise mwiiwiiswi wɨɨngɨ hamwɨ na vala Tíito. Ʉhʉ mʉndʉʉ wiiswi, ˆkarɨ foo tamoona atɨɨte mpɨɨma yo manyɨka, na haaha atɨɨte mpɨɨma nkʉʉlʉ kʉlookya aho ncholo, sa kuviilaangya kwaachwe kwaanyu kɨkomi nɨ kʉkʉ́ʉ́lʉ. 23 Koonɨ mʉʉntʉ uúriirye Tíito nɨ ani, mʉsei nɨ mwiiwaanɨ ˆntʉ́mamanʼyaa ne kʉrɨ nyuunyu. Na avo vaaniitʉ ˆarɨ novo, vatʉmwa nɨ mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, voovo voomʉretera nkongojima Kirisitʉ. 24 Sa jeyyo, voonekyi vaantʉ avo kɨkomi cha kweenda kwaanyu, sa mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vataange tatɨɨte kɨɨntʉ cho bweeyya twiidʉʉmbe sa nyuunyu.

9

Nyambirirya kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu va Yerusaléemu

1 Haaha nsiina cho vaandɨkɨra sa mʉndootoola nyambirirya kwa vaantʉ vaaja ˆvamuruma Yéesu va Yerusaléemu tʉkʉ. 2 Nɨɨnɨ namányire nyuunyu mwatɨɨte mʉtɨma wo vaambirirya vɨɨngɨ. Kei nɨɨnɨ niidʉ́ʉmbɨrɨraa kwa vaantʉ va Makedonía noosea, “Mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Akáaya, viimya neeja kʉtoola nyambirirya keende mwaakiijo.” Ʉwo mʉtɨma waanyu, wavasésɨɨre ˆvarɨ foo vaavo kʉva na mʉtɨma wo toola. 3 Haaha navatʉ́mɨre vanaviitʉ, sa voone kwiidʉʉmbɨrɨra kwiiswi kʉrɨ nyuunyu kwa isáare ɨrɨ, sa mwiimye neeja na masáare yiiswi yadɨɨre kooneka kɨkomi nɨ kɨɨntʉ kɨtʉhʉ. 4 Haaha koonɨ nuújire na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Makedonía, maa tʉshaane sɨ muniimya neeja tʉkʉ, aho, kʉtoonʼya mʉrɨ soni sa tavaruma bweete kʉnʉ tookoona kʉva mʉrɨ mwahʉmʉla. Baa nyuunyu kwaatwa mʉrɨ nɨ soni. 5 Sa jeyyo, noona nɨvakalaamye ava vaaniitʉ, valongoole kʉʉja na meenyu, sa viimye neeja viintʉ vira ˆmwasea toola mʉrɨ. Kwa njɨra ɨyo, kʉva mʉrɨ mwahʉ́mwɨɨre kwiimya neeja vira ˆmootoola kwa ntálarya, noo kʉsea ko keenda na sɨ ko doomereriwa tʉkʉ.

Kʉtoola kwa Mʉtɨma Mweerʉ

6 Kumbukiri, “Mʉʉntʉ ʉra ˆaháandaa kiduudi achwíjaa kiduudi, na ʉra ˆaháandaa na ɨnda njerʉ, achwíjaa na ɨnda njerʉ.” 7 Kɨra mʉʉntʉ atoole ja ˆvyeene alámwɨɨre mutimii waachwe. Karɨ atoole kʉnʉ iíriirye mʉtɨma au ko doomereriwa tʉkʉ, sa Mʉlʉʉngʉ eenda mʉʉntʉ ˆatóolaa na mʉtɨma mweerʉ. 8 Aho, Mʉlʉʉngʉ kʉvatalarya arɨ kwa ntálarya ˆjiri foo, sa mpɨɨndɨ joosi karɨ mʉkeehekerwe nɨ kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, na mʉve vaantʉ vo tʉmama maaja ˆyarɨ foo kwa kɨra mʉrɨmo mʉʉja. 9 Ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

“Ʉra ˆatóolaa na mʉtɨma kʉvaheera vakɨva,

ʉwoloki waachwe kʉva ʉrɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.”✡

10 Mʉlʉʉngʉ noo ˆamʉhéeraa murimi mbeyʉ jo haanda, na mʉkáate wo rya. Viivyo vaheera arɨ nyuunyu mbeyʉ, na yeeye jibweeyya arɨ jikɨɨngɨke. Kei, kʉvoongererya arɨ viintʉ ˆmuchwíire vya ʉwoloki. 11 Yeeye vasungaatya arɨ kwa kɨra kɨɨntʉ, sa kɨra mpɨɨndɨ mʉtoole na ɨnda njerʉ. Na kwa njɨra ɨyo, vaantʉ ˆvarɨ foo mʉdʉʉmba varɨ Mʉlʉʉngʉ, sa nyambirirya ˆngʼeene tʉrɨ vatwaarɨra fuma kwaanyu.

12 Sa ʉhʉ mʉrɨmo ˆmootʉmama, sɨ kaambirirya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ vii tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, bweeyya mwiise vaantʉ ˆvarɨ foo vamʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ mʉnʉmʉʉnʉ. 13 Mʉrɨmo ʉwo, wookoonekya kɨkomi nyuunyu nɨ vatʉmami va kɨmáárɨ, na sa jeyyo, vaantʉ voomʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima. Voobweeyya jeyyo, sa mʉrɨ matu ko ruma Masáare Maaja ya Kirisitʉ ˆmeene mwahokera. Kei, voomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa viintʉ ˆmootoola kwa kʉboohya ɨnda kʉrɨ voovo na kwa vaantʉ vɨɨngɨ. 14 Jeyyo, valoombera veende kwa Mʉlʉʉngʉ kwa mpɨɨma na mʉtɨma woosi, sa nduwo ˆɨhwáalaryaa ˆngʼeene Mʉlʉʉngʉ avaheera nyuunyu. 15 Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ kwa kɨlʉngʉlʉngʉ chaachwe ˆkɨhwáalaryaa ˆcheene atʉheera.

10

Paúli Yoovɨvɨrɨra Mʉrɨmo Waachwe

1 Haaha nɨɨnɨ Paúli ˆnoónekanaa nahola mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ na nyuunyu, maa kaa, ˆnoónekanaa niitema mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉlɨ na nyuunyu, noovakalaamya kwa ʉholi na uyimiriryi wa Kirisitʉ. 2 Noovaloomba mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉʉja na meenyu, karɨ mwaambweeyye nɨve mʉkarɨ ja ˆvyeene nookiiririkana tʉkʉ. Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa ifaanaa nkava mʉkarɨ kwa vaantʉ voosi ˆveene vookiisea nɨ tuuba tiise mwiikalo wa weerʉ. 3 Baa neembe tookiikala aha weerwii, sɨ toolwa nkoondo ja ɨra vaantʉ va ɨhɨ weerʉ ˆvalwɨ́jaa tʉkʉ. 4 Mata ˆtʉlwɨ́ɨraa nkoondo yiiswi sɨ ya ɨhɨ weerʉ tʉkʉ, maa kaa, yatɨɨte ngururu fuma kwa Mʉlʉʉngʉ, na yasáambʉlaa nkaande ja nkambi ja mʉvɨ. Tasáambʉlaa miiririkano yoosi ya ʉloongo 5 na kɨra kɨɨntʉ cha ukudamu ˆkɨbwéeyyaa vaantʉ vadɨɨre mʉtaanga Mʉlʉʉngʉ. Kei, tanyáhɨraa kɨra mwiiririkano wiiswi sa ʉmʉteerere Kirisitʉ. 6 Na mpɨɨndɨ kʉva matu kwaanyu ˆkʉrɨ kiimana, suusu kʉva tʉrɨ twiímiirye neeja kʉvalaɨra chiirʉ vaantʉ sɨ ˆvarɨ matu kwa Yéesu kwa njɨra yoyoosi.

7 Nyuunyu moolaanga koonekana kwa weerwii vii. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆiiyónaa yeeye kɨkomi nɨ wa Kirisitʉ, ataange baa suusu nɨ va Kirisitʉ ja yeeye. 8 Sɨ nookoona soni tʉkʉ baa koonɨ nookiivaa kɨpeembe sa wiimiriri Ijʉva ˆatʉheera. Wiimiriri ʉwo, sɨ ʉvasáambʉlaa tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, wavajéengaa mwiisikane. 9 Sɨ noosaaka noonekane ja noovavuumba mpɨɨndɨ ˆnookaandɨka barʉ́wa jaanɨ tʉkʉ. 10 Sa vɨɨngɨ voosea, “Barʉ́wa ja Paúli jarutaha na jatɨɨte ngururu. Maa kaa, mpɨɨndɨ ˆavijáa na suusu, asiina ngururu tʉkʉ baa masáare yaachwe yasiina kɨɨntʉ tʉkʉ.” 11 Mʉʉntʉ ˆyoolʉʉsa jei, yoosaakwa ataange ˆmeene toovaandɨkɨra mpɨɨndɨ ˆtʉrɨ kʉlɨ, noo ˆmeene tʉrɨ tʉmama mpɨɨndɨ ˆtʉrɨ kʉva na nyuunyu.

12 Sɨ toosaaka kwiiyanirirya na kwiivɨɨka hamwɨ baa kiduudi vii tʉkʉ na vara vaantʉ ˆvookiivaa kɨpeembe. Mʉtaange voovo mpɨɨndɨ ˆvookiiyaanirirya voovo kwa voovo, voónekyaa ˆvyeene vasova tooti. 13 Maa kaa, suusu sɨ twiidʉ́ʉmbɨrɨraa kʉlookya kipíimo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, twiidʉ́ʉmbɨrɨraa kwa kipíimo ˆtaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Mʉrɨmo ʉwo, noo ˆwoovafɨkɨra baa nyuunyu ʉko meenyu. 14 Sɨ tookiidʉʉmbɨrɨra kʉlookya kipíimo tʉkʉ mpɨɨndɨ ˆtoolʉʉsɨka mɨrɨmo yiiswi kʉrɨ nyuunyu, koonɨ ngaarɨ sɨ tʉʉja na meenyu. Suusu noo ˆtʉjáa va ncholo kʉvaretera Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ. 15 Kei, sɨ tookiidʉʉmbɨrɨra kʉlookya kipíimo sa mɨrɨmo ˆyatʉmamwa nɨ vaantʉ vɨɨngɨ tʉkʉ. Maa kaa, nɨ kwiilaangya tiise ja ˆvyeene kuruma kwaanyu kookʉla, mɨrɨmo yiiswi kʉrɨ nyuunyu tuuba ɨrɨ kɨɨngɨka. 16 Aho, daha tʉrɨ kaarya Masáare Maaja haantʉ hɨɨngɨ nyʉngʉre ya meenyu. Bweeyya tʉrɨ jeyyo, sa sɨ toosaaka kwiidʉʉmbɨrɨra sa mʉrɨmo ˆwahʉmʉla tʉmamwa nɨ mʉʉntʉ wɨɨngɨ haantʉ hɨɨngɨ tʉkʉ. 17 Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Ʉra ˆyoosaaka iidʉʉmbɨrɨre,

iidʉʉmbɨrɨre sa Ijʉva vii.”✡

18 Ivi vyoónekyaa mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆiidʉ́ʉmbɨrɨraa mweeneevyo, sɨ arúmwaa tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, ˆarúmwaa, nɨ ʉra ˆadʉ́ʉmbɨrɨrwaa nɨ Mweenevyoosi.

11

Paúli na Vatumwi va Ʉloongo

1 Baa koonɨ noolʉʉsa ʉkoókoyo kiduudi, noovaloomba muunyimirirye. 2 Nɨɨnɨ natɨɨte kɨvɨna na nyuunyu, kɨvɨna cha Mʉlʉʉngʉ. Nɨɨnɨ navatʉmɨrɨra mʉlʉme ʉmwɨ, yeeye nɨ Kirisitʉ, sa nɨvareete mbere yaachwe ja vanjalʉ ˆvarɨ ʉteréere. 3 Maa kaa, nookoofa, sa ja ˆvyeene Háawa akooverwa nɨ ɨra njoka ngweere, viivyo baa nyuunyu kooverwa mʉrɨ kwa miiririkano yaanyu, mʉreke kweenda kwaanyu ˆkwawoloka na mʉtɨma waanyu kwa kɨkomi kwa Kirisitʉ. 4 Nɨ lʉʉsa niise jei, sa nyuunyu mwaangʉha kʉmʉhokera mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆyookʉʉja noo kwaarya Yéesu wɨɨngɨ ˆmweene suusu sɨ tamʉlʉʉsa. Kei, moohokera mʉtɨma wɨɨngɨ au masáare maaja yɨɨngɨ, ˆmeene sɨ mwahokera fuma kwiiswi.

5 Namányire nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ muduudi kʉlookya avo ˆvookiiyona voovo nɨ vatumwi vakʉʉlʉ tʉkʉ. 6 Baa koonɨ nɨɨnɨ nsiina wʉʉya wo lʉʉsɨka neeja, natɨɨte ʉmanyi mʉkʉʉlʉ. Isáare ɨrɨ taroonekya kɨweerwii kʉrɨ nyuunyu.

7 Mwamányire nɨɨnɨ niikiimya na ɨsɨ sa niviinʉle nyuunyu ko vavariyʉrɨra Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ baa marɨho tʉkʉ. Eri, nabweeyya ʉvɨ so bweeyya jeyyo wʉʉ? 8 Mpɨɨndɨ ˆnatʉmamáa kwaanyu, nahokeráa nyambirirya fuma kwa mpuka jɨɨngɨ ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Nɨ ja naviiviráa vaantʉ vɨɨngɨ sa nɨvaambirirye nyuunyu. 9 Naanɨ mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na nyuunyu, sɨ naava muriwa kwa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ, sa kʉsɨrɨrwa kwaanɨ, kwaseyyiwáa nɨ vaaniitʉ va Makedonía. Voovo vaampeeráa kɨra ˆnoosaaka. Nalaangáa neeja sa ndɨɨre kʉva muriwa kwaanyu, baa kei, tuuba ndɨrɨ laanga neeja. 10 Ja ˆvyeene kɨmáárɨ cha Kirisitʉ kɨrɨ isii yaanɨ, kusiina mʉʉntʉ baa ʉmwɨ kʉrɨ ɨsɨ ya Akáaya, ˆarɨ kʉʉnkaanʼya ndeke kwiidʉʉmbɨrɨra kwa isáare ɨrɨ tʉkʉ. 11 Sa che? Eri, nɨ sa viintʉ sɨ naveenda wʉʉ? Mʉlʉʉngʉ amányire naveenda! 12 Tuuba ndɨrɨ bweeyya ˆvyeene noobweeyya, sa vatumwi avo ˆveene vookiiyanɨrɨra vakʉ́ʉ́lʉ, vasiindwe kwiidʉʉmbɨrɨra mʉrɨmo waavo nɨ ja wiiswi ʉrɨ. 13 Vaantʉ ja avo, nɨ vatumwi va ʉloongo, nɨ vatʉmami ˆvakóoveraa vaantʉ, na viivárindʉlaa vakava ja vatumwi va Kirisitʉ. 14 Ɨkyo sɨ kɨɨntʉ cho hwaalarya tʉkʉ, sa baa Irimʉ riivarindʉ́laa rɨkava ja murimʉ mʉʉja wa kɨweerʉ. 15 Sa jeyyo, sɨ kɨɨntʉ cho hwaalarya tʉkʉ vatʉmami vaachwe, kwiivarindʉla vave ja vatʉmami va ʉwoloki. Kʉherererya, hokera varɨ kɨra ˆkɨtéire mɨrɨmo yaavo.

Paúli Yookiivaɨra Kɨpeembe Uturikiri Waachwe

16 Nɨ lʉʉsa niise kei, mʉʉntʉ yoyoosi karɨ aanyone ndɨrɨ mʉkoókoyo tʉkʉ. Maa kaa, baa koonɨ aanyɨ́ɨne ndɨrɨ mʉkoókoyo, aanteerere ja mʉkoókoyo sa niivae kɨpeembe kiduudi. 17 Masáare aya ˆnoolʉʉsa haaha yo kwiivaɨra kɨpeembe, sɨ nalaiririwa nɨ Mweenevyoosi tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, noolʉʉsa ja mʉʉntʉ mʉkookoyo. 18 Sa viintʉ vaantʉ ˆvarɨ foo viidʉ́ʉmbɨrɨraa ja vaantʉ va weerʉ, baa nɨɨnɨ kiidʉʉmbɨrɨra ndɨrɨ. 19 Nyuunyu mwiiyónaa mwatɨɨte tooti, maa kaa, mwavayímiriryaa vaantʉ vakookoyo. 20 Atɨ mʉndooyimirirya mʉʉntʉ ˆyoovavɨɨka utúmwii, mʉʉntʉ ˆyooviivɨra na ˆyoovahoka viintʉ vyaanyu, mʉʉntʉ ˆyoovachwa matɨ na ˆyoovahapʉla miiswii. 21 Nookoona soni kʉlʉʉsa suusu nɨ teketeke tʉjáa mʉnʉmʉʉnʉ kʉbweeyya ayo.

Haaha nɨ lʉʉsa niise ja mʉkoókoyo, koonɨ kwatɨɨte mʉʉntʉ ˆasaakwa ayere kwiivaa kɨpeembe kwa roroosi, baa nɨɨnɨ nasaakwa niivae kɨpeembe kwa ɨro. 22 Voovo nɨ Vaeburanía wʉʉ? Baa nɨɨnɨ ndɨrɨ Mweeburanía. Voovo nɨ Viisiraéeli wʉʉ? Baa nɨɨnɨ ndɨrɨ Mwiisiraéeli. Voovo nɨ va mbyaala ya Aburaháamu wʉʉ? Baa nɨɨnɨ ndɨrɨ wa mbyaala ya Aburaháamu. 23 Voovo nɨ vatʉmami va Kirisitʉ wʉʉ? Haaha nɨ lʉʉsɨka niise ja mʉʉntʉ ˆasala. Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉtʉmami wa Kirisitʉ kʉlookya voovo. Nɨɨnɨ namanyɨka kʉtʉmama kʉlookya voovo, nachuungwa mʉnyololwii ˆkarɨ foo kʉlookya, nanʉswa maatʉkʉ vii kʉlookya, na nalʉmana na inkwya ˆkarɨ foo. 24 Nanʉswa vira vibóoko vya Vayahúudi makumi yatatʉ na keenda (39) mara kasaano. 25 Navawa nkome nɨ Varúumi katatʉ, navawa na mawye kamudu, méeli yaansaambʉkɨra katatʉ, na kei niikala mayiyii chɨrɨrɨ chobu. 26 ˆKarɨ foo mpɨɨndɨ ˆnakeráa njɨra, nalʉmanáa na marema ya njuujii na ya vahóki, marema yo vawa nɨ Vayahúudi viivaanɨ na nɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Nalʉmanáa na marema míijii, masekii na mayiyii. Kei nalʉmana na marema yo turikiriwa nɨ vaaniitʉ sɨ ˆvamurúmaa Yéesu. 27 Natʉmama mʉrɨmo ˆwafafa na natʉrɨkɨra, ˆkarɨ foo nasova tʉlo. Natʉrɨkɨra na njala na nyóota ya maaji, ˆkarɨ foo nasova chóorya, na niikala mpehwii na kɨsava. 28 Hamwɨ na ayo yoosi, kɨra siikʉ nookiiririkana wiimiriri wa mpuka joosi ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 29 Koonɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ arɨ teketeke kɨmʉtɨma, nɨɨnɨ niitéeraa teketeke yaachwe. Koonɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ aháandirwe atʉmame ʉvɨ, nɨɨnɨ navisʉ́ʉlaa maatʉkʉ vii.

30 Koonɨ vyasaakwa niivae kɨpeembe, kwiivaɨra ndɨrɨ kɨpeembe vira viintʉ ˆvyoónekyaa nɨ teketeke ndɨrɨ. 31 Mʉlʉʉngʉ, Taáta wa Mweenevyoosi wiitʉ Yéesu, yeeye asaakwa adʉʉmbwe kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, amányire sɨ noolʉʉsa ʉloongo tʉkʉ. 32 Mpɨɨndɨ ˆnɨjáa Damésiki, gávana ajáa ɨsɨ ya mʉtemi Aréeta, ajáa avɨɨka valʉkalʉka kʉlaangirirya múuji ʉwo sa aankwaate. 33 Maa kaa, vaantʉ vamwɨ, vaankiimya ikápwii ko tweera na chooririi ˆcheene kɨjáa lʉkaandii lwa múuji, maa nkahona kwaatwa.✡

12

Njori ya Paúli na Teketeke Yaachwe

1 Noosaakwa niivae kɨpeembe! Baa neembe kʉbweeyya jeyyo kusiina kʉnáálo yoyoosi, lʉʉsa ndɨrɨ kʉlootera na njori ˆnaheewa fuma kwa Mweenevyoosi. 2 Namʉmányire mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆamuruma Kirisitʉ myaaka ikimi na ɨne (14) ˆɨlóokire, asʉmʉlwa fʉʉrʉ kurumu ya katatʉ. Sɨ namányire koonɨ ajáa na mʉvɨrɨ ʉhʉ, au sɨ ajáa na mʉvɨrɨ ʉhʉ tʉkʉ mpɨɨndɨ ˆasʉmʉlwáa. Mʉlʉʉngʉ noo amányire. 3 Kei namányire mʉʉntʉ ʉhʉ, koonɨ ajáa asʉmʉlwa kwa njɨra ya mʉvɨrɨ au kwa njɨra ya mʉtɨma, nɨɨnɨ sɨ mányire tʉkʉ, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ noo amányire. 4 Mʉʉntʉ ʉhʉ kwa ntálarya ajáa atwaalwa na kurumwii. Ʉko, akateera masáare yo hwaalarya mʉnʉmʉʉnʉ, ˆmeene mʉʉntʉ sɨ arɨ daha lʉʉsa tʉkʉ, na sɨ asaakwa alʉʉse tʉkʉ. 5 Nɨɨnɨ kiivaa ndɨrɨ kɨpeembe sa mʉʉntʉ ja ʉhʉ, maa kaa, sɨ sa nɨɨnɨ mweeneevyo tʉkʉ, nɨɨnɨ kiivaa ndɨrɨ kɨpeembe vii sa teketeke yaanɨ. 6 Maa kaa, koonɨ noosaaka kwiivaa kɨpeembe sɨ ndɨrɨ kʉva mʉkoókoyo tʉkʉ, sa kʉva ndɨrɨ noolʉʉsa kɨmáárɨ. Baa neembe nɨ jeyyo, sɨ ndɨrɨ kiivaa kɨpeembe tʉkʉ, sa sɨ neenda mʉʉntʉ yoyoosi aandʉʉmbɨrɨre kʉlookya vira ˆmbwéeyyaa na ˆndʉ́ʉsaa tʉkʉ.

7 Maa kaa, sa ndɨɨre kwiivaa kɨpeembe kwa ʉhʉ wiivariyuli ˆʉhwáalaryaa ˆnalaɨrwa, naheewa mwiíwa muvirii waanɨ, mutumwi wa Irimʉ sa wuunturikirye. 8 Namʉloomba Mweenevyoosi katatʉ aanseyyirye mwiíwa ʉhʉ. 9 Maa kaa, yeeye aansea, “Nduwo yaanɨ yakweenererya, sa ngururu jaanɨ jakíimanaa teketekii.” Sa jeyyo, navyeéndire mʉnʉmʉʉnʉ kwiivaa kɨpeembe sa teketeke yaanɨ, sa ngururu ja Kirisitʉ jive hamwɨ na nɨɨnɨ. 10 Ɨkɨ noo ˆchooreka, sa Kirisitʉ, natɨɨte cheerʉ kʉva teketeke, kʉtʉkɨrwa, kʉtʉrɨkɨra, koondomereriwa na kʉva maremii, sa mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ teketeke, noo ndɨrɨ na ngururu.

Wiikovereri wa Paúli kwa Vakoríinto

11 Haaha noolʉʉsɨka ja ndɨrɨ mʉkoókoyo, na nyuunyu noo ˆmwabwéeyyiirye ndʉʉsɨke jei. Nyuunyu noo ˆmwasaakwa mwaandʉʉmbɨrɨre, sa nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ muduudi kʉlookya avo ˆvaánɨrɨrwaa “vatumwi vakʉʉlʉ” tʉkʉ, baa neembe nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ kɨɨntʉ chochoosi. 12 Mpɨɨndɨ ˆnɨjáa meenyu, nɨjáa nayimirirya maatʉkʉ, na nabweeyya isháara, myuujíisa na viintʉ ˆvihwáalaryaa ˆvyoónekyaa nɨɨnɨ ndɨrɨ mutumwi. 13 Kisiina ˆcheene nabweeyya kwa mpuka jɨɨngɨ ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na sɨ nabweeyya kwaanyu tʉkʉ. Ifaanaa ɨkava nahonʼya kʉdɨɨra kʉva muriwa kwaanyu. Koonɨ ɨkyo noo kɨɨntʉ nasova ʉwoloki, nooloomba yasire!

14 Haaha nimíirye neeja kʉʉja na meenyu lwa katatʉ, maa kaa, sɨ ndɨrɨ kʉva muriwa kwaanyu tʉkʉ. Sɨ noosaaka viintʉ vyaanyu tʉkʉ, maa kaa, noovasaaka nyuunyu. Nalúusire ɨrɨ, sa sɨ vaana noo ˆvasaakwa vavɨɨke viintʉ kitubeekii sa vavyɨɨrɨ vaavo tʉkʉ, maa kaa, vavyɨɨrɨ noo vasaakwa vavɨɨke viintʉ kitubeekii sa vaana vaavo. 15 Nɨɨnɨ natɨɨte cheerʉ kʉtoola viintʉ vyaanɨ, baa kwiitoola nɨɨnɨ mweeneevyo kʉvaambirirya nyuunyu. Maa kaa, eri, ˆvyeene nɨɨnɨ nootuuba kʉveenda mʉnʉmʉʉnʉ, noo ˆvyeene nyuunyu mookeehya kʉʉnyenda wʉʉ?

16 Haaha arumi, nɨɨnɨ na nyuunyu ruma tiise, nɨɨnɨ sɨ naava muriwa kwaanyu tʉkʉ. Maa kaa, vamwɨ kʉrɨ nyuunyu voosea, “Paúli nɨ mʉweere, avaheemba kwa ʉweere.” 17 Eri, amwaarɨ mʉʉntʉ ˆnamʉtʉma sa avakwaate matu nyuunyu wʉʉ? 18 Namʉloomba Tíito ʉʉje hamwɨ na mwaaniitʉ wɨɨngɨ na meenyu. Eri, Tíito avakwaata matu wʉʉ? Sɨ mookoona nɨɨnɨ na Tíito nɨ mʉtɨma ʉmwɨ tʉrɨ tʉkʉ wʉʉ? Baa kei lʉyeendo lwiiswi lwiifwɨ́ɨne tʉkʉ wʉʉ?

19 Ifaanaa mʉndookiiririkana kʉsea, mpɨɨndɨ joosi iji nɨ tookiitetera vii. Suusu nɨ lʉʉsa tiise aya mbere ya Mʉlʉʉngʉ ja vaantʉ ˆtakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ. Vanaviitʉ taveenda. Aya yoosi ˆtootʉmama, nɨ sa kuruma kwaanyu kwɨɨme neeja. 20 Haaha nookoofa mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉʉja na meenyu, shaana ndɨrɨ mʉrɨ na lʉyeendo ˆlweene sɨ lʉrɨ kʉʉnjerya mʉtɨma. Ɨro, bweeyya rɨrɨ ntʉmame ˆmeene sɨ yarɨ veerya mɨtɨma. Nookoofa ifaanaa nkavashaana mʉrɨ na wiitóoli, kɨvɨna, nkalari, kɨra mʉʉntʉ kwiilaanga yeemweene vii, kwiilʉʉsa, kwiisaambirirya, kwiivaa kɨpeembe na ntiribʉka. 21 Kei, nookoofa mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉʉja na meenyu, Mʉlʉʉngʉ waanɨ, bweeyya arɨ noone soni mbere yaanyu. Koololokera ndɨrɨ mutimii koona vaantʉ ˆvarɨ foo katɨkatɨ yaanyu ˆveene vabweeyya ʉvɨ sikʉ ˆjilóokire, na sɨ vanamʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Vakaarɨ vatʉ́mamaa kosu, vakaarɨ viihéngeetaa na vakaarɨ vayéendaa ja kúri.

13

Kʉkaanʼya ko Herererya

1 Ʉlʉ nɨ lwa katatʉ nookʉʉja na meenyu. Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Kɨra kɨloongi lamʉlwa kɨrɨ kwa vooni vavɨrɨ au vatatʉ.”✡ 2 Nahʉmʉla kʉvalʉma kutu mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na nyuunyu lwa kavɨrɨ. Haaha nɨ hɨndʉkɨra niise baa neembe ndɨrɨ kʉlɨ. ˆNdɨrɨ hɨndʉka, sɨ ndɨrɨ reka kʉvalaɨra chiirʉ tʉkʉ vara voosi ˆvatʉmama ʉvɨ aho ncholo, baa na vara vɨɨngɨ ˆvootʉmama ʉvɨ. 3 Bweeyya ndɨrɨ jeyyo, sa viintʉ moosaaka turya kɨkomi Kirisitʉ, lʉʉsɨka iise ko tweera nɨɨnɨ. Kirisitʉ sɨ arɨ teketeke kwaanyu tʉkʉ, maa kaa, atɨɨte ngururu katɨ na katɨ yaanyu. 4 Kɨkomi baa neembe aningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya kwa teketeke, haaha nɨ nkaasʉ arɨ kwa ngururu ja Mʉlʉʉngʉ. Viivyo baa suusu nɨ teketeke tʉrɨ ko va kɨɨntʉ kɨmwɨ ne, maa kaa, takʉndɨkaniwa ne kwa ngururu ya Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ nyuunyu.

5 Haaha iyerenʼyi veeneevyo, sa mʉtaange koonɨ mʉrɨ na kuruma. Iyerenʼyi veeneevyo. Eri, sɨ mʉmányire Yéesu Kirisitʉ amwaarɨ isii yaanyu tʉkʉ wʉʉ? Koonɨ sɨ mʉmányire, aho mwasíindirwe. 6 Maa kaa, nɨ kiilaangya niise nyuunyu taanga mʉrɨ suusu sɨ tasiindwa tʉkʉ.

7 Toomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, karɨ mʉtʉmame ʉvɨ wowoosi tʉkʉ ja ˆvyeene talúusire. Sɨ sa toosaaka toonekane tasiinda ʉyerenʼyi ʉwo tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, toosaaka mʉtʉmame maaja, baa koonɨ suusu tʉrɨ koonekana tasiindwa nɨ ʉyerenʼyi ʉwo. 8 Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa tusiina ngururu jo kɨtɨra kɨmáárɨ tʉkʉ, maa kaa, toofafirirya kɨmáárɨ. 9 Toovyeenda koonɨ suusu tʉrɨ teketeke, maa kaa, nyuunyu mʉrɨ na ngururu. Toomʉloomba Mʉlʉʉngʉ avaambirirye mukiimane. 10 Sa jeyyo, nɨ kʉvaandɨkɨra niise masáare aya mpɨɨndɨ ˆnkaarɨ sɨ nɨ nʉʉja na meenyu. Sa mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ fika meenyu, ndɨɨre kʉva mʉkarɨ kwa wiimiriri ˆnaheewa nɨ Mweenevyoosi. Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa Mweenevyoosi aampeera wiimiriri wo vabweeyya mwɨɨme neeja kwa kʉra kuruma, na sɨ ko vasaambʉla tʉkʉ.

Lʉmbɨ yo Herererya

11 Haaha vanaviitʉ, ikali nkaasʉ. Mukiimane, mʉheewe mʉtɨma, mʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ miiririkanwii yaanyu na mwiikale mwiikalo mʉʉja. Ne Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆarɨ na kweenda na mwiikalo mʉʉja, kʉva arɨ hamwɨ na nyuunyu.

12 Mʉndookiiluumbya ko kiisʉndɨra kʉʉja. 13 Vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ tʉrɨ novo aha, vavalúumbiirye.

14 Nduwo ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi, na kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ, na kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉtɨma waachwe Mʉʉja, vive hamwɨ na nyuunyu voosi.

✡ 1:22 Laanga 2 Vakoríinto 5:5; Vaeféeso 1:14.

✡ 3:3 Laanga Ufumo 24:12; 31:18; Yeremía 31:33.

✡ 3:6 Laanga Yeremía 31:31-34.

✡ 3:7 Laanga Ufumo 34:29-30.

✡ 3:13 Laanga Ufumo 34:33-35.

✡ 4:6 Laanga Ncholo 1:3.

✡ 4:13 Laanga Sabúuri 116:10.

✡ 5:17 Laanga Vagalatía 6:15.

✡ 5:18 Laanga Varúumi 5:10.

✡ 6:2 Laanga Isáaya 49:8.

✡ 6:16 Laanga Valáawi 26:12; Yeremía 32:38; Esekiéeli 37:27.

✡ 6:17 Laanga Isáaya 52:11; Esekiéeli 20:34, 41.

✡ 6:18 Laanga 2 Samwéeli 7:14; 1 Masáare ya Mpɨɨndɨ 17:13.

✡ 8:10 Laanga 1 Vakoríinto 16:1-4.

✡ 8:15 Laanga Ufumo 16:18.

✡ 9:9 Laanga Sabúuri 112:9.

✡ 10:17 Laanga Yeremía 9:24.

✡ 11:33 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 9:23-25.

✡ 13:1 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 19:15.

Vagalatía

1

2

3

4

5

6

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Vagalatía

Mʉlongooryo

Barʉ́wa kwa Vagalatía, yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli (1:1). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kwa mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va ɨsɨ ya Galatía. Ɨhɨ barʉ́wa, yaandɨkwa kati ya myaaka ya 48-53 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Galatía nɨ mʉkóowa wa ɨsɨ sikʉ iji ˆɨséwaa Uturúuki. Paúli na Barinába vavariyʉláa Masáare Maaja ya Yéesu ʉko (2:1-9). Vaantʉ ˆvarɨ foo vajáa voona myuujíisa ˆmyeene Paúli abweeyyáa na vakamuruma Yéesu (Mɨrɨmo ya Vatumwi 19:8-12). Maa kaa, sikʉ ˆjikaseese, Vayahúudi vamwɨ vakavakiindya, nɨ mpaka vakwaatye Miiro na tʉʉva ja Vayahúudi na vandootwaalwa na kɨbawii de vave vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kɨkomi (2:15-17; 5:1-6).

Barúwii ɨhɨ, Paúli avakumbusikya Vagalatía ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ avalámuriryaa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, sɨ ko kwaatya miiro au tʉʉva ja vaantʉ tʉkʉ. Paúli asea, sɨ tʉrɨ valwa vawoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ ko kwaatya Miiro yaachwe tʉkʉ, maa kaa, nɨ ko muruma Yéesu vii (2:15-21). Paúli asea, mwiikalo wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu wasaakwa ʉlongoolwe nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Kei, alʉʉsa kwa ʉwarɨwarɨ wiivariyuli wa nteendo ˆjifúmaa wuuntwii wa ʉvɨ (5:19-21), na ndɨɨwa ja Mʉtɨma Mʉʉja (5:22-23). Atuwyɨɨra tuurume ʉlairiri wa Kirisitʉ noo kʉsea kʉveenda vaantʉ vɨɨngɨ, na kʉvaambirirya kʉvereka miriwa yaavo (6:2).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Paúli yoovariyʉla Masáare Maaja na wiimiriri waachwe ja Mutumwi 1:1–2:21

Kʉvɨɨkwa húuru fuma kʉrɨ Miiro 3:1-25

Ʉkʉ́ʉ́lʉ wa Masáare Maaja mweeri ya Miiro 3:26–4:31

Uhúuru wa mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu 5:1-26

Ukiindya wa mwiikalo wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu 6:1-18

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli. Nɨɨnɨ sɨ natʉmwa nɨ vaantʉ tʉkʉ na kusiina mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaandairirya tʉkʉ, maa kaa, nɨɨnɨ natʉmwa nɨ YéesuKirisitʉ mweeneevyo na Mʉlʉʉngʉ Taáta, yeeye ˆamʉfʉfʉla Yéesu. 2 Nɨɨnɨ na vaaniitʉ voosi ˆvamuruma Yéesu ˆvarɨ na nɨɨnɨ aha, toovaluumbya nyuunyu mpuka ja vaantʉ ˆmwamuruma Yéesu ʉko ɨsɨ ya Galatía. 3 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ, na kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ jive na nyuunyu. 4 Yeeye atoola nkaasʉ yaachwe sa atʉlamurirye fuma uvii woosi wa weerʉ ɨhɨ ya haaha. Abweeyya jeyyo, ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ asaaka. 5 Mʉlʉʉngʉ abweeyyiriwe nkongojima kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi!

Masáare Maaja ya Kɨkomi

6 Nahwáalariiwe maatʉkʉ vii nɨ nyuunyu! Kwa mpɨɨndɨ nduudi vii mwamʉrékire Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆavaanɨrɨra kwa nduwo ya Kirisitʉ, na mwaándire tuuba ukiindya wɨɨngɨ ˆmweene vaantʉ vɨɨngɨ vʉʉyánɨrɨraa nɨ masáare maaja. 7 Kɨmaarɨ, kusiina masáare maaja yɨɨngɨ tʉkʉ. Maa kaa, kwatɨɨte vaantʉ ˆvoovasaangyasaangya na ˆvoosaaka vavalandʉle Masáare Maaja ya Kirisitʉ. 8 Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi, ɨve nɨ suusu veeneevyo au ɨve nɨ murimʉ mʉʉja fuma kurumwii, woovavariyʉrɨra masáare maaja ˆyiísimire na yara suusu ˆtavavariyʉrɨra, mʉʉntʉ ʉwo ajumwe nɨ Mʉlʉʉngʉ. 9 Nɨ kʉvawyɨɨra niise kei, ja ˆvyeene nahʉmʉla vawyɨɨra, koonɨ mʉʉntʉ yoovavariyʉrɨra masáare maaja ˆmeene yiísimire na yara ˆtavavariyʉrɨra, mʉʉntʉ ʉwo ajumwe nɨ Mʉlʉʉngʉ!

10 Eri, nɨ kiisea mwiise nɨ saaka niise ndʉmɨke kwa vaantʉ wʉʉ? Aka tʉkʉ, nɨɨnɨ noosaaka ndʉmɨke kwa Mʉlʉʉngʉ yeemweene vii. Bakʉ nɨ kiisea mwiise noosaaka mbweeyye vaantʉ vavyeende wʉʉ? Ngaarɨ noosaaka kʉveerya vaantʉ mɨtɨma, ngaarɨ sɨ ndɨrɨ mʉtʉmami wa Kirisitʉ tʉkʉ.

ˆVyeene Paúli Atʉmwa Kʉvariyʉla Masáare Maaja

11 Vanaviitʉ noosaaka mʉtaange Masáare Maaja ˆnavavariyʉrɨra, sɨ yafuma kwa vaantʉ tʉkʉ. 12 Nɨɨnɨ sɨ nahokera ayo Masáare Maaja fuma kwa mʉʉntʉ tʉkʉ, na sɨ nakiindiwa nɨ mʉʉntʉ tʉkʉ, maa kaa, Yéesu Kirisitʉ mweeneevyo aanvariyʉrɨra. 13 Sa nyuunyu mwateera ˆvyeene nɨjáa mpɨɨndɨ ˆnalwɨjáa sa díini yaanɨ ya Kɨyahúudi. Mwamányire ˆvyeene naturikirya maatʉkʉ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ na nasaakáa nɨɨmale ɨyo mpuka kamwɨ.✡ 14 Nɨɨnɨ nɨ mbere nɨjáa ya viivaanɨ ˆvarɨ foo va lʉkolo lwaanɨ, va irika raanɨ. Nɨɨnɨ nalwɨɨráa díini ya Kɨyahúudi. Namanyɨkáa na mʉtɨma waanɨ kʉkwaatya nkʉʉngʉ ja vala baaba wiitʉ.✡ 15 Maa kaa, de baa nvyaalwe, Mʉlʉʉngʉ ajáa aankera na ivarwii, akaanyanɨrɨra kwa nduwo yaachwe. 16 Yeeye alamʉla kʉmʉvariyʉla Mwaana waachwe kwaanɨ. Alamʉla kʉbweeyya jeyyo, sa nvariyʉle Masáare Maaja ya Mwaana waachwe kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Kʉrɨ aya yoosi nɨɨnɨ sɨ niilaangya sáare na mʉʉntʉ yoyoosi sa ɨkɨ ˆnootʉmama tʉkʉ. 17 Nɨɨnɨ sɨ nadoma na Yerusaléemu nkavoone vatumwi vara ˆvaanongorera kʉva vatumwi tʉkʉ, maa kaa, chaangʉ natamanya na Arábia. Mpɨɨndɨ ˆjikalooke, nahɨndʉka kei na Damésiki.

18 Myaaka ɨtatʉ ˆɨkalooke, maa nkadoma na Yerusaléemu sa nkalʉmane na Kéefa, noo kʉsea Peéteri. Niikala kwaachwe sikʉ ikimi na isaano (15). 19 Sɨ niiyona na vatumwi vɨɨngɨ tʉkʉ, maa kaa, Yaakúupu mwaanaavo na Yéesu Mweenevyoosi vii. 20 Nɨ kʉvawyɨɨra niise mbere ya Mʉlʉʉngʉ, ɨkɨ ˆnoovaandɨkɨra sɨ cha ʉloongo tʉkʉ. 21 Sikʉ ˆjikalooke, nɨjáa nadoma na Síria na Kilikía. 22 Maa kaa, mpɨɨndɨ ijo, nɨɨnɨ sɨ nɨjáa namányirwe kʉrɨ mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko ɨsɨ ya Yudéea ˆjiri kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ tʉkʉ. 23 Kɨɨntʉ voovo vajáa vamányire kʉrɨ nɨɨnɨ nɨ ɨkɨ, “Mʉʉntʉ ʉra aho ncholo ˆatuturikiryáa, haaha yoovariyʉla kuruma kʉkʉra ˆkweene asaakáa akʉmale imalo.” 24 Novo vakamʉbweeyyirya Mʉlʉʉngʉ nkongojima sa nɨɨnɨ.

2

Vatumwi Vooruma Mɨrɨmo ya Paúli

1 Myaaka ikimi na ɨne (14) ˆɨkalooke, nɨjáa naambʉka na Yerusaléemu na Barinába. Baa Tíito nɨjáa namʉsʉmʉla, nkaambʉkanʼya ne. 2 Nɨjáa naambʉka na ʉko, sa Mʉlʉʉngʉ ajáa aanyónekiirye ndome. ˆTʉkafike ʉko, tʉjáa twalʉmana na vakʉ́ʉ́lʉ va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Ʉko nkavawyɨɨra kijiraawii Masáare Maaja ˆnavariyʉláa kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Nabweeyya jeyyo, sa mʉrɨmo ˆnatʉmamáa na ˆnootuuba kʉtʉmama, karɨ jɨ ʉve nɨ wa mukube tʉkʉ. 3 Maa kaa, baa Tíito neembe ajáa Mugiríki, na ajáa hamwɨ na nɨɨnɨ sɨ adoomereriwa atwaalwe na kɨbawii tʉkʉ. 4 Isáare ɨrɨ ro twaalwa na kɨbawii, rɨjáa ruuriwa nɨ vaantʉ vara ˆviibweeyyáa nɨ vaaniitʉ, kʉmba vajáa viiyingirya kwa ʉweere sa valaange uhúuru wiitʉ ˆtaheewa nɨ Kirisitʉ Yéesu. Kɨɨntʉ ˆvasaakáa, nɨ kʉtʉbweeyya tʉve vatʉ́mwa va Miiro ya Mʉ́sa. 5 Suusu sɨ twiirʉmɨra novo baa kiduudi vii tʉkʉ, sa kɨkomi cha Masáare Maaja kituube chaala na nyuunyu.

6 Maa kaa, vakʉ́ʉ́lʉ va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, na ˆvanyemiwáa mʉnʉmʉʉnʉ, vajáa vasiina isáare roroosi ifya ro kuungwyɨɨra tʉkʉ. Na kwaanɨ ɨkyo sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ, sa Mʉlʉʉngʉ sɨ aláangaa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa mʉʉntʉ tʉkʉ. 7 Avo valongooli, vajáa vataanga, Mʉlʉʉngʉ aantʉma kʉvariyʉla Masáare Maaja kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, ja ˆvyeene amʉtʉma Peéteri avariyʉle Masáare Maaja kwa Vayahúudi. 8 Sa Mʉlʉʉngʉ ˆatʉ́mamaa murimwii wa utumi wa Peéteri kwa Vayahúudi, kei yeeye noo ˆaambweeyya nɨɨnɨ nɨve mutumwi murimwii wa utumi kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. 9 Haaha, Yaakúupu, Kéefa* na Yooháani ˆveene vajáa valongooli vakʉʉlʉ va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, vakataanga Mʉlʉʉngʉ noo ˆampeera ʉhʉ mʉrɨmo kwa nduwo yaachwe vii. Sa jeyyo vakatʉkwaata mɨkono nɨɨnɨ na Barinába koonekya nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ tʉrɨ. Tukiirʉmɨra suusu tʉkatʉmame kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi novo vatʉmame kwa Vayahúudi. 10 Avo valongooli vakatʉloomba isáare rɨmwɨ vii, tʉndoovakʉmbʉkɨra vaantʉ vakɨva ˆvamuruma Yéesu ˆvarɨ ʉko Yerusaléemu. Na ɨkyo nɨ kɨɨntʉ ˆnɨjáa na mpɨɨma kʉkɨtʉmama.

Paúli Yoomʉdalavya Peéteri

11 Haaha Kéefa akʉʉja na Antiókia kʉʉntʉ ˆnɨjáa. Sikʉ ɨmwɨ, nkamʉdalavya mbere ja vaantʉ sa ajáa ahóniirye. 12 Peéteri ˆakafike vii, arijáa na vaantʉ ˆvamuruma Yéesu sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Maa kaa, vaantʉ vamwɨ fuma kwa Yaakúupu ˆvakafike, akiikera na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, akareka kurya chóorya novo. Ajáa abweeyya jeyyo, sa oofáa vaantʉ vara ˆvadoomereryáa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu voosi vandootwaalwa na kɨbawii.✡ 13 Sa jeyyo, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vara ˆvajáa Vayahúudi vakaanda tuubirirya ʉkweembi wa Peéteri, baa Barinába akakusiririwa nɨ ʉkweembi waavo. 14 ˆNkoone sɨ voobweeyya ˆvyeene kɨmáárɨ cha Masáare Maaja kɨrɨ, nkamuwyɨɨra Kéefa mbere ja vaantʉ noomʉsea, “Weewe ʉrɨ Mʉyahúudi, maa kaa, wiíkalaa ja mʉʉntʉ sɨ ˆarɨ Mʉyahúudi. Sa che de haaha woovadoomererya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vatuube tʉʉva ja Kɨyahúudi?”

Vaantʉ Voosi Valámuririwaa ko Muruma Yéesu Kirisitʉ

15 Suusu ufumo wiiswi nɨ Vayahúudi na sɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi tʉkʉ, ˆveene tʉvaánɨrɨraa ˆvarɨ na ʉvɨ! 16 Suusu tamányire, mʉʉntʉ sɨ arɨ valwa nɨ mʉwoloki ko kwaatya Miiro tʉkʉ, maa kaa, nɨ ko muruma Yéesu Kirisitʉ vii. Jeyyo, baa suusu tamuruma Yéesu sa tʉvalwe vawoloki kwa njɨra yo muruma Kirisitʉ, sɨ ko kwaatya Miiro tʉkʉ. Kɨkomi kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ valwa nɨ mʉwoloki, ko kwaatya Miiro tʉkʉ.✡

17 Haaha suusu toosaakɨra tʉvalwe tʉrɨ vawoloki ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ. Maa kaa, kwa vaantʉ vɨɨngɨ suusu tookoonekana nɨ vaantʉ ˆtabwéeyyaa ʉvɨ. Eri, nɨ kɨmáárɨ Kirisitʉ yootʉbweeyya tʉve vaantʉ ˆtatʉ́mamaa ʉvɨ wʉʉ? Aka tʉkʉ! 18 Maa kaa, koonɨ nahɨ́ndʉkɨɨre mʉryʉʉngʉ wa kalɨ wo kwaatya Miiro, ʉra mʉryʉʉngʉ ˆnasiita, aho, kʉva ndɨrɨ mʉʉntʉ ˆnabwéeyyaa ʉvɨ. 19 Mpɨɨndɨ ˆniikomyakomyáa kʉkwaatya Miiro, Miiro ɨjáa yaandamʉrɨra. Maa kaa, haaha sɨ nooyera kʉkwaatya ɨyo Miiro tʉkʉ, sa ndahe kwiikala ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ yoosaaka. 20 Kirisitʉ ˆakakwye mʉsaláabii, baa nɨɨnɨ mwiikalo waanɨ wa kalɨ waakwya. Haaha nɨ nkaasʉ ndɨrɨ, maa kaa, sɨ ja ˆvyeene nɨjáa hara kalɨ tʉkʉ. Haaha nɨ Kirisitʉ ˆyookiikala isii yaanɨ. Mwiikalo wa mʉvɨrɨ ndɨrɨ nowo mpɨɨndɨ iji noo kiikala ko muruma Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. Yeeye aanyenda, akatoola nkaasʉ yaachwe sa aandamurirye nɨɨnɨ. 21 Sɨ kɨmáárɨ nɨ siita niise nduwo ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Koonɨ mʉʉntʉ arɨ daha valwa nɨ mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ ko kwaatya Miiro, inkwya ya Kirisitʉ nɨ mukube.

3

Nɨ ko Muruma Yéesu vii

1 Eri, nyuunyu Vagalatía, kɨkomi mwavɨ́ɨre vakoókoyo wʉʉ? Nɨ ani avalowa? Nɨɨnɨ navavariyʉrɨra ɨkava kɨweerwii nɨ sa che YéesuKirisitʉ aningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. 2 Noosaaka niikiindye isáare rɨmwɨ fuma kwaanyu. Eri, mwahokera Mʉtɨma Mʉʉja sa mwakwaatya Miiro wʉʉ? Bakʉ nɨ sa mwateerera na mwaruma Masáare Maaja ya Yéesu? 3 Nɨ sa che mwavɨ́ɨre vakoókoyo jei? Mwaanda mwiikalo waanyu mufya kwa ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja, maa kaa, haaha moosaaka mʉmarikirirye kwa ngururu jaanyu kɨwʉʉntʉ! 4 Eri, uturikiri woosi ˆmwapata mookiisea nɨ wa mukube wʉʉ? Aka tʉkʉ, sɨ ʉjáa wa mukube tʉkʉ! 5 Eri, Mʉlʉʉngʉ avahéeraa Mʉtɨma waachwe Mʉʉja na abwéeyyaa myuujíisa kʉrɨ nyuunyu sa mwakwaatya Miiro wʉʉ? Bakʉ sa viintʉ mwateera, na mʉkaruma Masáare Maaja ya Yéesu?

6 Iririkani Aburaháamu, Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Aburaháamu amuruma Mʉlʉʉngʉ, sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ akamʉvala Aburaháamu nɨ mʉwoloki.”✡ 7 Haaha mʉtaange, vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ, avo noo vaana va Aburaháamu va kɨkomi!✡ 8 Masáare ˆYarɨ Mpeho yalaala na mʉtwe, Mʉlʉʉngʉ vavala arɨ vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi nɨ vawoloki kwa njɨra yo ruma. Mʉlʉʉngʉ alongoola kumuwyɨɨra Aburaháamu Masáare aya Maaja yoosea, “Ko tweera kwaako vaantʉ va ɨsɨ joosi talariwa varɨ.”✡ 9 Sa jeyyo, vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ, vatálariwaa, ja ˆvyeene Aburaháamu atalariwa sa amuruma Mʉlʉʉngʉ.

Vaantʉ Valamuririwa Fuma Njumo ja Miiro ya Mʉ́sa

10 Maa kaa, voosi ˆviiláangyaa kʉlamuririwa so tuuba ˆmeene yasaakwa nɨ Miiro, avo vajumwa. Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Yoyoosi ʉra sɨ ˆatúubaa no tʉmama yoosi ˆmeene yaandɨkwa Kɨtáabwii cha Miiro, ʉwo ajumwa.”✡ 11 Nɨ kɨmaarɨ, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ valwa nɨ mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ so tuuba Miiro tʉkʉ. Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Mʉʉntʉ ˆarɨ kʉva nkaasʉ, nɨ ʉra Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ mʉvala nɨ mʉwoloki sa kuruma kwaachwe.”✡ 12 Miiro sɨ yiiláangyaa kuruma tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, yayérenʼyaa nteendo ˆngʼeene mʉʉntʉ atʉ́mamaa. Nɨ ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆatʉ́mamaa ˆmeene yasaakwa nɨ Miiro, kiikala arɨ ko yera tuuba ɨyo Miiro.”✡

13 Kirisitʉ atununuula fuma kʉrɨ lujumo lwa Miiro ko sʉmʉla lujumo ʉlo sa suusu. Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Yoyoosi ˆavaɨrɨrwa mʉsaláabii, ajumwa.”✡ 14 Kwa njɨra ya Kirisitʉ Yéesu, Mʉlʉʉngʉ avatalarya vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi kwa ntálarya jijira ˆiichuunga kwa Aburaháamu, sa jeyyo, suusu vara ˆtwaruma tʉhokere Mʉtɨma Mʉʉja ʉra Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉtʉheera.

Miiro na vira Mʉlʉʉngʉ ˆAmʉlaha Aburaháamu

15 Vanaviitʉ, noosaaka ntoole lusímo ʉlʉ fuma kʉrɨ mwiikalo wa kɨra siikʉ. Tʉlʉʉse, kwatɨɨte vaantʉ vavɨrɨ ˆviirʉ́mɨɨre kɨɨntʉ kɨmwɨ. Koonɨ ʉko kwiirʉmɨra kwahʉ́mwɨɨre kʉndɨkaniwa, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha siita au koongererya chochoosi kwa kɨra ˆviirʉ́mɨɨre tʉkʉ. 16 Haaha, Mʉlʉʉngʉ iichuunga kwa Aburaháamu baaba wiitʉ na mbyaala yaachwe. Masáare ˆYarɨ Mpeho sɨ yasea, “Na mbyaala jaachwe tʉkʉ,” noo kʉsea sɨ vaana ˆvarɨ foo tʉkʉ, maa kaa, yasea, “Na mbyaala yaachwe,”✡ noo kʉsea nɨ mwaana ʉmwɨ ne nɨ Kirisitʉ. 17 ˆCheene noosaaka lʉʉsa nɨ ɨkɨ, Mʉlʉʉngʉ abweeyya mʉháko na ʉʉkʉndɨkanʼya myaaka magana yanɨ na makumi yatatʉ (430) Miiro sɨ ɨnaava. Sa jeyyo, Miiro ɨyo sɨ ɨrɨ wuna mʉháko ʉwo au baa kʉkʉvalandʉla ʉko kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 18 Ngaarɨ vaantʉ vahókeraa ʉpaari waavo fuma kwa Mʉlʉʉngʉ ko kwaatya Miiro, ngaarɨ ʉpaari ʉwo sɨ wiiláangyaa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ kwa nduwo yaachwe, amʉheera Aburaháamu ʉpaari wa mʉháko waachwe, sa amʉlaha jeyyo.✡

19 Haaha Miiro nɨ mʉrɨmo che ɨtɨɨte? Miiro yavɨɨkwa sa yoonekye ʉvɨ wa vaantʉ, fʉʉrʉ mpɨɨndɨ ˆarɨ kʉʉja ʉra wa ichina ra Aburaháamu Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉmʉreeta. Miiro ɨyo, yalaiririwa nɨ mirimʉ miija ko tweera Mʉ́sa mʉkʉndɨkanʼyi kati ya Mʉlʉʉngʉ na vaantʉ vaachwe. 20 Mʉkʉndɨkanʼyi asaakwa koonɨ nkaande ivɨrɨ joobweeyya mʉháko. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ nɨ ʉmwɨ, yeeye abweeyya mʉháko na Aburaháamu baa mʉkʉndɨkanʼyi tʉkʉ.

21 Eri, haaha Miiro yakɨ́ɨkanaa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ wʉʉ? Aka tʉkʉ! Sa ngaarɨ yatoolwa miiro ˆɨrɨ daha kʉvaheera vaantʉ nkaasʉ, ngaarɨ mʉʉntʉ aválwaa nɨ mʉwoloki ko kwaatya Miiro. 22 Maa kaa, sɨ viri jeyyo tʉkʉ. Masáare ˆYarɨ Mpeho yabweeyya viintʉ vyoosi vichuungwe wiimiririi wa ʉvɨ, sa vira viintʉ Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉvaheera ko muruma Yéesu Kirisitʉ,✡ vaheewe vara ˆvamurúmaa Yéesu.

23 Mpɨɨndɨ vaantʉ ˆvajáa sɨ vanaava na kumuruma Kirisitʉ, Miiro yatwɨɨmɨrɨráa ɨkatʉbweeyya tʉve ɨsɨ yaachwe. Tawoojeráa mpɨɨndɨ kumuruma Kirisitʉ ˆkʉrɨ variyʉlwa. 24 Miiro yatʉlongooláa ja mʉreri wiitʉ fʉʉrʉ mpɨɨndɨ Kirisitʉ ˆakʉʉje. Sa jeyyo, valwa tʉrɨ tʉrɨ vawoloki ko muruma Kirisitʉ. 25 Maa kaa, haaha kumuruma Kirisitʉ kwahʉmʉla fika, sa jeyyo sɨ tʉrɨ ɨsɨ ya Miiro ˆyatʉreráa tʉkʉ.

Vaana va Mʉlʉʉngʉ

26 Haaha nyuunyu nɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ kwa kumuruma kwaanyu Yéesu, sa mwakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu. 27 Nyuunyu voosi mwabatisiwa, mwakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, mwaava ja mwamwiivɨkɨra Kirisitʉ. 28 Sa jeyyo, Mʉyahúudi na mʉʉntʉ sɨ ˆarɨ Mʉyahúudi sɨ viísimire tʉkʉ, baa mʉtʉ́mwa na mʉʉntʉ ˆarɨ húuru tʉkʉ, au mʉʉntʉ mʉlʉme na mʉʉntʉ muki tʉkʉ. Voosi nɨ hamwɨ mʉrɨ sa mwakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu. 29 Nyuunyu nɨ va Kirisitʉ, na kwa njɨra ɨyo mwaava uvyaalo wa Aburaháamu, na hokera mʉrɨ viintʉ vyoosi vira Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉtʉheera.✡

4

1 Haaha noosaaka nɨvawyɨɨre, mʉpaari yoyoosi koonɨ akaarɨ musinga, sɨ iísimire na mʉtʉ́mwa tʉkʉ, baa neembe máari joosi nɨ jaachwe. 2 Yeeye avíjaa ɨsɨ ya vareri vaachwe na vaantʉ ˆvookɨɨmɨrɨra máari jaachwe fʉʉrʉ ɨra mpɨɨndɨ taáta waavo ˆiiyimya neeja. 3 Na suusu nɨ viivyo, mpɨɨndɨ Kirisitʉ ˆajáa akaarɨ kʉʉja, tʉjáa nɨ ja vasinga, tʉjáa tʉrɨ vatʉ́mwa va tʉʉva ˆjɨɨ́mɨrɨraa ɨhɨ weerʉ. 4 Maa kaa, mpɨɨndɨ ɨra ˆɨjáa yiimiwa neeja yafika, Mʉlʉʉngʉ amʉtʉma Mwaana waachwe kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. Mwaana waachwe ʉwo avyaalwa nɨ mʉʉntʉ muki ja ˆvyeene suusu tavyaalwa, akiikala ɨsɨ ya Miiro. 5 Atʉmwa sa atununuule suusu ˆtʉjáa ɨsɨ ya Miiro. Abweeyya jeyyo, sa suusu voosi tʉve vaana va Mʉlʉʉngʉ. 6 Mʉlʉʉngʉ amʉtʉma Mʉtɨma wa Mwaana waachwe mitimii yiitʉ, sa tʉrɨ vaana vaachwe. Ʉwo Mʉtɨma Mʉʉja, noo ˆyootʉbweeyya tʉmwaanɨrɨre Mʉlʉʉngʉ “Áaba!” noo kʉsea, “Taáta!” 7 Haaha, nyuunyu sɨ vatʉ́mwa tʉkʉ, maa kaa, nɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ. Sa jeyyo, hokera mʉrɨ viintʉ vyoosi Mʉlʉʉngʉ ˆavavɨkɨra vaana vaachwe.

Paúli Yoovalʉma Kutu Vagalatía

8 Nyuunyu hara kalɨ sɨ mʉjáa mwamʉmányire Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Mpɨɨndɨ ijo, mʉjáa vatʉ́mwa va fimɨlʉʉngʉ na sɨ viri Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 9 Maa kaa, haaha mwamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, na Mʉlʉʉngʉ avamányire kʉlookya. Haaha nɨ sa che moosaaka mwɨɨmɨrɨrwe kei nɨ tʉʉva ˆjɨɨ́mɨrɨraa ɨhɨ weerʉ?✡ Tʉʉva ijo, jisiina ngururu tʉkʉ na nɨ kɨɨntʉ kisiina. Bakʉ nɨ saaka mwiise kei mʉve vatʉ́mwa va ijo tʉʉva wʉʉ? 10 Mʉkaarɨ mookwaatya ngovi ja Kɨyahúudi wʉʉ? Atɨ moonyemya sikʉ jimwi ja júma, na ja myeeri na ja mwaaka, atɨ nɨ sikʉ jo mʉnyemya Mʉlʉʉngʉ wʉʉ? 11 Nookoofa mʉrɨmo waanɨ woosi ˆnatʉmama kwaanyu nɨ wa bweete.

12 Vanaviitʉ noovakalaamya, mʉve húuru ja nɨɨnɨ, sa nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ ɨsɨ ya Miiro tʉkʉ, na noo ˆvyeene nyuunyu mʉrɨ. Nyuunyu sɨ mwaambweeyyirya ʉvɨ wowoosi tʉkʉ. 13 Mwamányire ʉlwɨ́ɨrɨ ˆnɨjáa nowo, noo waambweeyya nkapata nkalo yo vavariyʉrɨra Masáare Maaja. 14 Baa neembe ʉlwɨ́ɨrɨ waanɨ wavayeráa muunchwe matɨ au muunsiite, sɨ mwabweeyya jeyyo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, ˆcheene mwabweeyya nɨ kuunduma ja ˆvyeene ngaarɨ mwaruma murimʉ mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ, au ja ˆvyeene ngaarɨ mwamuruma Kirisitʉ Yéesu mweeneevyo. 15 Kɨra cheerʉ ˆmʉjáa nocho na hai chadómire? Kɨkomi noolʉʉsa, sikʉ jira ngaarɨ mwadaha, ngaarɨ mwanonkola miiso yaanyu mʉʉmpeere. 16 Eri, haaha navɨ́ɨre mʉvɨ waanyu sa viintʉ noovawyɨɨra kɨmáárɨ wʉʉ?

17 Avo vaantʉ vɨɨngɨ voomanyɨka sa vavapate, maa kaa, kɨɨntʉ ˆvoovasaakɨrɨra sɨ ˆchabooha tʉkʉ. Voosaaka vavakere na nɨɨnɨ sa mʉvatʉmamɨre voovo. 18 Nɨ vyabooha kʉmanyɨka, maa kaa, ɨve so tʉmama maaja. Mʉndoobweeyya jeyyo mpɨɨndɨ joosi, baa mpɨɨndɨ sɨ ˆndɨrɨ na nyuunyu. 19 Vanavaanɨ, nookiiteera kei ʉsʉʉngʉ sa nyuunyu ja ʉsʉʉngʉ wa makata. Tuuba ndɨrɨ kwiiteera jeyyo, fʉʉrʉ Kirisitʉ ooneke yookiikala isii yaanyu. 20 Noomerya matɨ maatʉkʉ vii ngaarɨ ndɨrɨ na nyuunyu mpɨɨndɨ iji, ngaarɨ nalúusikire na nyuunyu kwa ʉholi. Ndɨrɨ na woowa maatʉkʉ vii sa nyuunyu!

Lusímo lwa Sáara na Hájiri

21 Haaha ngwyiiri nyuunyu ˆveene moosaaka mʉve ɨsɨ ya Miiro, sɨ mwamányire ˆvyeene Miiro yalʉʉsa tʉkʉ wʉʉ? 22 Yaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho, Aburaháamu ajáa atɨɨte vaana vavɨrɨ. Ʉmwɨ ajáa avyaalwa nɨ Hájiri, ʉhʉ nɨ mʉʉntʉ muki mʉtʉ́mwa ajáa, na mwaana wɨɨngɨ ajáa avyaalwa nɨ Sáara, ʉhʉ nɨ mʉʉntʉ muki ˆarɨ húuru ajáa. 23 Mwaana wa mʉʉntʉ muki mʉtʉ́mwa ajáa avyaalwa kwa mʉryʉʉngʉ wa mʉʉntʉ. Maa kaa, mwaana wa mʉʉntʉ muki ˆajáa húuru yeeye ajáa avyaalwa kwa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ.

24 Vaantʉ vaki avo vavɨrɨ ifaanaa vakalaangwa ja lusímo lwa mɨháko ɨvɨrɨ. Hájiri ɨɨ́maa ja mʉháko wa kalɨ ˆmweene wavɨɨkwa Luulwii lwa Sináai ˆlʉrɨ Arábia. Vaana vaachwe vavyaalwa ja vatʉ́mwa ɨsɨ ya Miiro. 25 Hájiri ɨɨ́maa ja Lʉʉlʉ lwa Sináai ˆlʉrɨ Arábia na ˆlwiifwɨ́ɨne na Yerusaléemu ya haaha ˆngʼeene ɨrɨ ɨsɨ ya ʉtʉ́mwa hamwɨ na vaana vaachwe. 26 Maa kaa, Sáara ɨɨ́maa ja Yerusaléemu ya kurumwii, múuji ˆwiiyanjaala na ʉwo noo íyo wiitʉ. 27 Masáarii ˆYarɨ Mpeho vyaandɨkwa,

“Ɨva na cheerʉ weewe ˆʉrɨ muumba,

tʉla isóso weewe sɨ ˆʉnoona makata yo vyaala mwaana,

sa vaana va ʉra ˆarekwa nɨ foo varɨ,

kʉlookya va ʉra ˆarɨ na mʉlʉme.”✡

28 Haaha vanaviitʉ, nyuunyu nɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ sa kwiichuunga kwaachwe, ja ˆvyeene Isaka ajáa. 29 Maa kaa, sikʉ jira mwaana ˆajáa avyaalwa kwa mʉryʉʉngʉ wa mʉʉntʉ, amuturikiryáa mwaana ˆavyaalwa kwa ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja. Sikʉ iji, vaantʉ ˆvarɨ ɨsɨ ya Miiro voovaturikirya viivyo nyuunyu ˆmʉrɨ húuru.✡ 30 Maa kaa, Masáare ˆYarɨ Mpeho che yalʉʉsa? Yalʉʉsa, “Kibirya mʉʉntʉ muki mʉtʉ́mwa hamwɨ na mwaana waachwe, sa mwaana wa mʉtʉ́mwa sɨ arɨ paala hamwɨ na mwaana wa mʉʉntʉ muki ˆarɨ húuru vii kaa tʉkʉ.”✡ 31 Sa jeyyo, vanaviitʉ, suusu sɨ tʉrɨ vaana va mʉʉntʉ muki mʉtʉ́mwa tʉkʉ, suusu nɨ vaana va mʉʉntʉ muki ˆarɨ húuru.

5

Kirisitʉ Atʉhéeraa Uhúuru

1 Kirisitʉ atʉheera uhúuru. Sa jeyyo, imi neeja karɨ murume kʉhɨndʉka na iyóokii ra ʉtʉ́mwa wa Miiro tʉkʉ. 2 Nteereri, nɨɨnɨ Paúli ˆnoovawyɨɨra, koonɨ mooruma twaalwa na kɨbawii so kwaatya Miiro ya Mʉ́sa, aho, Kirisitʉ sɨ kɨɨntʉ chochoosi kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ. 3 Nɨ kʉvawyɨɨra niise mbere ya Mʉlʉʉngʉ kei, mʉʉntʉ mʉlʉme yoyoosi ˆarɨ ruma twaalwa na kɨbawii, yoosaakwa akwaatye Miiro yoosi. 4 Nyuunyu ˆveene mwiiláangyaa moovalwa vawoloki ko kwaatya Miiro, mwiikera na Kirisitʉ na nɨ kʉlɨ mʉrɨ na nduwo ya Mʉlʉʉngʉ.

5 Maa kaa, suusu tookiilaangya kwa lʉvɨro lwa Mʉtɨma Mʉʉja, Mʉlʉʉngʉ tʉvala arɨ tʉrɨ vawoloki sa tamuruma Yéesu. 6 Haaha, koonɨ talʉmaniwa na Kirisitʉ Yéesu, kʉtwaalwa na kɨbawii na kʉdɨɨra twaalwa na kɨbawii sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ. Kɨɨntʉ cha kɨkomi nɨ kuruma kwiitʉ kʉra ˆkwatʉ́mamaa ko kiiyenda.

7 Mwabweeyyáa vyabooha maatʉkʉ vii. Haaha nɨ ani avakitirirya mʉkareka kwaatya ukiindya wa kɨkomi? 8 Ʉhʉ ˆavalaangya sáare jei, sɨ Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆavaanɨrɨra tʉkʉ. 9 Maa kaa, mʉtaange, ukiindya wa ʉloongo nɨ ja ˆvyeene vaantʉ vaséaa, “Ʉsasɨ kiduudi vii, wuúkyaa muchu woosi.”✡ 10 Namányire kɨkomi, nyuunyu mwakʉndɨkaniwa na Yéesu Mweenevyoosi, sa jeyyo sɨ mʉrɨ ruma kʉkooverwa tʉkʉ. Maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ vakoovera, baa ave ani, heewa arɨ irya.

11 Vanaviitʉ, vaantʉ vɨɨngɨ voosea nɨɨnɨ nkaarɨ nváriyʉlaa vaantʉ valʉme voosi voosaakwa vatwaalwe na kɨbawii. Ngaarɨ nɨ kɨmaarɨ noovariyʉla jeyyo, sa che Vayahúudi vookuunturikirya? Ngaarɨ noovariyʉla jeyyo, ngaarɨ kʉvariyʉla kwaanɨ masáare ya inkwya ya Kirisitʉ mʉsaláabii sɨ koobweeyya Vayahúudi vaansʉʉle tʉkʉ. 12 Nookoona avo vaantʉ ˆvoovasaangirirya kwa viintʉ vyo twaalwa na kɨbawii, ngaarɨ viichula vave mapachi.

13 Vanaviitʉ, Mʉlʉʉngʉ avaanɨrɨra sa mʉve húuru, sa jeyyo karɨ uhúuru waanyu ʉndoovabweeyya mʉve na nkalo yo tuuba ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ tʉkʉ, maa kaa, mʉndookiiyambirirya ko kiiyenda. 14 Miiro yoosi yakiimana kwa ʉlairiri ʉmwɨ, “Mweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo.”✡ 15 Maa kaa, koonɨ mookiikʉʉkɨra no kiitamikya, mʉlaange neeja, kiimala mʉrɨ nyuunyu kwa nyuunyu.

Kwiikala kwa Ngururu ya Mʉtɨma Mʉʉja

16 Haaha kɨɨntʉ ˆnoovawyɨɨra nɨ ɨkɨ, mʉndoolongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Koonɨ mʉbwéeyyiirye jeyyo, sɨ mʉrɨ tuuba ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ vii kaa tʉkʉ. 17 Nɨ kʉvawyɨɨra niise jeyyo, sa vira ˆvyeene ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ ʉsáakaa, sɨ viri ja ˆvyeene Mʉtɨma Mʉʉja asáakaa tʉkʉ. Na vira Mʉtɨma Mʉʉja ˆasáakaa, sɨ viri ja ˆvyeene ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ ʉsáakaa tʉkʉ. Mʉtɨma Mʉʉja na ufumo wa wʉʉntʉ vookiisiinda, sa jeyyo karɨ mʉndootʉmama yara ˆmoosaaka tʉkʉ.✡ 18 Koonɨ moolongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, sɨ mʉrɨ ɨsɨ ya Miiro tʉkʉ.

19 Haaha nteendo ja ufumo wa wʉʉntʉ wa ʉvɨ nɨ kɨweerwii jiri, na nɨ iji, ʉhéngeeti, kosu, kʉyeenda ja kúri, 20 kwiinamɨra vidabalaíyo, ʉsavɨ, kwiikala ja kúri na nyaáu, wiitóoli, kʉmererya matɨ kɨɨntʉ cha wɨɨngɨ, nkalari, kwiilaanga weemweene vii, kwiikera lʉkova, kuvuusha ʉloongo, 21 kɨvɨna, ʉreevi, vina jo kiisʉva na viintʉ vyɨɨngɨ ˆviifwɨ́ɨne na ivyo. Nɨ kʉvalʉma niise kutu ja ˆvyeene nahʉmʉla kʉvalʉma kutu, vaantʉ ˆvatʉ́mamaa nteendo ijo, sɨ varɨ hokera chochoosi Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 22 Maa kaa, ndɨɨwa ja Mʉtɨma Mʉʉja nɨ, kweenda, kʉva na cheerʉ, mwiikalo mʉʉja, kuyimirirya, wʉʉja, kʉboohya mʉtɨma, kʉva vaantʉ vookiilaangiwa, 23 kʉhola na kwiiyɨmɨrɨra. Kusiina mwiiro ˆwakaanʼya mʉʉntʉ adɨɨre kʉndoobweeyya masáare aya tʉkʉ. 24 Vaantʉ ˆvakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, vaningʼinʼya mʉsaláabii ufumo wa wʉʉntʉ waavo wa ʉvɨ, na ʉláku wa ufumo ʉwo. 25 Mʉtɨma Mʉʉja atʉheera mwiikalo mufya, haaha tutuube ʉlongooli waachwe. 26 Tʉreke kwiivaa kɨpeembe bweete, tʉreke kʉndookwiisaakʉla na tʉreke kwiiyonera kɨvɨna.

6

Kwiiyambirirya na Kwiitʉmamɨra Maaja

1 Vanaviitʉ, koonɨ mʉtáangire mwiiwaanyu atʉ́mamire ʉvɨ, haaha nyuunyu ˆmʉrɨ va mutimii, mʉmʉhɨndʉle mʉʉntʉ ʉwo kwa ʉholi. Maa kaa, mʉlaange neeja karɨ naanyu jɨ mʉyerwe tʉkʉ. 2 Mʉndookiiyambirirya ko kiiverekera miriwa yaanyu, aho, kiimanʼya mʉrɨ Miiro ya Kirisitʉ.✡ 3 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆiiyónaa yeeye nɨ kɨɨntʉ, na kʉmba sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ, ʉwo nɨ iikóoveraa vii. 4 Kɨra mʉʉntʉ alaange neeja nteendo jaachwe mweeneevyo, aho, daha arɨ kwiivaa kɨpeembe kwa nteendo njija jira ˆatʉmama. Maa kaa, karɨ iiryaanirirye na nteendo ja mʉʉntʉ wɨɨngɨ jira ˆatʉmama tʉkʉ. 5 Sa kɨra mʉʉntʉ sʉmʉla arɨ muriwa waachwe mweeneevyo.

6 Mʉʉntʉ ˆyookiindiwa isáare ra Mʉlʉʉngʉ, ɨndoomʉgavɨra mukiindya waachwe vira viintʉ ˆvyabooha ˆyooturya. 7 Karɨ mwiikoovere tʉkʉ, Mʉlʉʉngʉ sɨ abwéeyyiriwaa berereesi tʉkʉ. Kɨra ˆcheene mʉʉntʉ yoohaanda, noo arɨ kuchwa. 8 Mʉʉntʉ ʉra ˆyootuuba ufumo wa wʉʉntʉ waachwe wa ʉvɨ, malwa arɨ nɨ ʉwo ufumo. Maa kaa, ʉra ˆyootuuba Mʉtɨma Mʉʉja, ʉwo kuchwa arɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 9 Sa jeyyo, karɨ tʉkatale kʉtʉmama nteendo njija tʉkʉ, kuchwa tʉrɨ viintʉ viija mpɨɨndɨ jo chwa ˆjiri fika. 10 Sa jeyyo, mpɨɨndɨ ˆtʉrɨ na nkalo, tʉvabweeyyirye vaantʉ voosi wʉʉja, na hasa viiviiswi vara ˆvamuruma Yéesu.

Ʉlairiri wo Kiimikirirya

11 Laangi, nookaandɨka kwa lʉtalo lʉkʉʉlʉ. Nɨ kaandɨka niise kwa mʉkono waanɨ mweeneevyo. 12 Vaantʉ vara ˆvoovadoomererya mʉtwaalwe na kɨbawii, voosaaka jeyyo sa vanyemiwe nɨ Vayahúudi. Voobweeyya jeyyo, sa vadɨɨre turikiriwa so variyʉla masáare ya inkwya ya Kirisitʉ mʉsaláabii. 13 Baa vara ˆvatwaalwa na kɨbawii, sɨ vakwáatyaa Miiro yoosi tʉkʉ. Kɨɨntʉ ˆvoosaaka nɨ nyuunyu mʉtwaalwe na kɨbawii sa viivae kɨpeembe sa kɨbawo mivirii yaanyu.

14 Nɨɨnɨ sɨ noosaaka kɨɨntʉ cho kiivaɨra kɨpeembe tʉkʉ, aka tʉkʉ. Nɨɨnɨ noosaaka niívaɨre kɨpeembe inkwya ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ mʉsaláabii vii. Sa inkwya yaachwe, viintʉ vyoosi vya weerʉ sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ kʉrɨ nɨɨnɨ, na mwiikalo waanɨ wa kalɨ waningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ ʉkakwya hamwɨ ne.✡ 15 Kʉtwaalwa na kɨbawii na kʉdɨɨra twaalwa na kɨbawii sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ. Kɨɨntʉ cha kɨkomi nɨ kʉʉmbwa ufya nɨ Mʉlʉʉngʉ.✡ 16 Kwa vara ˆvarɨ tuuba kɨmáárɨ ɨkɨ, mwiikalo mʉʉja na riiso ra wʉʉja ra Mʉlʉʉngʉ vive na avo vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ. 17 Kukiimikirirya, mʉʉntʉ yoyoosi karɨ aanturikirye tʉkʉ, sa nɨɨnɨ natɨɨte nkoru muvirii waanɨ so mʉtʉmamɨra Yéesu.

18 Vanaviitʉ, nduwo ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, ɨve na nyuunyu. Kɨkomi.

✡ 1:13 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 8:3; 22:4-5.

✡ 1:14 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 22:3.

* 2:9 Kéefa: Nɨ irina rɨɨngɨ ra Kɨeburanía ra Simóoni Peéteri. Laanga Peéteri Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

✡ 2:12 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 11:3.

✡ 2:16 Laanga Sabúuri 143:2; Varúumi 3:20.

✡ 3:6 Laanga Ncholo 15:6; Varúumi 4:3.

✡ 3:7 Laanga Varúumi 4:16.

✡ 3:8 Laanga Ncholo 12:3.

✡ 3:10 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 27:26.

✡ 3:11 Laanga Habakúuki 2:4.

✡ 3:12 Laanga Valáawi 18:5.

✡ 3:13 Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 21:23.

✡ 3:16 Laanga Ncholo 12:7.

✡ 3:18 Laanga Varúumi 4:14.

✡ 3:22 Laanga Vagalatía 3:14.

✡ 3:29 Laanga Varúumi 4:13.

✡ 4:9 Laanga Vagalatía 4:3.

✡ 4:27 Laanga Isáaya 54:1.

✡ 4:29 Laanga Ncholo 21:9.

✡ 4:30 Laanga Ncholo 21:10.

✡ 5:9 Laanga 1 Vakoríinto 5:6.

✡ 5:14 Laanga Valáawi 19:18.

✡ 5:17 Laanga Varúumi 7:15-23.

✡ 6:2 Laanga Yooháani 13:34.

✡ 6:14 Laanga Vagalatía 2:20; 5:24.

✡ 6:15 Laanga 2 Vakoríinto 5:17.

Vaeféeso

1

2

3

4

5

6

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Vaeféeso

Mʉlongooryo

Barʉ́wa kwa Vaeféeso, yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli. Na ˆvyeene vyoónekanaa, barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa mpɨɨndɨ ɨʼɨra na barʉ́wa kwa Vakolosáai na Vafilíipi, kati ya myaaka ya 60-62 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Paúli aandɨka barʉ́wa iji, mpɨɨndɨ ˆajáa mʉnyololwii ʉko Róoma. Vamanyi va masáare viirʉ́mɨraa Paúli noo aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Eféeso, na yeeye Paúli asaakáa barʉ́wa ɨhɨ ɨrɨɨngɨrɨre kwa mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ja heehi na Eféeso (3:1; 4:1; 6:20).

Eféeso nɨ múuji mʉkʉʉlʉ ʉjáa, na nɨ ʉko ɨsɨ ya Ásia Nduudi ʉjáa. Múuji ʉhʉ, ʉjáa wootaangɨkana sa nyuumba nkʉʉlʉ ya mʉlʉʉngʉ muki wa Kɨgiríki ˆasewáa Aritéemi (Mɨrɨmo ya Vatumwi 19:23-31). Mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kʉra Eféeso ɨjáa yatɨɨte kuruma kʉkʉʉlʉ kʉrɨ Yéesu mpɨɨndɨ ˆɨkaande, maa kaa, mpɨɨndɨ ˆjikaseese kuruma kwaavo kʉkakiima na ɨsɨ (Wiivariyuli 2:1-7).

Paúli alʉʉsa ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla vaantʉ vaachwe baa weerʉ sɨ ɨɨnʉʉmbwa (1:4) na ˆvyeene avalamurirya fuma uvii waavo kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ, kwa njɨra ya kumuruma Yéesu Kirisitʉ (2:4-10). Afwaanirirya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na mʉvɨrɨ, na Kirisitʉ noo mʉtwe waachwe. Kei, avafwaanirirya na nyuumba, na Kirisitʉ noo iwye ra kichuuri ˆrakwaata ɨyo nyuumba (2:11-21). Akiindya mwiikalo ˆwasaakwa wa ilóola ra vaantʉ valʉme na vaantʉ vaki (5:22-32), na kwa vaana na vala taáta waavo (6:1-4).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Mʉryʉʉngʉ wa Mʉlʉʉngʉ wo saawʉla vaantʉ na kʉvalamurirya kwa nduwo yaachwe 1:1–2:22

Kimbiso cha Masáare Maaja ya Yéesu 3:1-21

Mwiikalo wa mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu kʉrɨ weerʉ 4:1–5:21

ˆVyeene vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vasaakwa viikalanʼye 5:22–6:9

Mata yo lwɨɨra na Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ 6:10-24

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli mutumwi ˆnasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa kʉsaaka kwaachwe, sa ntʉmame mʉrɨmo wa KirisitʉYéesu.

Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆmwiíkalaa múujii wa Eféeso, nyuunyu ˆmʉrɨ vo kiilaangiwa kwa kʉkʉndɨkaniwa kwaanyu na Kirisitʉ Yéesu. 2 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ na kwa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, jive na nyuunyu.

Ntálarya ja Mutimii ko Kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ

3 Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ Taáta wa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. Yeeye atʉtalarya kwa kɨra ntálarya ya kʉrɨ weerʉ ˆɨsoónekanaa ko tʉkʉndɨkanʼya na Kirisitʉ. 4 De weerʉ yʉʉmbwe, yeeye atʉsaawʉla tʉkʉndɨkaniwe na Kirisitʉ sa tʉve vaaja na sɨ tʉngʼʉ́ʉrɨrwaa mbere yaachwe. Kwa kʉsaaka kwaachwe, 5 Mʉlʉʉngʉ alongoola lamʉla kʉtʉbweeyya vaana vaachwe kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ. Abweeyya jeyyo sa noo ˆvyeene eeriwa mʉtɨma. 6 Haaha tʉmʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ kwa nkongojima ya nduwo yaachwe nkʉʉlʉ, ˆngʼeene atʉkʉngʼʉntɨra ko tweera Mwaana waachwe. Yeeye amweenda mʉnʉmʉʉnʉ. 7 Mʉlʉʉngʉ atununuula kwa njɨra ya sakami ya Yéesu, noo kʉsea, atʉsea kwa mbavariri ʉvɨ wiitʉ wasírire. Ivyo vyoónekyaa usúngaati wa nduwo yaachwe 8 ˆatʉkʉngʼʉntɨra, kwa ʉkʉ́ʉ́lʉ wa tooti yaachwe na ʉmanyi waachwe. 9 Yeeye avariyʉla mʉryʉʉngʉ waachwe wa fuumbo kʉrɨ suusu ˆmweene ʉʉvɨɨka keende aho kalɨ. Ʉwo mʉryʉʉngʉ, uukiimikirirya ja ˆvyeene asaaka kwa njɨra ya Kirisitʉ, 10 mpɨɨndɨ ˆajivɨɨka ˆjiri kiimana. Bweeyya arɨ viintʉ vyoosi vive ɨsɨ ya wiimiriri wa Kirisitʉ, viintʉ ˆviri kurumwii na ˆviri aha weerwii.

11 Kʉrɨ Kirisitʉ, suusu Vayahúudi tabweeyyiwa tʉve ʉpaari, ˆtʉkasaawʉlwe ja ˆvyeene yeeye ajáa asaaka, yeeye alámʉlaa kɨra kɨɨntʉ ja ˆvyeene iimya neeja mɨryʉʉngʉ yaachwe. 12 Abweeyya jeyyo, sa suusu ˆtʉjáa va ncholo kʉkʉndɨkaniwa na Kirisitʉ, tʉve sa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ. 13 Haaha nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi, mwateera isáare ra kɨmáárɨ, noo kʉsea, Masáare Maaja ya kʉlamuririwa kwaanyu. Na ˆmʉkamurume Yéesu Kirisitʉ, Mʉlʉʉngʉ sa oonekye nyuunyu nɨ vaachwe, avavɨkɨra mʉtooso wa Mʉtɨma Mʉʉja, ʉra ˆiichuunga kʉvaheera. 14 Ʉwo Mʉtɨma Mʉʉja, noo chamʉhʉ́ʉ́nda cha ʉpaari wiitʉ fʉʉrʉ atununuule kamwɨ,✡ tʉve vaantʉ vaachwe kwa dʉʉmbɨ ya nkongojima yaachwe.

Kʉdʉʉmba na Kʉloomba

15 Vanaviitʉ, namʉdʉ́ʉmbaa Mʉlʉʉngʉ sa masáare ayo yoosi. Kei nateera kumuruma kwaanyu Yéesu Mweenevyoosi na ˆvyeene mwaveenda vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ. Sa jeyyo, 16 sɨ nɨnareka kʉmʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu tʉkʉ, mpɨɨndɨ ˆnoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 17 Nooloomba Mʉlʉʉngʉ wa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, yeeye ˆarɨ Taáta wa nkongojima, yeeye avaheere tooti na avataangye ˆvyeene arɨ, sa mʉmʉtaange neejaneeja. 18 Kei nooloomba miiso ya mɨtɨma yaanyu yakʉnʉkʉlwe sa mʉtaange kɨra ˆcheene mookiilaangya, na ˆcheene avaanɨrɨrɨra. Kɨɨntʉ ɨkɨ nɨ ʉra usúngaati wa ʉpaari wa nkongojima ˆɨhwáalaryaa, ʉra ˆavalaha vaantʉ vaachwe. 19 Kei mʉtaange lʉvɨro lwa Mʉlʉʉngʉ ˆvyeene lʉrɨ lʉkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ kʉrɨ suusu ˆtamuruma. Lʉvɨro ʉlʉ lʉkʉʉlʉ, noo lʉlʉra lʉvɨro lʉkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ 20 ˆlweene Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉrɨra Kirisitʉ. Kwa lʉvɨro lʉʉlo, amʉvɨɨka mʉkonwii waachwe wa kʉlʉme, haantʉ ha lʉvɨro lʉkʉlʉkʉʉlʉ kʉrɨ weerʉ ˆɨsoónekanaa.✡ 21 Haaha, yeeye atɨɨte lʉvɨro lʉkʉʉlʉ mweeri ya wiimiriri na ʉtemi woosi, na kɨra irina ˆrɨlʉ́ʉswaa, sɨ kʉrɨ weerʉ ɨhɨ vii tʉkʉ, maa kaa, baa kwa weerʉ ˆɨrɨ kʉʉja. 22 Mʉlʉʉngʉ amʉheera Kirisitʉ wiimiriri wa viintʉ vyoosi. Aho, akamʉvɨɨka kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma ave mwiimiriri wa viintʉ vyoosi. 23 Avo vaantʉ ˆvamuruma, nɨ mʉvɨrɨ waachwe. Kei avo vakíimikiriryaa mʉrɨmo wa Yéesu, yeeye akíimikiriryaa kɨra kɨɨntʉ kɨra haantʉ.✡

2

Talamuririwa nɨ Mbavariri ya Mʉlʉʉngʉ

1 Mpɨɨndɨ ˆjilóokire, mɨtɨma yaanyu ɨjáa yaakwya sa ʉvɨ waanyu na kumusiita kwaanyu Mʉlʉʉngʉ. 2 Mpɨɨndɨ ijo, mwiikaláa uvii, mwatuubáa mavɨ ya ɨhɨ weerʉ, na mwarɨteereráa Irimʉ. Ɨro Irimʉ, noo rɨɨ́mɨrɨraa mirimʉ mɨvɨ na rɨtʉ́mamaa mitimii ya vaantʉ sɨ ˆvamʉtéeraa Mʉlʉʉngʉ.✡ 3 Suusu voosi tʉjáa tʉrɨ vamwɨ vaavo aho kalɨ, tatuubáa ʉláku wa ufumo wa wʉʉntʉ wiitʉ wa ʉvɨ, takiimikiriryáa ʉláku na kʉsaaka kwa mɨryʉʉngʉ ya ufumo ʉwo. Naasu kwa ufumo wiitʉ, tatamanyiriryáa na imalwii ikarɨ ra nkalari ya Mʉlʉʉngʉ ja avo vɨɨngɨ.

4 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ atɨɨte usúngaati wa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja. Na sa viintʉ atweenda mʉnʉmʉʉnʉ, 5 na baa neembe tʉjáa twaakwya sa ʉvɨ wiitʉ, yeeye atʉheera nkaasʉ ˆakamʉfʉfʉle Kirisitʉ.✡ Nɨ kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ vii mwalamuririwa. 6 Kwa njɨra yo kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, Mʉlʉʉngʉ atʉfʉfʉla na atʉvɨɨka ʉko kʉrɨ weerʉ ˆɨsoónekanaa, hamwɨ na Kirisitʉ Yéesu. 7 Mʉlʉʉngʉ abweeyya jeyyo, sa kʉrɨ weerʉ ˆyookʉʉja oonekye usúngaati wa nduwo jaachwe ˆjisiina mɨhaka sikʉ joosi. Yeeye atoonekya kʉboohya ʉko ko tʉkʉndɨkanʼya na Kirisitʉ Yéesu. 8 Mwalamuririwa kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ vii, kwa njɨra yo muruma Yéesu. Ʉko kʉlamuririwa, ufumo waachwe sɨ nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, kwafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ na nɨ kɨlʉngʉlʉngʉ cha bweete. 9 Kei, sɨ kwa mɨrɨmo yaanyu tʉkʉ, sa mʉʉntʉ yoyoosi adɨɨre kwiivaa kɨpeembe. 10 Mʉlʉʉngʉ atʉʉmba suusu ufya kwa mɨkono yaachwe, na abweeyya jeyyo ko tʉkʉndɨkanʼya na Kirisitʉ Yéesu. Sa jeyyo, tʉtʉmame mɨrɨmo miija ˆmyeene Mʉlʉʉngʉ atwiimirya neeja twɨɨtʉmame.

Kʉdomanʼya Hamwɨ kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

11 Haaha, nyuunyu nɨ vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi kwa ufumo, mwaanɨrɨrwáa “sɨ ˆmwatwaalwa kɨbawii” nɨ Vayahúudi. Voovo viiyánɨrɨraa “ˆvatwaalwa kɨbawii.” Kʉtwaalwa kɨbawii ʉko nɨ kwa mʉvɨrɨ vii, na kwabwéeyyiwaa na mɨkono ya vaantʉ vii. 12 Kumbukiri mpɨɨndɨ jira nyuunyu mʉjáa kʉlɨ na Kirisitʉ, kei mʉjáa mwakerwa kʉlɨ na vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ noo kʉsea Viisiraéeli. Nyuunyu mʉjáa musiina mʉhákwii ʉra Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kwa vaantʉ vaachwe tʉkʉ. Mwiikaláa aha weerwii baa cho kiilaangya tʉkʉ, na baa mʉjáa musiina Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 13 Maa kaa, haaha kwa njɨra yo kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, na kwa njɨra ya sakami yaachwe, mwaréetirwe na heehi na Mʉlʉʉngʉ, baa neembe mbere mʉjáa kʉlɨ ne.

14 Kirisitʉ areeta mwiikalo mʉʉja kʉrɨ suusu, Vayahúudi na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Atʉbweeyya tʉve kɨtoonge kɨmwɨ, akagirimʉla lʉkaande lo kwiisʉʉla, ʉlo ˆlwatʉkeráa suusu. 15 ˆAkatoole mʉvɨrɨ waachwe, aseyya Miiro, ndairiri na tʉʉva jaachwe. Yeeye avalʉmanʼya Vayahúudi na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi vave kɨɨntʉ kɨmwɨ ko valʉmanʼya na yeeye. Jeyyo, noo ˆvyeene abweeyya tʉve na mwiikalo mʉʉja. 16 Yeeye ahɨndʉla mwiikalo ʉra ˆwasaambʉka ʉkava ˆwabooha wa vaantʉ va nkolo ijo ivɨrɨ na Mʉlʉʉngʉ ko tweera mʉsaláaba, na ʉra mwiikalo waavo wo kiikala ja kúri na nyaáu, ʉkʉʉlawa hara.

17 Yeeye Kirisitʉ ʉʉja akavariyʉla mwiikalo mʉʉja kwa vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi, nyuunyu ˆmʉjáa kʉlɨ na Mʉlʉʉngʉ na kei kwa Vayahúudi voovo ˆvajáa va lʉkolo lwa Mʉlʉʉngʉ. 18 Jeyyo, kwa njɨra yaachwe, suusu voosi, Vayahúudi na vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, daha tʉrɨ kʉtamanya na kwa Taáta kwa njɨra ya Mʉtɨma waachwe.

19 Haaha nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi, sɨ mʉrɨ vayeni tʉkʉ. Nyuunyu nɨ vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ, noo kʉsea, vaantʉ va ndʉʉ yaachwe. 20 Nyuunyu mwajeengwa mweeri ya mwaariryo ˆwavɨɨkwa nɨ vatumwi na valáali na mʉtwe va Ijʉva, ne Kirisitʉ Yéesu noo iwye ikʉʉlʉ ra kichurii ˆrakwaata nyuumba. 21 Kʉrɨ yeeye Kirisitʉ, nyuumba yoosi yakwaataniwa neeja na ɨndoojeengwa kʉva Kaaya Njija kʉrɨ Mweenevyoosi. 22 Ko lʉmaniwa ne, baa nyuunyu nɨ jeengwa mwiise hamwɨ na vɨɨngɨ, mʉve haantʉ Mʉlʉʉngʉ ˆiíkalaa kwa njɨra ya Mʉtɨma waachwe.

3

Mʉrɨmo wa Paúli kwa Vaantʉ sɨ ˆVarɨ Vayahúudi

1 Sa jei, nɨɨnɨ Paúli ˆnachuungwa mʉnyololwii so vavariyʉrɨra KirisitʉYéesu nyuunyu vaantʉ sɨ ˆmʉrɨ Vayahúudi, noomʉloomba Mʉlʉʉngʉ. 2 Kɨkomi mwateera Mʉlʉʉngʉ aanvɨɨka nɨve mwiimiriri waachwe wo variyʉla nduwo yaachwe kwaanyu. 3 Mʉlʉʉngʉ aanyonekya kwa njɨra ya wiivariyuli, ɨhɨ fuumbo yaachwe ya keende kalɨ, ja ˆvyeene nalóngwɨɨre kʉvaandɨkɨra kwa ukufi.✡ 4 ˆMʉrɨ soma kɨra ˆnavaándɨkɨɨre, taanga mʉrɨ ˆvyeene namányire ɨyo fuumbo ya Kirisitʉ. 5 Fuumbo ɨyo sɨ yakʉnʉkʉlwa kwa vaantʉ va mbyaala ˆjalongoola tʉkʉ, ja ˆvyeene haaha fuumbo ɨhɨ yakʉnʉkʉlwa nɨ Mʉtɨma kwa vatumwi vaaja na valáali na mʉtwe va Ijʉva. 6 Fuumbo ɨhɨ, noo ɨhɨ, kwa njɨra ya Masáare Maaja, vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi nɨ vapaari hamwɨ na Vayahúudi na vaava mʉvɨrɨ ʉmwɨ. Kei ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, vahókeraa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ kʉra ˆavaheera.

7 Mʉlʉʉngʉ kwa wʉʉya wa nduwo yaachwe, aansaawʉla ntʉmame mʉrɨmo wo variyʉla Masáare Maaja. Aampeera ayo, kwa ngururu jaachwe nkʉʉlʉ. 8 Baa neembe nɨɨnɨ ndɨrɨ muduudi kʉlookya vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ aampeera nduwo yo tʉmama mʉrɨmo ʉhʉ wo variyʉla kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi, usúngaati ˆʉhwáalarya wa Kirisitʉ. 9 Kei nɨmʉwyɨɨre pusu kɨra mʉʉntʉ kimbiso ɨkɨ ˆchaviswa keende aho kalɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ. Yeeye ʉʉmba viintʉ vyoosi. 10 Haaha kwa njɨra ya mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, tooti joosi ja Mʉlʉʉngʉ jitaangwe kwa viimiriri voosi va kʉrɨ weerʉ ˆɨsoónekanaa. 11 Mʉlʉʉngʉ atʉmama isáare ɨrɨ ja ˆvyeene ajáa iimya neeja keende aho kalɨ, na kukiimikirirya kwa njɨra ya Kirisitʉ Yéesu Mweenevyoosi wiitʉ. 12 Haaha ko lʉmaniwa na Yéesu na kumuruma kwiitʉ, suusu tatɨɨte kwiitema ko fika mbere ya Mʉlʉʉngʉ baa woowa tʉkʉ. 13 Sa jeyyo, noovaloomba karɨ mʉsove mpɨɨma sa uturikiri ˆmweene nooturya sa nyuunyu tʉkʉ. Uturikiri ʉhʉ, woovaretera nyuunyu nkongojima kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

Kʉloomba kwa Paúli kwa Vaantʉ va Eféeso

14 Sa jei, noochwaama mbere ya Mʉlʉʉngʉ Taáta, 15 yeeye noo ufumo wa nkolo joosi jaachwe ja ʉko kurumwii na ja weerʉ. 16 Noomʉloomba avaheere ngururu ko tweera Mʉtɨma waachwe mitimii yaanyu kwa usúngaati wa nkongojima yaachwe, 17 sa Kirisitʉ iikale mitimii yaanyu kwa njɨra ya kumuruma kwaanyu. Aho, kweenda kwaachwe kʉvaheere ngururu yo kɨɨma neeja ja mʉtɨ ˆwabokerya miriri kamwɨ, na ja nyuumba ˆyajeengwa mwaarirywii wa kweenda. 18 Jeyyo, nyuunyu na vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ, mʉve na lʉvɨro lo taanga kweenda kwa Kirisitʉ ˆvyeene kwalɨɨha, kwawarɨha, kwɨɨngɨra naasii na ˆvyeene kwaambʉka na mweeri. 19 Aho, taanga mʉrɨ kweenda kwa Kirisitʉ, baa neembe sɨ tʉrɨ daha kʉkʉtaanga vyoovyovyoovyo. Aho, mukiimane kwa kɨra kɨɨntʉ, kwa ngururu ˆjifúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ.

20 Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆarɨ na ngururu jo tʉmama kʉlookya vira ˆtalóombaa au baa kwiiririkana. Yeeye abwéeyyaa jei ko tweera ngururu ˆjitʉ́mamaa isii yiiswi. 21 Mʉlʉʉngʉ abweeyyiriwe nkongojima kʉrɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na kwa njɨra ya Kirisitʉ Yéesu, kwa mpɨɨndɨ joosi ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi.

4

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu Vasaakwa Vave Kɨɨntʉ Kɨmwɨ

1 Haaha, nɨɨnɨ ˆnachuungwa so mʉtʉmamɨra Mweenevyoosi, noovakalaamya mwiikale mwiikalo ˆwoónekyaa kwaanɨrɨrwa kwaanyu. 2 Moosaakwa mʉndookiikiimya na ɨsɨ na mʉtʉʉle. Mʉndootuurya mɨtɨma na mʉndookiivereka nyuunyu kwa nyuunyu ko kiiyenda. 3 Manyiki kʉkwaata neeja kʉra kʉva kwaanyu kɨɨntʉ kɨmwɨ, kʉra ˆmwaheewa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. Mʉndoobweeyya jeyyo kwa mwiikalo mʉʉja. 4 Kwatɨɨte mʉvɨrɨ ʉmwɨ na Mʉtɨma ʉmwɨ, ja ˆvyeene mwaanɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ mʉve na kwiilaangya kʉmwɨ. 5 Kei kwatɨɨte Mweenevyoosi ʉmwɨ, kumuruma kʉmwɨ, ʉbatíiso ʉmwɨ, 6 na Mʉlʉʉngʉ ʉmwɨ. Yeeye nɨ Taáta wa voosi. Yeeye nɨ mweeri ya kɨra kɨɨntʉ arɨ, na kʉtweera kɨra kɨɨntʉ na kʉrɨ kɨra kɨɨntʉ.

7 Maa kaa, kɨra mʉʉntʉ ʉmwɨ ʉmwɨ kʉrɨ suusu, aheewa wʉʉya kwa kipíimo kwa kʉboohya ɨnda kwa Kirisitʉ. 8 Noo ˆchooreka Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Yeeye ˆakaambʉke na kurumwii,

anyahɨra vaantʉ ˆvachuungwa,

akavaheera vaantʉ vaachwe kɨlʉngʉlʉngʉ.”✡

9 Haaha isáare ɨrɨ “ˆakaambʉke na kurumwii,” nɨ che ralʉʉsa? Noo kʉsea, Kirisitʉ ajáa akiima na kʉrɨ weerʉ. 10 Yeeye ʉra ˆakiima na ɨsɨ, noo ˆaambʉka na mweerimweeri kʉlooka kurumu joosi. Abweeyya jeyyo, sa ameme weerʉ yoosi. 11 Yeeye noo avavɨɨka vamwɨ vave vatumwi, vamwɨ vave valáali na mʉtwe, vamwɨ vave vavariyuli Masáare Maaja, vamwɨ vave valongooli na vakiindya va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 12 Mʉrɨmo wa avo voosi nɨ kuviimya neeja vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ, sa vatʉmame mʉrɨmo wo jeenga mʉvɨrɨ wa Kirisitʉ 13 fʉʉrʉ tʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ kʉrɨ kuruma kwiitʉ na kʉmʉtaanga Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. Tʉve takangaala, na tʉfɨkɨre kukiimana kwa Kirisitʉ mweeneevyo, 14 sa tʉdɨɨre kʉva ja vasinga ˆveene vatwáalwaa na kʉnʉ na kʉnʉ nɨ ukiindya ˆwiísimiresimire. Noo kʉsea, vakiindya va ʉloongo sɨ varɨ tʉkoovera kwa ʉkwaata na ʉweere waavo tʉkʉ. 15 Kɨrɨ vyoova jeyyo, suusu tʉkwaatye kɨkomi ko kiiyenda, sa tʉkʉle kwa kɨra kɨɨntʉ na tʉmʉfɨkɨre Kirisitʉ, yeeye ˆarɨ mʉtwe wa vaantʉ ˆvamuruma.✡ 16 Kʉrɨ yeeye viintʉ vyoosi vya mʉvɨrɨ vyakʉndɨkwa, vyakwaata ko tweera makwáari. Aho, kwa nyambirirya yaachwe, mʉvɨrɨ woosi wakʉ́laa ko kiiyenda na kʉnʉ kɨra kɨɨntʉ cha mʉvɨrɨ chootʉmama mʉrɨmo waachwe.

Mwiikalo Mufya kwa Kirisitʉ

17 Haaha, kwa wiimiriri wa Mweenevyoosi nɨ kʉvalairirya niise, karɨ mʉndookiikala ja vaantʉ sɨ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Avo viíkalaa ko tuuba mɨryʉʉngʉ yaavo ˆyasaambʉka. 18 Vaantʉ avo mɨryʉʉngʉ yaavo yɨɨngɨra kilwiirya na vakerwa kʉlɨ na nkaasʉ ya Mʉlʉʉngʉ, sa ʉkoókoyo waavo na so fafya mɨtɨma yaavo. 19 Vaantʉ avo vasiina soni tʉkʉ. Mɨrɨmo yaavo nɨ kʉyeenda ja kúri no tʉmama kɨra kosu. Ivyo noo viintʉ sɨ ˆviikínkimaa.

20 Maa kaa, nyuunyu sɨ mwiikiindya masáare ya Kirisitʉ jeyyo tʉkʉ. 21 Nyuunyu mwateera masáare yaachwe na mwakiindiwa kɨmáárɨ ˆkɨrɨ kʉrɨ Yéesu. 22 Mwakiindiwa kʉreka njɨra yaanyu mbɨ, na kʉʉreka wʉʉntʉ waanyu wa kalɨ. Wʉʉntʉ ʉwo, wasáambʉlwaa nɨ ʉláku waachwe ˆʉkóoveraa. 23 Kei mwiikiindya kʉvalandʉla mɨryʉʉngʉ yaanyu ɨve mifya. 24 Haaha, ivikiri wʉʉntʉ mufya ˆmweene wʉʉmbwa wiifwaane na Mʉlʉʉngʉ. Wʉʉntʉ ʉwo, wiifwaana ne kwa ʉwoloki wa kɨkomi, na wʉʉja ˆufúmaa kʉrɨ kɨmáárɨ.

25 Haaha mʉreke kʉlʉʉsa ʉloongo. Kɨra ʉmwɨ waanyu andoolʉʉsa kɨmáárɨ kwa mwiiwaachwe sa suusu voosi tʉrɨ viintʉ vya mʉvɨrɨ ʉmwɨ wa Kirisitʉ. 26 ˆMʉrɨ kalala, karɨ mʉrekere nkalari yaanyu ɨvabweeyye mʉtʉmame ʉvɨ tʉkʉ. Mwaasʉ karɨ ʉkʉtʉmɨre na mʉkaarɨ na nkalari tʉkʉ. 27 Karɨ mʉrɨheere Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ nkalo tʉkʉ. 28 Ʉra ˆiívaa, areke kwiiva, atʉmame mʉrɨmo mʉʉja kwa mɨkono yaachwe sa ave na kɨɨntʉ cho vaheera vara ˆvakeehekerwa. 29 Karɨ mavɨ yafume kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ, maa kaa, maaja vii yara ˆyarɨ vajeenga vɨɨngɨ kwa kɨra ˆvoosaaka sa yave kʉnáálo kwa vara ˆvooyateera. 30 Karɨ mʉndoomoonʼya ʉsʉʉngʉ Mʉtɨma Mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, yeeye noo ˆavavaa mʉtooso sa sikʉ ya ununuuli.✡

31 Haaha fweiti na kʉlɨ kʉhʉʉmba, nkalari, kʉkorera nkalari, kwiitoola, kʉlongowererya na kɨra ʉvɨ. 32 Mʉndookiilaanga, mʉboohye mɨtɨma na mʉve na mbavariri nyuunyu kwa nyuunyu. Mʉndookiisea yasírire kwa mbavariri ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ avasea yasírire kwa njɨra ya Kirisitʉ.

5

Mwiikalo ˆWasaakwa kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

1 Sa jeyyo, mutuubiriryi Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu mʉrɨ vaana vaachwe ˆaveenda mʉnʉmʉʉnʉ. 2 Mweende vaantʉ voosi mpɨɨndɨ joosi, ja ˆvyeene Kirisitʉ atweenda, akiitoola sa suusu, akakwya ja mpóryo ˆɨrɨ na irɨ́ɨ́ra ˆrabooha kwa Mʉlʉʉngʉ.

3 Maa kaa, masáare ya ʉhanguti, kosu yoyoosi na kʉdɨɨra kwiikinkima karɨ vindoolʉʉswa kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ, sa viintʉ ivi sɨ vyasaakwa kwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 4 Kei karɨ mʉndoolʉʉsa masáare ya soni, masáare ya kɨkoókoyo na ya berereesi tʉkʉ, sa masáare ayo yavɨɨha kwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ. Maa kaa, mʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ joosi.✡ 5 Sa mwataanga kɨkomi viintʉ ivi, mʉhanguti, mʉʉntʉ ˆabwéeyyaa kosu, vaantʉ sɨ ˆviikínkimaa, noo kʉsea vaantʉ ˆviínamɨraa vidabalaíyo, vaantʉ ja avo, sɨ varɨ hokera Ʉtemi wa Kirisitʉ na wa Mʉlʉʉngʉ vii kaa tʉkʉ.✡

6 Viintʉ ja ivi noo vibwéeyyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ ɨkorera kwa vara sɨ ˆvamʉtéeraa. Jeyyo karɨ mʉkooverwe na masáare matʉhʉ ya mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. 7 Karɨ mʉndoova hamwɨ na vaantʉ ˆvatʉ́mamaa ayo tʉkʉ. 8 Hara kalɨ, nyuunyu nɨ kilwiiryii mʉjáa. Maa kaa, haaha nyuunyu nɨ kɨweerʉ so lʉmaniwa na Mweenevyoosi. Mʉndookiikala ja vaana va kɨweerʉ. 9 Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa kɨweerʉ charéetaa ndɨɨwa ˆjabooha, noo kʉsea, wʉʉja woosi, mwiikalo wa ʉwoloki na kɨmáárɨ. 10 Sa jeyyo, mʉndoosaakɨra yara ˆyamweéryaa mʉtɨma Mweenevyoosi. 11 Karɨ mʉndoosaangɨrɨra kʉtʉmama nteendo ja kilwiirya ˆjisiina kʉnáálo tʉkʉ, maa kaa, mʉndoopʉsʉla nteendo ijo kɨweerwii. 12 Kɨkomi nɨ soni baa kʉlʉʉsa nteendo jira ˆvatʉ́mamaa kimbiso vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ. 13 Maa kaa, koonɨ nteendo ijo joosi javíikirwe kʉrɨ kɨweerʉ, koonekana jiri pwaa, sa mʉrɨkwa jiri nɨ kɨweerʉ. 14 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆchoónekanaa, chavíjaa kɨweerʉ. Noo ˆchooreka vyalʉʉswa,

“Inʉka weewe ˆʉlaala,

fʉfʉka fuma inkwyii,

na Kirisitʉ kʉkʉmʉrɨka arɨ.”*

15 Sa jeyyo, haaha, mʉlaange neeja mwiikalo waanyu, karɨ mʉndookiikala ja vaantʉ ˆvasiina tooti tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, mʉndookiikala ja vaantʉ ˆvarɨ na tooti. 16 Kɨra mpɨɨndɨ mʉndootʉmamɨra kʉreeta kʉnáálo, sa mpɨɨndɨ iji nɨ mbɨ. 17 Sa jeyyo, karɨ mʉve vakoókoyo tʉkʉ, maa kaa, mʉndootaanga yara Mweenevyoosi ˆyoosaaka mʉndootʉmama. 18 Karɨ mʉndooreeva diváai tʉkʉ, sa ʉreevi wasáambʉlaa mwiikalo wa mʉʉntʉ. Maa kaa, nyuunyu moosaakwa mʉmeme Mʉtɨma Mʉʉja. 19 Jeyyo, mʉndoolʉʉsɨka nyuunyu kwa nyuunyu kwa sabúuri, chɨɨ́mbo na kɨlʉʉmba cha mutimii, kʉnʉ moomwɨɨmbɨra no mʉdʉʉmba Mweenevyoosi mitimii yaanyu. 20 Sikʉ joosi mʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ Taáta kwa kɨra kɨɨntʉ kwa irina ra Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. 21 Mʉndookiima na ɨsɨ kʉrɨ nyuunyu kwa nyuunyu sa moomʉnyemya Kirisitʉ.

Vaki na Valʉme

22 Nyuunyu vaki, mwiikiimye na ɨsɨ kwa valʉme vaanyu ja ˆvyeene mwamʉnyémyaa Mweenevyoosi.✡ 23 Sa mʉlʉme nɨ mʉtwe wa muki waachwe ja ˆvyeene Kirisitʉ arɨ mʉtwe wa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma, noo kʉsea mʉvɨrɨ waachwe, ne noo Mʉlamuriri waavo. 24 Ja ˆvyeene mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu viikiimya na ɨsɨ ya Kirisitʉ, baa nyuunyu vaki mwiikiimye na ɨsɨ ya valʉme vaanyu kwa kɨra kɨɨntʉ.

25 Naanyu valʉme, veendi vaki vaanyu ja ˆvyeene Kirisitʉ✡ ɨɨyenda mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma, yeeye iitoola akakwya sa vaantʉ ˆvamuruma. 26 Abweeyya jeyyo, sa avabweeyye mʉve vaaja kʉnʉ yoovajirʉla ko vooyya kwa maaji isáarii raachwe.✡ 27 Abweeyya jeyyo, sa yeeye iiretere mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma ˆvarɨ na nkongojima, vasiina lʉkwaalo, baa kei vasiina mareka, baa rɨmwɨ ˆrɨrɨ ja ayo tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, vave vaaja na sɨ ˆvangʼʉ́ʉrɨrwaa.✡ 28 Viivyo, valʉme voosaakwa vaveende vaki vaavo ja ˆvyeene veenda mɨvɨrɨ yaavo. Ʉra ˆeenda muki waachwe, iiyenda yeemweene. 29 Kusiina mʉʉntʉ ˆʉʉsʉʉla mʉvɨrɨ waachwe mweeneevyo tʉkʉ, yeeye ʉʉhéeraa chóorya na ʉʉkwáataa neeja. Viivyo noo ˆvyeene Kirisitʉ abwéeyyaa kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma, 30 sa suusu tʉrɨ viintʉ vya mʉvɨrɨ waachwe. 31 Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Sa jeyyo, mʉʉntʉ mʉlʉme avarékaa vala íyo na taáta waavo, akava kɨɨntʉ kɨmwɨ na muki waachwe, novo vavɨrɨ kʉva varɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ.”✡ 32 Masáare aya yatɨɨte fuumbo nkʉʉlʉ, maa kaa, nɨɨnɨ nɨ lʉʉsɨkɨra niise masáare ya Kirisitʉ na mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma.

33 Maa kaa, baa nyuunyu nɨ kʉvawyɨɨra niise, kɨra mʉʉntʉ amweende muki waachwe ja ˆvyeene iiyenda, na muki karɨ areke kʉmʉnyemya mʉlʉme waachwe tʉkʉ.

6

Vaana na Vavyɨɨrɨ Vaavo

1 Naanyu vaana, mʉndoovateera vavyɨɨrɨ vaanyu kwa kʉra kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Yéesu Mweenevyoosi, sa kʉbweeyya jeyyo nɨ ʉwoloki. 2 “Ʉndoovanyemya vala taáta na íyo waanyu.” Ʉhʉ, noo ʉlairiri wa ncholo ˆʉrɨ na kwiichuunga ˆkweene Mʉlʉʉngʉ asea, 3 “Sa jeyyo, turya ʉrɨ ntálarya na wiikale myaaka ˆɨrɨ foo kʉrɨ ɨhɨ weerʉ.”✡

4 Naanyu vala taáta, karɨ mʉndoovasaakʉla vaana vaanyu tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, vareri ko vawolola mwiikalo waavo na kwa ukiindya wa Mweenevyoosi.✡

Vatʉ́mwa na Veenenyuumba Vaavo

5 Naanyu vatʉ́mwa, mʉve na matu kwa veenenyuumba vaanyu va kɨwʉʉntʉ kwa nyemi na ko tetema, kwa mʉtɨma woosi ja ˆvyeene mʉmʉtʉ́mamɨraa Kirisitʉ. 6 Kʉndoobweeyyi jeyyo mpɨɨndɨ ˆvoovoona vii tʉkʉ, sa vavadʉʉmbɨrɨre, maa kaa, mʉndootʉmama jeyyo ja vatʉ́mwa va Kirisitʉ, mʉndoobweeyya jeyyo fuma mitimii ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asaaka. 7 Mʉndootʉmama kwa mʉtɨma woosi, ja moomʉtʉmɨkɨra Mweenevyoosi, na sɨ mʉʉntʉ tʉkʉ. 8 Kumbukiri, kɨra mʉʉntʉ ʉra ˆabwéeyyaa vyabooha, ave mʉtʉ́mwa au mʉʉntʉ ˆarɨ húuru, hokera arɨ kɨlʉngʉlʉngʉ chaachwe fuma kwa Mweenevyoosi.✡

9 Na nyuunyu veenenyuumba, kwa njɨra yɨɨyo, mʉndoovabweeyyirya vyabooha vatʉ́mwa vaanyu, na karɨ mʉndoovavuumba tʉkʉ. Kumbukiri mwatɨɨte Mweenevyoosi ʉmwɨ, na nɨ yeeye ˆarɨ kurumwii, yeeye sɨ asínanalaa tʉkʉ.✡

Mata ya Mʉlʉʉngʉ

10 Kukiimikirirya, noosaaka mʉfafe na mʉhokere ngururu fuma kwa lʉvɨro lwa Mweenevyoosi. 11 Haaha, sumuli mata yoosi yo lwɨɨra nkoondo ˆmooheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ, sa mʉdahe kʉkɨtɨra mɨryʉʉngʉ mɨvɨ ya Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ. 12 Sa nkoondo yiitʉ sɨ yoolwa na vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, nkoondo yiitʉ nɨ yoolwa na mirimʉ mɨvɨ, milwi nkoondo ya kʉrɨ weerʉ ˆɨsoónekanaa, ngururu na lʉvɨro lwa viimiriri va ɨhɨ weerʉ mbɨ. 13 Sa jeyyo, sumuli mata yoosi ˆmooheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ sa mʉdahe kusiindana sikʉ mbɨ ˆɨrɨ kʉʉja. ˆMʉrɨ hʉmʉla kʉlwa, mwɨɨme neeja. 14 Jeyyo, imi neeja, na kɨkomi kɨve ja lʉkova ˆlwiimʉ́tɨrwaa hirii nɨ mulwi nkoondo, na ʉwoloki ʉve ja ngawo ˆyiivɨ́kɨrwaa nɨ mulwi nkoondo kɨpeembii sa ɨkɨtɨre miiwi. 15 Mpɨɨma yo variyʉla Masáare Maaja ya mwiikalo mʉʉja ɨve majewii yaanyu. 16 Hamwɨ na ivyo, kumuruma Yéesu ɨve ngawo yaanyu, sa mʉdahe rimya miiwi ya mooto ya ʉra Mʉvɨ. 17 Kʉlamuririwa kʉve ja kofía ya chʉʉ́ma ya mulwi nkoondo ˆiivɨ́kɨraa mutwii, na isáare ra Mʉlʉʉngʉ mʉkwaatɨrɨre mʉkonwii ja nyaasʉka ˆmooheewa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja. 18 Mpɨɨndɨ joosi na kwa kɨra kʉloomba, mʉndooloomba Mʉlʉʉngʉ kwa ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja. Hamwɨ na ayo, mʉkeeshe mpɨɨndɨ joosi, kʉnʉ moovaloombera kwa uyimiriryi vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ.

19 Mʉndookʉʉnoombera baa nɨɨnɨ sa kɨra ndɨrɨ chʉngʉla mʉlomo, mpeewe masáare yo lʉʉsa sa ndahe kʉvariyʉla fuumbo ya Masáare Maaja ko kiitema. 20 Nɨɨnɨ ndɨrɨ mutumwi wa ayo Masáare Maaja na noo ˆchooreka ndɨrɨ mʉnyololwii. Jeyyo noomberi kwa Mʉlʉʉngʉ sa ndahe variyʉla ko kiitema ja ˆvyeene yasaakwa.

Lʉmbɨ yo Kiimikirirya

21 Tíkiko mwaaniitʉ, na mʉtʉmami wo kiilaangiwa kwa kʉra kʉkʉndɨkaniwa na Mweenevyoosi, nɨɨnɨ namweenda maatʉkʉ vii. Yeeye vawyɨɨra arɨ kɨra kɨɨntʉ sa mʉtaange masáare yaanɨ na kɨra ˆnootʉmama haaha.✡ 22 Namutúmire na kʉrɨ nyuunyu sa isáare ɨrɨ, nyuunyu mʉtaange masáare yiiswi na avaheere mʉtɨma.

23 Vanaviitʉ, mwiikalo mʉʉja, kwiiyenda na kumuruma Yéesu, ˆkwafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta na kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi, kʉve na nyuunyu.

24 Nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ɨve na vaantʉ voosi ˆvamweenda Mweenevyoosi wiitʉ Yéesu Kirisitʉ kwa kweenda sɨ ˆkusíraa.

✡ 1:14 Laanga 2 Vakoríinto 1:22; 5:5.

✡ 1:20 Sabúuri 110:1.

✡ 1:23 Laanga Varúumi 12:5; 1 Vakoríinto 12:27; Vaeféeso 4:10; Vakolosáai 1:19.

✡ 2:2 Laanga Vaeféeso 6:12; Tíito 3:3; Vakolosáai 1:13.

✡ 2:5 Laanga Varúumi 6:4.

✡ 3:3 Laanga Vaeféeso 1:9-10.

✡ 4:8 Laanga Sabúuri 68:18.

✡ 4:15 Laanga Vaeféeso 1:22; 5:23.

✡ 4:30 Laanga Vaeféeso 1:13.

✡ 5:4 Laanga Vaeféeso 5:20; Vakolosáai 3:15, 17.

✡ 5:5 Laanga 1 Vakoríinto 6:9-10; Vagalatía 5:20-21; Vakolosáai 3:5.

* 5:14 Masáare aya sɨ yafuma mʉhákwii wa kalɨ tʉkʉ. ˆVyeene vyoónekanaa masáare aya yafuma lwiimbwii lwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Ʉlo lwɨɨ́mbo lʉjáa lwatɨɨte masáare fuma haantʉ ˆhiísimiresimire ha Masáare ˆYarɨ Mpeho, baa ja, Isáaya 26:19 na 60:1.

✡ 5:22 Laanga Vakolosáai 3:18; 1 Peéteri 3:1.

✡ 5:25 Laanga Vakolosáai 3:19.

✡ 5:26 Laanga Tíito 3:5.

✡ 5:27 Laanga 2 Vakoríinto 11:2.

✡ 5:31 Laanga Ncholo 2:24.

✡ 6:3 Laanga Ufumo 20:12; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:16.

✡ 6:4 Laanga Vakolosáai 3:21.

✡ 6:8 Laanga Vakolosáai 3:22-25.

✡ 6:9 Laanga Vakolosáai 4:1.

✡ 6:21 Laanga Vakolosáai 4:7; 2 Timotéeo 4:12.

Vafilíipi

1

2

3

4

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Vafilíipi

Mʉlongooryo

Barʉ́wa kwa Vafilíipi yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli. Viintʉ ˆvyoónekanaa, Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kati ya myaaka ya 60-62 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Aandɨka barʉ́wa ɨhɨ, hamwɨ na barʉ́wa ya Vaeféeso na Vakolosáai mpɨɨndɨ ˆajáa mʉnyololwii ʉko múujii wa Róoma (Vafilíipi 1:13-14). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va múuji wa Filíipi (1:1). Vafilíipi vajáa voonekya kweenda kʉkʉʉlʉ kwa Paúli ko mʉtwaarɨra nyambirirya ya viintʉ ˆasaakáa (4:10-19).

Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ, sa avadʉʉmbe Vafilíipi sa nyambirirya yaavo. Kei asaakáa avawyɨɨre ˆvyeene aaryáa Masáare Maaja kʉra mʉnyololwii (1:12-18) baa koofa kʉʉlawa tʉkʉ (1:20-24). Barúwii ɨhɨ, Paúli avaheera mɨtɨma Vafilíipi vandookikiimya na ɨsɨ ja Yéesu (2:1-12). Avakalaamya karɨ vatuube ukiindya wa Vayahúudi ˆmweene wiiláangyaa kʉtwaalwa na kɨbawii tʉkʉ, kɨrɨ vyo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ kɨmʉtɨma (3:2-3). Ukiindya ʉhʉ, nɨ mʉvɨ kwa mʉsaláaba wa Yéesu (3:17-21).

Paúli avaheera mʉtɨma Vafilíipi vave na cheerʉ, noo kʉsea, vandoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sikʉ joosi. Na kwa kɨra kɨɨntʉ, kɨrɨ vyo kiiturikirya, vandoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, kʉnʉ voomʉdʉʉmba (4:4-6).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Paúli yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na yoovaloombera Vafilíipi 1:1-11

Paúli na uturikiri waachwe ʉko Róoma 1:12-26

Mwiikalo wa mʉʉntʉ ˆakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ 1:27–2:18

Timotéeo na Epafuradíito vootʉmwa na ʉko Filíipi 2:19-30

Ʉwoloki wa kɨkomi na ʉkwaata 3:1-21

Kʉmʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na kʉvaheera mʉtɨma vara ˆvamuruma Yéesu 4:1-23

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli na Timotéeo, vatʉmami va KirisitʉYéesu. Toovaandɨkɨra nyuunyu vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆmwakʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu, ˆmwiíkalaa múujii wa Filíipi baa na viimiriri vaanyu na vaambiriryi vaanyu.

2 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ na kwa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, jive na nyuunyu.

Paúli Yoovaloombera Vafilíipi

3 Noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ waanɨ kɨra mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ vakʉmbʉkɨra nyuunyu. 4 Kɨra siikʉ namʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ ndɨrɨ na cheerʉ sa nyuunyu voosi, 5 sa nyuunyu mwaava vaambiriryi vaanɨ vo kaarya Masáare Maaja keende sikʉ ya ncholo fʉʉrʉ isikʉ. 6 Nɨɨnɨ namányire kɨkomi, Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆaanda mʉrɨmo mʉʉja mitimii yaanyu, kuukiimikirirya arɨ mʉrɨmo ʉwo sikʉ ɨra Yéesu Kirisitʉ ˆarɨ kʉʉja.

7 Nɨ ʉwoloki nɨɨnɨ kwiiririkana jei sa nyuunyu, sa nɨ mutimii waanɨ mʉrɨ. Mwahókeraa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ hamwɨ na nɨɨnɨ mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ mʉnyololwii na mpɨɨndɨ ˆnavɨvɨrɨráa na noonekyáa kɨkomi cha Masáare Maaja. 8 Mʉlʉʉngʉ amányire ˆvyeene naveenda mʉnʉmʉʉnʉ na ˆvyeene ndɨrɨ na mpɨɨma ya Kirisitʉ Yéesu kʉrɨ nyuunyu.

9 Kʉloomba kwaanɨ nɨ ʉkʉ, moongererye kwiiyenda nyuunyu kwa nyuunyu, na mʉve na tooti na ʉmanyi, 10 sa mʉdahe saawʉla viintʉ vira ˆvyabooha. Aho, kʉva mʉrɨ ʉteréere, na vaantʉ sɨ ˆvangʼʉ́ʉrɨrwaa fʉʉrʉ sikʉ Yéesu Kirisitʉ ˆarɨ hɨndʉka, 11 kʉnʉ mwamémire ndɨɨwa ˆjifúmaa kʉrɨ ʉwoloki ʉra ˆufúmaa kʉrɨ Yéesu Kirisitʉ sa nkongojima na dʉʉmbɨ kwa Mʉlʉʉngʉ.

Mʉrɨmo wa Paúli Mʉnyololwii

12 Haaha noosaaka vanaviitʉ mʉtaange yara yoosi ˆyafʉmɨra kʉrɨ nɨɨnɨ, ayo yaámbiriirye kwaarya Masáare Maaja. 13 Sa jeyyo, valʉkalʉka voosi va mʉtemi Kaisáari na vaantʉ vɨɨngɨ voosi va aha, vatáangire nachuungwa sa namʉtʉ́mamɨraa Kirisitʉ. 14 Na sa kʉvɨɨkwa kwaanɨ mʉnyololwii, vaaniitʉ ˆvarɨ foo vamʉtʉ́mamɨraa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi, viitémire kʉlʉʉsa isáare ra Mʉlʉʉngʉ baa woowa tʉkʉ.

15 Kɨmaarɨ, vamwaarɨ vamwɨ ˆvoovariyʉla masáare ya Kirisitʉ kwa kɨvɨna na wiitóoli. Baa neembe nɨ jeyyo, vamwaarɨ vɨɨngɨ ˆvaváriyʉlaa kwa wʉʉja. 16 Ava vatʉ́mamaa jeyyo kwa mʉtɨma wo kweenda, na vamányire nɨɨnɨ mwaarɨ kʉnʉ mʉnyololwii, sa ndʉʉse Masáare Maaja ya Yéesu nɨ kɨkomi. 17 Maa kaa, avo ˆvarɨ na kɨvɨna, vaváriyʉlaa masáare ya Kirisitʉ kwa mɨryʉʉngʉ ɨyo sa vadʉʉmbwe nɨ vaantʉ. Voovo voosaaka koongererya uturikiri waanɨ mpɨɨndɨ iji ˆndɨrɨ mʉnyololwii. 18 Baa jeyyo, che kɨsáambukire? Laanga, masáare ya Kirisitʉ yoovariyʉlwa, ɨve nɨ kwa mʉtɨma mʉvɨ au kwa mʉtɨma wa kɨkomi. Sa kɨɨntʉ ɨkɨ, nɨɨnɨ tuuba ndɨrɨ kʉvyeenda.

Hɨɨ, tuuba ndɨrɨ kʉvyeenda, 19 sa namányire kwa kʉlʉʉsɨka kwaanyu na Mʉlʉʉngʉ na kwa nyambirirya ya Mʉtɨma Mʉʉja wa Yéesu Kirisitʉ, lamuririwa ndɨrɨ. 20 Nɨ kiilaangya niise, sɨ ndɨrɨ koona soni kwa njɨra yoyoosi tʉkʉ. Tuuba ndɨrɨ kwiitema na Kirisitʉ tuuba arɨ bweeyyiriwa nkongojima muvirii waanɨ, ɨve nɨ kwa nkaasʉ au kwa inkwya. 21 Sa kwaanɨ, kʉva mooyo nɨ kʉmʉtʉmamɨra Kirisitʉ na kukwya nɨ kʉnáálo. 22 Koonɨ ndɨrɨ tuuba kʉva mooyo muvirii ʉhʉ, tuuba ndɨrɨ tʉmama mʉrɨmo ʉrɨ na kʉnáálo nkʉʉlʉ. Sɨ nootaanga nsaawʉle kɨrɨkwɨ tʉkʉ. Kʉva mooyo bakʉ kukwya. 23 Viintʉ ivi vivɨrɨ vyookuunduta. Noosaaka ndooke, nkiikale na Kirisitʉ, na ivyo noo vyabooha maatʉkʉ vii. 24 Maa kaa, sa nyuunyu, nɨ vyabooha nchaale ndɨrɨ mooyo muvirii ʉhʉ. 25 Isáare ɨrɨ nɨ ra kɨkomi, sa jeyyo, namányire kʉva ndɨrɨ mooyo hamwɨ na nyuunyu, sa mʉkʉle kwa kʉra kuruma kwaanyu na muvyeende kumuruma Yéesu. 26 ˆNdɨrɨ kʉva hamwɨ na nyuunyu, kʉvyeenda mʉrɨ maatʉkʉ vii sa Kirisitʉ Yéesu kʉva arɨ aanyámbiriirye nɨɨnɨ mpɨndʉke na kwaanyu kei.

27 Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ, mwiikalo waanyu ʉve ja ˆvyeene Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ yalʉʉsa. Na koonɨ ndɨrɨ kʉʉja no valaanga au koonɨ sɨ ndɨrɨ kʉʉja, nkɨndooteera na nkɨndootaanga mwatuuba kɨɨma neeja, mʉrɨ na mʉryʉʉngʉ ʉmwɨ na mʉrɨ mʉtɨma ʉmwɨ, kʉnʉ mookiisiinda sa kuruma kwa Masáare Maaja. 28 Karɨ mʉndoovoofa vavɨ vaanyu tʉkʉ, maa kaa, mwiiteme. Ɨhɨ koonekya ɨrɨ kʉrɨ voovo nɨ tamanya viise noo malwa, maa kaa, nyuunyu lamuririwa mʉrɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ. 29 Sa nyuunyu sɨ mwaheewa nduwo yo muruma Kirisitʉ vii tʉkʉ, maa kaa, baa nduwo yo turikiriwa sa yeeye. 30 Ayo ˆmoolwa noyo, noo ayo baa nɨɨnɨ ˆnaalwɨjáa noyo, ja ˆvyeene moona. Kei baa haaha teera mwiise mwaarɨ nootuuba kʉlwa noyo.

2

Kwiikiimya na Ɨsɨ ja Kirisitʉ

1 Eri, mwiikalo waanyu wo va kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ vaheera wiise mʉtɨma wʉʉ? Eri, kʉveenda kwaachwe kʉvatuurya kwiise mɨtɨma wʉʉ? Eri, nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ mʉrɨ na Mʉtɨma Mʉʉja wʉʉ? Laangwa mwiise kwa riiso ra wʉʉja nɨ Kirisitʉ wʉʉ? 2 Koonɨ viri jeyyo, kʉʉmbweeyya mʉrɨ nɨve na cheerʉ mʉnʉmʉʉnʉ kwa nyuunyu kʉva na mʉryʉʉngʉ ʉmwɨ, kweenda kʉmwɨ, kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ mutimii na kʉva na tooti ɨmwɨ. 3 Karɨ mʉndoobweeyya kɨɨntʉ ko viihya ɨnda tʉkʉ. Karɨ mʉndookiivaa kɨpeembe tʉkʉ. Maa kaa, mwiikiimye na ɨsɨ, kɨra mʉʉntʉ yoomʉnyemya wɨɨngɨ na moovoona vɨɨngɨ vabooha kʉlookya nyuunyu. 4 Karɨ kɨra ʉmwɨ waanyu ɨndoolaanga masáare yaachwe vii tʉkʉ, maa kaa, kɨra ʉmwɨ waanyu andookiiririkana kʉvaambirirya vɨɨngɨ. 5 Miiririkano yaanyu ɨve ɨʼɨra Kirisitʉ Yéesu ˆajáa noyo.

6 Yeeye baa neembe ufumo waachwe nɨ Mʉlʉʉngʉ,

sɨ oona kʉra kʉva Mʉlʉʉngʉ,

nɨ kɨɨntʉ cho namatɨra tʉkʉ.

7 Maa kaa, iibweeyya ja kɨɨntʉ ˆkisiina,

aava ja mʉtʉ́mwa,

avyaalwa ja mʉʉntʉ.

8 ˆAkave na ufumo wa mʉʉntʉ,

akiikiimya na ɨsɨ, akaruma kukwya,

inkwya yo vaɨrɨrwa mɨsʉmáari mʉsaláabii.

9 Sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ amwiinʉla mʉnʉmʉʉnʉ,

na amʉheera irina ˆralooka marina yoosi.✡

10 Sa kwa irina ra Yéesu, kɨra kiúumbe kurumwii na kʉrɨ weerʉ na Ntarii,

kɨchwaame mbere yaachwe,

11 na kɨra lurimi lʉlʉʉse,

Yéesu Kirisitʉ nɨ Mweenevyoosi,✡

kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ Taáta.

12 Vijeengi vaanɨ naveenda mʉnʉmʉʉnʉ. Haaha, nɨ matu mʉjáa kʉrɨ nɨɨnɨ sikʉ joosi mpɨɨndɨ ˆnɨjáa kwaanyu na baa mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉlɨ na nyuunyu. Viivyo tuubi kʉtʉmama viintʉ ˆvyoónekyaa Mʉlʉʉngʉ avalamurirya, kʉnʉ mookoofa no tetema. 13 Sa nɨ Mʉlʉʉngʉ ˆyootʉmama isii yaanyu, yeeye noo yoovaheera mpɨɨma na ngururu yo tʉmama yara ˆmeene yoosaaka yatʉmamwe.

14 Tʉmami viintʉ vyoosi baa kungʼuula no kwiiruta ndihi tʉkʉ. 15 Mʉve vaana va Mʉlʉʉngʉ, sɨ mʉngʼʉ́ʉrɨrwaa na musiina ʉvɨ. Kei mʉve vaantʉ ˆmusiina lʉkwaalo, mpɨɨndɨ iji ˆmookiikala katɨ na katɨ ya vaantʉ va haaha ˆvamema ʉvɨ na ˆvasaambʉka. Katɨ na katɨ ya avo vaantʉ, nyuunyu mʉve ja kɨweerʉ ˆkɨmʉ́rɨkɨraa weerʉ. 16 Kei mʉkwaatye isáare ra nkaasʉ, sa sikʉ Kirisitʉ ˆarɨ hɨndʉka, niiteere mwerere sa mʉrɨmo ˆnatʉmama ko manyɨka kʉrɨ nyuunyu, na noone sɨ natʉrɨkɨra bweete tʉkʉ. 17 Baa koonɨ nkaasʉ yaanɨ yootoolwa ja mpóryo ya choonywa mweeri ya mpóryo ya kuruma kwaanyu, nɨɨnɨ na cheerʉ ndɨrɨ, na navyeéndire hamwɨ na nyuunyu voosi. 18 Viivyo nyuunyu moosaakwa muvyeende na mʉve na cheerʉ hamwɨ na nɨɨnɨ.

Lʉyeendo lwa Timotéeo na Epafuradíito

19 Haaha nookiilaangya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi koonɨ arɨ vyeenda, mʉtʉma ndɨrɨ Timotéeo sikʉ ˆjookʉʉja aha mbere, ʉʉje na kwaanyu, sa ˆarɨ hɨndʉka, neeriwe mʉtɨma nɨ sáare ja mwiikalo waanyu. 20 Sa nɨɨnɨ nsiina mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆavaláangaa ja yeeye tʉkʉ. 21 Vɨɨngɨ nɨ voolwa vii na masáare yaavo, na sɨ yara ya Yéesu Kirisitʉ tʉkʉ. 22 Maa kaa, nyuunyu veeneevyo mwamányire kɨkomi ˆvyeene Timotéeo ɨɨma neeja. Yeeye atʉ́mamaa na nɨɨnɨ mʉrɨmo wo variyʉla Masáare Maaja ja mwaana na taáta waavo. 23 Haaha kiilaangya niise nɨmʉtʉme na kwaanyu chaangʉ, ˆndɨrɨ taanga vii ˆcheene kɨrɨ fʉmɨra kʉrɨ nɨɨnɨ. 24 Naanɨ nookiilaangya kʉrɨ Yéesu Mweenevyoosi, rekerwa ndɨrɨ, na kʉʉja ndɨrɨ na kwaanyu sikʉ jiiji vii ˆjookʉʉja aha mbere.

25 Nookoona nɨ vyabooha nɨmʉtʉme Epafuradíito na kwaanyu. Yeeye nɨ mwaaniitʉ ˆamuruma Yéesu, kei nɨ mʉtʉmami na mulwi nkoondo mwiiwaanɨ. Na nyuunyu mwamʉtʉma jɨ aampeere nyambirirya mpɨɨndɨ iji nɨɨnɨ ˆnoosaaka nyambirirya. 26 Nɨ kʉmʉrekera niise ahɨndʉke sa atɨɨte mpɨɨma maatʉkʉ vii yo voona, na kei avisʉʉla ˆakataange nyuunyu mwateera ajáa alwaala. 27 Kɨmaarɨ ajáa alwaala kende akwye. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ amʉlaanga na riiso ra wʉʉja na sɨ yeeye vii tʉkʉ, baa nɨɨnɨ, sa ndɨɨre kuvisʉʉla mweeri ya kuvisʉʉla.

28 Sa jeyyo, noo ˆchooreka noomanyɨka kʉmʉtʉma na kwaanyu, sa ˆmʉrɨ moona kei muvyeende. Na nɨɨnɨ nseyyiriwe kuvisʉʉla kwaanɨ. 29 Mʉteengyi na cheerʉ, sa yeeye nɨ mwiiwaanyu kwa kʉra kumuruma Yéesu Mweenevyoosi, na mʉʉntʉ ˆarɨ ja yeeye, mʉndoomʉnyemya. 30 Yeeye ajáa asengerera kukwya sa mʉrɨmo wa Kirisitʉ. Yeeye ajáa avɨɨka nkaasʉ yaachwe nemwiinemwii sa afikye nyambirirya ˆngʼeene nyuunyu mwasiindwa fikya sa viintʉ mwiíkalaa kʉlɨ.

3

Kumuruma Kirisitʉ noo Kwaréetaa Ʉwoloki

1 Haaha ee vanaviitʉ, vyeendi kʉrɨ Yéesu Mweenevyoosi. Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ katala kʉvaandɨkɨra masáare yara ˆnahʉmʉla kʉvaandɨkɨra tʉkʉ, sa masáare ayo, kɨɨmɨrɨra yarɨ kumuruma kwaanyu Kirisitʉ.

2 Laangi neeja ijo kúri, vatʉmami vavɨ, vara ˆvakwaatya kʉtwaala vaantʉ na kɨbawii. 3 Sa suusu ˆtamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ kwa Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, suusu noo kɨkomi tatwaalwa na kɨbawii.✡ Suusu twiívaa kɨpeembe sa Kirisitʉ Yéesu na tamwiiláangyaa. Suusu kwiilaangya kwiitʉ, sɨ kʉrɨ kʉrɨ mʉvɨrɨ tʉkʉ, 4 baa neembe nɨɨnɨ ndɨrɨ daha kwiivaa kɨpeembe sa masáare ya mʉvɨrɨ waanɨ. Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi yookoona atɨɨte nteendo ja mʉvɨrɨ jo kiivaɨra kɨpeembe, nɨɨnɨ nadaha mʉnʉmʉʉnʉ.

5 Nɨɨnɨ natwaalwa na kɨbawii mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na sikʉ inaanɨ vii.✡ Nɨɨnɨ ndɨrɨ Mwiisiraéeli fuma lʉkolo lwa Bénjamini, na ndɨrɨ Mweeburanía wa Vaeburanía. Ko kwaatya Miiro, nɨɨnɨ nɨjáa ndɨrɨ Mʉfarisáayo. 6 Nɨɨnɨ namanyɨkáa maatʉkʉ vii kʉtʉmama yara ˆniiseáa noo Mʉlʉʉngʉ eenda, na sa jeyyo, naturikirya mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu maatʉkʉ vii. Na kʉrɨ ʉwoloki ˆʉtóorekaa kwa Miiro, nɨjáa sɨ nangʼʉʉrɨrwáa tʉkʉ.

7 Maa kaa, yara yoosi ˆnoonáa nɨ kʉnáálo kwaanɨ, haaha nooyavala nɨ mukube sa Kirisitʉ. 8 Na sɨ ayo vii tʉkʉ, haaha nookoona masáare yoosi nɨ mukube ˆndɨrɨ yayaanirirya na kʉnáálo nkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ yo mʉtaanga Kirisitʉ Yéesu Mweenevyoosi waanɨ. Sa yeeye, napata mukube wa masáare yoosi, na nayavala ayo ja kosu sa nimuturye Kirisitʉ, 9 na nkʉndɨkanɨwe ne. Nɨɨnɨ sɨ noosaaka noonekane mʉwoloki ja ˆvyeene Miiro yasea tʉkʉ, maa kaa, nɨve mʉwoloki ko muruma Kirisitʉ. Kʉvalwa ʉko, kwafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ na nɨ ko muruma Kirisitʉ. 10 Nɨɨnɨ noosaaka nɨmʉtaange Kirisitʉ na ngururu ya kʉfʉfʉka kwaachwe. Noosaaka nɨve kɨɨntʉ kɨmwɨ uturikirii waachwe, na noosaaka niifwaane ne inkwyii yaachwe. 11 Aho, sikʉ ɨyo, nɨve ʉmwɨ wa vaantʉ vara Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ vafʉfʉla.

Kuyimirirya Fʉʉrʉ Kʉherererya

12 Nɨɨnɨ sɨ noosea nahʉ́mwɨɨre turya ayo tʉkʉ, au nahʉ́mwɨɨre kiimaniwa tʉkʉ, maa kaa, nootuuba manyɨka sa nturye kɨra ˆcheene Kirisitʉ Yéesu aankwaatɨra. 13 Vanaviitʉ sɨ noosea nahʉmʉla kwaatya ayo tʉkʉ. Maa kaa, nootʉmama kɨɨntʉ kɨmwɨ, nareka kwiiririkana yara ˆyalooka, na noomanyɨka kʉfɨkɨra yara ˆyarɨ mbere. 14 Mwaarɨ noomanyɨka kʉkʉʉrɨka sa nfɨkɨre kɨra kɨlʉngʉlʉngʉ cha kurumwii cho siinda ˆcheene Mʉlʉʉngʉ yootwaanɨrɨra ko tweera kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ Yéesu.

15 Sa jeyyo, suusu ˆtwɨɨma neeja kʉrɨ kumuruma Yéesu, tasaakwa twiirʉmɨre masáare aya. Na koonɨ mookiiririkana ˆviísimire, Mʉlʉʉngʉ vakʉnʉkʉrɨra arɨ kʉhonʼya kwaanyu. 16 Kɨɨntʉ cho kwaatya haaha, toosaakwa tutuube mwiikalo wiitʉ ʉra ˆmweene Mʉlʉʉngʉ ahʉmʉla kʉtoonekya.

17 Vanaviitʉ, moosaakwa mʉndootuubirirya mwiikalo waanɨ. Kei moosaakwa mʉndookiikiindya kwa vaantʉ ˆvatúubaa mwiikalo wiiswi, sa mutuubirirye viviraviviira mwiikalo waavo. 18 Sa ja ˆvyeene nahʉmʉla kʉvawyɨɨra isáare ɨrɨ ˆkarɨ foo, na haaha nɨ hɨndʉkɨra niise kʉvawyɨɨra na miísoori yookiika miiswii yaanɨ. Nɨ kʉvawyɨɨra niise, vaantʉ ˆvarɨ foo mwiikalo waavo nɨ ja vavɨ va mʉsaláaba wa Kirisitʉ. 19 Kukiimikirirya kwa vaantʉ ava nɨ imalo, mʉlʉʉngʉ waavo nɨ ɨnda jaavo, na nkongojima jaavo nɨ viintʉ vya soni, na miiririkano yaavo nɨ viintʉ vya weerʉ. 20 Suusu mɨɨtʉ nɨ kurumwii kwa Mʉlʉʉngʉ. Na suusu toowoojera na mpɨɨma kʉhɨndʉka kwa Mʉlamuriri wiitʉ Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi fuma kurumwii. 21 Yeeye kwa ngururu jaachwe valandʉla arɨ mɨvɨrɨ yiitʉ ˆɨrɨ teketeke, na ɨɨbweeyye yiifwaane na mʉvɨrɨ waachwe wa nkongojima. Kwa ngururu jiijo, vɨɨka arɨ viintʉ vyoosi vive ɨsɨ ya wiimiriri waachwe.

4

1 Haaha, vanaviitʉ, nɨɨnɨ ndɨrɨ na mpɨɨma maatʉkʉ vii yo voona. Nɨɨnɨ naveenda maatʉkʉ vii. Nyuunyu nɨ cheerʉ chaanɨ, na itáaji raanɨ ˆnaheewa sa mʉrɨmo ˆnatʉmama. Haaha mwɨɨme neeja kʉrɨ kumwiilaangya Yéesu Mweenevyoosi.✡

Ʉlairiri wa Paúli kwa Vafilíipi

2 Noovakalaamya Eudía na Sintíike vave kɨɨntʉ kɨmwɨ. Sa viintʉ mʉrɨ va Yéesu Mweenevyoosi, marikiryi kʉdɨɨra kwiiteerwa kwaanyu. 3 Nookʉloomba weewe ˆʉrɨ mwaaniitʉ wa kɨkomi ˆtʉtʉ́mamanʼyaa, ʉvaambirirye avo vaantʉ vaki vavɨrɨ sa vandookiiteerwa. Avo vavɨrɨ vamanyɨkáa maatʉkʉ vii kʉtʉmama hamwɨ na nɨɨnɨ, mpɨɨndɨ ˆtavariyʉláa Masáare Maaja. Vatʉmamáa hamwɨ na Kɨleméenti, na vatʉmami vɨɨngɨ voosi. Marina yaavo yamwaarɨ kɨtáabwii cha nkaasʉ.✡

4 Ivi na cheerʉ sikʉ joosi, sa mwakʉndɨkaniwa na Yéesu Mweenevyoosi, kei ivi na cheerʉ. 5 Kʉhola kwaanyu kʉtaangɨkane kwa vaantʉ voosi. Mweenevyoosi nɨ heehi arɨ. 6 Karɨ mwiiturikirye kwa kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, maa kaa, kwa kɨra kɨɨntʉ, ilombooli na mʉloombi Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ moomʉdʉʉmba. Vira viintʉ ˆmoosaaka, vitwaali vitaangɨkane kwa Mʉlʉʉngʉ.✡ 7 Na mwiikalo mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ ʉra ˆwalooka mɨryʉʉngʉ yoosi, laangirirya ʉrɨ mɨtɨma yaanyu na mɨryʉʉngʉ yaanyu kʉva ɨrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ Yéesu.

8 Haaha vanaviitʉ, kɨɨntʉ kɨmwɨ cho kiimikirirya, mʉkwaatye masáare yoyoosi ya kɨkomi, masáare yoyoosi ˆyanyémiwaa, masáare yoyoosi ya ʉwoloki, masáare yoyoosi ˆyarɨ ʉteréere, masáare yoyoosi ˆyeendwa, masáare yoyoosi ˆyarumwa nɨ maaja, kɨɨntʉ chochoosi ˆchaboohabooha na kɨɨntʉ ˆchasaakwa kɨdʉʉmbɨrɨrwe, ivyo noo mwɨɨndookiiririkana. 9 Masáare yoosi ˆmwiikiindya fuma kwaanɨ, au ˆmwahokera au ˆmwateera au ˆmoona fuma kwaanɨ, yatʉmami. Na Mʉlʉʉngʉ wa mwiikalo mʉʉja, kʉva arɨ na nyuunyu.

Paúli Yoodʉʉmba Kɨsaanga cha Vafilíipi

10 Natɨɨte cheerʉ kʉrɨ Yéesu Mweenevyoosi, sa kei mwaándire kiiririkana sa nɨɨnɨ. Kɨkomi mwaanjiririkanáa, maa kaa, mwasiindwáa turya nkalo yo kʉnyambirirya. 11 Sɨ noolʉʉsa jei sa nasɨ́rɨɨrwe tʉkʉ, nɨɨnɨ niikiindya kwiikinkima na viintʉ ˆndɨrɨ novyo. 12 Nɨɨnɨ namányire kʉsɨrɨrwa na namányire kʉva na viintʉ ˆviri foo. Niijʉvɨra kwiikinkima mpɨɨndɨ joosi, nɨve niíkutire au nɨve na njala, nɨve na kɨra kɨɨntʉ au nɨve nasɨ́rɨɨrwe. 13 Nadáhaa tʉmama yoosi, kʉrɨ Mweenevyoosi ˆaampéeraa ngururu. 14 Baa jeyyo, mwabweeyya vyabooha maatʉkʉ vii kʉʉnyambirirya mpɨɨndɨ ˆnatʉrɨkɨráa.

15 Nyuunyu Vafilíipi mwamányire, sikʉ ja ncholo ˆnkaande variyʉla Masáare Maaja kwaanyu, na mpɨɨndɨ ˆnafumáa ɨsɨ yaanyu ya Makedonía, nɨ nyuunyu vii noo ˆmwaanyambiriryáa. Nɨ mpuka yaanyu ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vii noo ˆyaampeeráa kɨsaanga. Kusiina mpuka yɨɨngɨ ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆyaampeeráa nyambirirya ya kɨsaanga tʉkʉ. 16 Baa mpɨɨndɨ ˆnɨjáa múuji wa Tesaloníike, mwaantʉmɨra nyambirirya baa sɨ kamudu vii tʉkʉ. 17 Sɨ noolʉʉsa jeyyo sa noosaaka mutuube kʉʉmpeera nyambirirya tʉkʉ, maa kaa, noosaaka nkɨndookoona ntálarya ˆngʼeene Mʉlʉʉngʉ yoovaheera sa kʉboohya ɨnda kwaanyu. 18 Haaha vira viintʉ ˆmwaantʉmɨra kwa njɨra ya Epafuradíito, navihokera. Natɨɨte kɨra kɨɨntʉ ˆnoosaaka baa na kʉlookya. Nyambirirya ɨyo, yavɨ́ɨre ja mpóryo ˆɨrɨ na irɨ́ɨ́ra ˆrabooha na ˆyarʉmɨka na ˆɨmweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma. 19 Na Mʉlʉʉngʉ wiitʉ, vaheera arɨ kɨra ˆmʉrɨ saaka kwa usúngaati waachwe wa nkongojima ko va kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ Yéesu. 20 Mʉlʉʉngʉ, Taáta wiitʉ wa kurumwii, abweeyyiriwe nkongojima kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi.

Masáare yo Kiimikirirya

21 Nuumbiryi vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ vara ˆvarɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ Yéesu ˆvarɨ ʉko Filíipi. Vaaniitʉ voosi ˆvarɨ na nɨɨnɨ vavalúumbiirye. 22 Vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ vavalúumbiirye, na hasa ava ˆviíkalaa kaayii kwa mʉtemi Kaisáari.

23 Nduwo ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi, ɨve mitimii yaanyu. Kɨkomi!

✡ 2:9 Laanga Vaeféeso 2:21; Vaeburanía 1:4.

✡ 2:11 Laanga Isáaya 45:18-23.

✡ 3:3 Laanga Varúumi 2:28-29.

✡ 3:5 Laanga Ncholo 17:12.

✡ 4:1 Laanga 1 Vatesaloníike 2:19.

✡ 4:3 Laanga Wiivariyuli 20:11-15.

✡ 4:6 Laanga Matáayo 6:25-34.

Vakolosáai

1

2

3

4

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Vakolosáai

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va múujii wa Kolosáai (1:1-2). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ hamwɨ na barʉ́wa kwa Vaeféeso na Vafilíipi mpɨɨndɨ ˆajáa mʉnyololwii ʉko Róoma. Vamanyi va Masáare vaséaa aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kati ya myaaka ya 60-62 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Paúli sɨ avariyʉla Masáare Maaja ʉko Kolosáai tʉkʉ, ˆvyeene vyoónekanaa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Kolosáai yaanda na mutumwi ˆasewáa Epáfura (1:7; 4:12).

Mpɨɨndɨ Paúli ˆajáa mʉnyololwii, ajáa awyɨɨrwa masáare ya vakiindya va ʉloongo ˆveene vavajuuwáa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Kolosáai (2:4, 8). Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Kolosáai vajáa viigava havɨrɨ, vaantʉ ˆvamuruma Yéesu Vayahúudi na Vagiríki. Vamwɨ va vaantʉ ava, vasaakáa saangya masáare ya díini na tʉʉva jaavo, na ukiindya wa Yéesu (2:13-23).

Vayahúudi vaseáa, koonɨ mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu, sɨ anatwaalwa na kɨbawii na sɨ atúubaa tʉʉva ja Kɨyahúudi sɨ arɨ rumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Maa kaa, Paúli akiindya ˆvyeene kɨbawo cha kɨkomi kɨrɨ. Na kɨbawo ɨkyo nɨ cha mʉtɨma ˆkɨbwéeyyiwaa nɨ Kirisitʉ na sɨ kɨbawo ˆkɨbwéeyyiwaa kwa mɨkono ya vaantʉ tʉkʉ (2:9-12). Vagiríki novo vajáa vatɨɨte ukiindya mʉtʉhʉ wa ʉloongo ˆmweene vavaheemberáa vaantʉ (2:4, 8). Maa kaa, Paúli akiindya Yéesu Kirisitʉ akiimana, yeeye nɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ mweeri ya vyoosi (1:15-20).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ, Paúli yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na yoovaloombera vatuubi 1:1-14

Yéesu nɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vyoosi 1:15-23

Mɨrɨmo ya Paúli kwa vatuubi va Yéesu 1:24–2:5

Yéesu atʉheera uhúuru na mwiikalo mufya 2:6-23

ˆVyeene vatuubi va Yéesu vasaakwa vindookiikala 3:1–4:1

Ukiindya na lʉmbɨ jo kiimikirirya 4:2-18

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ, yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli mutumwi wa KirisitʉYéesu kwa kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ. Nɨɨnɨ na Timotéeo mwaaniitʉ, 2 nɨ kʉvaandɨkɨra tiise nyuunyu vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆveene mʉrɨ vo kiilaangiwa kwa kʉkʉndɨkaniwa kwaanyu na Kirisitʉ, nyuunyu ˆmwiíkalaa múujii wa Kolosáai. Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ jive na nyuunyu.

Kʉloomba kwa Paúli

3 Sikʉ joosi, suusu tamʉdʉ́ʉmbaa Mʉlʉʉngʉ Taáta wa Mweenevyoosi wiitʉ Yéesu Kirisitʉ, mpɨɨndɨ ˆtoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu. 4 Suusu tateera kumuruma kwaanyu Kirisitʉ Yéesu na ˆvyeene mwaveenda vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ. 5 Kumuruma kwaanyu Yéesu na kweenda kwaanyu kwafuma kʉrɨ kwiilaangya kʉra ˆkwiimiwa neeja sa nyuunyu ʉko kurumwii. Nyuunyu mwateera kwiilaangya ʉko, fuma hara ncholo ˆmʉkavariyʉrɨrwe isáare ra kɨkomi noo kʉsea Masáare Maaja. 6 Masáare aya Maaja ˆmeene yavafɨkɨra nyuunyu yookeenera kʉrɨ weerʉ woosi. Masáare aya, yoovalandʉla mwiikalo wa vaantʉ sa viikale mwiikalo wo mweerya mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ. Kei yoovalandʉla mwiikalo waanyu keende sikʉ ɨra ya ncholo ˆmʉkateere nduwo ya Mʉlʉʉngʉ na ˆmʉkataange neeja kɨkomi chaachwe ˆvyeene kɨrɨ. 7 Nyuunyu mwakiindiwa Masáare Maaja fuma kwa Epáfura mʉtʉmami mwiiwiiswi. Suusu tamweenda, kei yeeye nɨ mʉtʉmami wo kiilaangiwa wa Kirisitʉ kɨpaango chiiswi. 8 Yeeye noo atuwyɨɨra ˆvyeene mwaveenda vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ kwa nyambirirya ya Mʉtɨma.

9 Sa jeyyo, keende ˆtʉkateere masáare aya yaanyu, sɨ tʉnareka kʉmʉloomba Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu tʉkʉ. Tookiilomboola kʉrɨ Mʉlʉʉngʉ avakʉngʼʉntɨre kʉtaanga yoosi ˆmeene yoosaaka mʉtʉmame, ko vaheera tooti yoosi ya kɨmʉtɨma na ʉmanyi woosi. 10 Aho, daha mʉrɨ kiikala ja ˆvyeene vasaakwa kwiikala vaantʉ va Mweenevyoosi. Mwiikalo waanyu kʉmweerya ʉrɨ mʉtɨma Mweenevyoosi, kʉnʉ mootʉʉnga ndɨɨwa kwa kɨra mɨrɨmo yaanyu miija, kei kʉnʉ mookoongereriwa kʉmʉtaanga Mʉlʉʉngʉ. 11 Tooloomba Mʉlʉʉngʉ avaheere ngururu joosi ja nkongojima jaachwe, sa mʉdahe kuyimirirya na cheerʉ kʉnʉ moowoojera uturikiri usire. 12 Kei mʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ Taáta, yeeye kwa nduwo avabweeyya mʉpate ivaru ra ʉpaari waachwe ˆaviimirya neeja vaantʉ vaachwe ʉtemii wa kɨweerʉ. 13 Yeeye atʉlamurirya fuma ʉtemii wa kilwiirya na atʉsaamya, akatwiingirya na Ʉtemii wa Mwaana waachwe. Yeeye amweenda mʉnʉmʉʉnʉ. 14 Mwaana ʉwo atununuula, noo kʉsea atʉsea kwa mbavariri ʉvɨ wiitʉ wasírire.

Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ nɨ Mʉkʉ́ʉ́lʉ wa Vyoosi

15 Mwaana nɨ buuwo ya Mʉlʉʉngʉ sɨ ˆoónekanaa,

yeeye ajáa amwaarɨ keende ncholo na mwiimiriri wa viintʉ vyoosi.

16 Kwa yeeye, Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba viintʉ vyoosi,

ˆviri kurumwii na kʉrɨ weerʉ.

Ʉʉmba viintʉ vyoosi ˆvyoónekanaa, na sɨ ˆvyoónekanaa,

ɨve nɨ wiimiriri, au ʉtemi, au ʉkʉ́ʉ́lʉ na ngururu.

Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba vyoosi kwa njɨra yaachwe na sa yeeye.✡

17 Yeeye ajáa amwaarɨ viintʉ vyoosi sɨ vinʉʉmbwa,

na kwa njɨra yaachwe viintʉ vyoosi vyakwaatana hamwɨ.

18 Yeeye alóngoolaa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma, ja ˆvyeene mʉtwe walóngoolaa mʉvɨrɨ.

Yeeye noo ncholo ifya,

na wa ncholo kʉfʉfʉka sa ave mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vyoosi.

19 Sa Mʉlʉʉngʉ eenda kukiimana kwaachwe koosi kwiikale kʉrɨ Mwaana waachwe.✡

20 Kei kwa njɨra ya Mwaana waachwe,

Mʉlʉʉngʉ eenda ahɨndʉle mwiikalo ʉra ˆwasaambʉka ʉkava ˆwabooha na viintʉ vyoosi,

viintʉ ˆviri aha weerwii na ˆviri kurumwii.

Noo kʉsea, areeta mwiikalo mʉʉja kwa njɨra ya sakami ya Mwaana waachwe, ɨra ˆyiitwa hara mʉsaláabii.

21 Aho ncholo, nyuunyu mʉjáa kʉlɨ na Mʉlʉʉngʉ. Nyuunyu mʉjáa nɨ vavɨ va Mʉlʉʉngʉ miiririkanwii yaanyu ˆmyeene yareetáa mwiikalo waanyu mʉvɨ. 22 Maa kaa, haaha Mwaana ahɨ́ndwɨɨre mwiikalo mʉʉja kwa njɨra ya inkwya ya mʉvɨrɨ waachwe, sa avareete na mbere ya Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ mʉrɨ vaaja, musiina lʉkwaalo na sɨ luu mʉkangʼʉʉrɨrwe tʉkʉ. 23 Haaha moosaakwa mutuube kʉra kumuruma Yéesu. Karɨ musukiwesukiwe mʉreke kwiilaangya ˆkweene mwapata ˆmʉkateere Masáare Maaja tʉkʉ. Ayo noo Masáare Maaja ˆmeene yavariyʉlwa kwa vaantʉ voosi va weerʉ. Na nɨɨnɨ Paúli naava mʉtʉmami wa Mweenevyoosi wo kaarya ayo Masáare.

Mʉrɨmo wa Paúli Kʉrɨ Mpuka ja Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

24 Haaha, navyeéndire kuturikiriwa sa nyuunyu. Muvirii waanɨ nookiimikirirya yara ˆyakeeheka uturikirii wa Kirisitʉ sa mʉvɨrɨ waachwe, noo kʉsea, mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma.✡ 25 Nɨɨnɨ nasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ nɨve mʉtʉmami wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, sa nɨvaretere nyuunyu isáare ra Mʉlʉʉngʉ, na jeyyo, rikiimane. 26 Isáare ɨrɨ nɨ fuumbo keende aho kalɨ na kwa mbyaala joosi. Haaha rakʉnʉkʉlwa kwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ.✡ 27 Mʉlʉʉngʉ alamʉla kʉvavariyʉrɨra voovo usúngaati wa nkongojima ya fuumbo ɨhɨ sa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Isáare ra fuumbo ɨyo, nɨ Kirisitʉ ˆiíkalaa isii yaanyu, kei yeeye noo kwiilaangya kwaanyu ˆmʉrɨ kʉva hamwɨ nkongojimii yaachwe.

28 Sa jeyyo, tookaarya isáare ra Kirisitʉ, toovalʉma kutu na toovakiindya vaantʉ voosi kwa tooti yoosi Mʉlʉʉngʉ ˆatʉheera. Jeyyo, tʉvareete voosi na mbere ya Mʉlʉʉngʉ, kʉnʉ vookiimana ko lʉmaniwa na Kirisitʉ. 29 Ɨkɨ noo ˆchoobweeyya ntʉmame mʉrɨmo kwa ʉmanyiki waanɨ woosi na kʉtʉmama kwa lʉvɨro lwaachwe lʉkʉʉlʉ ˆlweene lwatʉ́mamaa kʉrɨ nɨɨnɨ.

2

1 Noosaaka mʉtaange ˆvyeene namányɨkaa kʉtʉmama mʉnʉmʉʉnʉ sa nyuunyu, na sa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Laodikía, na sa vaantʉ vɨɨngɨ voosi ˆvamuruma Yéesu ˆveene sɨ vanawaayya kʉʉnyona miiso kwa miiso. 2 Noobweeyya jei, sa vatuuriwe mɨtɨma, na mɨtɨma yaavo ɨlʉmaniwe hamwɨ kʉrɨ kwiiyenda, na sa vave na usúngaati wa ʉmanyi ˆwakiimana wa fuumbo ya Mʉlʉʉngʉ. Fuumbo ɨyo, nɨ Kirisitʉ mweeneevyo. 3 Isii yaachwe kwiivisa máari joosi ja kɨkomi ja mberii ja tooti na ja ʉmanyi.

4 Nɨ kʉvawyɨɨra niise jei, sa mʉdɨɨre ruma mʉʉntʉ yoyoosi avakoovere kwa masáare yo vaheemba. 5 Sa baa neembe nɨɨnɨ ndɨrɨ kʉlɨ na nyuunyu kɨmʉvɨrɨ, nɨ na nyuunyu ndɨrɨ mitimii. Navyeéndire sa mookiikala ja ˆvyeene mwasaakwa, na kumwiilaangya kwaanyu Kirisitʉ nɨ kʉkʉ́ʉ́lʉ.

Mwiikalo ˆWakiimana kwa Kirisitʉ

6 Haaha nyuunyu ja ˆvyeene mwamʉhokera Kirisitʉ Yéesu ja Mweenevyoosi, mutuube kwiikalanʼya ne. 7 Mʉve na miriri isii yaachwe, yeeye ave mwaariryo waanyu na mwɨɨme neeja ko yaruma yara ˆmwakiindiwa. Na mutuube kʉmʉdʉʉmba mʉnʉmʉʉnʉ.

8 Laangi neeja, karɨ mʉʉntʉ avabweeyye mʉve vatʉ́mwa kwa ukiindya mʉtʉhʉ na wa ʉkwaata tʉkʉ. Ukiindya ʉwo ufumo waachwe nɨ weerʉ, na tʉʉva ja vaantʉ ˆviihókereryaa na sɨ ʉrɨ wa Kirisitʉ tʉkʉ. 9 Sa kukiimana kwa Mʉlʉʉngʉ, kʉmwaarɨ kʉrɨ mʉvɨrɨ wa wʉʉntʉ wa Kirisitʉ. 10 Na nyuunyu ko lʉmaniwa hamwɨ na Kirisitʉ, mwakiimana. Yeeye Kirisitʉ noo ˆarɨ mweeri ya kɨra ʉtemi na wiimiriri.

11 Kʉrɨ yeeye mwatwaalwa na kɨbawii, sɨ kwa mɨkono ya vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, kwa kɨbawo ˆkɨbwéeyyiwaa ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ mweeneevyo. Kɨbawo ɨkyo, chavaseyyirya ufumo wa wʉʉntʉ wa ʉvɨ. 12 Noo kʉsea, ˆmʉkabatisiwe, mwataahwa hamwɨ ne, na mwafʉfʉlwa hamwɨ ne sa mwiilaangya ngururu ya Mʉlʉʉngʉ. Yeeye amʉfʉfʉla Kirisitʉ fuma kwa ˆvaakwya.

13 Nyuunyu mɨtɨma yaanyu ɨjáa yaakwya sa ʉvɨ waanyu, na sa ufumo wa wʉʉntʉ waanyu wa ʉvɨ sɨ ˆʉjáa ʉnatwaalwa na kɨbawii tʉkʉ. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ avabweeyya mʉkava nkaasʉ hamwɨ na Kirisitʉ. Noo kʉsea, asea ʉvɨ wiitʉ woosi wasírire. 14 Mʉlʉʉngʉ amoola kɨloongi cha noongwa jiitʉ joosi ja ʉvɨ. Akakɨfweita chalʉmwɨ ko kɨvaɨrɨra mʉsaláabii. 15 Aho mʉsaláabii, Kirisitʉ asʉmʉla ʉtemi na wiimiriri. Akʉʉkwaatya soni ʉtemi na wiimiriri mbere ja vaantʉ, ko kuusiinda kwa njɨra ya mʉsaláaba.

16 Sa jeyyo, karɨ mʉrekere mʉʉntʉ baa ʉmwɨ alʉʉse irya kʉrɨ nyuunyu sa viintʉ ˆmuríjaa au ˆmʉnywíjaa tʉkʉ, au sa viintʉ sɨ mutúubaa tʉʉva jaavo ja ngovi jimwi tʉkʉ, ngovi ja mweeri majɨ́a au ngovi ja sikʉ ya Sabáato tʉkʉ. 17 Ivyo vyoosi nɨ murimírimi vii wa masáare ˆyarɨ kʉʉja, na ayo yoosi kɨkomi chaachwe chooneka kwa Kirisitʉ. 18 Karɨ mʉmʉteerere mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆyookiivaa kɨpeembe yeeye nɨ mʉʉja kwa ʉholi wa ʉloongo na kʉnʉ iínamɨraa mirimʉ tʉkʉ. Mʉʉntʉ ja ʉwo ˆakwáatyaa njori jaachwe, nɨ mukudamu kwa mɨryʉʉngʉ ya ufumo wa kɨwʉʉntʉ wa mukube. 19 Ʉwo iikera lʉkova na Kirisitʉ, yeeye Kirisitʉ alóngoolaa vaantʉ vaachwe ja mʉtwe viintʉ ˆʉlóngoolaa mʉvɨrɨ. Yeeye abwéeyyaa mʉvɨrɨ woosi wiikwaate hamwɨ na ngereera ja mʉvɨrɨ na makwáari, na wakʉ́laa ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ ʉʉbwéeyyaa ʉkʉle.

20 Sa viintʉ mwaakwya hamwɨ na Kirisitʉ✡ na mʉkalamuririwa fuma ukiindyii wa tʉʉva ja vaantʉ, haaha sa che mookiikala ja mʉrɨ vaantʉ va ɨhɨ weerʉ? Sɨ vyabooha kutuuba tʉʉva tʉkʉ, baa ja 21 kʉkwaata kɨɨntʉ jei tʉkʉ, saɨra chóorya kɨra tʉkʉ, au saasya kɨɨntʉ ɨkɨ tʉkʉ. 22 Viintʉ ivyo, nɨ tʉʉva na ukiindya wa vaantʉ ˆmweene ʉtámanyanʼyaa na viintʉ ˆvisáambʉkaa ˆviri hʉmʉla tumiwa. 23 Kɨkomi vaantʉ ˆvatúubaa tʉʉva ijo, voónekanaa nɨ vaantʉ ˆvarɨ na tooti. Vatúubaa kwiinamɨra ˆkweene viivɨɨkɨra voovo veeneevyo, kʉhola na kwɨɨmɨrɨra mʉvɨrɨ kwa ʉkarɨ. Maa kaa, tʉʉva ijo ˆngʼeene viivɨɨkɨra sɨ jiri daha kʉkɨtɨra ʉláku wa mɨvɨrɨ tʉkʉ.

3

Mwiikalo Mufya

1 Haaha sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ avafʉfʉla hamwɨ na Kirisitʉ, yasaakiri masáare ya kurumwii kʉʉntʉ Kirisitʉ ˆarɨ, iíkyɨɨre mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ. 2 Iririkani viintʉ vya kurumwii na sɨ viintʉ vya weerʉ tʉkʉ. 3 Sa nyuunyu mwaakwya,✡ na nkaasʉ yaanyu haaha yaviswa hamwɨ na Kirisitʉ kʉrɨ Mʉlʉʉngʉ. 4 Mpɨɨndɨ Kirisitʉ ˆarɨ variyʉlwa, yeeye ˆarɨ na nkaasʉ yaanyu, baa nyuunyu variyʉlwa mʉrɨ hamwɨ na yeeye nkongojimii.

5 Haaha ʉlai kɨra kɨɨntʉ ˆkɨrɨ isii yaanyu ˆcheene kɨrɨ na ufumo wa weerʉ, ʉhanguti, kʉbweeyya kosu, ʉláku, mpɨɨma mbɨ na kʉdɨɨra kwiikinkima, noo kʉsea kwiinamɨra vidabalaíyo.✡ 6 Sa ayo, irya ra nkalari ya Mʉlʉʉngʉ nɨ kʉvʉʉjɨra riise vara sɨ ˆvamʉtéeraa Mʉlʉʉngʉ. 7 Nyuunyu hara kalɨ mwatʉmamáa viintʉ ivyo vɨvɨ, mpɨɨndɨ ˆmwiikaláa katɨ na katɨ yaavo. 8 Maa kaa, haaha fweiti viintʉ ivyo vyoosi, nkalari, kʉkorera nkalari, ʉvɨ, kʉlongowererya na kituki fuma mɨlomwii yaanyu. 9 Karɨ mwiilóngoweraa tʉkʉ, sa mwaseyya wʉʉntʉ waanyu wa kalɨ na mɨrɨmo yaachwe. 10 Mwiivɨkɨra wʉʉntʉ mufya na moobweeyyiwa ufya ʉmanyi waanyu sa mwiifwaane na yeeye ˆavʉʉmba. 11 Sa jeyyo, kusiina Mʉyahúudi na mʉʉntʉ sɨ ˆarɨ Mʉyahúudi tʉkʉ, ˆatwaalwa na kɨbawii na sɨ ˆatwaalwa na kɨbawii tʉkʉ, mʉyeni au mʉmpeto tʉkʉ, mʉtʉ́mwa au mʉʉntʉ ˆarɨ húuru tʉkʉ,✡ maa kaa, Kirisitʉ nɨ kɨra kɨɨntʉ na nɨ kʉrɨ voosi arɨ.

12 Haaha sa viintʉ nyuunyu mwavɨ́ɨre nɨ vaantʉ ˆvasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, mʉve na mʉtɨma wa mbavariri, wʉʉja, kwiikiimya na ɨsɨ, kʉhola na uyimiriryi. 13 Mʉndookiivereka na koonɨ mʉʉntʉ arɨ na isáare kwa mwiiwaachwe, mʉndookiisea yasírire ja ˆvyeene Mweenevyoosi avasea yasírire nyuunyu. 14 Kɨkʉ́ʉ́lʉ kʉrɨ ayo yoosi mwiiyende, sa kwiiyenda noo kwakʉ́ndɨkanʼyaa vyoosi kwa wʉʉja vikava hamwɨ. 15 Mwiikalo mʉʉja wa Kirisitʉ wɨɨmɨrɨre mɨtɨma yaanyu. Mwiikalo mʉʉja ʉwo noo mwaanɨrɨrwa kʉrɨ mʉvɨrɨ ʉmwɨ. Kei mʉve nɨ vaantʉ ˆvarɨ na dʉʉmbɨ kwa Mʉlʉʉngʉ.

16 Isáare ra Kirisitʉ riikale isii yaanyu kwa usúngaati waachwe woosi kʉnʉ mookiikiindya no kiilʉma kutu kwa tooti joosi, no mwɨɨmbɨra Mʉlʉʉngʉ kwa mɨtɨma yaanyu, no mʉdʉʉmba kwa sabúuri, chɨɨ́mbo na kɨlʉʉmba cha mutimii kwa Mʉlʉʉngʉ.✡ 17 Roroosi ˆmʉrɨ lʉʉsa, au ˆmʉrɨ bweeyya, tʉmami kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi, kʉnʉ moomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ Taáta kwa njɨra yaachwe.

Mwiikalo wa Nyuumba kwa Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

18 Nyuunyu vaki, mwiikiimye na ɨsɨ ya valʉme vaanyu ja ˆvyeene vyasaakwa kwa vaantʉ ˆvamuruma Mweenevyoosi.✡ 19 Naanyu valʉme, veendi vaki vaanyu na karɨ mʉve vakarɨ kwaavo tʉkʉ. 20 Vaana, mʉve na matu kwa vavyɨɨrɨ vaanyu kwa kɨra kɨɨntʉ, sa kʉbweeyya jeyyo kwamweéryaa mʉtɨma Mweenevyoosi.✡ 21 Vala taáta, karɨ mʉvasáakuriryaa vaana vaanyu tʉkʉ, sa ifaanaa vakakera mpɨɨma.✡

22 Naanyu vatʉ́mwa, mʉve matu kwa veenenyuumba vaanyu va kɨwʉʉntʉ kwa mɨrɨmo yoosi. Bweeyyi jeyyo mpɨɨndɨ joosi, na sɨ ɨve mpɨɨndɨ ˆvoovoona vii tʉkʉ sa mwiiyonekye mwabooha tʉkʉ. Maa kaa, mʉvanyemye mpɨɨndɨ joosi kwa mʉtɨma woosi sa kʉbweeyya jeyyo nɨ kʉmʉnyemya Yéesu Mweenevyoosi. 23 Roroosi ˆmʉrɨ tʉmama, tʉmami kwa mʉtɨma woosi sa Mweenevyoosi na sɨ sa vaantʉ tʉkʉ. 24 Taangi hokera mʉrɨ ʉpaari waanyu fuma kwa Mweenevyoosi ja kɨlʉngʉlʉngʉ. Mʉtʉmamiri Kirisitʉ Mweenevyoosi. 25 Mʉʉntʉ ˆabwéeyyaa ʉvɨ, rɨhwa arɨ mavɨ yaachwe, sa Mʉlʉʉngʉ sɨ asínanalaa tʉkʉ.✡

4

1 Naanyu veenenyuumba, vabweeyyiryi vatʉ́mwa vaanyu viintʉ vira ˆvyasaakwa na kwa ʉwoloki, sa mwamányire baa nyuunyu mwatɨɨte Mweenevyoosi waanyu ˆarɨ kurumwii.

Ʉlairiri Wɨɨngɨ

2 Mʉndoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ sikʉ joosi, mʉve miiso na kei mʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ. 3 Kei mʉndootʉloombera suusu sa Mʉlʉʉngʉ achʉngʉle njɨra yo variyʉla isáare raachwe, sa tʉdahe kwaarya isáare ra Kirisitʉ. Aho mbere, isáare ɨro rɨjáa nɨ fuumbo. Kei nɨɨnɨ nachuungwa so kwaarya isáare ɨro. 4 Mʉndookʉʉnoombera sa nvariyʉle pusu pusu ja ˆvyeene vyasaakwa.

5 Mpɨɨndɨ ˆmʉrɨ na vaantʉ sɨ ˆvanamuruma Yéesu, mʉve na tooti, na ɨyo nkalo mwɨɨtʉmɨre neeja.✡ 6 Ndʉʉsɨka jaanyu jive ja nduwo sikʉ joosi na jindoobweeyya mʉʉntʉ amerye matɨ, sa mʉtaange kuuyirya vyabooha kɨra mʉʉntʉ.

Lʉmbɨ jo Herererya

7 Tíkiko mwaaniitʉ namweenda. Yeeye nɨ mʉtʉmami wo kiilaangiwa ˆtatʉ́mamaa hamwɨ ne mʉrɨmo wa Yéesu Mweenevyoosi. Yeeye vawyɨɨra arɨ isimwi raanɨ roosi. 8 Namutúmire kʉrɨ nyuunyu sa avawyɨɨre isimwi riiswi na avaheere mɨtɨma. 9 Kʉʉjanʼya iise na Onésimo mwaaniitʉ ˆtamweenda na wo kiilaangiwa, na nɨ mʉʉntʉ wa meenyu. Voovo vawyɨɨra varɨ yoosi ˆyoofʉmɨra aha.

10 Aristáriko ˆnachuungwa hamwɨ ne aha mʉnyololwii, avalúumbiirye. Maáriki mwaanaavo na Barinába avalúumbiirye. Nyuunyu mwahokera ndairiri sa Maáriki, ˆarɨ fika mʉmʉhokere neeja. 11 Yéesu ˆaánɨrɨrwaa Yústo, avalúumbiirye. Ava noo Vayahúudi vooveene ˆvamuruma Yéesu ˆntʉ́mamanʼyaa novo murimwii wa Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ. Ava vaantúuryaa mʉtɨma maatʉkʉ vii. 12 Epáfura mʉʉntʉ wa meenyu na mʉtʉmami wa Kirisitʉ Yéesu avalúumbiirye. Sikʉ joosi amányɨkaa kʉloomba sa nyuunyu mwɨɨme neeja kʉrɨ kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ na mʉkangaale ndairirii jaachwe joosi. 13 Kɨkomi noolʉʉsa, nɨɨ́ne ˆvyeene yoomanyɨka kʉtʉmama sa nyuunyu na sa vaantʉ va múuji wa Laodikía na Hierapóoli. 14 Lʉ́ka dakitáari wiiswi ˆtamweenda na Déema vavalúumbiirye. 15 Valuumbyi vaaniitʉ voosi va Laodikía. Kei muluumbyi irʉʉmbʉ riiswi Nímufa na mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvalʉ́manaa kaayii kwaachwe.

16 ˆMʉrɨ hʉmʉla soma barʉ́wa ɨhɨ, yoosaakwa ɨtwaalwe ɨkasomwe kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Laodikía. Baa nyuunyu moosaakwa mʉsaake njɨra yo soma barʉ́wa ˆvapata voovo. 17 Muwyiiri Aríkipo akiimikirirye neeja ʉra mʉrɨmo ˆaheewa nɨ Mweenevyoosi.

18 Nɨɨnɨ Paúli navaándɨkɨɨre lʉmbɨ iji kwa mʉkono waanɨ mweeneevyo. Kumbukiri nɨɨnɨ nɨ mʉnyololwii ndɨrɨ. Nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ɨve na nyuunyu.

✡ 1:16 Laanga Yooháani 1:3.

✡ 1:19 Laanga Vakolosáai 2:9.

✡ 1:24 Laanga 2 Vakoríinto 4:10-12; Vafilíipi 3:10-11.

✡ 1:26 Laanga Vaeféeso 3:3-5.

✡ 2:20 Laanga Varúumi 6:1-11; Vagalatía 5:19-20; Vakolosáai 2:12.

✡ 3:3 Laanga Vakolosáai 2:12, 20.

✡ 3:5 Laanga Vaeféeso 5:5.

✡ 3:11 Laanga Varúumi 10:12; Vagalatía 3:27-28; 6:15.

✡ 3:16 Laanga Vaeféeso 5:19.

✡ 3:18 Laanga Vaeféeso 5:22; Tíito 2:5.

✡ 3:20 Laanga Vaeféeso 6:1.

✡ 3:21 Laanga Vaeféeso 6:4.

✡ 3:25 Laanga Vaeféeso 6:5-8.

✡ 4:5 Laanga Vaeféeso 5:15-16.

1 Vatesaloníike

1

2

3

4

5

Barʉ́wa ya ncholo ya Paúli kwa

Vatesaloníike

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ya ncholo kwa Vatesaloníike yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli (1:1). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ hamwɨ na Siliváano na Timotéeo kati ya myaaka ya 51-52 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa.

Paúli afika múuji wa Tesaloníike ʉko Makedonía mpɨɨndɨ ja lʉyeendo lwaachwe lwa kavɨrɨ lo koovariyʉla Masáare Maaja ya Yéesu. Sa viintʉ kʉjáa na uturikiri mʉkʉʉlʉ, Paúli sɨ achaala ʉko Tesaloníike kwa mpɨɨndɨ ndɨɨhɨ tʉkʉ (Mɨrɨmo ya Vatumwi 17:1-10). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kʉvaheera mʉtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Tesaloníike.

Barʉ́wa ɨhɨ, yatɨɨte ʉlairiri ˆʉrɨ foo wa ˆvyeene vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vasaakwa viikale. Paúli avaheera mʉtɨma kʉsea, voovo nɨ vaantʉ va kɨweerʉ na viikinkime, na sɨ va kilwiirya na ʉreevi tʉkʉ. Sa jeyyo, vanehe ʉvɨ woosi (5:4-8, 16-22). Kei, Paúli alʉʉsa masáare ˆyarɨ foo ya ˆvyeene Yéesu Kirisitʉ arɨ kʉʉja lwa kavɨrɨ joo vasʉmʉla vaantʉ ˆvamuruma, no kaambʉka hamwɨ ne na kurumwii (4:12–5:3).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ na dʉʉmbɨ ya Paúli sa kuruma kwa Vatesaloníike 1:1-10

Mɨrɨmo ˆmyeene Paúli abweeyya ʉko Tesaloníike na mpɨɨma yaachwe yo lʉmana novo 2:1–3:13

Paúli yoovaheera mʉtɨma viikale ko mweerya mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ na vaantʉ 4:1-12

Kʉʉja kei kwa Yéesu Kirisitʉ 4:13–5:11

ˆCheene chasaakwa kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na lʉmbɨ yo herererya 5:12-28

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ, yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli, Siliváano na Timotéeo. Nɨ kʉvaandɨkɨra tiise nyuunyu mpuka ya vaantʉ ˆmumuruma Yéesu ʉko múuji wa Tesaloníike. Nyuunyu mʉrɨ va Mʉlʉʉngʉ Taáta na va Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi.

Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ jive na nyuunyu.

Dʉʉmbɨ sa Kumuruma Yéesu kwa Vaantʉ va Tesaloníike

2 Sikʉ joosi tamʉdʉ́ʉmbaa Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu voosi, na mpɨɨndɨ joosi ˆtoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, tavalʉ́ʉsaa kweene. 3 Suusu tavakʉ́mbʉkɨraa sikʉ joosi mbere ya Mʉlʉʉngʉ na Taáta, sa ˆvyeene moónekyaa kumuruma Yéesu kwa nteendo jaanyu, ˆvyeene kweenda kwaanyu kwavabwéeyyaa mʉtʉmame mɨrɨmo ko manyɨka, na ˆvyeene kwa uyimiriryi mwamwiiláangyaa Mweenevyoosi wiitʉ Yéesu Kirisitʉ.

4 Vanaviitʉ ˆmweendwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, suusu tamányire, Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla nyuunyu mʉve vaachwe. 5 Sa mpɨɨndɨ ˆtʉkavaretere Masáare Maaja, sɨ tavaretera masáare matʉhʉ vii tʉkʉ. Maa kaa, masáare ayo, yavariyʉlwa kwaanyu kwa njɨra ya ngururu ya Mʉtɨma Mʉʉja na nɨ ya kɨmáárɨ. Nyuunyu mwamányire ˆvyeene suusu twiikaláa meenyu sa tʉvaambirirye nyuunyu. 6 Baa neembe ayo Masáare yavaretera uturikiri ˆwahʉʉmba, nyuunyu mwayahokera Masáare ayo kwa cheerʉ fuma kwa Mʉtɨma Mʉʉja, kwa njɨra ɨyo, mwatutuubirirya suusu na mwamutuubirirya Mweenevyoosi. 7 Jeyyo, mwaava vaantʉ ˆvabooha vo tuubiririwa nɨ vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Makedonía na Akáaya. 8 Sa kootweera nyuunyu, Masáare ya Mweenevyoosi yooteereka sɨ kwa vaantʉ va Makedonía na Akáaya vii tʉkʉ, maa kaa, kumuruma kwaanyu Mʉlʉʉngʉ kwatéerekire kɨra haantʉ. Sa jeyyo, sɨ toohangaɨka kʉlʉʉsa kɨɨntʉ tʉkʉ sa kumuruma kwaanyu Mʉlʉʉngʉ. 9 Kɨra haantʉ ˆtʉrɨ doma, vaantʉ voolʉʉsa ˆvyeene mwatʉteengya ˆtʉkʉʉje na meenyu. Kei voolʉʉsa ˆvyeene mwareka kwiinamɨra vidabalaíyo, mʉkamʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ wa kɨkomi ˆarɨ nkaasʉ, sa mʉmʉtʉmamɨre. 10 Kei, voolʉʉsa ˆvyeene moowoojera kʉʉja kwa Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ fuma kurumwii, noo kʉsea, Yéesu. Ʉhʉ Yéesu, Mʉlʉʉngʉ amʉfʉfʉla na yeeye atʉlamurirya fuma irya ra Mʉlʉʉngʉ ˆrookʉʉja.

2

Mʉrɨmo wa Paúli ʉko Tesaloníike

1 Vanaviitʉ, nyuunyu mwamányire kʉʉja kwiiswi na kwaanyu kʉjáa kwatɨɨte kʉnáálo nkʉʉlʉ. 2 Mwamányire ˆvyeene tatʉrɨkɨra na ˆvyeene tatʉkɨrwa ʉko múujii wa Filíipi.✡ Baa neembe takɨtɨrwáa mʉnʉmʉʉnʉ, Mʉlʉʉngʉ atʉheera kwiitema kʉkʉʉlʉ, tʉkaarya Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ nyuunyu. 3 Masáare ˆmeene talumiriryáa kʉrɨ nyuunyu sɨ yafumáa kʉrɨ ʉkwaata tʉkʉ na yasiina kosu tʉkʉ, na sɨ tasaakáa tʉvaheembe kwa ʉkwaata tʉkʉ. 4 Maa kaa, suusu sikʉ joosi talʉ́ʉsaa ja vaantʉ ˆtarumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ na tʉkakwaatiwa Masáare Maaja. Sɨ toosaaka kʉveerya vaantʉ mɨtɨma tʉkʉ, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ vii, yeeye amányire mɨtɨma yiiswi. 5 Kei, mwamányire suusu sɨ twavaheembáa kwa masáare yo vakwaata neeja tʉkʉ, na kei sɨ talʉʉsɨkáa masáare ya ʉweere sa tuvise kʉdɨɨra kwiikinkima kwiiswi tʉkʉ, Mʉlʉʉngʉ noo mooni wiiswi. 6 Suusu sɨ tasaakáa kʉdʉʉmbɨrɨrwa nɨ vaantʉ tʉkʉ, au kʉdʉʉmbɨrɨrwa nɨ nyuunyu tʉkʉ au fuma kwa mʉʉntʉ wɨɨngɨ yoyoosi tʉkʉ.

7 Suusu tʉrɨ vatumwi va Kirisitʉ, ngaarɨ tadaayya viintʉ fuma kwaanyu, maa kaa, suusu tʉjáa tahola kʉrɨ nyuunyu ja íyo ˆvyeene aláangaa vaana vaachwe vaduudi. 8 Noo jeyyo viri kʉrɨ suusu, taveenda maatʉkʉ vii, noo ˆchooreka sɨ tavaheera Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ vii, maa kaa, tavalaɨra baa mwiikalo wiiswi. Tabweeyya jeyyo, sa nyuunyu nɨ vaantʉ ˆtaveenda. 9 Vanaviitʉ kʉmbʉkɨra mwiise ˆvyeene tamanyɨkáa, na kwiidoomererya kʉtʉmama uchikʉ na muusi, sa tʉdɨɨre kʉva muriwa kwa mʉʉntʉ yoyoosi kʉrɨ nyuunyu, mpɨɨndɨ ˆtavariyʉláa Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ nyuunyu. 10 Nyuunyu nɨ vooni baa na Mʉlʉʉngʉ, ja ˆvyeene tʉjáa vaaja, na ˆvyeene twiikaláa na nyuunyu kwa ʉwoloki, na tusiina mangʼuulo. 11 Nyuunyu veeneevyo mwamányire, suusu tavalaangáa nyuunyu ja ˆvyeene taáta avaláangaa vaana vaachwe. 12 Tavaheeráa mʉtɨma, tavatuuryáa mʉtɨma na tiilombooláa kʉvawyɨɨra mʉmanyɨke kwiikala mwiikalo ˆʉmweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma. Yeeye Mʉlʉʉngʉ noo avaánɨrɨraa mwɨɨngɨre Ʉtemii na nkongojimii yaachwe.

13 Suusu sɨ tarékaa kʉmʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, sa nyuunyu mwarɨhokera isáare ra Mʉlʉʉngʉ fuma kwiiswi. Sɨ mwarɨhokera ja isáare ra mʉʉntʉ tʉkʉ, maa kaa, mwarɨhokera isáare ra Mʉlʉʉngʉ na jeyyo noo ˆvyeene rɨrɨ. Na ɨro isáare noo ˆrɨtʉmámaa mitimii yaanyu nyuunyu ˆmwariruma. 14 Vanaviitʉ nyuunyu mwalʉmana na masáare yayara ˆmeene jalʉmana noyo mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Kirisitʉ Yéesu ʉko Yudéea. Nyuunyu mwaturikiriwa nɨ vaantʉ va ɨsɨ ya meenyu ja ˆvyeene Vayahúudi ˆvamuruma Yéesu vaturikiriwa nɨ Vayahúudi. 15 Avo Vayahúudi vavʉʉlaa valáali na mʉtwe va Ijʉva na vamʉʉlaa Yéesu Mweenevyoosi. Vaantʉ avo vamʉkalarya Mʉlʉʉngʉ na nɨ vavɨ va kɨra mʉʉntʉ. 16 Voovo voomanyɨka kʉtʉkɨtɨra kʉvariyʉla Masáare Maaja kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi sa vadɨɨre lamuririwa. Kwa njɨra ɨhɨ vootuuba jiinga ʉvɨ waavo, maa kaa, haaha nkalari ya Mʉlʉʉngʉ yavakɨ́ɨmɨrɨɨre.

Mpɨɨma ya Paúli yo Koovaluumbya Vatesaloníike

17 Vanaviitʉ kʉkerwa kwiiswi na nyuunyu nɨ kwa mpɨɨndɨ vii, na kʉkerwa ʉko nɨ kwa mʉvɨrɨ vii, mɨtɨma yiiswi nɨ hamwɨ ɨrɨ na nyuunyu. Suusu tʉkaarɨ tʉrɨ na mpɨɨma yo kiiyona na nyuunyu mpula na mʉlomo. 18 Sa jeyyo, tasaakáa jɨ tʉvaluumbye. Nɨɨnɨ Paúli nasaakáa jɨ nɨvaluumbye ˆkarɨ foo vii, maa kaa, Irimʉ ratʉkɨtɨra. 19 Haaha kwiilaangya kwiiswi, cheerʉ chiiswi na itáaji riiswi ra nkongojima nɨ che? Nɨ nyuunyu mbere ya Yéesu Mweenevyoosi mpɨɨndɨ ˆarɨ hɨndʉka! 20 Hɨɨ, nyuunyu nɨ nkongojima na cheerʉ chiiswi.

3

Timotéeo Yootʉmwa na Tesaloníike

1 Haaha re, tʉjáa tasiindwa yimirirya, sa sɨ tataangáa nɨ che ˆchoofʉmɨra ʉko meenyu tʉkʉ. Aho, tʉkalamʉla tʉchaale suuveene kʉra múuji wa Aséene. 2 Tʉjáa tamʉtʉma Timotéeo mwaaniitʉ jɨ avaheere mʉtɨma, na avaheere ngururu kwa kʉra kumuruma kwaanyu Yéesu. Yeeye Timotéeo nɨ mʉtʉmami mwiiwiiswi murimwii wa Mʉlʉʉngʉ wo kaarya Masáare Maaja ya Kirisitʉ. 3 Tabweeyya jeyyo, sa karɨ mʉʉntʉ baa ʉmwɨ jɨ asove mpɨɨma sa ʉwo uturikiri ˆmwapatáa tʉkʉ. Nyuunyu mwamányire suusu nɨ vaantʉ ˆtasaakwa kʉtweera uturikirii. 4 Kɨkomi, mpɨɨndɨ ˆtʉjáa na nyuunyu, tavawyɨɨráa kweene suusu voosi tʉrɨkɨra tʉrɨ, haaha vyaava ja ˆvyeene mwamányire. 5 Ɨkɨ noo ˆchooreka mpɨɨndɨ ˆnkave sɨ noodaha kuyimirirya, namʉtʉma Timotéeo na kwaanyu sa ntaange sáare ja kuruma kwaanyu Yéesu. Nabweeyya jeyyo, sa niiseáa ifaanaa mʉyeri, noo kʉsea Irimʉ, ravayera. Na mʉrɨmo wiiswi ˆtatʉmama kwaanyu ʉve nɨ mukube.

6 Haaha Timotéeo ahíndukire fuma kwaanyu na atʉváɨɨre mbuwo ˆjabooha ja kumuruma kwaanyu Yéesu, na kweenda kwaanyu. Atʉwyɨ́ɨrɨɨre kɨra siikʉ mwatʉkʉ́mbʉkɨraa na cheerʉ, na mwatɨɨte mpɨɨma yo kiiyona na suusu ja ˆvyeene suusu tʉrɨ na mpɨɨma yo voona nyuunyu. 7 Haaha vanaviitʉ, baa neembe tootʉrɨkɨra, suusu tatuuriiwe mɨtɨma kʉteera masáare ˆyabooha ya kumuruma kwaanyu Yéesu. 8 Sa viintʉ mwiímire neeja kʉrɨ Mweenevyoosi, suusu toopata nkaasʉ ifya.

9 Haaha, suusu toomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu. Suusu tatɨɨte cheerʉ kɨkʉʉlʉ mbere ya Mʉlʉʉngʉ sa nyuunyu. 10 Toomʉloomba Mʉlʉʉngʉ chɨrɨrɨ chobu, sa tʉpate nkalo yo voona kei miiso kwa miiso, sa tʉdahe memerekererya kɨra ˆchakeeheka kʉrɨ kumuruma kwaanyu Yéesu.

11 Haaha toomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, Taáta wiitʉ na Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu atʉlaɨre njɨra sa tʉʉje na kwaanyu. 12 Mweenevyoosi avaheere kwiiyenda kʉkʉlʉkʉʉlʉ, sa mwiiyende nyuunyu kwa nyuunyu na mʉveende vaantʉ voosi ja ˆvyeene suusu taveenda nyuunyu. 13 Toomʉloomba Mʉlʉʉngʉ abweeyye mɨtɨma yaanyu ɨkangaale, kʉrɨ wʉʉja mʉve sɨ mʉngʼʉ́ʉrɨrwaa mbere ya Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ, mpɨɨndɨ ja kʉʉja kwa Mweenevyoosi Yéesu hamwɨ na vaaja voosi.

4

Mwiikalo ˆWamweéryaa Mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ

1 Vanaviitʉ, nyuunyu mwiikiindya fuma kwiiswi ˆvyeene mwasaakwa kwiikala sa mʉmweerye Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma. Kɨkomi, jeyyo noo ˆvyeene mwiíkalaa. Vanaviitʉ, toovaloomba kwa wiimiriri wa Yéesu Mweenevyoosi mutuube bweeyya jeyyo na moongererye. 2 Nyuunyu mwamányire ʉlairiri ˆtavaheera kwa lʉvɨro lwa Yéesu Mweenevyoosi.

3 Mʉlʉʉngʉ asaaka mʉve vaaja mbere yaachwe, sa jeyyo, mʉreke kɨkomi kʉhanguta. 4 Kɨra ʉmwɨ waanyu yoosaakwa andookɨɨmɨrɨra mʉvɨrɨ waachwe na ɨndookiikala kwa nyemi na kwa wʉʉja mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 5 Karɨ mʉndootuuba ʉláku wa mɨvɨrɨ yaanyu ja vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 6 Karɨ ʉmwɨ waanyu amʉkwaate matu mwaanaavo ˆamuruma Yéesu ko yeenda na muki waachwe tʉkʉ. Tahʉmʉla kʉvawyɨɨra no valʉma kutu, Mweenevyoosi avaláɨraa chiirʉ vara ˆvatʉ́mamaa masáare ayo. 7 Mʉlʉʉngʉ sɨ atwaanɨrɨra twiikale mwiikalo wa kosu tʉkʉ, maa kaa, yeeye atwaanɨrɨra twiikale mwiikalo wa wʉʉja mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 8 Jeyyo mʉʉntʉ yoyoosi ˆasíitaa kutuuba ukiindya ʉhʉ, sɨ amusíitaa mʉʉntʉ tʉkʉ, maa kaa, amusíitaa Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo. Kumbukiri, yeeye avahéeraa nyuunyu Mʉtɨma waachwe Mʉʉja.

9 Haaha kwa isáare ro kiiyenda kɨndʉʉ, sɨ toosaaka kʉvaandɨkɨra tʉkʉ, sa nyuunyu veeneevyo mwakiindiwa nɨ Mʉlʉʉngʉ ˆvyeene mwasaakwa kwiiyenda. 10 Nyuunyu kɨkomi mwaveenda vaaniitʉ voosi ˆvarɨ ʉko ɨsɨ ya Makedonía. Haaha toovaloomba vanaviitʉ mʉveende baa kʉlookererya ivyo. 11 Mʉndoomanyɨka kwiikala mwiikalo ˆwatʉʉla, kei kɨra mʉʉntʉ andootʉmama mʉrɨmo waachwe mweeneevyo. Ɨkyo noo ˆcheene tavalairirya mʉndootʉmama. 12 Jeyyo, mwiikalo waanyu wa kɨra siikʉ, bweeyya ʉrɨ mʉndoonyemiwa nɨ vaantʉ sɨ ˆvanamuruma Yéesu. Aho, sɨ mwɨɨndookiilaangya nyambirirya fuma kwa vaantʉ vɨɨngɨ tʉkʉ.

Kʉhɨndʉka kwa Mweenevyoosi

13 Haaha vanaviitʉ, toosaaka mʉtaange ˆvyeene viri kʉva kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, vara ˆvawulala, sa mʉreke kʉva na makɨva ja vaantʉ sɨ ˆviiláangyaa nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 14 Suusu tamányire Yéesu aakwya na kei afʉfʉka. Suusu tarúmaa Mʉlʉʉngʉ vafʉfʉla arɨ na vareeta arɨ hamwɨ na Yéesu, vaantʉ vara ˆvawulala kʉnʉ vamuruma Yéesu. 15 Nɨ kʉvawyɨɨra tiise ukiindya ʉhʉ wa Yéesu, suusu ˆtʉrɨ mooyo mpɨɨndɨ ˆyoohɨndʉka Mweenevyoosi, kɨkomi sɨ tʉrɨ valongorera vara ˆvawulala tʉkʉ. 16 Sa Mweenevyoosi mweeneevyo kiima arɨ fuma kurumwii, na sawúti yo lairirya na sawúti ya mʉkʉ́ʉ́lʉ wa mirimʉ miija na ntununu ya Mʉlʉʉngʉ teereka ɨrɨ. Na vara ˆvawulala kʉnʉ vamuruma Kirisitʉ, fʉfʉlwa varɨ ta. 17 Aho, suusu vara ˆtʉrɨ mooyo hamwɨ na vara ˆvafʉ́fwɨɨrwe, vuulwa tʉrɨ na kurumwii noo musingirirya Mweenevyoosi machwii. Jeyyo, kiikala tʉrɨ na Mweenevyoosi kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 18 Haaha mʉndookiituurya mʉtɨma nyuunyu kwa nyuunyu kwa masáare ayo.

5

Mwɨɨme Neeja sa Sikʉ ya Mweenevyoosi

1 Vanaviitʉ, kisiina ˆchoobweeyya tʉvaandɨkɨre nɨ naadi Mweenevyoosi ˆarɨ kʉʉja tʉkʉ. 2 Sa mwamányire neeja sikʉ Mweenevyoosi ˆarɨ kʉʉja jo lamʉrɨra weerʉ, kʉʉja arɨ ja mwiívi viintʉ ˆʉʉ́jaa no kɨɨmɨrɨra nuuchikʉ. 3 Mpɨɨndɨ jojoosi vaantʉ ˆvookiisea, “Tatɨɨte mwiikalo mʉʉja, na kɨra kɨɨntʉ chatwɨ́ɨre,” aho, noo imalo rʉʉ́jaa ko vundukirya, ja ˆvyeene makata ya muruto yʉʉ́jaa. Aho, kusiina ˆadaha kiikerya na imalo ɨro tʉkʉ.

4 Maa kaa, nyuunyu vanaviitʉ, sɨ mʉrɨ kilwiiryii tʉkʉ, na sikʉ ɨyo sɨ ɨrɨ vavundukirya ja mwiívi tʉkʉ. 5 Sa nyuunyu voosi nɨ vaana va kɨweerʉ na vaana va muusi. Suusu ˆtamuruma Yéesu, tʉsɨrɨ vaantʉ va uchikʉ au va kilwiirya tʉkʉ. 6 Haaha tʉreke laala ja ˆvyeene vaantʉ vɨɨngɨ valaala. Suusu twɨɨme neeja na tʉndookiiyɨmɨrɨra. 7 Sa vara ˆvaláalaa, valáalaa nuuchikʉ na vara ˆvarévaa, varévaa nuuchikʉ. 8 Maa kaa, suusu nɨ vaantʉ va muusi, toosaakwa tʉndookiiyɨmɨrɨra. Tʉve vaantʉ ˆtamuruma Yéesu, na ˆtaveenda vaantʉ, ivyo vive ja ngawo kɨpeembii cha mulwi nkoondo. Kei kwiilaangya kwiitʉ ʉlamuriri wa Mʉlʉʉngʉ, kʉve ja kofía ya mulwi nkoondo. 9 Sa Mʉlʉʉngʉ sɨ atʉsaawʉla sa atʉmale na nkalari yaachwe tʉkʉ, maa kaa, yeeye atʉsaawʉla suusu sa tʉpate ʉlamuriri kwa njɨra ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. 10 Yeeye aakwya sa suusu twiikale hamwɨ ne, tʉve ˆtʉrɨ mooyo au ˆtaakwya. 11 Mʉndookiituurya mɨtɨma no kiiheera mʉtɨma ja ˆvyeene moobweeyya.

Mwiikalo ˆWasaakwa

12 Haaha vanaviitʉ, toovaloomba mʉndoovanyemya vara ˆvootʉmama mʉrɨmo wa Mweenevyoosi ko manyɨka kʉrɨ nyuunyu, vara ˆvarɨ viimiriri vaanyu na ˆvoovakiindya mwiikalo wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. 13 Vanyemyi mʉnʉmʉʉnʉ, na mʉveende sa vootʉmama mʉrɨmo kʉrɨ nyuunyu. Mʉndookiikala mwiikalo mʉʉja nyuunyu kwa nyuunyu.

14 Vanaviitʉ, noovaloomba mʉndoovadalavya vavira, na mʉndoovaheera mʉtɨma vafoóndu, mʉndoovaambirirya ˆvarɨ teketeke na mʉndooyimirirya vaantʉ voosi. 15 Mʉndoolaanga, karɨ mʉʉntʉ ɨndoorɨha rɨvɨ kwa rɨvɨ tʉkʉ, maa kaa, sikʉ joosi mɨryʉʉngʉ yaanyu ɨve kʉvabweeyyirya wʉʉja vaantʉ voosi.

16 Sikʉ joosi mʉve na cheerʉ. 17 Mʉndoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ baa katala tʉkʉ. 18 Mʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ kwa kɨra kɨɨntʉ, sa ɨkyo noo ˆcheene Mʉlʉʉngʉ asáakaa sa nyuunyu kwa kʉra kʉkʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu.

19 Karɨ mʉndoomʉkɨtɨra Mʉtɨma Mʉʉja wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 20 Kei, karɨ mʉndoochwa matɨ ʉláali na mʉtwe wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 21 Maa kaa, mʉndooyerenʼya masáare yoosi, na mʉkwaatye yara yoosi ˆyarɨ maaja. 22 Mʉndooneha kɨra ʉvɨ.

23 Mʉlʉʉngʉ yeeye atʉhéeraa mwiikalo mʉʉja, avajirʉle kɨkomi. Atalarye nkaasʉ jaanyu, mɨryʉʉngʉ yaanyu na mɨvɨrɨ yaanyu ɨdɨɨre kʉva na mangʼuulo, fʉʉrʉ sikʉ ˆarɨ kʉʉja Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. 24 Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆavaánɨrɨraa, nɨ wo kiilaangiwa na tʉmama arɨ yoosi.

25 Vanaviitʉ, mʉndootʉloombera. 26 Valuumbyi vaaniitʉ voosi, kwa kʉsʉndɨra kʉʉja. 27 Nɨ kʉvalairirya niise kwa irina ra Mweenevyoosi, mʉvasomere vaaniitʉ voosi barʉ́wa ɨhɨ.

28 Nduwo ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ, ɨve na nyuunyu.

✡ 2:2 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 16:16-40.

2 Vatesaloníike

1

2

3

Barʉ́wa ya kavɨrɨ ya Paúli kwa

Vatesaloníike

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ya kavɨrɨ kwa Vatesaloníike yaandɨkwa nɨ mutumwi Paúli (1:1). Vamanyi va masáare valʉ́ʉsaa Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ mpɨɨndɨ kiduudi keende ˆaandɨka barʉ́wa ya ncholo, noo kʉsea kati ya myaaka ya 51-52 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Aandɨka barʉ́wa ɨhɨ viintʉ ˆajáa akaarɨ Koríinto.

ˆVyeene vyoónekanaa, vaantʉ vamwɨ va Tesaloníike vajáa vakwaatya masáare ya ʉloongo ˆyaseáa kʉʉja lwa kavɨrɨ kwa Yéesu kwahʉmʉla (2:1-2). Miiririkano ɨhɨ ɨjáa ɨmwaarɨ baa kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Eféeso (2 Timotéeo 2:18). Sa jeyyo, Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kʉvatuurya mɨtɨma Vatesaloníike kʉrɨ kuruma kwaavo, noo kʉsea, Yéesu akaarɨ hɨndʉka lwa kavɨrɨ. Kei avasea vɨɨme neeja kʉrɨ ukiindya waachwe (2:15-17). Vanehe vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vavira na vatuube tʉmama mɨrɨmo yaavo ko manyɨka (3:6-15).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Paúli yoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ na yoovaloombera Vatesaloníike 1:1-12

Ʉvɨ lookerera ʉrɨ de Mweenevyoosi ʉʉje 2:1-12

Ʉlairiri wɨɨngɨ na kʉvalʉma kutu 2:13-17

Paúli yoovaloomba Vatesaloníike vɨndoomʉloombera 3:1-5

Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vanehe uvira na lʉmbɨ jo kiimikirirya 3:6-18

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ, yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli, Siliváano na Timotéeo. Nɨ kʉvaandɨkɨra tiise nyuunyu mpuka ya vaantʉ ˆmwamuruma Yéesu ʉko múujii wa Tesaloníike. Nyuunyu mʉrɨ vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ na va Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi. 2 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ, na kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ, jive na nyuunyu.

Ʉlamu Sikʉ Kirisitʉ ˆArɨ Hɨndʉka

3 Vanaviitʉ, tasaakwa tʉmʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ sikʉ joosi sa nyuunyu. Toobweeyya jeyyo, sa kumuruma kwaanyu Yéesu na kwiiyenda nyuunyu kwa nyuunyu, kookʉla. 4 Sa jeyyo, tookiivaa vipeembe mbere ja mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ sa kuyimirirya kwaanyu na kuruma kwaanyu ˆkweene mʉrɨ noko, baa neembe moolʉmana na uturikiri na ʉfafu.

5 Ayo yoónekyaa ʉlamu wa Mʉlʉʉngʉ nɨ wa kɨkomi. Sa jeyyo, nyuunyu valwa mʉrɨ vawoloki kwɨɨngɨra Ʉtemii wa Mʉlʉʉngʉ. Na sa ʉwo Ʉtemi, mooturikiriwa. 6 Mʉlʉʉngʉ alámʉlaa kwa ʉwoloki, yeeye kʉvalaɨra arɨ chiirʉ vara ˆvoovaturikirya. 7 Nyuunyu ˆmootʉrɨkɨra, Mʉlʉʉngʉ vahumulukya arɨ hamwɨ na suusu. Mʉlʉʉngʉ bweeyya arɨ jei mpɨɨndɨ Yéesu Mweenevyoosi ˆarɨ kʉʉja fuma kurumwii, hamwɨ na mirimʉ yaachwe miija ˆɨrɨ na ngururu, 8 na mooto ˆʉkórɨɨre. Yeeye valaɨra arɨ chiirʉ vara sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, na vara sɨ ˆvarɨ matu kwa Masáare Maaja ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu. 9 Avo valaɨra arɨ chiirʉ kwa imalo ra sikʉ ˆjisiina ʉhero, na kerwa varɨ fuma ngururwii ya nkongojima ya Mweenevyoosi. 10 Kʉlaɨrwa chiirʉ ʉko, kʉʉja kʉrɨ sikʉ Mweenevyoosi ˆarɨ hɨndʉka noo bweeyyiriwa nkongojima nɨ vaantʉ voosi ˆvamuruma. Nyuunyu kʉva mʉrɨ vamwɨ vaavo, sa nyuunyu mwaruma isáare riiswi ˆreene tavaretera.

11 Sa jeyyo, tavalóomberaa mpɨɨndɨ joosi, Mʉlʉʉngʉ avabweeyye mʉdahe valwa mwɨɨma neeja kʉrɨ kʉvaanɨrɨra kwaachwe. Kei tooloomba Mʉlʉʉngʉ kwa lʉvɨro lwaachwe akiimikirirye masáare yoosi maaja ˆmeene moosaaka tʉmama, na mɨrɨmo yaanyu yoosi ya kuruma. 12 Tooloomba jeyyo, sa irina ra Mweenevyoosi rɨndoobweeyyiriwa nkongojima sa nyuunyu. Kei, nyuunyu mʉndoobweeyyiriwa nkongojima nɨ yeeye, kwa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ na ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ.

2

Ʉvɨ Lookerera Ʉrɨ de Mweenevyoosi Ʉʉje lwa Kavɨrɨ

1 Haaha vanaviitʉ, nɨ kʉvaandɨkɨra tiise sa tʉvawyɨɨre masáare ya Mweenevyoosi wiitʉ, YéesuKirisitʉ ˆarɨ hɨndʉka, na ˆvyeene tʉrɨ kiijiinga mbere yaachwe.✡ Vanaviitʉ toovakalaamya, 2 karɨ musingisiwe vyaangʉ vii tʉkʉ, na karɨ moofiwe nɨ vara ˆvaséaa sikʉ ya Mweenevyoosi yahʉmʉla looka tʉkʉ. Ifaanaa mʉkava mwateera ayo masáare fuma kwa ʉláali na mʉtwe ʉmwɨ, au fuma kʉrɨ barʉ́wa ˆvaséaa yafuma kʉrɨ suusu. 3 Karɨ mumurume mʉʉntʉ yoyoosi avakoovere tʉkʉ, sa sikʉ ɨyo sɨ ɨrɨ kʉʉja tʉkʉ mpaka vaantʉ vamʉvarindʉke Mʉlʉʉngʉ mʉnʉmʉʉnʉ, na kei nɨ fʉʉrʉ ʉra ˆawúnaa miiro ˆarɨ bweeyya ʉvɨ mʉkʉʉlʉ, oonekane. Ʉwo kukiimikirirya, malwa arɨ kɨkomi. 4 Yeeye kiiyinʉla arɨ na siita arɨ kɨra kɨɨntʉ vaantʉ ˆvaánɨrɨraa mʉlʉʉngʉ, na kɨra kɨɨntʉ vaantʉ ˆviínamɨraa. Atɨ baa kiikala arɨ Kaayii Njija ya Mʉlʉʉngʉ yookiibweeyya yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ.

5 Eri, sɨ mookʉmbʉkɨra tʉkʉ aya yoosi navawyɨɨra mpɨɨndɨ ˆnɨjáa na nyuunyu wʉʉ? 6 Nyuunyu mwamányire kɨra ˆchoomʉkɨtɨra ʉwo ˆawúnaa miiro kwa haaha sa oonekane mpɨɨndɨ ˆyasaakwa. 7 Sa ngururu ya kimbiso yo wuna miiro yahʉ́mwɨɨre ɨmwaarɨ yootʉmama mʉrɨmo. Maa kaa, sɨ arɨ koonekana tʉkʉ fʉʉrʉ ʉra ˆyoomʉkɨtɨra, aseyyiwe. 8 Aho, ʉwo muwuna Miiro kooneka arɨ. Maa kaa, Yéesu Mweenevyoosi mʉʉlaa arɨ kwa nkeeho fuma mʉlomwii waachwe, na mʉmala arɨ kwa nkongojima ya kʉʉja kwaachwe.

9 Ʉwo muwuna Miiro mpɨɨndɨ ja kʉʉja kwaachwe, tʉmama eende ja Irimʉ kwa ngururu joosi, na bweeyya eende isháara na viintʉ ˆvihwáalaryaa vya ʉloongo. 10 Bweeyya arɨ kɨra njɨra ya ʉkwaata yo sova ʉwoloki, avakoovere vara ˆvoodoma no rɨmɨra. Avo, rɨmɨra varɨ sa voosiita kweenda kɨmáárɨ na valamuririwe. 11 Ɨkɨ noo ˆchooreka, Mʉlʉʉngʉ arekera vɨɨmɨrɨrwe nɨ ngururu ja ʉkwaata, sa vatuube ruma ʉloongo. 12 Aho, voosi ˆveene sɨ varúmaa kɨmáárɨ na veenda ʉvɨ, heewa varɨ irya.

Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu Vasaakwa Vɨɨme Neeja

13 Maa kaa, suusu toosaakwa tʉmʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ joosi, sa nyuunyu vanaviitʉ mweendwa nɨ Yéesu Mweenevyoosi. Toosaakwa tʉndoobweeyya jeyyo, sa Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla nyuunyu keende aho ncholo, sa mʉlamuririwe. Kʉlamuririwa ʉko, mwahokera ko jirʉlwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja na ko ruma kɨmáárɨ. 14 Mʉlʉʉngʉ avaanɨrɨra sa mʉhokere kʉlamuririwa ʉko kwa njɨra ya Masáare Maaja ˆmeene tavavariyʉrɨra nyuunyu. Avaanɨrɨra sa mʉve hamwɨ kʉrɨ nkongojima ya Mweenevyoosi wiitʉ Yéesu Kirisitʉ. 15 Haaha vanaviitʉ mwɨɨme neeja kʉkwaatya ukiindya wiiswi ˆmweene mwahokera fuma kwiiswi, ɨve nɨ kwa ʉvariyuli wiiswi au kwa barʉ́wa jiiswi. 16 Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ atweenda. Kwa nduwo yaachwe atutúuryaa mɨtɨma sikʉ joosi na atʉhéeraa kwiilaangya kʉʉja. Toomʉloomba yeeye hamwɨ na Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, 17 avatuurye mɨtɨma yaanyu na avafafye, sa mʉdahe kʉlʉʉsa na kʉtʉmama yoosi ˆyarɨ maaja.

3

Paúli Yoovaloomba Vatesaloníike Vandoovaloombera

1 Haaha vanaviitʉ, mʉndootʉloombera sa ukiindya wa Mweenevyoosi utuube kweenera chaangʉ. Kei, vaantʉ vʉʉhokere ʉhʉ ukiindya kwa nyemi ja ˆvyeene ɨjáa kwaanyu. 2 Na kei, mʉndootʉloombera sa Mʉlʉʉngʉ atʉlamurirye fuma kwa vaantʉ vavɨ na ˆvavɨɨha sa sɨ voosi ˆvamurúmaa Yéesu tʉkʉ. 3 Maa kaa, Mweenevyoosi nɨ wo kiilaangiwa, yeeye vafafya arɨ nyuunyu na valaangirirya arɨ fuma kwa ʉra Mʉvɨ. 4 Na suusu tookiilaangya kwa kʉra kʉkʉndɨkaniwa kwaanyu na Yéesu Mweenevyoosi, nyuunyu tʉmama mwiise na tuuba mʉrɨ tʉmama yara ˆtavawyɨɨra. 5 Mweenevyoosi alongoole mɨtɨma yaanyu ɨve na kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ, na mʉve na uyimiriryi ˆufúmaa kwa Kirisitʉ.

Karɨ Mʉve Vavira Tʉkʉ

6 Vanaviitʉ, toovalairirya kwa irina ra Mweenevyoosi wiitʉ Yéesu Kirisitʉ, mʉnehe vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vara ˆvarɨ vavira, vara sɨ ˆvatúubaa ukiindya ʉra ˆtavaheera. 7 Nyuunyu mwamányire mwasaakwa mutuubirirye ja ˆvyeene suusu twiikaláa kwaanyu. Mpɨɨndɨ suusu ˆtʉjáa na nyuunyu sɨ tʉjáa vavira tʉkʉ. 8 Suusu sɨ tarijáa chóorya cha mʉʉntʉ bila yo kɨrɨhɨra tʉkʉ. Suusu tatʉmamáa chɨrɨrɨ chobu sa tʉdɨɨre kʉva muriwa kwa mʉʉntʉ yoyoosi wa meenyu. 9 Tabweeyya jeyyo, sɨ sa sɨ vyatéire suusu kʉhokera nyambirirya fuma kwaanyu tʉkʉ. Maa kaa, tabweeyyáa jeyyo, sa ɨve kɨɨntʉ cho tuubirirya, na nyuunyu mutuubirirye. 10 Mpɨɨndɨ ˆtʉjáa na nyuunyu, tavawyɨɨráa jei, “Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra sɨ ˆasáakaa tʉmama, sɨ asaakwa arye tʉkʉ.”

11 Nɨ lʉʉsa tiise jei, sa tatéɨɨre vamwaarɨ vamwɨ vaanyu ˆvarɨ vavira, sɨ ˆvatʉ́mamaa chochoosi tʉkʉ, voovo vandookiisembereka kʉrɨ masáare ya vaantʉ vɨɨngɨ. 12 Vaantʉ avo, nɨ kʉvalairirya tiise na nɨ kʉvakaanʼya tiise kwa irina ra Mweenevyoosi Yéesu Kirisitʉ vatʉʉle, vatʉmame mɨrɨmo sa vave na chóorya chaavo veeneevyo. 13 Maa kaa, kʉrɨ nyuunyu vanaviitʉ, karɨ mʉreke vii kaa tʉkʉ kʉtʉmama maaja.

14 Mwɨɨme neeja, na mʉʉntʉ yoyoosi ʉra sɨ ˆakwáatyaa masáare ˆtavaándɨkɨɨre barúwii ɨhɨ, mʉreke kʉsaangya muhini ne, sa oone soni. 15 Karɨ mʉndoomoona ja mʉvɨ waanyu tʉkʉ, maa kaa, mʉndoomʉlʉma kutu ja ndʉʉ yaanyu.

Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

16 Haaha Mweenevyoosi, yeeye ˆarɨ ufumo wa mwiikalo mʉʉja, avaheere mwiikalo mʉʉja sikʉ joosi kwa njɨra joosi. Mweenevyoosi ave na nyuunyu voosi. 17 Nɨɨnɨ Paúli nookaandɨka lʉmbɨ iji kwa mʉkono waanɨ mweeneevyo, jei noo ˆvyeene naándɨkaa barʉ́wa jaanɨ joosi.

18 Nduwo ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, ɨve na nyuunyu voosi.

✡ 2:1 Laanga 1 Vatesaloníike 4:17.

1 Timotéeo

1

2

3

4

5

6

Barʉ́wa ya ncholo ya Paúli kwa

Timotéeo

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa nɨ Paúli mutumwi wa Yéesu Kirisitʉ (1:1-2). Paúli amwaandɨkɨra Timotéeo mʉtavana fuma múuji wa Lísitra. Ʉhʉ nɨ mwaambiriryi waachwe wa heehi ajáa (1:2-5; 2:1; Mɨrɨmo ya Vatumwi 16:1-5). Ʉhʉ Timotéeo taáta waavo nɨ Mugiríki ajáa, na íyo waavo nɨ Mʉyahúudi ajáa (Mɨrɨmo ya Vatumwi 16:1). Irina ra íyo waavo nɨ Yuníike asewáa na maáma waavo nɨ Loíisi asewáa (2 Timotéeo 1:5).

Barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa nɨ Paúli mpɨɨndɨ ˆajáa ʉko ɨsɨ ya Makedonía (1:3), na yaandɨkwa kati ya myaaka ya 62-64 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Kɨɨntʉ ˆchabweeyya Paúli aandɨke barʉ́wa ɨhɨ, nɨ kʉmʉtamanʉrɨra Timotéeo ataange ˆvyeene vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vasaakwa viikale. Kei, amʉtamanʉrɨra ˆvyeene Timotéeo asaakwa avalongoole vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na avakaanʼye vareke ʉvariyuli wa ʉloongo (1:3-7). Kɨɨntʉ chɨɨngɨ ˆcheene Paúli amuwyɨɨra Timotéeo nɨ ˆvyeene Timotéeo arɨ saawʉla valongooli ˆvabooha va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu (3:1-15). Kei Paúli amuwyɨɨra Timotéeo ave nɨ mʉʉntʉ mʉʉja wo laangwa nɨ vaantʉ voosi (4:12-16) na andoovaambirirya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu mpɨɨndɨ ja uturikiri waavo maturii yaavo. Paúli akiindya ˆvyeene viri kwa mwiikalanʼyo wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na valala, na vawosi, na vatʉ́mwa na valongooli (5:1–6:2).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Ukiindya wa ʉloongo na ukiindya wa nduwo ya Mʉlʉʉngʉ 1:1-20

Ukiindya wa kumwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ 2:1-15

ˆMeene yasaakwa kwa valongooli na vaambiriryi va valongooli 3:1-16

Vatʉmami vaaja va Kirisitʉ 4:1-16

Ukiindya kʉrɨ valala, vawosi na vatʉ́mwa 5:1–6:2

Usúngaati wa kɨkomi na ʉlairiri kwa Timotéeo 6:3-21

1

Lʉmbɨ ya Paúli kwa Timotéeo

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli mutumwi ˆnaanɨrɨrwa kwa ʉlairiri wa Mʉlʉʉngʉ ˆatʉlamurirya, na kwa KirisitʉYéesu suusu ˆtumwiiláangyaa. 2 Nɨ kwaandɨkɨra niise weewe Timotéeo, mwaana waanɨ wa kɨkomi kwa kʉra kuruma kwiiswi. Nduwo, riiso ra wʉʉja na mwiikalo mʉʉja, jive na weewe fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ na kwa Kirisitʉ Yéesu Mweenevyoosi wiitʉ.

Kʉneha Ʉvariyuli wa Ʉloongo

3 Kati ˆniinʉkáa na Makedonía, nɨjáa niilomboola nkakʉsea wiikale múujii wa Eféeso sa ʉvakaanʼye vaantʉ vareke kwaarya ʉvariyuli wa ʉloongo. 4 Ʉvasee vareke mbuwo ja ʉloongo jo vaanga, na marina ˆyasiina ʉhero ya vala baaba va nkolo. Ayo yoosi yaréetaa nkaani, kɨrɨ vyo kweenerya mʉrɨmo wa Mʉlʉʉngʉ, ʉra ˆwʉʉ́jaa kwa njɨra yo ruma. 5 Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ cha ʉlairiri ʉhʉ, nɨ kweenda kʉra ˆkwafúmaa mutimii mweerʉ, kuruma kwa kɨkomi na mʉtɨma sɨ ˆʉtwáalaa mʉʉntʉ na kɨloongii. 6 Vaantʉ vamwɨ vayapala aya na ivarwii na valʉ́maa sáare ˆngʼeene jisiina kɨɨntʉ. 7 Ava vaantʉ vasáakaa vave vakiindya va Miiro, maa kaa, sɨ vatáangaa ˆcheene valʉ́ʉsaa na ayo ˆmeene kwaavo viíririkanaa nɨ ya kɨkomi tʉkʉ.

8 Suusu tamányire, Miiro yabooha, koonɨ yatúubirwe ˆvyeene yasaakwa. 9 Kei tamányire, Miiro sɨ sa vawoloki tʉkʉ. Miiro nɨ sa vaantʉ ˆvawúnaa miiro na vavarinduki, vara sɨ ˆvatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa na vavɨ, vaantʉ sɨ ˆvarɨ vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ na vaantʉ ˆvamʉhɨ́ɨntɨkɨraa Mʉlʉʉngʉ, vaantʉ ˆvʉʉ́laa vala íyo na taáta waavo na vʉʉlai. 10 Kei nɨ sa vahanguti, vaantʉ valʉme ˆviiláalaa, vaantʉ ˆvávaa iyoombe vaantʉ, na valoongo. Baa kei nɨ sa vaantʉ ˆviiláhaa kwa ʉloongo na vara voosi ˆvabwéeyyaa viintʉ ˆviísimire na ʉvariyuli wa kɨkomi. 11 Masáare aya ya ʉvariyuli yamwaarɨ Masáarii Maaja ya nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ ˆAdʉ́ʉmbwaa, ˆmeene nɨɨnɨ nakwaatiwa nvariyʉle.

Nduwo ya Mʉlʉʉngʉ kwa Paúli

12 Dʉʉmbɨ yaanɨ nɨ kwa Kirisitʉ Yéesu, Mweenevyoosi wiitʉ. Yeeye aampeera ngururu sa aanvala ndɨrɨ mʉwoloki, akaansaawʉla sa mʉrɨmo waachwe. 13 Baa neembe mbere nɨjáa muturiinti, namʉhɨɨntɨkɨráa na navaturikiryáa vaantʉ vaachwe, yeeye aanaanga na riiso ra wʉʉja sa nabweeyyáa ivyo na kɨhoho na sa viintʉ sɨ namurumáa.✡ 14 Mweenevyoosi wiitʉ aankʉngʼʉntɨra nduwo ˆɨrɨ foo, ɨkʉʉjanʼya na kuruma na kweenda kʉrɨ ˆkʉrɨ kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ Yéesu.

15 Mpɨ́rɨ ɨhɨ nɨ ya kɨmáárɨ na yavalwa yɨɨma neeja kurumwa, “Kirisitʉ Yéesu ʉʉja na aha weerwii joo lamurirya vaantʉ vavɨ.” Na nɨɨnɨ noo mʉvɨ kʉlookya voosi. 16 Maa kaa, sa isáare ɨrɨ, Mʉlʉʉngʉ aanaanga na riiso ra wʉʉja, sa Yéesu Kirisitʉ oonekye kuyimirirya kwaachwe ˆkusiina ʉhero kʉrɨ nɨɨnɨ. Jeyyo, mbe ja kɨɨntʉ ˆkɨrɨ koonekya vara ˆvarɨ muruma sikʉ ˆjookʉʉja, vapate nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 17 Haaha nyemi na nkongojima aheewe sikʉ joosi yeeye Mʉtemi wa sikʉ joosi, ˆmweene asiina ʉhero, na sɨ ˆoónekanaa, yeeye vii noo Mʉlʉʉngʉ. Kɨkomi.

18 Haaha Timotéeo mwanawaanɨ, nɨ kʉheera niise ʉlairiri ʉhʉ wo tamanyanʼya na kʉlaala na mʉtwe kʉra ˆkwalʉʉswa kʉrɨ weewe, sa ko kʉʉkwaatya ʉlwe nkoondo ˆyabooha. 19 Kei ʉkwaate kumuruma Yéesu na mʉtɨma wo kiisimanʼya mavɨ na maaja. Vaantʉ vamwɨ vayasiita masáare ayo, na sa jeyyo, vamala kuruma kwaavo. 20 Vavɨrɨ va avo vaantʉ, nɨ Himenáayo na Alekɨsáanda,✡ ava navakwaatya kwa Irimʉ sa rɨvalaɨre chiirʉ, karɨ jɨvamʉhɨɨntɨkɨre Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.

2

Ʉvariyuli ˆɄtámanyanʼyaa na Kumwiinamɨra Mweenevyoosi

1 Cha ncholonchoolo, nɨ vawyɨɨra niise, mʉndookiiloombera kwa Mʉlʉʉngʉ sa avaambirirye na avatalarye vaantʉ voosi. Kei mʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa vaantʉ voosi. 2 Mʉndooloomba jeyyo sa vatemi na vara voosi ˆvarɨ na wiimiriri ˆveene varɨ ʉtemii, sa twiikale mwiikalo mʉʉja na utuuli, kei tʉve na nyemi kwa Mʉlʉʉngʉ na wʉʉja kwa vaantʉ voosi mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 3 Masáare aya yabooha, kei yamweéryaa mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ ˆatʉlamurirya. 4 Yeeye asáakaa vaantʉ voosi valamuririwe na vataange kɨkomi. 5 Mʉlʉʉngʉ nɨ ʉmwɨ vii, na kwatɨɨte mʉʉntʉ ʉmwɨ vii ˆavakʉ́ndɨkanʼyaa vaantʉ na Mʉlʉʉngʉ. Mʉʉntʉ ʉhʉ nɨ KirisitʉYéesu. 6 Yeeye mweeneevyo iitoola ave Mununuuli wa vaantʉ voosi. Kɨɨntʉ ɨkɨ chaláɨraa kɨkomi mʉryʉʉngʉ wa Mʉlʉʉngʉ kwa mpɨɨndɨ jaachwe. 7 Haaha sa masáare aya, Mʉlʉʉngʉ aansaawʉla mbe mutumwi, kei nɨve mweeneri wa Masáare Maaja kwa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Ayo ˆnoolʉʉsa nɨ ya kɨkomi na sɨ noolʉʉsa ʉloongo tʉkʉ. 8 Nooloomba kɨra haantʉ ˆmukiijíingaa, vaantʉ valʉme vamʉloombe Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ vookiinurirya mɨkono yaavo miija isiina nkalari na nkerʉnkerʉ.

Tʉʉva ja Vaantʉ Vaki

9 Kei noosaaka vaantʉ vaki vandookwiirʉwɨka ˆvyabooha koonekya nyemi na vandookiivɨkɨra vira ˆvyeene visáakwaa. Karɨ viiháambaa ko suka njwɨɨrɨ tʉkʉ, kwiivɨkɨra saháabu na mpári tʉkʉ, baa kei karɨ viiwɨ́ɨkɨraa ɨngo ja iyoombe ikʉʉlʉ tʉkʉ. 10 Maa kaa, viirʉwɨke mɨrɨmo miija, ja ˆvyeene vyasaakwa kwa mʉʉntʉ muki ʉra ˆalʉ́ʉsaa kɨweerwii amwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ. 11 Mʉʉntʉ muki iikiindye kimi na ave matu. 12 Nɨɨnɨ sɨ noovarekera vaantʉ vaki vandoovavariyʉrɨra no vɨɨmɨrɨra vaantʉ valʉme tʉkʉ, maa kaa, vaantʉ vaki vandookirinya sawu. 13 Mʉlʉʉngʉ amʉʉmba Adáamu ta, de akamʉʉmba Háawa. 14 Baa kei, sɨ Adáamu noo ˆakooverwa tʉkʉ, nɨ mʉʉntʉ muki noo ˆakooverwa akɨɨngɨra uvii.✡ 15 Maa kaa, mʉʉntʉ muki lamuririwa arɨ ko va na vaana, koonɨ atúubire kumuruma Kirisitʉ, kʉveenda vaantʉ, kʉva mʉʉja mbere ya Mʉlʉʉngʉ na kʉbweeyya ˆvyeene vyasáakwaa.

3

Valongooli va Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

1 Mpɨ́rɨ ɨhɨ nɨ yo kiilaangiwa, “Koonɨ mʉʉntʉ avɨ́ɨre na mpɨɨma yo va mʉlongooli, ʉwo mʉʉntʉ atɨɨte mpɨɨma ya mʉrɨmo ˆwabooha.” 2 Mʉʉntʉ ʉwo wo va mʉlongooli, asaakwa ave mʉʉntʉ wa kɨkomi, ave mʉlʉme wa muki ʉmwɨ, mʉʉntʉ ˆiisikana, mʉʉntʉ ˆadáhaa kwiiyɨmɨrɨra, mʉʉntʉ ˆanyémiwaa, mʉʉntʉ ˆaténgyaa vaantʉ, na ave mʉʉntʉ ˆamányire variyʉla masáare neeja. 3 Karɨ ave mʉreevi tʉkʉ, karɨ ave eenda mpía tʉkʉ, baa kei, karɨ ave mʉʉntʉ ˆeenda nkoondo tʉkʉ, maa kaa, ave mʉʉntʉ ˆahola, ˆeenda mwiikalo mʉʉja. 4 Asaakwa alongoole nyuumba yaachwe neeja, na asaakwa ave alóngoolaa vaana vaachwe neeja, sa vandoomʉteera na vave na nyemi kwa vaantʉ voosi. 5 Sa koonɨ mʉʉntʉ sɨ adáhaa kʉlongoola nyuumba yaachwe mweeneevyo, joolɨ arɨ daha kʉlongoola mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ? 6 Mʉlongooli karɨ ave mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu sikʉ ingaɨ vii ˆjilóokire tʉkʉ, sa ifaanaa akiivaa kɨpeembe, maa awye, aho, maa aheewe irya ra Mʉlʉʉngʉ ja Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ ˆvyeene raawya. 7 Kei asaakwa ave mʉʉntʉ ˆataangɨkana kwa mɨrɨmo miija nɨ vaantʉ ˆvarɨ weerwii, karɨ jɨ abeerʉlwe, maa awyɨɨre mʉtehwii wa Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ tʉkʉ.

Vaantʉ ˆVavaámbiriryaa Valongooli

8 Viivyo baa vaantʉ ˆvaámbɨraa mɨrɨmo ya nyuumbii ya Ijʉva vasaakwa vave vaantʉ ˆvanyémiwaa, karɨ vave kosikosi tʉkʉ au vareevi tʉkʉ, baa kei karɨ vave vaantʉ ˆveenda mpía ja mʉhonyo tʉkʉ. 9 Vasaakwa vakwaatye fuumbo ya isii yo mwiilaangya Yéesu kwa mʉtɨma sɨ ˆʉvatwáalaa na kɨloongii. 10 Vayereniwe ta, koonɨ sɨ vangʼʉ́ʉrɨrwaa, maa de vaande mɨrɨmo yo vaambirirya valongooli.

11 Viivyo, vaki vaavo vasaakwa vave nɨ vaantʉ ˆvanyémiwaa, na vaantʉ sɨ ˆvalʉ́ʉsaa vaantʉ, maa kaa, vave vaantʉ ˆviisikana na ˆviiláangiwaa kwa kɨra kɨɨntʉ.

12 Vaambiriryi va valongooli vave valʉme va muki ʉmwɨ, vaantʉ ˆvalóngoolaa vaana vaavo na kaaya jaavo neeja. 13 Vaambiriryi va valongooli, koonɨ vatʉ́mamire mɨrɨmo yaavo vyabooha, nyemiwa varɨ na kʉva varɨ na ngururu jo lʉʉsɨka na kɨpeembe mbere ja vaantʉ, masáare ya kumwiilaangya kwaavo Kirisitʉ Yéesu.

Masáare ˆMeene Mʉlʉʉngʉ Ayavariyʉla

14 Baa neembe nookoona kʉʉja ndɨrɨ noo kʉlaanga sikʉ ˆjookʉʉja, nɨɨnɨ nakwaándɨkɨɨre masáare aya, sa 15 koonɨ nachérevire kʉʉja, masáare aya kʉbweeyya yarɨ ʉtaange viintʉ vaantʉ ˆvasaakwa viikale nyuumbii ya Mʉlʉʉngʉ. Nyuumba ɨyo nɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ, na nɨ ngururyo na mwaariryo wa kɨkomi. 16 Fuumbo ya mwiikalo wo tuuba kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa nɨ nkʉ́ʉ́lʉ.

Avariyʉlwa kwa mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ,

ooneka kɨkomi nɨ mʉwoloki kwa Mʉtɨma Mʉʉja,

oonekana na mirimʉ miija,

avariyʉlwa kwa vaantʉ va ɨsɨ joosi,

akarumwa nɨ weerʉ,

akasʉmʉlwa na kurumwii na nkongojima.

4

ˆVyeene Timotéeo Alaiririwa

1 Haaha Mʉtɨma Mʉʉja yootuwyɨɨra baa tuvisa tʉkʉ, sikʉ ja ʉhero, vaantʉ vamwɨ reka varɨ kumwiilaangya Yéesu, na tuuba varɨ ʉkwaata wa mirimʉ mɨvɨ, na ʉvariyuli waavo. 2 Ʉvariyuli ʉwo wʉʉ́jaa kwa njɨra ya ʉloongo wa vakweembi, vara ˆvarɨ na mɨtɨma sɨ ˆɨdáhaa kwiisimanʼya mavɨ na maaja. Mɨtɨma yaavo yaakwya ja yachɨmɨkwa nɨ chʉʉ́ma ˆkɨrɨ mooto. 3 Vaantʉ ava, vavakáanʼyaa vaantʉ vareke kwiiloola na vandooneha vyóorya vimwi vimwi. Vyóorya ivyo Mʉlʉʉngʉ avyʉʉmba sa vihokerwe na dʉʉmbɨ nɨ vara ˆvataanga kɨmáárɨ na ˆvamuruma Yéesu. 4 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆʉʉmba Mʉlʉʉngʉ chabooha.✡ Na kusiina kɨɨntʉ baa kɨmwɨ vii cho siita tʉkʉ, koonɨ takɨhókɨɨre na dʉʉmbɨ, 5 sa viintʉ chatalariwa na isáare ra Mʉlʉʉngʉ na ko loomba.

Mʉtʉmami Mʉʉja wa Yéesu Kirisitʉ

6 Koonɨ ʉvawyɨ́ɨrɨɨre vaaniitʉ na marʉʉmbʉ yiitʉ masáare aya, weewe kʉva ʉrɨ mʉtʉmami mʉʉja wa Kirisitʉ Yéesu, ˆwiikiindya kɨkomi cha kumuruma Yéesu na ʉvariyuli mʉʉja ʉra ˆutúubaa. 7 Siita mbuwo jo vaanga ja ɨhɨ weerʉ, baa kei, karɨ utúubaa símo ja ʉloongo tʉkʉ, weewe tuuba kwiijuvirya weemweene mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa. 8 “Sa kwiijuvirya mʉvɨrɨ kwareeta kʉnáálo jaachwe, maa kaa, mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, watɨɨte kʉnáálo kwa kɨra njɨra, sa waréetaa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ kwa nkaasʉ ya haaha na nkaasʉ ˆyookʉʉja.”

9 Mpɨ́rɨ ɨhɨ ˆndúusire nɨ yo kiilaangiwa, kei yɨɨma neeja kurumwa nɨ vaantʉ voosi. 10 Ɨkɨ noo ˆchabwéeyyaa tʉndootʉmama na ngururunguruuru, sa tavɨɨka kwiilaangya kwiitʉ kwa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ sikʉ joosi, Mʉlʉʉngʉ Mʉlamuriri wa vaantʉ voosi ˆveene vamuruma.

11 Ivi viintʉ ˆnookʉlairirya, vavariyʉrɨre sa vavituube. 12 Karɨ urúmaa mʉʉntʉ yoyoosi akʉhenerere atɨ sa ʉrɨ mʉtavana tʉkʉ, maa kaa, fafa, sa vaantʉ ˆveene vamuruma Yéesu vandookʉlaanga na vatuubirirye ndʉʉsɨka yaako, lʉyeendo lwaako, kweenda kwaako, kuruma kwaako na mwiikalo waako mʉʉja. 13 Manyɨka mbere ja vaantʉ kʉsoma Masáare ˆYarɨ Mpeho, kʉyakiindya na kʉyavariyʉla, fʉʉrʉ haantʉ ˆnkuújire. 14 Karɨ ʉrékaa bweeyya ʉra wʉʉya ˆmweene ʉrɨ nowo tʉkʉ, wʉʉya ʉra ˆwaheewa nɨ Kirisitʉ kwa masáare ya Ijʉva ya ʉláali na mʉtwe na ko vɨkɨrwa mɨkono nɨ vawosi. 15 Iririkana neeja ayo yoosi na ʉmanyɨke sa kʉdoma na mbere kwaako koonekane kwa vaantʉ voosi. 16 Laanga neeja ˆvyeene wookiikala na ˆvyeene woovariyʉla. Tuuba kʉtʉmama ayo, sa koonɨ ʉbwéeyyiirye jeyyo, kiilamurirya ʉrɨ weewe mweeneevyo na vara ˆveene vookʉteerera.

5

Kʉvatʉmamɨra Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

1 Karɨ ʉmʉbéerʉlaa moosi tʉkʉ, maa kaa, mʉwyɨɨre ja woomuwyɨɨra taáta waanyu. Ʉndoovakaanʼya vatavana ja ˆvyeene ʉvakáanʼyaa vaanaanyu va ɨnda ɨmwɨ, 2 vadala, ja viintʉ ˆʉkáanʼyaa íyo waanyu na vahíínja ja marʉʉmbʉ yaako va ɨnda ɨmwɨ.

3 Ʉndoovanyemya valala vara ˆvasiina mʉʉntʉ wo kiitumbairirya. 4 Baa neembe nɨ jeyyo, mʉlala ˆarɨ na vaana, au vajʉkʉlʉ, avo vaana na vajʉkʉlʉ viikiindye ta kʉvaambirirya vandʉʉ vaavo. Jeyyo noo ˆvyeene vandoohɨndʉla masáare ˆmeene vabweeyyiriwa nɨ vavyɨɨrɨ vaavo. Ivyo, noo viintʉ ˆvimweéryaa mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ.

5 Mʉlala ʉra ˆasiina mʉʉntʉ baa ʉmwɨ wo kiitumbairirya, yeeye amwiiláangyaa Mʉlʉʉngʉ vii, na amʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ amwaambirirye chobu chɨrɨrɨ. 6 Maa kaa, mʉlala ˆiíkalaa na mpɨɨma mbɨ, ʉwo aakwya baa neembe arɨ mooyo. 7 Ʉndoovawyɨɨra masáare aya vaantʉ ˆvamwiiláangyaa Kirisitʉ sa vave vaantʉ va kɨkomi.

8 Koonɨ mʉʉntʉ sɨ yookɨɨlaanga ndʉʉ yaachwe, na kɨkomi vara ˆvarɨ kaayii kwaachwe, re mʉʉntʉ ʉwo akʉhɨ́ɨre moongo kumuruma Yéesu na mʉʉntʉ ʉwo avɨɨha kʉlookya ʉra sɨ ˆamuruma Yéesu.

Kʉvaambirirya Valala

9 Karɨ mʉmwaandɨke mʉlala yoyoosi ˆmweene sɨ anafikya myaaka makumi mʉsasatʉ (60) tʉkʉ. Ʉwo mʉlala ave nɨ ʉra ˆajáa aloolwa nɨ mʉlʉme ʉmwɨ. 10 Kei ave amányirwe atʉ́mamaa maaja, ʉra ˆavarera vaana vaachwe vyabooha, ʉra ˆavatéengyaa vayeni na cheerʉ, ʉra ˆavoóyyaa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ majeo,* ʉra ˆavaámbiriryaa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆvarɨ na uturikiri na ʉra ˆeenda tʉmama mɨrɨmo miija.

11 Maa kaa, karɨ mʉvaándɨkaa vahíínja valala hamwɨ na valala tʉkʉ, sa mpɨɨma jaavo koonɨ javarémɨɨre kiiseyya varɨ kwa Kirisitʉ, maa valoolwe. 12 Sa jeyyo, kiiheera varɨ irya so hɨndʉka na nyuma kwa yara masáare ˆvajáa vamwiilaha Kirisitʉ. 13 Sɨ jeyyo vii tʉkʉ, kei viijóvyaa kʉyeenda nyuumbii ja vaantʉ sa uvira, na ˆchavɨɨhavɨɨha vaándaa lʉʉsa vaantʉ, maa vakiiyingirya masáarii sɨ ˆyarɨ yaavo, aho, valʉ́ʉsaa viintʉ ˆvisivateire kʉlʉʉsa. 14 Sa jeyyo, nɨ vakiindya niise valala vara ˆvakaarɨ vahíínja valoolwe, vave na vaana na valaange nyuumba jaavo, kwa njɨra ɨyo, mʉvɨ siindwa arɨ kʉtʉfontorirya. 15 Nɨ lʉʉsa niise jei, sa kwatɨɨte valala vahíínja ˆvareka kumutuuba Kirisitʉ, vakatuuba Irimʉ.

16 Koonɨ kʉrɨ na mʉʉntʉ muki ˆamuruma Kirisitʉ ˆmweene arɨ na mʉlala wa ndʉʉ yaachwe, ɨndoomʉlaanga, karɨ avarekere vaantʉ vɨɨngɨ vara ˆvamuruma Yéesu tʉkʉ. Sa jeyyo, ɨyo mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ɨndoovalaanga valala vara ˆvarɨ vooveene.

ˆMeene Yasaakwa kwa Valongooli

17 Vawosi ˆveene vɨɨ́mɨrɨraa mɨrɨmo ya vaantʉ ˆvamuruma Kirisitʉ vyabooha, vavalwe vɨɨma neeja kʉnyemiwa kavɨrɨ, na varavaara ˆvatʉ́mamaa mʉrɨmo wo lʉʉsa no variyʉla Masáare Maaja, vasaakwa vanyemiwenyemiiwe. 18 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Karɨ wiichúungaa ngʼoombe mʉlomo tʉkʉ, kati ˆyoovaa viryo luuwii,”✡ kei yalʉʉsa, “Mʉtʉmami ɨɨma neeja kʉheewa mʉsáala waachwe.”✡

19 Karɨ ʉhókeraa kɨloongi cha moosi koonɨ sɨ kɨréetirwe na mashahíidi vavɨrɨ au vatatʉ tʉkʉ.✡ 20 Vawosi vara ˆvabwéeyyaa ʉvɨ ʉvadalavye mbere ja vaantʉ sa vɨɨngɨ voofe.

Paúli Yoomʉkaanʼya Timotéeo

21 Nɨ kʉlairirya niise mbere ya Mʉlʉʉngʉ, na mbere ya Kirisitʉ Yéesu, na mbere ya mirimʉ miija yaachwe ˆɨɨsaawʉla, kɨkomi ʉyakwaatye masáare aya na ʉyabweeyye na karɨ ʉmʉláangaa mʉʉntʉ miiswii mirimwii yaako tʉkʉ, na karɨ usínanalaa vaantʉ tʉkʉ.

22 Karɨ usúnguriryaa kʉmʉvɨɨkɨra mʉʉntʉ mɨkono tʉkʉ. Kʉbweeyya jei, ifaanaa kʉkakʉbweeyya wɨɨngɨre uvii waachwe. Ilaange neeja na ʉve ʉteréere.

23 Kʉnywa maaji meene vii tʉkʉ, maa kaa, ʉndoonywa diváai kiduudi sa ɨnda yaako na ʉlwɨ́ɨrɨ waako wa kweene kweene.

24 Ʉvɨ wa vaantʉ vɨɨngɨ woónekaa kɨweerwii vii, na wavalóngooryaa no heewa irya, maa kaa, ʉvɨ wa vaantʉ vɨɨngɨ wʉʉ́jaa nyuma ntʉhʉ. 25 Viivyo mɨrɨmo miija nɨ kɨweerwii ɨrɨ na mɨrɨmo miija ɨra sɨ ˆɨrɨ kɨweerwii yoónekanaa na nyuma.

6

Ʉlairiri kwa Vatʉ́mwa vara ˆVamuruma Yéesu

1 Kɨra ˆarɨ ɨsɨ ya iyóoki ra ʉtʉ́mwa, amʉvale mweenekaaya waachwe ɨɨma neeja kʉheewa nyemi joosi, sa vaantʉ vasiindwe kʉndoomʉtʉkɨra Mʉlʉʉngʉ na ʉvariyuli ˆmweene tookiindya. 2 Vara vatʉ́mwa va veenekaaya vara ˆvamuruma Kirisitʉ, karɨ vaviínuriryaa mpula veenekaaya vaavo tʉkʉ. Voovo vakʉmbʉkɨre avo nɨ vaanaavo kwa Kirisitʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, vatʉ́mwa avo vavatʉmamɨre veenekaaya vaavo vyaboohabooha, sa ˆveene vooturya kʉnáálo fuma murimwii waavo, nɨ vara ˆvamuruma Kirisitʉ, na voovo vaveenda.

Ʉvariyuli wa Ʉloongo na Usúngaati wa Kɨkomi

Vavariyʉrɨre aya masáare na vakalaamye vayatuube. 3 Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi yoovariyʉla masáare ˆyiísimire, na yoosiita masáare ya kɨkomi ya Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, na ʉvariyuli wa mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, 4 mʉʉntʉ ʉwo iiyónaa yeeye noo yeeye na sɨ amányire kɨɨntʉ tʉkʉ. Eenda maatʉkʉ kwiiruta ndihi sa masáare vii. Na ʉko kwiiruta ndihi kwaréetaa wiitóoli wa kɨvɨna, kwiivaa, kituki, kwiikoverera vaantʉ vɨvɨ, 5 na kwiitoola ˆkusisíraa. Mɨryʉʉngʉ yaavo yasaambʉka, na kɨra kɨmáárɨ vasɨkɨmányire tʉkʉ. Kei viiséaa kutuuba mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa noo njɨra yo va vasúngaati.

6 Maa kaa, mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa na kwiikinkima na kɨra kɨɨntʉ nɨ usúngaati mʉkʉʉlʉ. 7 Sa suusu sɨ tʉʉja na aha weerwii na kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ, baa kei sɨ tʉrɨ kwiinʉka aha na kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ. 8 Maa kaa, koonɨ tʉrɨ na chóorya na ɨngo, twiikinkime. 9 Vaantʉ vara ˆvarɨ na ʉláku wo va vasúngaati vayérwaa na vakwáatwaa nɨ mɨnyahʉ na mpɨɨma ˆjiri foo ja kɨhoho. Ijo mpɨɨma javatwáalaa fʉʉrʉ imalwii na vamárɨkɨrɨraa kʉʉko. 10 Sa kweenda mpía nɨ ichina rɨmwɨ ra ʉvɨ woosi. Vaantʉ vamwɨ sa kʉra kʉsaaka mpía viikera na kumuruma Kirisitʉ, vakiiturikirya kwa ʉsʉʉngʉ mʉkʉʉlʉ.

Paúli Yoomukiindya Timotéeo

11 Maa kaa, weewe mʉʉntʉ wa Mʉlʉʉngʉ, ʉnehe masáare yoosi mavɨ. Ʉmanyɨke kutuuba ʉwoloki, utuube mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, utuube kumuruma Mʉlʉʉngʉ, kwiiyenda, kuyimirirya na kʉhola. 12 Ʉndoolwa nkoondo ˆyabooha yo muruma Mʉlʉʉngʉ. Kwaatɨrɨra nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, ˆngʼeene waanɨrɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ kati ˆʉkalʉʉse bila yoovisa kumuruma Mʉlʉʉngʉ mbere ya vaantʉ ˆvarɨ foo ˆvoona.

13 Mʉlʉʉngʉ avihéeraa viintʉ vyoosi nkaasʉ. Nɨ kʉlairirya niise mbere yaachwe na mbere ya Kirisitʉ Yéesu. Ʉhʉ noo ˆatoola ʉshahíidi waachwe ˆwabooha miiswii ya Poontío Piláato baa visa tʉkʉ.✡ 14 Kwaatya ʉlairiri ʉhʉ, karɨ ʉreke baa kadawo tʉkʉ na karɨ ʉhonʼye tʉkʉ fʉʉrʉ sikʉ ˆngʼeene Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ ˆarɨ hɨndʉka. 15 Kʉhɨndʉka kwaachwe reetwa kʉrɨ nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa mpɨɨndɨ jaachwe. Atalariwa Mʉlʉʉngʉ, yeeye vii noo ˆArɨ Mwiimiriri, Mʉtemi wa vatemi, Mweeneevyo wa veeneevyo! 16 Yeeye arɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, iíkalaa kɨweerwii ˆkɨsɨsésererwaa nɨ vaantʉ. Yeeye sɨ anoonwa nɨ vaantʉ tʉkʉ na kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉmoona tʉkʉ. Nyemi na lʉvɨro nɨ na yeeye viri kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi.

17 Valairirye vasúngaati va ɨhɨ weerʉ vareke kwiineenga, karɨ viiláangyaa usúngaati waavo ˆʉsɨrɨ wo kiilaangya tʉkʉ, maa kaa, viilaangye Mʉlʉʉngʉ. Yeeye atʉhéeraa viintʉ vyoosi ˆviri foo sa tweerye mɨtɨma. 18 Valairirye vandoobweeyya maaja, vave vasúngaati va mɨrɨmo miija. Kei vaboohye ɨnda na vandoovaambirirya vaantʉ vɨɨngɨ na usúngaati waavo. 19 Kwa njɨra ɨyo, kiivɨkɨra varɨ usúngaati ja mwaariryo ˆwɨɨma neeja sikʉ ˆjookʉʉja, vaturye nkaasʉ ya kɨkomi.

20 Timotéeo, ɨmɨrɨra viija masáare ˆmeene ʉkwaatiwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Neha masáare ya weerʉ na kwiiruta ndihi ˆkweene vaantʉ kwa ʉloongo vaséaa nɨ ʉmanyi. 21 Sa kutuuba ʉmanyi ʉwo, vaantʉ vamwɨ vareka kumuruma Yéesu.

Mweenevyoosi avaheere nduwo nyuunyu voosi.

✡ 1:13 Laanga Mɨrɨmo ya Vatumwi 8:1-3.

✡ 1:20 Laanga 2 Timotéeo 2:17-18; 4:14.

✡ 2:14 Laanga Ncholo 3:1-13.

✡ 4:4 Laanga Ncholo 1:31.

* 5:10 ʉra ˆavoóyyaa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ majeo: Nɨ tʉʉva ya Kɨyahúudi yo vateengya vayeni. Mweenenyuumba avahéeraa maaji vakiiyoyya majeo vooveene au mʉtʉ́mwa avooyyáa majeo yaavo. Mpɨɨndɨ ijo, vaantʉ vayeendáa njirii ˆjiri na irʉrɨ. Sa jeyyo, majeo yaavo yavijáa na irʉrɨ ˆrɨrɨ foo. Kei veeneɨsɨ va Ijʉva novo vooyyáa majeo de vɨɨngɨre na Kaayii Njija ya Ijʉva.

✡ 5:18 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 25:4.

✡ 5:18 Laanga Lʉ́ka 10:7.

✡ 5:19 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 17:6; 19:15.

✡ 6:13 Laanga Maáriki 15:2.

2 Timotéeo

1

2

3

4

Barʉ́wa ya kavɨrɨ ya Paúli kwa

Timotéeo

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa nɨ Paúli mutumwi wa Yéesu Kirisitʉ (1:1-2). Barʉ́wa ɨhɨ Paúli amwaandɨkɨra Timotéeo. Ʉhʉ Timotéeo nɨ mwaambiriryi waachwe wa heehi ajáa na Paúli amʉlaangáa nɨ ja mwaana waachwe (1:2-5; 2:1). Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kati ˆajáa achuungwa ʉko múujii wa Róoma (1:16-17). Mpɨɨndɨ ijo, Néero noo ˆajáa mʉtemi wa Rúumi. Yeeye avaturikiryáa mʉnʉmʉʉnʉ Vakirisitʉ sa vamuruma Yéesu na Paúli iiseáa kʉʉlawa arɨ (4:6-8).

Timotéeo ahokera barʉ́wa ɨhɨ mpɨɨndɨ ˆajáa múuji wa Eféeso, ˆʉrɨ ɨsɨ ya Ásia (1:18; 4:12-13). Na ˆvyeene yoónekanaa, barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa kati ya myaaka ya 64-67 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa.

ˆCheene chabweeyya Paúli amwaandɨkɨre Timotéeo barʉ́wa ɨhɨ, nɨ kʉmʉheera Timotéeo mʉtɨma sa atuube kʉvariyʉla Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ, na afafe kuyimirirya uturikiri woosi (1:6-8; 2:3-10; 4:2-5). Paúli ajáa amʉlairirya Timotéeo avawyɨɨre vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va ʉko Eféeso vareke kwiiruta ndihi sa masáare sɨ ˆyatéire (2:14). Vareke ʉvɨ woosi sa vave saama ja nyemi, ˆviimiwa neeja kʉtʉmama kɨra mʉrɨmo mʉʉja kwa Mʉlʉʉngʉ (2:21). Kɨɨntʉ chɨɨngɨ Paúli ˆamuwyɨɨra Timotéeo, nɨ asiite na ngururu joosi ʉvariyuli wa ʉloongo, maa kaa, ɨndoovariyʉla masáare ya kɨkomi (1:13; 4:2-5). Alʉʉsa Masáare ˆYarɨ Mpeho nɨ ja nkeeho ya Mʉlʉʉngʉ, nɨ ukiindya ˆwabooha ˆʉvabwéeyyaa vaantʉ vakiimane na vadahe tʉmama kɨra mʉrɨmo mʉʉja (3:16-17). Kei, Paúli ajáa atɨɨte mpɨɨma nkʉʉlʉ yo moona Timotéeo (1:3-4; 4:9, 21), noo ˆchooreka amʉloomba Timotéeo atamanye chaangʉ (4:13).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ ˆChagavwa

Lʉmbɨ ya Paúli kwa Timotéeo 1:1-2

Paúli yoomʉheera mʉtɨma Timotéeo 1:3–2:13

Ʉlairiri kwa vatʉmami vaaja 2:14-26

Uturikiri wa sikʉ jo herererya 3:1-9

Ʉlairiri kwa Timotéeo 3:10–4:5

Masáare yo kiimikirirya na mwiikalo wa Paúli 4:6-22

1

Lʉmbɨ ya Paúli kwa Timotéeo

1 Paúli, nɨɨnɨ ˆnaanɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa kʉsaaka kwaachwe nɨve mutumwi wa KirisitʉYéesu, sa nvariyʉrɨre vaantʉ kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ kwa nkaasʉ ˆɨrɨ kʉrɨ kʉkʉndɨkaniwa na Kirisitʉ Yéesu. 2 Nɨ kwaandɨkɨra niise weewe Timotéeo mwaana waanɨ. Nɨɨnɨ nakweenda maatʉkʉ vii. Nduwo, riiso ra wʉʉja na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta na kwa Kirisitʉ Yéesu, Mweenevyoosi wiitʉ, jive na weewe.

Paúli Yoomʉdʉʉmba no Mʉheera Mʉtɨma Timotéeo

3 Noomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ ˆnɨmʉtʉ́mamɨraa na mʉtɨma sɨ ˆwaantwáalaa na kɨloongii, ja ˆvyeene vala baaba wiitʉ vamʉtʉmamɨráa. Kɨra uchikʉ na muusi nakʉkʉ́mbʉkɨraa na namʉlóombaa Mʉlʉʉngʉ sa weewe. 4 Nakʉ́mbʉkɨraa miísoori yaako mpɨɨndɨ ˆnasuukyáa. Na natɨɨte mpɨɨma maatʉkʉ vii yo koona, sa mbe na cheerʉ. 5 Nakʉ́mbʉkɨraa ˆvyeene umuruma Mʉlʉʉngʉ kɨkomi. Baa kei nakʉkʉ́mbʉkɨraa kʉra kuruma ˆkweene arɨ noko ta maáma waanyu Loíisi na íyo waanyu Yuníike. Kɨkomi, nɨɨnɨ namányire baa weewe ʉtɨɨte kuruma ˆkʉrɨ jeyyo.

6 Sa jeyyo, nɨ kukumbusikya niise, ʉjɨmbʉle wʉʉya wa Mʉlʉʉngʉ ʉra ˆʉheewa sikʉ ˆnɨkʉvɨ́kɨɨre mɨkono yaanɨ.✡ 7 Bweeyya jei, sa Mʉlʉʉngʉ sɨ atʉheera Mʉtɨma wa woowa tʉkʉ, maa kaa, atʉheera Mʉtɨma wa ngururu, wo kiiyenda na wo kiiyɨmɨrɨra.

8 Sa jeyyo, karɨ woónaa soni yo lʉʉsa masáare ya Mweenevyoosi wiitʉ tʉkʉ, baa karɨ woónaa soni sa nɨɨnɨ nachuungwa mʉnyololwii sa Kirisitʉ tʉkʉ. Maa kaa, uyimirirye hamwɨ na nɨɨnɨ uturikiri ˆwʉʉ́jaa ko variyʉla Masáare Maaja kwa ngururu ˆʉheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 9 Mʉlʉʉngʉ noo atʉlamurirya na atʉkemera na lʉkemerwii lʉʉja, sɨ sa kʉbweeyya wʉʉja tʉkʉ, aka tʉkʉ, nɨ sa kweenda kwaachwe na sa nduwo jaachwe. Atʉheera nduwo ɨyo kwa njɨra ya Kirisitʉ Yéesu mpɨɨndɨ baa weerʉ ˆajáa akaarɨ sɨ anɨɨyʉmba. 10 Haaha Mʉlʉʉngʉ atʉváriyʉrɨɨre nduwo yaachwe kwa njɨra ya kʉʉja kwaachwe Kirisitʉ Yéesu. Yeeye atʉlamurirya, kei adʉmʉladʉmʉla inkwya na oonekya nkaasʉ na kʉdɨɨra kukwya kwa njɨra ya Masáare Maaja.

11 Mʉlʉʉngʉ aansaawʉla nɨɨnɨ nɨve mweeneri wa Masáare Maaja, mutumwi na mukiindya wa aya Masáare Maaja. 12 Ɨkɨ noo ˆchooreka nɨɨnɨ nootʉrɨkɨra jei aha mʉnyololwii. Baa jeyyo, sɨ nookoona soni tʉkʉ, sa namʉmányire yeeye ˆmweene namuruma na kɨkomi yeeye chɨɨmɨrɨra arɨ kɨra ˆnakɨvɨɨka kwaachwe fʉʉrʉ sikʉ ɨra ˆarɨ kʉʉja.

13 Kwaata kɨkomi ʉvariyuli ˆwateera fuma kwaanɨ. Bweeyya jeyyo ko ruma no keenda Kirisitʉ Yéesu. 14 Masáare Maaja ˆmeene ʉheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ, yɨɨmɨrɨre kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja, ʉhʉ ˆiíkalaa kʉrɨ suusu.

15 Ʉmányire vaantʉ voosi va Ásia vaanvalandʉka na vamwɨ vaavo nɨ Fugéelo na Herimogéene.

16 Mweenevyoosi avalaange na riiso ra wʉʉja mʉnʉmʉʉnʉ vaantʉ va kaaya ya Onesifóoro, sa aanjeryáa mʉtɨma. Kei sɨ oonɨwáa soni kʉnʉ nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉnyololwii tʉkʉ. 17 Yeeye ˆakafike vii Róoma, amanyɨka maatʉkʉ vii kʉʉnsaakɨra mpaka akaanshaana. 18 Nooloomba Mweenevyoosi Yéesu avalaange na riiso ra wʉʉja sikʉ ɨra ya ʉlamu! Baa weewe ʉmányire maaja ˆmeene aanyambirirya kʉra múujii wa Eféeso.

2

Mulwi Nkoondo wa Kirisitʉ Yéesu

1 Haaha mwaana waanɨ, ʉve nkabaako kwa nduwo ˆɨrɨ kwa KirisitʉYéesu. 2 Weewe ʉyateera masáare ˆmeene navariyʉláa mbere ja vaantʉ ˆvarɨ foo. Masáare ayo ʉvakwaatye vaantʉ valʉme vara ˆuviiláangyaa, ˆveene varɨ daha vavariyʉrɨra vaantʉ vɨɨngɨ. 3 Yimirirya hamwɨ na suusu uturikiri ja mulwi nkoondo mʉʉja wa Kirisitʉ Yéesu. 4 Kusiina mulwi nkoondo yoyoosi mpɨɨndɨ ˆarɨ nkoondwii ˆatʉ́mamaa mɨrɨmo yɨɨngɨ tʉkʉ, sa mpɨɨma yaachwe nɨ kʉsaaka kʉmweerya mʉtɨma ʉra ˆamwaandɨka ave mulwi nkoondo. 5 Kei, kusiina mʉʉntʉ ˆasíindaa kwiichia akaheewa kʉnáálo koonɨ sɨ atúubire miiro yo kiichia tʉkʉ. 6 Nɨ jeyyo viri, murimi ʉra ˆafafa tʉmama, asaakwa ahokere viintʉ vya ncholo vira ˆvichwíirwe. 7 Yakwaatyekwaatye aya ˆmeene nookuwyɨɨra, sa Mweenevyoosi kʉheera arɨ ʉkoonko wa masáare ayo yoosi.

8 Ʉndoomʉkʉmbʉkɨra Yéesu Kirisitʉ. Yeeye afʉfʉka na nɨ wa mbyaala ya mʉtemi Daúdi.✡ Ayo noo Masáare Maaja ˆmeene naváriyʉlaa, 9 na kwa ayo mwaarɨ nooturikiriwa na nachuungwa ja nabweeyya ʉvɨ. Maa kaa, isáare ra Mʉlʉʉngʉ sɨ richúungwaa tʉkʉ. 10 Na sa jeyyo, nayímiriryaa kɨra kɨɨntʉ sa vaantʉ ˆvasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Nabwéeyyaa jeyyo, sa vapate ʉra ʉlamuriri wa Kirisitʉ Yéesu, hamwɨ na nkongojima ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.

11 Mpɨ́rɨ ɨhɨ nɨ yo kiilaangya,

“Koonɨ taakwya ne,

kwiikala tʉrɨ ne.

12 Koonɨ tooyimirirya,

temerera tʉrɨ hamwɨ ne.

Koonɨ taséire sɨ tamʉmányire tʉkʉ,

ne sea arɨ sɨ atʉmányire tʉkʉ.

13 Koonɨ tarékire kumwiilaangya,

yeeye chaala arɨ wo kiilaangiwa.

Yeeye sɨ arɨ daha kwiisiita tʉkʉ.”

Mʉtʉmami ˆArumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ

14 Karɨ ʉrékaa vaantʉ varimirye aya masáare tʉkʉ. Ʉvalʉme kutu mbere ya Mʉlʉʉngʉ karɨ viirútaa ndihi sa viintʉ sɨ ˆvitéire tʉkʉ. Viintʉ ivyo vyavasáambʉlaa vara ˆvavitéereraa. 15 Tʉmama na ngururu sa Mʉlʉʉngʉ akurume ʉrɨ mʉtʉmami sɨ ˆakwáatwaa nɨ soni, kʉnʉ wootaanga no variyʉla kɨkomi isáare ra Mʉlʉʉngʉ ra kɨmáárɨ.

16 Ikerye fuma ndʉʉsɨka ja kɨhoho sɨ ˆjiréetaa nyemi kwa Mʉlʉʉngʉ. Masáare ayo, yavabwéeyyaa vaantʉ vatuube rɨmɨrɨrarɨmɨrɨɨra mwiikalwii sɨ ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa. 17 Ʉvariyuli ˆʉrɨ jei, weéneraa ja kɨloonda cha bekene muvirii. Vamwɨ va vaantʉ ava, nɨ vala Himenáayo na Filéeto. 18 Ava vareka njɨra ya kɨmáárɨ na vaséaa kʉfʉfʉka kwahʉmʉla looka. Sa jeyyo, vasáambʉlaa kuruma kwa vaantʉ vamwɨ. 19 Maa kaa, mwaariryo ˆmweene Mʉlʉʉngʉ avɨɨka wɨɨma neeja na ˆwafafa, wachuungwa na mʉtooso waachwe walʉʉsa jei, “Ijʉva amányire ˆvarɨ vaachwe,”✡ kei walʉʉsa, “Kɨra ˆarɨ lʉʉsa irina ra Ijʉva, areke kʉsova ʉwoloki kwaachwe.”✡

20 Nyuumba nkʉʉlʉ sɨ ivíjaa na saama ja saháabu na mpía vii tʉkʉ, maa kaa, yavíjaa na saama ja mɨtɨ na ja iroongo. Saama jimwi jatʉ́mamaa sikʉ ja ngovi vii na jimwi kɨra siikʉ. 21 Haaha koonɨ mʉʉntʉ iijɨ́rwɨɨre na iirékire na ayo mavɨ, kʉva arɨ saama ya kɨkomi, njija sa Mweeneevyo yeemweene, iimiwa neeja sa kɨra mʉrɨmo mʉʉja.

22 Ikerye fuma mpɨɨma mbɨ ja ʉtavana. Kei ʉmanyɨke kutuuba ʉwoloki, kuruma, kwiiyenda na mwiikalo mʉʉja hamwɨ na vaantʉ ˆvamwaánɨrɨraa Yéesu Mweenevyoosi na mɨtɨma myeerʉ. 23 Siita kwiiruta ndihi kwa kɨhoho na kwa kɨkoókoyo, sa ʉmányire masáare aya yaréetaa nkoondo. 24 Mʉtʉmami wa Mweenevyoosi sɨ asaakwa ave mʉʉntʉ wa nkoondo tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, asaakwa ave ˆahola kwa kɨra mʉʉntʉ, ˆamányire variyʉla masáare neeja na muyimiriryi. 25 Kei asaakwa ɨndoovakaanʼya mpoolɨ vaantʉ vara ˆvamʉkɨ́ɨkanaa. Ifaanaa Mʉlʉʉngʉ akavabweeyya vavalandʉke fuma uvii waavo na vataange kɨmáárɨ. 26 Aho, mɨryʉʉngʉ yaavo vahɨndʉkɨra ɨrɨ na neha varɨ mɨteo ya Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ, ˆreene ravakwaata vatʉmame kɨɨntʉ rooro ˆrasáakaa.

3

Ʉvɨ wa Sikʉ ja Ʉhero

1 Maa kaa, taanga sikʉ ja ʉhero kʉva jiri ˆjafafa maatʉkʉ vii. 2 Vaantʉ kwiiyenda varɨ vooveene, kweenda varɨ mpía, kʉva varɨ ˆviidʉ́ʉmbɨrɨraa, ˆvarɨ na ukudamu na ˆvatʉ́kɨraa, sɨ ˆvanyémyaa vavyɨɨrɨ vaavo, ˆvasiina dʉʉmbɨ, na sɨ varɨ kʉva vaaja tʉkʉ. 3 Kʉva varɨ sɨ ˆveenda vaantʉ, sɨ ˆvasáakaa sáare jisire, ˆvalʉ́ʉsaa vaantʉ, sɨ ˆviiyɨ́mɨrɨraa, ˆvahʉʉmba na ˆvasʉʉla viintʉ viija. 4 Kwiivalandʉka veende. Kʉva varɨ sɨ ˆviitwéetyaa. Kʉva varɨ ˆviiyónaa na ˆveenda ʉvɨ wa mʉvɨrɨ kʉlookya kʉmweenda Mʉlʉʉngʉ. 5 Weerwii kʉndookiiyonekya veende ja vaantʉ ˆviíkalaa mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, maa kaa, siita veende ngururu jaachwe. Wiikerye na vaantʉ avo.

6 Vamwɨ vaavo vamwaarɨ ˆvɨɨ́ngɨraa nyuumbii ja vaantʉ kwa ʉweere na vandoovasʉmʉla vaantʉ vaki vara ˆvarehera. Avo vaantʉ vaki vakwaatwa, varemeerwa nɨ ʉvɨ na vasúkwasukwaa nɨ ʉláku. 7 Vaantʉ vaki ava vasáakɨraa kʉtaanga viintʉ vifya, maa kaa, sɨ vadáhaa taanga ʉkoonko wa kɨkomi vii kaa tʉkʉ. 8 Vaantʉ ava vakɨ́ɨkanaa kɨra kɨmáárɨ, ja viintʉ mpɨɨndɨ jira Yáane na Yámbʉre ˆvayeráa kʉmʉkɨɨkana Mʉ́sa.✡ Mɨryʉʉngʉ yaavo yahopola na kuruma kwaavo kwasiitwa. 9 Maa kaa, sɨ varɨ fika kʉlɨ tʉkʉ, sa ʉkoókoyo waavo koonekana ʉrɨ kwa kɨra mʉʉntʉ, ja vira vya vala Yáane na Yámbʉre.

Ʉlairiri wa Paúli kwa Timotéeo

10 Maa kaa, weewe watuuba ʉvariyuli waanɨ, mwiikalo waanɨ, kɨra kɨɨntʉ ˆnasáakaa mbweeyye, kuruma kwaanɨ, kuyimirirya kwaanɨ, kweenda kwaanɨ vaantʉ, na kwiifafya kwaanɨ. 11 Ʉmányire viintʉ vaantʉ ˆvaanturikirya na masáare ˆmeene nalʉmana noyo ʉko míijii ya Antiókia, Ikonío na Lísitra. Uturikiri ʉwo nuuyimirirya na Yéesu Mweenevyoosi aandamurirya kufuma ayo yoosi. 12 Kɨkomi, yoyoosi ˆarɨ saaka kwiikala ko mʉnyemya Mʉlʉʉngʉ ko va kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ Yéesu, turikiriwa arɨ. 13 Maa kaa, vaantʉ vavɨ na vakooveri tuuba varɨ kʉva vavɨ kʉnʉ voolongowa na voolongowerwa. 14 Baa neembe nɨ jeyyo, weewe utuube kʉyakwaata masáare yoosi ˆmeene ʉvariyʉrɨrwa ʉkayaruma kɨkomi. Sa ʉvamányire nɨ vala ani vakʉvariyʉrɨra masáare ayo yoosi ya kɨmáárɨ. 15 Keende usinga waako, wavariyʉrɨrwa Masáare ˆYarɨ Mpeho. Aya yadáhaa kʉkʉheera tooti ya ʉlamuriri waako ko mwiilaangya Kirisitʉ Yéesu. 16 Masáare yoosi ˆYarɨ Mpeho yatɨɨte nkeeho ya Mʉlʉʉngʉ. Yabooha ko variyʉrɨra na ko kaanirya no temerera vaantʉ vareke ʉvɨ waavo, na ko wolola kwa ʉwoloki mwiikalo mbere ja Mʉlʉʉngʉ. 17 Jeyyo, mʉʉntʉ wa Mʉlʉʉngʉ kiisikana arɨ na daha arɨ tʉmama kɨra mʉrɨmo mʉʉja.

4

Ʉlairiri wa Paúli wo Herererya kwa Timotéeo

1 Nɨ kʉlairirya niise mbere ja Mʉlʉʉngʉ na mbere ja KirisitʉYéesu. Yeeye valamʉrɨra arɨ vaantʉ ˆvarɨ mooyo na ˆvaakwya mpɨɨndɨ jo kʉʉja kwaachwe na Ʉtemi waachwe. 2 Variyʉla isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Ɨma neeja kʉbweeyya jeyyo mpɨɨndɨ joojo na sɨ ˆjiri joojo. Baamirirya, dalavya na vaheere mɨtɨma. Ivyo vyoosi vitʉmame ko yimirirya na kwa ʉvariyuli mʉʉja. 3 Sa kʉʉja jiri mpɨɨndɨ vaantʉ ˆvɨndoosiita ʉvariyuli wa kɨkomi. Voovo kiijɨɨngɨra veende vakiindya ˆvarɨ foo sa vadahe kukiimikirirya mpɨɨma jaavo na vadahe kʉvawyɨɨra kɨra ˆcheene chanyéeryaa matu yaavo. 4 Siita veende kʉteerera kɨmáárɨ na varindʉkɨra veende ʉteeri wa ʉloongo. 5 Maa kaa, weewe ʉndookiiyɨmɨrɨra kwa kɨra kɨɨntʉ. Yimirirya uturikiri, tʉmama mʉrɨmo wo variyʉla Masáare Maaja, na kɨkomi ukiimikirirye ʉtʉmami waako.

6 Nɨɨnɨ haaha toolwa niise ja mpóryo ya kɨɨntʉ ˆkɨnywéewaa na mpɨɨndɨ jaanɨ jo suukya jafíkire.✡ 7 Nalwíisiinʼye nkoondo ˆyabooha, nalʉ́marikiirye lʉyeendo lwaanɨ, nakʉláangiriirye kumwiilaangya kwaanɨ Kirisitʉ neeja. 8 Haaha niímiriiwe neeja itáaji ra ʉwoloki. Mweenevyoosi Mʉlamuli wa ʉwoloki kʉʉnjavɨka arɨ nɨɨnɨ sikʉ ɨra ya ʉlamuli wa vaantʉ voosi. Maa kaa, sɨ nɨɨnɨ vii tʉkʉ, baa na vara voosi ˆveene vawóojeraa kʉʉja kwaachwe na mpɨɨma.

9 Bweeyya chaangʉ wʉʉje na kwaanɨ. 10 Kɨrésike adoma na ɨsɨ ya Galatía, na Tíito adoma na ɨsɨ ya Dalumatía. Na so kweenda masáare ya weerʉ mʉnʉmʉʉnʉ, Déema aandeka akadoma na múujii wa Tesaloníike. 11 Nɨ Lʉ́ka yeemweene noo ˆachaala na nɨɨnɨ aha. Mʉsaakɨre Maáriki wʉʉje ne. Yeeye abooha maatʉkʉ vii murimwii waanɨ. 12 Tíkiko namʉtʉma adome na múujii wa Eféeso.

13 Mpɨɨndɨ ˆʉrɨ kʉʉja, nooloomba wʉʉndetere ɨra nkáancho ˆnareka kwa Kárpo ʉko múujii wa Turóoa na vira vitáabu vyaanɨ, na hasa vira vya ndɨrɨ. 14 Alekɨsáanda mʉcháani, aambweeyyirya ʉvɨ mʉkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ. Mweenevyoosi mʉrɨha arɨ sa yara ˆmeene aambweeyyirya. 15 Baa weewe ʉmʉlaange neeja, sa yeeye ayasiita mʉnʉmʉʉnʉ masáare yiiswi.

16 Kati ˆnɨjáa niímiiwe balásii lwa ncholo, kusiina baa mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaanyambirirya tʉkʉ. Voosi vajáa vaandeka. Nooloomba Mʉlʉʉngʉ avoonere mbavariri sa isáare ɨrɨ. 17 Baa neembe nɨ jeyyo, Mweenevyoosi ajáa ɨɨma ivaru raanɨ na akaampeera ngururu sa ndʉʉse isáare raachwe ko kiimana na vaantʉ voosi sɨ ˆvarɨ Vayahúudi varɨteere. Sa jeyyo, nɨɨnɨ nalamuririwa fuma mʉlomwii wa siimba. 18 Mweenevyoosi kʉtʉlamurirya arɨ fuma kɨra ukiimiriri mʉvɨ na kʉʉnsʉmʉla arɨ ndɨrɨ nkaasʉ fʉʉrʉ Ʉtemii waachwe kurumwii. Yeeye abweeyyiriwe nkongojima kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi.

Lʉmbɨ yo Kiiteengʉla

19 Nuumbirya Akíila na Pirisíila muki waachwe, na nyuumba yoosi ya Onesifóoro. 20 Erásto achaala múujii wa Koríinto. Kei Tirofíimo nɨjáa namʉreka kʉra múujii wa Miléeto, yeeye nɨ mʉlwɨ́ɨrɨ. 21 Konkomala ufike kʉnʉ mpɨɨndɨ ja mpeho sɨ jinaanda.

Ulúumbiiwe nɨ Eubúulo, Púude, Líini na Kɨlaáudi na ndʉʉ yoosi ya vaantʉ ˆvamwiiláangyaa Kirisitʉ. 22 Mweenevyoosi ave hamwɨ na mʉtɨma waako. Mweenevyoosi avaheere nduwo nyuunyu voosi.

✡ 1:6 Laanga 1 Timotéeo 4:14.

✡ 2:8 Laanga 2 Samwéeli 7:12-13.

✡ 2:19 Laanga Ʉvalo 16:5.

✡ 2:19 Laanga Isáaya 28:16.

✡ 3:8 Laanga Ufumo 7:11-22.

✡ 4:6 Laanga Ufumo 29:38-41.

Tíito

1

2

3

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Tíito

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa nɨ Paúli mpɨɨndɨ ˆajáa ʉko Makedonía (1:1, 4). ˆVyeene yoónekanaa, barʉ́wa ɨhɨ Paúli ɨɨyandɨka kati ya myaaka ya 62-64 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Barʉ́wa ɨhɨ Paúli amwaandɨkɨra mʉʉntʉ ˆasewáa Tíito. Kʉʉntʉ Tíito ˆatʉmamɨráa mʉrɨmo wa Ijʉva nɨ ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ mayɨya ya Mediteranía ˆɨséwaa Kɨréete. Tíito nɨ Mugiríki ajáa na ajáa amuruma Yéesu (1:4; Vagalatía 2:3). Tíito atʉmamáa mʉrɨmo wa Masáare Maaja hamwɨ na Paúli, na kwatɨɨte mpɨɨndɨ jimwi Paúli ˆamʉtʉmáa na kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Koríinto (2 Vakoríinto 7:6-15; 8:6, 16-24).

Kɨɨntʉ Paúli ˆasaakáa kumuwyɨɨra Tíito nɨ kʉmʉsea amarikirirye mʉrɨmo ˆmweene ʉjáa wachaala mpɨɨndɨ ˆvajáa hamwɨ kʉra Kɨréete. Mʉrɨmo ʉwo ʉjáa nɨ wo saawʉla valongooli va mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko maturii na kukiindya ˆvyeene valongooli vaaja vasaakwa vave (1:5-9). Mʉrɨmo wɨɨngɨ ʉjáa nɨ kʉvaheera mɨtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kʉra Kɨréete sa kʉjáa kwatɨɨte ʉvariyuli wa ʉloongo (1:9-16; 3:9-11). Barúwii ɨhɨ, Paúli amuwyɨɨra Tíito ˆvyeene asaakwa kʉvakiindya mpuka ˆjiísimiresimire ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, noo kʉsea, kwa vawosi, vaantʉ vaki, vatavana, vahíínja na vatʉ́mwa (2:1-10).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ 1:1-4

Kʉsaawʉla valongooli na ˆvyeene vasaakwa vave 1:5-16

Mʉrɨmo wa kɨra mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu 2:1-15

Kʉtʉmama wʉʉja, kʉneha ʉvɨ, na masáare yo kiimikirirya 3:1-15

1

Lʉmbɨ ya Paúli kwa Tíito

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli, mʉtʉmami wa Mʉlʉʉngʉ na mutumwi wa YéesuKirisitʉ. Yéesu aantʉma njeenge kuruma kwa vaantʉ ˆveene Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla, vataange kɨmáárɨ ˆcheene kɨréetaa mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa. 2 Na kwa ʉko kwiilaangya, turya varɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi, Mʉlʉʉngʉ sɨ alʉ́ʉsaa ʉloongo tʉkʉ, ajáa iichuunga kʉreeta ɨyo nkaasʉ mpɨɨndɨ sɨ jinaanda. 3 Maa kaa, mpɨɨndɨ yaachwe ˆɨkafike, aroonekya isáare raachwe kwa njɨra ya ʉvariyuli waanɨ. Mʉlʉʉngʉ nɨ Mʉlamuriri wiitʉ. Yeeye noo aandairirya nvariyʉle.

4 Tíito, nɨ kwaandɨkɨra niise weewe ˆʉrɨ mwaana waanɨ wa kʉra kuruma ˆkweene tʉrɨ hamwɨ. Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta na kwa Kirisitʉ Yéesu ˆatʉlamurirya, jive na weewe.

Mʉrɨmo wa Tíito kʉra Kɨréete

5 Aaɨ nakʉreka ʉko Kɨréete sa ʉwolole yara masáare ˆmeene yajáa yachaala, na kei ʉsaawʉle vawosi ˆvarɨ kɨɨmɨrɨra vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ kwa kɨra múuji ja ˆvyeene nakʉlairirya. 6 Moosi yoyoosi wa vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ ave mʉʉntʉ sɨ ˆangʼʉ́ʉrɨrwaa, ave mʉlʉme wa muki ʉmwɨ, na vaana vaachwe vamurume Mʉlʉʉngʉ, na karɨ vaana vaachwe vave vasiina matu tʉkʉ au karɨ vave na heno tʉkʉ. 7 Mʉlongooli wa vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ ave nɨ mʉʉntʉ sɨ ˆangʼʉ́ʉrɨrwaa sa yeeye asaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ ɨndootʉmama mʉrɨmo waachwe. Karɨ ave mʉʉntʉ ˆiinéengaa tʉkʉ, na karɨ ave na nkalari ja heehi tʉkʉ. Kei karɨ ave mʉreevi tʉkʉ, karɨ ave eenda nkoondo tʉkʉ na karɨ ave eenda máari ja mʉhonyo tʉkʉ. 8 Maa kaa, ave mʉʉntʉ ˆatéengyaa vaantʉ. Ave eenda wʉʉja, mʉʉntʉ ˆiiyɨ́mɨrɨraa, mʉwoloki, mʉʉja na mʉʉntʉ ˆasɨrɨ na mpɨɨma ˆɨlóokereraa. 9 Ave mʉʉntʉ ˆarɨkwáataa isáare ro kiilaangiwa ja ˆvyeene ravariyʉlwa. Kwa njɨra ɨyo, daha arɨ vaheera mɨtɨma vaantʉ kwa ʉvariyuli waachwe wa kɨkomi na daha arɨ koonekya ʉvɨ wa vaantʉ ˆvakɨ́ɨkanaa ʉvariyuli ʉwo.

Vakiindya va Ʉloongo

10 Kɨkomi vamwaarɨ vaantʉ ˆvarɨ foo ˆveene sɨ vachuwala, masáare yaavo nɨ ya kɨhoho, na vakóoveraa vaantʉ, hasa avo fuma díini ya Kɨyahúudi ˆveene vadóomereryaa tʉʉva jaavo. 11 Avo woosaakwa ʉvatʉʉnɨke mɨlomo vareke kʉndoovavariyʉrɨra vaantʉ. Kwa ʉvariyuli waavo ˆmweene sɨ vasáakwaa vakiindye, vasáambʉlaa kuruma kwa kaaya ja vaantʉ ˆvarɨ foo. Vabwéeyyaa jeyyo, sa vapate mpía. 12 Kwatɨɨte mʉʉntʉ waavo ʉmwɨ mʉláali na mʉtwe ˆalʉʉsa, akasea, “Vakɨréete nɨ valoongo sikʉ joosi, nɨ ja nyama mbɨ ja isaka varɨ, nɨ valáku na vavira.” 13 Mpɨ́rɨ ɨhɨ nɨ ya kɨkomi. Sa jeyyo, vadalavyedalaavye sa kuruma kwaavo kʉve kwa kɨmáárɨ. 14 Kei vadalavye sa vareke teerera mbuwo ja ʉloongo ja Vayahúudi. Baa kei, karɨ vatéereraa ndairiri ja vara ˆveene vasíitaa kɨmáárɨ tʉkʉ. 15 Viintʉ vyoosi nɨ mpeho viri kwa vaantʉ ˆvarɨ mpeho. Maa kaa, kwa vaantʉ ˆvarɨ na njeo na vara ˆvamusiita Yéesu, viintʉ vyoosi vyatɨɨte njeo. Kɨkomi mɨryʉʉngʉ yaavo na mɨtɨma yaavo ˆyiísimanʼyaa mavɨ na maaja, yamema kosu. 16 Vaséaa vamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, kʉmba vaséaa sɨ vamʉmányire tʉkʉ kwa masáare yaavo. Vakálaryaa maatʉkʉ vii, nɨ vasaambʉ, na sɨ vabooha kwa isáare roroosi riija tʉkʉ.

2

Ʉvariyuli wa Kɨkomi

1 Maa kaa, weewe woosaakwa ʉvavariyʉrɨre ʉvariyuli wa kɨkomi. 2 Vawyɨɨre vawosi viisikane, vave vaantʉ ˆvanyémiwaa na viiyɨmɨrɨre. Vave na ngururu yo muruma Yéesu, kweenda na kuyimirirya.

3 Viivyo, vawyɨɨre vadala vandookiikala mwiikalo ˆwoosaakwa kwa mʉʉntʉ ˆamʉtʉ́mamɨraa Mʉlʉʉngʉ. Karɨ valʉ́ʉsaa vaantʉ tʉkʉ, na karɨ vave vareevi tʉkʉ. Kɨkomi vasaakwa vandoovariyʉla viintʉ viija. 4 Jeyyo, bweeyya varɨ vahíínja vaveende valʉme vaavo na vaana vaavo. 5 Kei kiiyɨmɨrɨra varɨ, na kʉva varɨ ʉteréere, laanga veende nyuumba jaavo na boohya varɨ. Kɨndoovateera veende valʉme vaavo, sa vaantʉ vasiindwe rɨhɨɨntɨkɨra isáare ra Mʉlʉʉngʉ.

6 Viivyo, valairirye vatavana viiyɨmɨrɨre. 7 Kwa kɨra isáare, weewe ʉve nɨ wo tuubiririwa ko bweeyya maaja. Ʉvariyuli waako ʉve wa kɨkomi na karɨ ʉve na berereesi tʉkʉ. 8 Masáare yaako yave ya kɨkomi na ˆyawoloka, sa vara ˆvatʉkɨ́ɨkanaa vasove roolʉʉsa kʉrɨ suusu, maa vakwaatwe nɨ soni.

9 Vakiindye vatʉ́mwa vave matu kwa veenekaaya vaavo kwa kɨra kɨɨntʉ na vandooveerya mɨtɨma. Karɨ viiyúyiryaa novo tʉkʉ. 10 Na kei karɨ viívaa viintʉ vyaavo tʉkʉ. Maa kaa, valaɨre voovo nɨ vaantʉ vo kiilaangiwa kamwɨ, sa vʉʉvɨɨke ʉvariyuli wa Mʉlʉʉngʉ Mʉlamuriri wiitʉ kwa kɨra kɨɨntʉ, ʉve na nyemi.

11 Ʉvavariyʉrɨre ayo, sa Mʉlʉʉngʉ alaɨra nduwo yaachwe ˆngʼeene ɨlámuriryaa vaantʉ voosi. 12 Nduwo ɨyo, yatʉwólolaa tusiite mwiikalo sɨ ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa na tusiite mpɨɨma ja ɨhɨ weerʉ, twiisikane, tʉve vawoloki na tʉndookwiikala mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa aha weerwii ya haaha. 13 Twiikale jeyyo, kʉnʉ toowoojera sikʉ ɨra ˆyatalariwa, ˆtwiiláangyaa ˆarɨ kʉʉja na nkongojima Yéesu Kirisitʉ, Mʉlʉʉngʉ wiitʉ mʉkʉʉlʉ na Mʉlamuriri wiitʉ. 14 Yeeye iitoola mweeneevyo sa atununuule fuma kɨra kuwuna miiro koosi, na atujirʉla tʉve vaantʉ vaachwe mweeneevyo, ˆvamányɨkaa na mɨtɨma kʉtʉmama maaja.

15 Vawyɨɨre vaantʉ masáare aya! Vaheere mʉtɨma na ʉvakaanʼye na ngururu joosi. Mʉʉntʉ yoyoosi karɨ akusinanale tʉkʉ.

3

Kwiikala na Wʉʉja

1 Vakumbusikye vaantʉ vave na nyemi kwa vakʉ́ʉ́lʉ na vatemi. Vave na matu na vave viímire neeja kʉtʉmama mɨrɨmo miija. 2 Karɨ vatʉ́kɨraa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. Vave vaantʉ va mwiikalo mʉʉja na ˆviíkalanʼyaa na vaantʉ vyabooha na vave vahola kwa vaantʉ voosi.

3 Baa suusu mpɨɨndɨ jimwi, tʉjáa tusiina mɨryʉʉngʉ tʉkʉ na sɨ tateeráa tʉkʉ. Tʉjáa takooverwa na tʉjáa takwaatɨka nɨ ʉláku ˆwiísimiresimire. Twiikaláa na ʉvɨ na twiiyoneráa kɨvɨna, tʉjáa tasʉʉlwa na tʉjáa tavasʉʉla vɨɨngɨ.

4 Maa kaa, mpɨɨndɨ ˆjikafike, Mʉlʉʉngʉ ajáa atoonekya kʉbooha kwaachwe na ˆvyeene aveenda vaantʉ, 5 yeeye atʉlamurirya, sɨ sa suusu tatʉmama masáare ya ʉwoloki tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa yeeye atʉlaanga na riiso ra wʉʉja vii. Atʉlamurirya ko tooyya ʉvɨ ko vyaalwa lwa kavɨrɨ na tʉkabweeyyiwa vafya kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja. 6 Yeeye atʉkʉngʼʉntɨra Mʉtɨma Mʉʉja kwa njɨra ya YéesuKirisitʉ ˆatʉlamurirya. 7 Yeeye atʉvala suusu tʉrɨ vawoloki kwa nduwo yaachwe sa tʉve vahokeri va nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero ˆngʼeene twiiláangyaa.* 8 Mpɨ́rɨ ɨyo nɨ yo kiilaangiwa. Noosaaka ʉyalumirirye masáare aya sa vara ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ, vɨɨme neeja kʉtʉmama mʉrɨmo mʉʉja. Masáare aya yabooha mʉnʉmʉʉnʉ, na kei yatɨɨte kʉnáálo kwa vaantʉ voosi.

9 Maa kaa, neha kwiiruta ndihi kwa kɨhoho, mbuwo jo lʉʉsa marina ya vala baaba va nkolo na kwiitoola sa Miiro. Aya yoosi yasiina kʉnáálo tʉkʉ, baa kei nɨ ya bweete vii. 10 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆasóonkyaa vaantʉ, mʉlʉme kutu lwa ncholo na lwa kavɨrɨ. Koonɨ sɨ yookʉteera ireke ne. 11 Weewe ʉmányire mʉʉntʉ ja ʉwo, asaambʉka na nɨ mʉvɨ ˆiilamʉrɨra mweeneevyo.

Masáare yo Kiimikirirya na Ntálarya

12 Mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ mʉtʉma Aritéema au Tíkiko na ʉko kwaako, waangʉhe kʉʉja sa twiiyone ʉko Nikopóoli. Nɨɨnɨ nalámwɨɨre kwiikala ʉko mpɨɨndɨ ja mpeho. 13 Manyɨka ʉvaambirirye Senáasi ʉra ˆatéteraa vaantʉ balásii na Apóolo. Vaambirirye sa vadɨɨre sova kɨɨntʉ chochoosi lʉyeendwii lwaavo. 14 Vaantʉ viitʉ viikiindye vandoobweeyya viintʉ viija, na vandoovaambirirya vamʉchɨɨrɨ. Kwa njɨra ɨyo, mwiikalo waavo kʉva ʉrɨ na ndɨɨwa.

15 Vaantʉ voosi ˆveene ndɨrɨ hamwɨ novo, vakulúumbiirye. Nuumbirya vijeengi voosi ˆvatweenda sa kʉra kuruma.

Mweenevyoosi avaheere nduwo nyuunyu voosi.

* 3:7 Mustáari wa 4-7 nɨ mpɨ́rɨ Vakirisitʉ va ncholo vɨɨmbáa.

Filemóoni

Barʉ́wa ya Paúli kwa

Filemóoni

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ yaandɨkwa nɨ Paúli. Mʉʉntʉ ˆaandɨkɨrwa barʉ́wa ɨhɨ nɨ Filemóoni (1:1, 19, 21). Vamanyi va Masáare ˆYarɨ Mpeho vaséaa kʉʉntʉ Filemóoni ˆiikaláa, nɨ múuji wa Kolosáai (Vakolosáai 4:9). Kei, ʉhʉ Filemóoni nɨ musúngaati ajáa na ajáa atɨɨte vatʉ́mwa. Yeeye ajáa amuruma Yéesu na nɨ kaayii kwaachwe noo kʉʉntʉ vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆvalʉmanɨráa (1:2). Paúli na Filemóoni vajáa viimányire vyabooha (1:7, 22).

Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ mpɨɨndɨ ˆajáa achuungwa ʉko Róoma kati ya myaaka ya 61-62 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Paúli aandɨka barʉ́wa ɨhɨ sa mʉtʉ́mwa wa Filemóoni ˆmweene akemerwáa Onésimo. Ʉhʉ mʉtʉ́mwa ajáa amʉtɨɨja Filemóoni (1:18). Ʉko Róoma ajáa alʉmana na Paúli, na Paúli akamʉvariyʉrɨra Masáare Maaja ya Yéesu Kirisitʉ, ne akamʉvarindʉkɨra Yéesu (1:10).

Mpɨɨndɨ jira, koonɨ mʉtʉ́mwa ajáa amutíijire mweenenyuumba waachwe na akwáatirwe nɨ lamʉrɨrwa alamʉrɨrwáa ʉʉlawe. Haaha Onésimo asaakáa ahɨndʉke na kwa Filemóoni mweenenyuumba waachwe. Paúli akoona amwaandɨkɨre barʉ́wa sa adome noyo. Paúli amʉloomba Filemóoni amʉhokere Onésimo ja mwaanaavo kwa Kirisitʉ (1:16).

1

Lʉmbɨ ya Paúli kwa Filemóoni

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Paúli ˆnachuungwa sa KirisitʉYéesu, na Timotéeo mwaaniitʉ. Tookwaandɨkɨra weewe Filemóoni, mʉtʉmami mwiiwiiswi, ˆtakweenda, 2 na irʉʉmbʉ riitʉ Afía na Aríkipo, mʉnyaampala mwiiwiiswi. Kei tookaandɨkɨra mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆveene valʉ́manaa kaayii kwaako. 3 Nduwo na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ na kwa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ, jive na nyuunyu.

Kweenda kwa Filemóoni na Kumuruma Mʉlʉʉngʉ

4 Kɨra siikʉ kati ˆnoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ, nakʉkʉ́mbʉkɨraa na namʉdʉ́ʉmbaa Mʉlʉʉngʉ sa weewe. 5 Nɨ bweeyya niise jei, sa nateera mbuwo ja viintʉ ˆumuruma Mweenevyoosi Yéesu na ˆvyeene ʉveenda vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ. 6 Nooloomba kuruma kwaako kʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ na kuruma kwa vaantʉ vɨɨngɨ sa ʉtaange kukiimana kwa masáare yoosi ˆyabooha ˆmeene tapata kwa Kirisitʉ. 7 Mwanawiitʉ, kweenda kwaako kwaanjériirye mʉtɨma, na kwaampɨ́ɨre mʉtɨma kamwɨ, sa wavoonʼya mwerere vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ.

Paúli Yooloomba sa Onésimo

8 Sa jei, baa neembe ndɨrɨ na lʉvɨro kwa Kirisitʉ lo kʉlairirya ʉtʉmame ˆvyeene vyoosaakwa, 9 maa kaa, nɨɨnɨ nɨɨ́ne nɨ viija nɨkʉloombe ko kiiyenda. Nabwéeyyiirye jei baa neembe nɨɨnɨ nɨ moosi Paúli ˆnachuungwa sa Kirisitʉ Yéesu. 10 Aaɨ nookʉloomba sa mwaana waanɨ Onésimo. Ʉhʉ, kʉnʉ kʉʉntʉ ˆnachuungwa, namʉvariyʉrɨra Masáare Maaja ne aava mwaana waanɨ ko muruma Yéesu. 11 Aho ncholo Onésimo* ajáa asiina kʉnáálo kwaako tʉkʉ, maa kaa, haaha, avɨ́ɨre na kʉnáálo kwaanɨ baa na kwaako.

12 Baa neembe namweendamweenda, nɨ kʉmʉhɨndʉla niise na kwaako. 13 Kwaanɨ naakeenda ngaarɨ achaale na nɨɨnɨ aha, sa aantʉmamɨre kɨpaango chaako mpɨɨndɨ nɨɨnɨ ˆnkaarɨ neékɨɨrwe nyuumbii sa Masáare Maaja. 14 Maa kaa, kisiina ngaarɨ ˆnabwéeyyiirye tʉkʉ bila weewe kʉʉndekera mbweeyye jeyyo. Koonɨ woosaaka kʉʉnyambirirya, nyambirirya ja ˆvyeene weewe ʉrɨ keenda, maa kaa, kʉsɨve kwa njɨra yo kʉdoomererya tʉkʉ. 15 Ifaanaa ɨkava Onésimo akerwa na weewe kwa mpɨɨndɨ kiduudi sa ahɨndʉke na kwaako, wiikale ne sikʉ joosi. 16 Haaha, Onésimo sɨ mʉtʉ́mwa vii tʉkʉ, maa kaa, yeeye nɨ mwaaniitʉ kwa Kirisitʉ na tamweenda. Nɨɨnɨ namweenda maatʉkʉ vii, maa kaa, weewe mweenda ʉrɨ kʉlookya ja mʉtʉmami waako, kei ja mwaanaanyu kwa Mweenevyoosi.

17 Sa jeyyo, koonɨ wookʉʉmbɨɨka ja mwiiwaako ˆtʉtʉ́mamanʼyaa, mʉhokere ja ngaarɨ ˆvyeene wʉʉmpókɨɨre nɨɨnɨ mweeneevyo. 18 Koonɨ baa ahonʼya kɨmwɨ, au baa koonɨ arɨ na noongwa yaako, ndaayya nɨɨnɨ. 19 Nɨɨnɨ Paúli naándikire kwa mʉkono waanɨ, rɨha ndɨrɨ. Maa kaa, sɨ ndɨrɨ kuwyɨɨra weewe ʉtɨɨte noongwa yaanɨ ya nkaasʉ yaako tʉkʉ. 20 Mwanawiitʉ! Nyambirirya kwa Mweenevyoosi. Kei nooloomba wʉʉnjerye mʉtɨma kwa Kirisitʉ. 21 Naándikire kʉnʉ nootaanga kɨkomi tʉmama ʉrɨ kʉlookya baa ayo ˆnalóombire.

22 Hamwɨ na ayo, nooloomba wuunyimirye neeja haantʉ ˆnkɨɨndoojookiikala. Sa kwa kʉlʉʉsɨka kwaanyu na Mʉlʉʉngʉ, nookoona Mʉlʉʉngʉ kʉʉnchʉngʉrɨra arɨ na kʉʉja ndɨrɨ na meenyu.

Lʉmbɨ yo Kiimikirirya

23 Epáfura, akulúumbiirye. Yeeye eekerwa na nɨɨnɨ sa mʉrɨmo wa Kirisitʉ Yéesu. 24 Kei vatʉmami viiviiswi va aha, vala Maáriki, Aristáriko, Déema na Lʉ́ka vakulúumbiirye.

25 Nduwo ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi ɨve na nyuunyu voosi.

* 1:11 Onésimo: Nɨ isáare ra Kɨgiríki, noo kʉsea mʉʉntʉ ˆarɨ na kʉnáálo.

Vaeburanía

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Barʉ́wa kwa

Vaeburanía

Mʉlongooryo

ˆMweene aandɨka barʉ́wa kwa Vaeburanía, sɨ amányirwe hasa nɨ ani tʉkʉ. Ifaanaa ɨkava nɨ mutumwi Paúli, Lʉ́ka, Barinába au mʉʉntʉ wɨɨngɨ. Mʉʉntʉ ˆaandɨka barʉ́wa ɨhɨ, nɨ mʉʉntʉ ˆamuruma Yéesu ajáa, na ajáa atɨɨte ʉmanyi mʉkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ wa mʉháko wa kalɨ. Barʉ́wa ɨhɨ, yoónekyaa yaandɨkwa mpɨɨndɨ Kaaya Njija ya Ijʉva ya Yerusaléemu ˆɨjáa ɨkaarɨ girimʉlwa. Ɨyo Kaaya Njija, yʉʉja jo girimʉlwa mwaaka 70 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa.

Mwaandiki, aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Kɨeburanía, noo kʉsea Vayahúudi. Ava vaantʉ, vaturikiriwáa nɨ vaantʉ vara ˆvamusiita Yéesu (10:32-34). Mwaandiki avaheeráa mʉtɨma vatuube kumuruma Yéesu na oonekya Yéesu akiimanʼya ʉláali na mʉtwe na mɨrɨmo ya mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ (4:14–5:10; 7:11–8:6). Sa jeyyo kɨtáabu ɨkɨ chaandɨkwa kʉvaheera mʉtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Kɨyahúudi (10:19-25; 12:1-3; 13:20-21). Kei, kɨtáabu ɨkɨ choonekya Yéesu akiimanʼya Miiro na sa jeyyo, veeneɨsɨ va Ijʉva sɨ vasaakwa vɨndootoola mpóryo kei tʉkʉ (10:1-14). Yéesu noo mpóryo ya ʉvɨ woosi na ya sikʉ joosi.

ˆCheene mwaandiki asaakáa koonekya, nɨ ˆvyeene Yéesu oonekya nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ (1:1-3). Kei alumirirya kʉsea, Kirisitʉ nɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya mirimʉ miija (1:4-8), vakʉ́ʉ́lʉ voosi na kʉlookya veeneɨsɨ voosi va Ijʉva. Sa jeyyo, Kirisitʉ nɨ mʉkʉndɨkanʼyi wa mʉháko mufya, na kwa njɨra yaachwe vaantʉ voosi vahókeraa ʉlamuriri wa kɨkomi (9:15).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Kirisitʉ nɨ mukiimanʼyi wa Mʉlʉʉngʉ 1:1-4

Kirisitʉ nɨ mweeri arɨ ya mirimʉ miija, Mʉ́sa na Yooshʉ́a 1:5–4:13

Kirisitʉ nɨ Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ 4:14–7:28

Kirisitʉ nɨ mʉkʉndɨkanʼyi wa mʉháko mufya 8:1–9:22

Kirisitʉ nɨ mpóryo ya mpeke ya Mʉlʉʉngʉ 9:23–10:39

Vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ va kalɨ 11:1-40

Mwiikalo ˆwasaakwa kwa vaantʉ ˆvamuruma Mʉlʉʉngʉ 12:1-29

Masáare yo kiimikirirya 13:1-25

1

Yéesu Kirisitʉ nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ

1 Lombere, Mʉlʉʉngʉ alʉʉsɨkáa na vala baaba wiitʉ ko tweera valáali na mʉtwe. Abweeyyáa jeyyo haantʉ ˆharɨ foo kwa njɨra ˆjiísimiresimire. 2 Maa kaa, sikʉ iji jo kiimikirirya, yoolʉʉsɨka na suusu ko tweera Mwaana waachwe. Amʉsaawʉla ʉhʉ Mwaana ahokere viintʉ vyoosi, kei ko tweera yeeye Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba weerʉ. 3 Ʉhʉ Mwaana, alávalavaa kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ na oónekyaa ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ arɨ. Yeeye abweeyya viintʉ vyoosi viikwaate hamwɨ kwa isáare raachwe ˆrɨrɨ na ngururu. Yeeye iitoola, akava mpóryo yo seyya ʉvɨ wa vaantʉ, akiikala mʉkonwii wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu ʉko kurumwii. 4 Jeyyo, Mʉlʉʉngʉ amʉbweeyya Mwaana waachwe ave mʉkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya mirimʉ miija, ja ˆvyeene irina Mʉlʉʉngʉ ˆamʉheera nɨ ikʉʉlʉ kʉlookya ra mirimʉ miija.

Yéesu nɨ Mʉkʉʉlʉ Kʉlookya Mirimʉ Miija

5 Sa Mʉlʉʉngʉ sɨ awyɨɨra murimʉ mʉʉja wowoosi tʉkʉ kɨra ˆamuwyɨɨra Yéesu,

“Weewe nɨ Mwaana waanɨ,

isikʉ nɨɨnɨ navɨ́ɨre Taáta waako.”✡

Kei, Mʉlʉʉngʉ sɨ alʉʉsɨkɨra murimʉ mʉʉja wowoosi tʉkʉ, ˆakasee,

“Kʉva ndɨrɨ Taáta waachwe,

ne kʉva arɨ Mwaana waanɨ.”✡

6 Kei, mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ mʉreeta Mwaana waachwe wa mpeke kʉrɨ weerʉ, asea,

“Mirimʉ yoosi ya Mʉlʉʉngʉ imwiinamɨre.”✡

7 Na kwa masáare ya mirimʉ miija Mʉlʉʉngʉ asea,

“Mirimʉ yaanɨ nɨɨbwéeyyaa ja mpeho,

novo vatʉmami vaanɨ navabwéeyyaa ja lʉrɨɨjo lwa mooto.”✡

8 Maa kaa, kwa Mwaana waachwe asea,

“Weewe Mʉlʉʉngʉ, kwɨɨmɨrɨra ʉrɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero,

weewe kwɨɨmɨrɨra ʉrɨ kwa nkome ya ʉwoloki.

9 Weewe weenda ʉwoloki na wasʉʉla uwuni miiro,

Sa jeyyo Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ waako,

akʉhákire makuta yo kʉbweeyya ʉve na cheerʉ kʉlookya viivaako voosi.”✡

10 Kei, Mʉlʉʉngʉ amʉsea Mwaana waachwe,

“Weewe Mweenevyoosi noo wʉʉmba weerʉ aho ncholo,

weewe noo wʉʉmba kurumu kwa mɨkono yaako.

11 Viintʉ vya weerʉ na vya kurumwii sakahala viri ja ɨngo,

maa kaa, weewe kʉva ʉrɨ ʉmwaarɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

12 Weewe vifotafota ʉrɨ ja viintʉ mʉʉntʉ ˆafótaa ɨngo ˆyasakahala.

Maa kaa, weewe sɨ ʉválandʉkaa tʉkʉ,

baa myaaka yaako sɨ ɨrɨ sira vii kaa tʉkʉ.”✡

13 Mʉlʉʉngʉ sɨ ʉʉsea murimʉ mʉʉja wowoosi tʉkʉ,

“Ikala mʉkono waanɨ wa kʉlʉme,

fʉʉrʉ nɨvavɨɨke vavɨ vaako

vave kabambari ko vɨkɨra majeo yaako.”✡

14 Sa jeyyo, mirimʉ miija nɨ kɨɨntʉ che? Nɨ mɨtɨma ˆɨmʉtʉ́mamɨraa Mʉlʉʉngʉ, ne Mʉlʉʉngʉ ɨɨ́tʉmaa ɨvatʉmamɨre vara ˆvarɨ lamuririwa.

2

Ʉlamuriri Mʉkʉʉlʉ wa Mʉlʉʉngʉ

1 Sa jeyyo, tʉyakwaatye neejaneeja yara ˆtateera sa karɨ jɨ tʉyareke tʉkʉ. 2 Sa masáare yara vala baaba wiitʉ ˆvaheewa nɨ murimʉ wa Mʉlʉʉngʉ, yajáa yatɨɨte wiimiriri. Sa jeyyo, vaantʉ voosi vara sɨ ˆvatuubáa na sɨ ˆvateeráa, Mʉlʉʉngʉ avalamʉrɨra kwa ʉwoloki. 3 Koonɨ voovo vabweeyyiriwa jeyyo, joolɨ suusu tʉrɨ hona koonɨ sɨ tookwaatya ʉlamuriri mʉkʉʉlʉ ja ʉhʉ? Ʉlamuriri ʉhʉ, waanda kaariwa nɨ Yéesu Mweenevyoosi, na vaantʉ vara ˆvateeráa voonekya kʉrɨ suusu nɨ kɨmáárɨ. 4 Mʉlʉʉngʉ ne oonekyáa masáare ayo nɨ kɨkomi ko tʉmama isháara, viintʉ ˆvihwáalaryaa na myuujíisa ˆyiísimiresimire. Kei, avaheera vɨɨngɨ wʉʉya wa Mʉtɨma Mʉʉja ja ˆvyeene eenda.

Kwiikiimya na Ɨsɨ kwa Yéesu

5 Tamányire, Mʉlʉʉngʉ sɨ ɨɨhera mirimʉ miija lʉvɨro lo kɨɨmɨrɨra weerʉ ifya ˆyookʉʉja tʉkʉ, ɨyo ˆtoolʉʉsa masáare yaachwe. 6 Maa kaa, vyoonekiwa kɨkomi nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ Masáarii ˆYarɨ Mpeho haantʉ hamwɨ yoosea,

“Mʉʉntʉ nɨ kɨɨntʉ che fʉʉrʉ umwiiririkane?

Mwaana waachwe mʉʉntʉ nɨ ani fʉʉrʉ ʉmʉkwaate neeja?

7 Kwa mpɨɨndɨ kiduudi wamʉvɨɨka ɨsɨ ya mirimʉ miija,

maa kaa, haaha wamʉheera nkongojima na nyemi.

8 Na wavɨɨka viintʉ vyoosi ɨsɨ ya majeo yaachwe.”✡

Jeyyo, Mʉlʉʉngʉ amʉvɨɨka mʉʉntʉ ɨndookɨɨmɨrɨra viintʉ vyoosi. Kusiina kɨɨntʉ sɨ ˆchɨɨ́mɨrɨrwaa nɨ mʉʉntʉ tʉkʉ. Maa kaa, kwa mpɨɨndɨ iji sɨ toomoona mʉʉntʉ yookɨɨmɨrɨra ivyo viintʉ vyoosi tʉkʉ. 9 Maa kaa, toomoona Yéesu, Mʉlʉʉngʉ kwa mpɨɨndɨ nduudi amʉbweeyya ave ɨsɨ ya mirimʉ miija. Ʉwo noo Mʉlʉʉngʉ ˆamʉheera nkongojima na nyemi sa kuturikiriwa na kukwya kwaachwe. Mʉlʉʉngʉ abweeyya jeyyo sa kwa njɨra ya nduwo yaachwe, Yéesu akwye so lamuririrya vaantʉ voosi.

10 Mʉlʉʉngʉ noo ʉʉmba kɨra kɨɨntʉ na noo avivɨɨka ja ˆvyeene viri. Sa avareete vaana na nkongojimii yaachwe, Mʉlʉʉngʉ oona nɨ vyabooha amukiimanʼye yeeye ˆarɨ ncholo ya ʉlamuriri waavo kwa njɨra yo turikiriwa. 11 Yéesu yeeye ˆavabwéeyyaa vaantʉ vave vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ, hamwɨ na avo ˆvabwéeyyiwaa vaaja, Taáta waavo nɨ ʉmwɨ. Na noo ˆchooreka Yéesu sɨ oónaa soni tʉkʉ kʉvaanɨrɨra avo vaantʉ vandʉʉ vaachwe. 12 Yoosea,

“Ee Mʉlʉʉngʉ, lʉʉsa ndɨrɨ mɨrɨmo yaako mɨkʉʉlʉ kwa vaaniitʉ,

mbere ya itaka, kʉdʉʉmba ndɨrɨ kwa nyɨɨ́mbo.”✡

13 Kei asea,

“Nɨɨnɨ kumwiilaangya neende Mʉlʉʉngʉ.

Laanga nɨɨnɨ mwaarɨ aha na vaana Mʉlʉʉngʉ ˆaampeera ndɨrɨ novo.”✡

14 Haaha sa viintʉ vaana varɨ na mɨvɨrɨ na sakami, Yéesu ne ʉʉja arɨ na mʉvɨrɨ ja mɨvɨrɨ yaavo. Abweeyya jeyyo, sa kwa njɨra ya inkwya yaachwe, asiinde ngururu ja Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ, rooro ˆrɨrɨ na lʉvɨro lwa inkwya. 15 Kei, Yéesu aakwya sa avavɨɨke húuru vaantʉ ˆveene vajáa vatʉ́mwa sikʉ jaavo joosi so koofa inkwya. 16 Jeyyo, kɨkomi yoonekya Yéesu sɨ ʉʉja jo kaambirirya mirimʉ tʉkʉ, maa kaa, mbyaala ya Aburaháamu. 17 Sa jeyyo, ʉʉja ja ˆvyeene vaanaavo varɨ kwa kɨra kɨɨntʉ, sa ave mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ ˆarɨ na mbavariri na wo kiilaangiwa mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Jeyyo, atoole mpóryo sa Mʉlʉʉngʉ asee ʉvɨ wa vaantʉ wasírire. 18 Sa viintʉ Yéesu atʉrɨkɨra ko yerwa, daha arɨ kʉvaambirirya vara ˆvooyerwa.

3

Yéesu nɨ Mʉkʉʉlʉ Kʉlookya Mʉ́sa

1 Sa jeyyo vanaviitʉ vaaja, nyuunyu ˆveene Mʉlʉʉngʉ avaanɨrɨra mʉve ne kurumwii, mwiiririkani Yéesu, yeeye ˆarɨ mutumwi na Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ suusu ˆtamurúmaa mbere ja vaantʉ. 2 Mʉlʉʉngʉ amʉsaawʉla Yéesu. Yeeye nɨ wo kiilaangiwa ajáa ja ˆvyeene Mʉ́sa ne ajáa wo kiilaangiwa kwa Mʉlʉʉngʉ, kʉnʉ arɨ mʉtʉmami waachwe kʉrɨ nyuumba ya Mʉlʉʉngʉ noo kʉsea Viisiraéeli.✡ 3 Mʉjeengi anyémiwaa kʉlookya nyuumba ˆngʼeene ajeenga, viivyo, Yéesu ɨɨma neeja kʉbweeyyiriwa nkongojima kʉlookya Mʉ́sa. 4 Kɨra nyuumba yajéengwaa nɨ mʉjeengi ʉmwɨ, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ noo mʉjeengi wa kɨra kɨɨntʉ. 5 Mʉ́sa nɨ wo kiilaangiwa ajáa kwa Mʉlʉʉngʉ, kʉnʉ arɨ mʉtʉmami waachwe mbere ya vaantʉ va nyuumba ya Mʉlʉʉngʉ. Mʉrɨmo waachwe ʉjáa nɨ kʉvawyɨɨra vaantʉ yara Mʉlʉʉngʉ ˆajáa iímiirye kʉyalʉʉsa sikʉ ˆjookʉʉja. 6 Maa kaa, Kirisitʉ nɨ wo kiilaangiwa kwa Mʉlʉʉngʉ ja Mwaana ˆɨɨ́mɨrɨraa nyuumba ya Mʉlʉʉngʉ. Na suusu tʉrɨ nyuumba yaachwe koonɨ tootuuba kwiitema kʉrɨ yeeye no kwiilaangya kwiitʉ kʉra ˆtwiiváɨraa kɨpeembe.

Mʉkwaatye Kumuruma Kirisitʉ

7 Ivi noo ˆvyeene Mʉtɨma Mʉʉja yoolʉʉsa,

“Isikʉ koonɨ mʉtéɨɨre sawúti ya Mʉlʉʉngʉ,

8 mʉreke hiingya mɨtɨma yaanyu,

ja ˆvyeene vala baaba waanyu vasiita longoolwa,

mpɨɨndɨ jo kʉʉnjera kʉra ɨsɨ ya ibaláángwii.

9 Sa ʉko vala baaba waanyu vajáa vaanjera,

baa neembe navabweeyyiryáa myuujíisa ˆɨrɨ foo kwa myaaka makumi yanɨ (40).

10 Sa jeyyo, nɨjáa navakalarɨra vaantʉ avo, nkasea,

‘Ava vaantʉ nɨ vavɨ sikʉ joosi,

nɨ vaantʉ sɨ ˆvatúubaa njɨra jaanɨ.’

11 Sa jeyyo, nɨ kwiilaha niise kʉnʉ nakálɨɨre noosea,

‘Fɨtɨ, sɨ varɨ kɨɨngɨra vii kaa tʉkʉ na haantʉ ˆnaviimirya neeja ho hʉmʉlʉkɨra.’ ”✡

12 Vanaviitʉ, mʉlaange neeja sa karɨ jɨ kʉve na mʉʉntʉ yoyoosi kʉrɨ nyuunyu ˆarɨ na mʉtɨma mʉvɨ tʉkʉ, ʉwo sɨ ˆanamuruma Yéesu tʉkʉ na yoosiita kumutuuba Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ. 13 Maa kaa, moosaakwa mʉndookiiheera mɨtɨma nyuunyu kwa nyuunyu kɨra mpɨɨndɨ ˆyoosewa “Isikʉ,” sa kʉdɨɨre kʉva na ʉmwɨ waanyu ˆarɨ kooverwa nɨ ʉvɨ na asiite muruma Kirisitʉ. 14 Suusu nɨ hamwɨ tʉrɨ na Kirisitʉ, koonɨ tatúubire kumwiilaangya Kirisitʉ ja ˆvyeene taruma keende ncholo fʉʉrʉ kukiimikirirya. 15 Kumbukiri ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Isikʉ koonɨ mʉtéɨɨre sawúti ya Mʉlʉʉngʉ,

mʉreke hiingya mɨtɨma yaanyu,

ja ˆvyeene vala baaba waanyu vasiita longoolwa nɨ nɨɨnɨ.”✡

16 Nɨ vala ani ˆvateera sawúti ya Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, vakasiita longoolwa nɨ yeeye? Eri, sɨ vara voosi ˆvalongoolwáa nɨ Mʉ́sa fuma ɨsɨ ya Mísiri tʉkʉ wʉʉ? 17 Eri, nɨ vala ani Mʉlʉʉngʉ ˆavakalarɨra kwa myaaka makumi yanɨ (40)? Eri, sɨ vara voosi ˆvatʉmama ʉvɨ na vakakwya ɨsɨ ya ibaláángwii tʉkʉ wʉʉ? 18 Eri, nɨ vala ani Mʉlʉʉngʉ iilaha sɨ ˆvarɨ kɨɨngɨra vii kaa tʉkʉ haantʉ ho hʉmʉlʉka ˆheene iimya neeja? Eri, sɨ vara ˆvasova matu tʉkʉ wʉʉ? 19 Jeyyo tamányire, avo vaantʉ vasiindwa kɨɨngɨra na aho haantʉ, sa viintʉ sɨ vamuruma Mʉlʉʉngʉ.

4

Kʉhʉmʉlʉka kwa Vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ

1 Haaha, sa viintʉ kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ vaantʉ kɨɨngɨra varɨ na uhumulukii kʉkaarɨ kʉrɨ kɨweerwii, tʉlaange neeja sa karɨ mʉʉntʉ baa ʉmwɨ waanyu jɨ asiindwe kɨɨngɨra na aho tʉkʉ. 2 Sa suusu tateera Masáare Maaja ja ˆvyeene vala baaba wiitʉ vateera. Maa kaa, voovo ˆvakateere masáare ayo, sɨ yavaambirirya chochoosi tʉkʉ, sa sɨ vaava hamwɨ na vara ˆvayateera vakayaruma tʉkʉ. 3 Haaha suusu ˆtaruma, kɨɨngɨra tʉrɨ na aho haantʉ ho hʉmʉlʉka, ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asea,

“Jeyyo nɨ kwiilaha niise kʉnʉ nakálɨɨre noosea,

‘Fɨtɨ, sɨ varɨ kɨɨngɨra vii kaa tʉkʉ na haantʉ ˆnaviimirya neeja ho hʉmʉlʉkɨra.’ ”✡

Mʉlʉʉngʉ alʉʉsa jeyyo baa neembe ahʉmʉla mɨrɨmo yaachwe keende aho ncholo ˆakʉʉmbe ɨhɨ weerʉ. 4 Haantʉ hamwɨ Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea, “Sikʉ ya mufungatɨ Mʉlʉʉngʉ akahʉmʉlʉka mɨrɨmo yaachwe yoosi.”✡ 5 Kei Masáare ˆYarɨ Mpeho aho mweeri yasea,

“Fɨtɨ, sɨ varɨ kɨɨngɨra vii kaa tʉkʉ na haantʉ ˆnaviimirya neeja ho hʉmʉlʉkɨra.”

6 Sa jeyyo, hamwaarɨ vamwɨ ˆvarɨ kɨɨngɨra haantʉ ha Mʉlʉʉngʉ ho hʉmʉlʉkɨra, maa kaa, vara ˆvateera Masáare Maaja aho ncholo vasiindwa kɨɨngɨra sa sɨ vamʉteera Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 7 Sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ iimya neeja sikʉ yɨɨngɨ na ɨɨyanɨrɨra “Isikʉ.” Mʉlʉʉngʉ sikʉ ˆjikalooke ˆjiri foo alʉʉsa kei ko tweera Daúdi ja ˆvyeene vyaandɨkwa aho mweeri,

“Isikʉ koonɨ mʉtéɨɨre sawúti ya Mʉlʉʉngʉ,

mʉreke hiingya mɨtɨma yaanyu.”✡

8 Ngaarɨ Yooshʉ́a avaheera aho haantʉ ho hʉmʉlʉkɨra, Mʉlʉʉngʉ ngaarɨ sɨ alʉʉsa sikʉ ˆjikalooke tʉkʉ, sikʉ yɨɨngɨ yo hʉmʉlʉka.✡ 9 Sa jeyyo, ɨmwaarɨ sikʉ yo hʉmʉlʉka ya Sabáato ˆngʼeene Mʉlʉʉngʉ iimya neeja sa vaantʉ vaachwe. 10 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ˆɨɨ́ngɨraa aho haantʉ ho hʉmʉlʉkɨra, ahʉmʉlʉka mɨrɨmo yaachwe mweeneevyo, ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ ahʉmʉlʉka ˆakahʉmʉle kʉʉmba weerʉ.

11 Sa jeyyo, twiifafye sa twɨɨngɨre na uhumulukwii ʉwo, karɨ mʉʉntʉ baa ʉmwɨ kʉrɨ suusu jɨ asiindwe kɨɨngɨra so dɨɨra teera ja ˆvyeene vala baaba wiitʉ sɨ vateeráa tʉkʉ. 12 Sa isáare ra Mʉlʉʉngʉ nɨ nkaasʉ rɨrɨ na ratɨɨte ngururu. Rahʉʉmba kʉlookya nyaasʉka ˆɨrɨ kosikosi, jeyyo rɨɨ́ngɨraa rɨkaasakanʉla mʉtɨma na nkaasʉ, kei raásakanʉlaa viintʉ vya mʉvɨrɨ na manonu. Kei isáare ɨro, raváriyʉlaa mɨryʉʉngʉ na miiririkano ya mɨtɨma ya vaantʉ. 13 Kusiina kɨɨntʉ ˆchʉʉmbwa nɨ Mʉlʉʉngʉ ˆkɨrɨ daha kwiivisa mbere yaachwe mweeneevyo tʉkʉ. Kɨra kɨɨntʉ nɨ kɨweerwii kɨrɨ na chakʉnʉkʉlwa. Kʉrɨ yeeye nɨ mpaka tʉlʉʉse kɨmáárɨ cha kɨra kɨɨntʉ.

Yéesu nɨ Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ

14 Haaha, tatɨɨte Mweeneɨsɨ Mʉkʉlʉkʉʉlʉ, yeeye ɨɨngɨra na kurumwii. Ʉhʉ nɨ YéesuMwaana wa Mʉlʉʉngʉ. Sa jeyyo, tʉkwaatye neeja kuruma kwiiswi ˆtʉlʉ́ʉsaa mbere ja vaantʉ. 15 Ʉhʉ Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ, yeeye noo ˆarɨ daha taanga teketeke yiitʉ, sa baa yeeye ayerwa nɨ Irimʉ kwa njɨra ˆjiísimiresimire ja suusu, maa kaa, yeeye sɨ atʉmama ʉvɨ tʉkʉ. 16 Haaha tʉtamanye ko kiitema na ichuumbii ra Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ na nduwo. Aho, twaambirirya arɨ mpɨɨndɨ ja uturikiri wiitʉ kwa nduwo na kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwaachwe.

5

1 Kɨra mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ asáawʉlwaa fuma kʉrɨ vaantʉ, sa ɨɨme haantʉ ha vaantʉ kʉrɨ masáare ya Mʉlʉʉngʉ. Ʉhʉ mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ atóolaa vilʉngʉlʉngʉ kwa Mʉlʉʉngʉ na mpóryo sa ʉvɨ wa vaantʉ. 2 Yeeye daha arɨ kʉvoonera mbavariri vaantʉ ˆvabwéeyyaa ʉvɨ baa taanga tʉkʉ, sa viintʉ baa yeeye atɨɨte teketeke yo tʉmama ʉvɨ. 3 Ɨkɨ noo ˆkɨbwéeyyaa atoole mpóryo sa ʉvɨ waachwe, kei, sa ʉvɨ wa vaantʉ vɨɨngɨ.✡

4 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kwiivɨɨka ave mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ tʉkʉ, maa kaa, avíjaa mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ ko saawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ ja ˆvyeene Harúuni aanɨrɨrwa. 5 Viivyo Kirisitʉ sɨ iiyinʉla akiiheera nyemi yo va mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ tʉkʉ, maa kaa, yeeye asaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Sa Mʉlʉʉngʉ amʉsea,

“Weewe nɨ Mwaana waanɨ,

isikʉ nɨɨnɨ navɨ́ɨre Taáta waako.”✡

6 Kei haantʉ hɨɨngɨ amʉsea,

“Weewe nɨ mweeneɨsɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero,

kwa mwiitʉʉbɨrɨro wa Melɨkɨsedéeki.”✡

7 Mpɨɨndɨ Yéesu ˆiikaláa kʉrɨ ɨhɨ weerʉ, amʉloombáa Mʉlʉʉngʉ na amʉrɨrɨráa maatʉkʉ vii. Mʉlʉʉngʉ ˆadáhaa kʉmʉlamurirya fuma inkwyii,✡ ahokeráa kʉloomba kwaachwe sa viintʉ Yéesu ajáa iikiimya na ɨsɨ. 8 Baa neembe Yéesu ajáa nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, ajáa iikiindya kʉva matu kwa njɨra ya uturikiri ˆuuturyáa. 9 Kwa njɨra ɨyo, Mʉlʉʉngʉ amʉbweeyya akiimane, haaha yeeye nɨ ufumo wa ʉlamuriri wa sikʉ ˆjisiina ʉhero kwa vara ˆvarɨ matu kwaachwe. 10 Mʉlʉʉngʉ amʉvɨɨka ave Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ kwa mwiitʉʉbɨrɨro wa Melɨkɨsedéeki.

Kʉkʉla Kɨmʉtɨma

11 Tatɨɨte ˆyarɨ foo yo lʉʉsa ya weeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ wa Yéesu, maa kaa, vyafafa kʉvawyɨɨra sa sɨ mʉtáangɨraa chaangʉ tʉkʉ. 12 Mpɨɨndɨ iji, mwasaakwa mʉve mwahʉmʉla kʉva vakiindya, maa kaa, mʉkaarɨ mookiilaangya mukiindya avakiindye masáare ya ncholo ya isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Moosaaka masʉʉsʉ na sɨ chóorya ˆchafafa tʉkʉ. 13 Kɨra ˆasaakwa kʉnywa masʉʉsʉ, akaarɨ musinga, sɨ amányire masáare ya ʉwoloki tʉkʉ. 14 Maa kaa, vaantʉ ˆvakangaala, varíjaa chóorya ˆchafafa, vaantʉ avo viikiindya vooveene kwiisimanʼya mavɨ na maaja.

6

1 Arumi, toosaakwa tʉkʉle na twaande kwiiririkana viintʉ vikʉʉlʉ, na sɨ vira viintʉ vya ncholo ˆtakiindiwa vya Kirisitʉ vii tʉkʉ, maa kaa, tʉkasane kwiikiindya sa tʉve vaantʉ ˆtakangaala. Tʉreke kʉhɨndʉkɨra ukiindya wa mwaariryo wo valandʉka fuma nteendwii jira ˆjiréetaa inkwya, na wo muruma Mʉlʉʉngʉ. 2 Tʉreke hɨndʉkɨra ukiindya wa ʉbatíiso, ukiindya wo vavɨkɨra vaantʉ mɨkono, ukiindya wa kʉfʉfʉlwa kwa vaantʉ ˆvaakwya na ʉlamu wa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 3 Na Mʉlʉʉngʉ koonɨ avyeéndire, ayo tʉmama tʉrɨ.

4 Haaha mʉtaange, sɨ vyadáhɨkaa kʉvahɨndʉla kʉrɨ kʉvarindʉka fuma uvii vaantʉ vara ˆvajáa vaheewa kɨweerʉ tʉkʉ. Avo, vajáa vahʉmʉla turya wʉʉya wa kurumwii na vakava kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉtɨma Mʉʉja. 5 Voovo vasaɨra kʉbooha kwa isáare ra Mʉlʉʉngʉ na myuujíisa ya mwiikalo wa weerʉ ˆyookʉʉja. 6 Vaantʉ avo, koonɨ varékire kumuruma Mʉlʉʉngʉ, eri, daha tʉrɨ kʉvahɨndʉla na kʉrɨ kʉvalandʉka fuma uvii kei wʉʉ? Avo vaantʉ vamʉváɨrɨraa Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ mɨsʉmáari mʉsaláabii lwa kavɨrɨ na vamʉréteraa soni ilaarii. 7 Salʉ ˆjooloviwa kweene kweene nɨ mbula, na ˆjikúryaa mbeyʉ, ˆjavaámbiriryaa varimi, salʉ ijo, Mʉlʉʉngʉ ajitálaryaa. 8 Maa kaa, salʉ jira ˆjikúryaa miíwa na mbɨɨrɨ, jisiina kʉnáálo kwa murimi tʉkʉ, ifaanaa jikajumwa na kʉherererya kwaachwe chɨmɨkwa jiri mootwii.

9 Baa neembe toolʉʉsa jei vanaviitʉ, na kɨkomi taveenda, suusu tookoona kɨkomi tʉmama mwiise vyabooha kʉlookya, sa nyuunyu mwalamuririwa. 10 Sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ nɨ mʉwoloki, sɨ arɨ reka kʉmbʉkɨra mɨrɨmo yaanyu miija ˆmʉtʉ́mamaa tʉkʉ. Kei, sɨ arɨ rimirya kweenda kʉra ˆmoonekya kʉrɨ irina raachwe kwa njɨra yo vaambirirya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu fʉʉrʉ isikʉ tʉkʉ. 11 Tookoona mpɨɨma kɨra mʉʉntʉ amanyɨke kʉveenda vaantʉ ava fʉʉrʉ kukiimikirirya, sa mʉyahokere yara yoosi ˆmwiiláangyaa. 12 Sɨ toosaaka mʉve vavira tʉkʉ. Maa kaa, toosaaka mʉvatuubirirye vara kwa njɨra yo ruma na kuyimirirya, ˆvahokera yara Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉvaheera.

Kʉlaha kwa Mʉlʉʉngʉ nɨ kwa Kɨkomi

13 Hara kalɨ mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆiichuungáa kwa Aburaháamu, Mʉlʉʉngʉ ajáa alaha kwa irina raachwe sa kusiina ˆarɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya yeeye Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 14 Mʉlʉʉngʉ amʉlaha Aburaháamu yoosea, “Kɨkomi, koonɨ nɨ kʉkʉtalarya, kʉtalarya ndɨrɨ na bweeyya ndɨrɨ mbyaala yaako ɨve nkʉlʉnkʉʉlʉ.”✡ 15 Aho, Aburaháamu awoojera ko yimirirya fʉʉrʉ akaturya yara Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉmʉheera.

16 Koonɨ vaantʉ voolaha kɨɨntʉ, viiláhaa kwa irina ra ʉra ˆarɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya voovo, na kei kʉlaha ʉko, koónekyaa yara ˆvoolʉʉsa nɨ ya kɨmáárɨ. Kʉbweeyya jeyyo, kwamárikiryaa kwiiruta ndihi. 17 Mʉlʉʉngʉ asaakáa koonekya kɨweerwii kwa vaantʉ vara ˆvarɨ hokera kwiichuunga kwaachwe, vataange sɨ arɨ varindʉla mɨryʉʉngʉ yaachwe tʉkʉ. Ɨkɨ noo ˆchabweeyya iilahe. 18 Kwa njɨra yo lʉʉsa aya masáare yavɨrɨ sɨ ˆyaválandʉkaa, atʉheera mʉtɨma mʉkʉʉlʉ suusu ˆtamutúubaa sa tʉʉmɨrɨre kwiilaangya yara ˆyookʉʉja mbere yiitʉ, sa sɨ viri dahɨka vii tʉkʉ Mʉlʉʉngʉ kʉlʉʉsa ʉloongo.

19 Kuruma kwiitʉ nɨ ja kɨɨntʉ ˆkisíkiriryaa nkaasʉ yiitʉ ɨfafe. Kwiilaangya ʉko kwɨɨngɨra Haantʉ Haajahaaja nyuma ya ipasía.✡ 20 Yéesu alongoola na ɨɨngɨra na aho haantʉ sa suusu. Na yeeye aava nɨ Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero kwa mwiitʉʉbɨrɨro wa Melɨkɨsedéeki.

7

Weeneɨsɨ wa Melɨkɨsedéeki

1 Melɨkɨsedéeki nɨ mʉtemi wa Saléemu ajáa. Kei nɨ mweeneɨsɨ wa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Mweerimweeri ajáa. Melɨkɨsedéeki ajáa alʉmana na Aburaháamu mpɨɨndɨ Aburaháamu ˆafumáa nkoondwii ˆngʼeene ajáa avasíindire vatemi vanɨ. ˆAkalʉmane na Aburaháamu, maa akamʉtalarya.✡ 2 Aburaháamu ajáa atoola rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi ya viintʉ ˆajáa atúriirye nkoondwii, akamʉheera Melɨkɨsedéeki. Melɨkɨsedéeki noo kʉsea, “Mʉtemi wa ʉwoloki.” Kei nɨ mʉtemi wa Saléemu, noo kʉsea, “Mʉtemi wa mwiikalo mʉʉja.” 3 Viintʉ ˆyoónekanaa, taáta na íyo waala Melɨkɨsedéeki sɨ vamányirwe tʉkʉ, baa ichina raachwe sɨ ralʉʉswa tʉkʉ, sɨ vyamányirwe nɨ naadi avyaalwa na nɨ naadi aakwya tʉkʉ. Yeeye nɨ mweeneɨsɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero ja Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.

4 Laanga viintʉ Melɨkɨsedéeki ˆajáa mʉkʉ́ʉ́lʉ. Baa Aburaháamu baaba wiitʉ, ajáa amʉheera ilʉʉndʉ rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi ya viintʉ ˆajáa anyáhɨɨre nkoondwii. 5 Miiro yalʉʉsa, veeneɨsɨ va Ijʉva fuma lʉkolwii lwa Láawi noo valaiririwa vandoohokera ilʉʉndʉ rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi fuma kwa Viisiraéeli viivaavo. Viisiraéeli vajáa vasaakwa vandoobweeyya jeyyo baa neembe voovo nɨ va ufumo wa baaba waavo Aburaháamu.✡ 6 Baa neembe Melɨkɨsedéeki sɨ ajáa afuma lʉkolwii lwa Láawi, yeeye ajáa asʉmʉla rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi fuma kwa Aburaháamu. Kei, akamʉtalarya Aburaháamu, ʉhʉ Aburaháamu Mʉlʉʉngʉ ajáa iichuunga kʉmʉtalarya arɨ. 7 Na suusu voosi tamányire, nɨ kɨmaarɨ, mʉkʉ́ʉ́lʉ noo amʉtálaryaa mudúúdi. 8 Kei veeneɨsɨ va Ijʉva fuma lʉkolwii lwa Láawi, voovo ˆvahókeraa rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi, nɨ vaantʉ ˆvakwyíjaa, maa kaa, Melɨkɨsedéeki ahokera rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi fuma kwa Aburaháamu, tawyɨɨrwa kɨkomi nɨ nkaasʉ arɨ. 9 Jeyyo ifaanaa tʉkasea, baa Láawi yeeye mbyaala yaachwe ˆɨhókeraa rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi, baa yeeye atoola rɨmwɨ ra malʉʉndʉ ikimi ko tweera kwa Aburaháamu. 10 Sa viintʉ Láawi ajáa akaarɨ vyaalwa, ajáa akaarɨ muvirii wa baaba Aburaháamu mpɨɨndɨ ˆalʉmanáa na Melɨkɨsedéeki.

Yéesu Iifwɨ́ɨne na Melɨkɨsedéeki

11 Baa neembe weeneɨsɨ wa Láawi watuubáa Miiro ya Mʉ́sa na kwa mwaariryo ʉwo, Miiro yatoolwáa kwa vaantʉ, maa kaa, weeneɨsɨ ʉwo sɨ ʉjáa wakiimana tʉkʉ. Sa jeyyo, asaakwáa mweeneɨsɨ wɨɨngɨ ja mwiitʉʉbɨrɨro wa Melɨkɨsedéeki na sɨ ja mwiitʉʉbɨrɨro wa Harúuni tʉkʉ.✡ 12 Sa koonɨ weeneɨsɨ waválandukire, nɨ mpaka na Miiro ɨvalandʉke. 13 Mʉʉntʉ ˆtoolʉʉsa aha nɨ wa lʉkolo lwɨɨngɨ, kusiina mʉʉntʉ fuma lʉkolwii lwaachwe ˆanatʉmama masabáahwii ja mweeneɨsɨ tʉkʉ. 14 Kɨra ˆnoolʉʉsa nɨ ɨkɨ, Mweenevyoosi wiitʉ afuma lʉkolwii lwa Yʉ́ʉda, na Mʉ́sa sɨ alʉʉsa veeneɨsɨ va Ijʉva fuma varɨ lʉkolwii ʉlo tʉkʉ. 15 Aya ˆnoolʉʉsa haaha nɨ kɨweerwii yarɨ, sa kwafʉmɨra mweeneɨsɨ wɨɨngɨ ˆiifwɨ́ɨne na Melɨkɨsedéeki. 16 Yeeye sɨ aava mweeneɨsɨ kwa ʉlairiri wa kɨwʉʉntʉ wo tuuba lʉkolo lwaachwe tʉkʉ, maa kaa, nɨ kwa ngururu ja nkaasʉ yaachwe, ˆngʼeene sɨ ɨrɨ daha saambʉlwa. 17 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yoonekya kɨkomi yoosea,

“Weewe nɨ mweeneɨsɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero,

kwa mwiitʉʉbɨrɨro wa Melɨkɨsedéeki.” ✡

18 Jeyyo, Mʉlʉʉngʉ aseyya ʉlairiri ʉra wa ncholo sa ʉjáa usiina ngururu tʉkʉ, na kei, ʉjáa usiina kʉnáálo yoyoosi tʉkʉ. 19 Noo kʉsea, Miiro sɨ ɨrɨ daha kʉbweeyya kɨɨntʉ chochoosi kikiimane tʉkʉ, maa kaa, haaha Mʉlʉʉngʉ atʉheera kwiilaangya kwɨɨngɨ ˆkweene kwabooha kʉlookya. Na ko tweera kwiilaangya ʉko, tamʉséesereraa Mʉlʉʉngʉ.

20 Mpɨɨndɨ Valáawi ˆvavɨɨkwáa kʉva veeneɨsɨ va Ijʉva, Mʉlʉʉngʉ sɨ iilaháa chochoosi kwaavo tʉkʉ. Maa kaa, mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆamʉvɨɨkáa Yéesu ave mweeneɨsɨ ajáa amwiilahɨra, 21 ja ˆvyeene vyaandɨkwa Masáarii ˆYarɨ Mpeho,

“Ijʉva iilaha

na sɨ arɨ valandʉla mɨryʉʉngʉ yaachwe tʉkʉ,

‘Weewe nɨ mweeneɨsɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.’ ”✡

22 Sa kʉlaha ʉko, Yéesu noo cha mʉhʉ́ʉ́nda wa mʉháko ʉwo ˆwabooha.

23 Mʉhákwii wa ncholo, veeneɨsɨ va Ijʉva nɨ foo vajáa. Voovo sɨ vatuubáa kʉtʉmama mʉrɨmo waavo tʉkʉ sa vakwyijáa. 24 Maa kaa, sa viintʉ Yéesu arɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, yeeye kʉva arɨ mweeneɨsɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 25 Haaha yeeye atɨɨte ngururu jo valamurirya kɨkomi, voosi ˆvootamanya na kwa Mʉlʉʉngʉ ko tweera kwaachwe, sa yeeye nɨ nkaasʉ arɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, na avalóomberaa sikʉ joosi.

26 Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ ˆarɨ jeyyo, asaakwa maatʉkʉ vii kʉrɨ suusu, sa yeeye nɨ mʉʉja na sɨ atʉmama ʉvɨ wowoosi tʉkʉ. Mʉlʉʉngʉ amʉkera fuma kwa vaantʉ ˆvatʉ́mamaa ʉvɨ, akamwaambukya fʉʉrʉ kurumwii. 27 Yéesu sɨ asaakwa atoole mpóryo kɨra siikʉ tʉkʉ ja veeneɨsɨ vakʉʉlʉ va Ijʉva. Voovo vajáa vasaakwa vatoole mpóryo sa ʉvɨ waavo, de vaseyye ʉvɨ wa viivaavo. Maa kaa, Yéesu iitoola mpóryo kamudu vii hara mʉsaláabii sa ʉvɨ wa vaantʉ voosi. 28 Sa Miiro yavɨɨkáa vaantʉ sɨ ˆvakiimana kʉva veeneɨsɨ vakʉʉlʉ va Ijʉva. Maa kaa, sikʉ ˆjiri foo ˆjikalooke, Mʉlʉʉngʉ ko laha amʉsaawʉla Mwaana waachwe ave mweeneɨsɨ ˆakiimana kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

8

Kirisitʉ nɨ Mweeneɨsɨ Wiitʉ Mʉkʉʉlʉ

1 Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ kʉlookya vyoosi vya kɨra ˆtoolʉʉsa nɨ ɨkɨ, Mweeneɨsɨ wiitʉ Mʉkʉʉlʉ iikala mʉkono wa kʉlʉme wa ichuumbi ra ʉkʉ́ʉ́lʉ ra Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu ʉko kurumwii. 2 Ʉko, amʉtʉ́mamɨraa Mʉlʉʉngʉ Haantʉ Haaja na itibwii ro kiinamɨra ra kɨkomi ˆrakovwa sɨ kwa mɨkono ya vaantʉ tʉkʉ, maa kaa, ˆrakovwa nɨ Mʉlʉʉngʉ Mweenevyoosi.

3 Kɨra mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ asáawʉlwaa nɨ Mʉlʉʉngʉ, andootoola vilʉngʉlʉngʉ na mpóryo. Jeyyo Mweeneɨsɨ wiitʉ Mʉkʉʉlʉ wa Ijʉva ne asaakwa ave na kɨɨntʉ cho mʉtoorera Mʉlʉʉngʉ. 4 Ngaarɨ Yéesu atuuba kiikala aha weerwii, ngaarɨ sɨ aava mweeneɨsɨ wa Ijʉva baa kiduudi vii tʉkʉ, sa kʉrɨ ɨhɨ weerʉ kwatɨɨte veeneɨsɨ va Ijʉva ˆveene vatóolaa mpóryo ko tuuba Miiro. 5 Yara ˆvatʉ́mamaa kʉra Haantʉ Haaja, nɨ kɨɨntʉ cho tuubiririwa na murimírimi wa yara ˆyatʉ́mamwaa kurumwii. Noo ˆchooreka mpɨɨndɨ Mʉ́sa ˆiimyáa neeja kʉjeenga itibu ro kiinamɨra, Mʉlʉʉngʉ ajáa amʉsea, “Kova kɨra kɨɨntʉ ja ˆvyeene nakoónekiirye yoosi luulwii.”✡ 6 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ amʉheera Kirisitʉ mʉrɨmo wa kɨweeneɨsɨ ˆwabooha kʉlookya ʉra wa veeneɨsɨ va Ijʉva va kalɨ, ja ˆvyeene mʉháko ˆmweene yeeye nɨ mʉkʉndɨkanʼyi waachwe ˆwabooha kʉlookya ʉra wa kalɨ. Kei, mʉháko ʉwo mufya wavɨɨkwa mweeri ya mwaariryo wa kwiichuunga kwa Mʉlʉʉngʉ kʉra ˆkwabooha kʉlookya.

7 Ngaarɨ mʉháko wa ncholo ʉjáa wakiimana, ngaarɨ sɨ kwa saakwa mʉháko wa kavɨrɨ tʉkʉ. 8 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ ˆakoone ʉvɨ wa vaantʉ asea,

“Teereri! Jeyyo noo ˆvyeene alúusire Ijʉva,

sikʉ kʉʉja jiise,

nɨɨnɨ vɨɨka ndɨrɨ mʉháko mufya,

na vaantʉ va Isiraéeli,

na va Yʉ́ʉda.

9 Mʉháko ʉhʉ sɨ ʉrɨ kʉva ja ʉra,

ˆnabweeyya na vala baaba waavo tʉkʉ,

mpɨɨndɨ jira ˆnɨjáa navakwaata mʉkono,

nkavafumya fuma ɨsɨ ya Mísiri.

Voovo sɨ vajáa vawoloki kwa mʉháko waanɨ tʉkʉ,

ɨkyo noo ˆchooreka navareka ja ˆvyeene varɨ.

10 Sikʉ ˆjookʉʉja ʉhʉ noo mʉháko ˆndɨrɨ vɨɨka,

na vaantʉ va Isiraéeli, aséire Ijʉva.

Vɨɨka ndɨrɨ miiro yaanɨ miryuungwii yaavo,

na kwɨɨtala ndɨrɨ mitimii yaavo.

Kʉva ndɨrɨ Mʉlʉʉngʉ waavo,

novo kʉva varɨ vaantʉ vaanɨ.

11 Sɨ kʉrɨ kʉva na mʉʉntʉ wo mukiindya mwiiwaachwe aantaange tʉkʉ,

au kusiina ˆarɨ mʉsea mwiiwaachwe, ‘Mʉtaange Ijʉva’ tʉkʉ.

Sa kɨra mʉʉntʉ kʉva arɨ aantaanga,

kwaandɨra mudúúdiduudi fʉʉrʉ mʉkʉ́ʉ́lʉ.

12 Sa nɨɨnɨ sea ndɨrɨ nteendo jaavo mbɨ jasírire,

sɨ ndɨrɨ kʉmbʉkɨra kei ʉvɨ waavo vii kaa tʉkʉ.”✡

13 Mʉlʉʉngʉ kati yoosea ʉhʉ nɨ “mʉháko mufya,” nɨ koonekya iise, mʉháko wa ncholo nɨ wa kalɨ. Haaha kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨrɨ cha kalɨ, chahiririrya, kisiina mʉrɨmo wowoosi tʉkʉ, chaséngeriire rɨmɨra.

9

Miiro ya Mʉháko wa Ncholo

1 Mʉháko wa ncholo ʉjáa watɨɨte ndairiri ˆngʼeene vaantʉ vatuubáa mpɨɨndɨ jo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, na Haantʉ Haaja ho mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. 2 Kʉjáa kwatɨɨte itibu ro kiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. Ɨro itibu rɨjáa ratɨɨte vyúumba vivɨrɨ. Chúumba cha ncholo kɨjáa chatɨɨte kyaángo cho vɨkɨra kɨmʉrɨ na méesa yo vɨkɨra mɨkáate mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Ɨkyo chúumba cha ncholo noo Haantʉ Haaja hasewáa. 3 Aho itibwii ro kiinamɨra, kʉjáa kwatɨɨte ipasía ˆrakeráa chúumba cha ncholo na cha kavɨrɨ. Ɨkyo chúumba cha kavɨrɨ noo Haantʉ Haajahaaja hasewáa. 4 Aho chúumbii cha kavɨrɨ, kʉjáa kwatɨɨte masabáahʉ yo kuusirirya ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa. Kei kʉjáa kwatɨɨte isandúku ra mʉháko ˆreene rɨjáa rahakwa saháabu mavaru yoosi. Aho isandúkwii, kʉjáa kwatɨɨte nyiingʉ ya saháabu ˆngʼeene ɨjáa na máana* na kʉjáa kwatɨɨte nkome ya Harúuni ˆngʼeene ɨjáa yatʉrɨka masaambɨ, na kei kʉjáa kwatɨɨte mawye yavɨrɨ ˆmeene yajáa na Miiro Ikimi ya mʉháko.✡ 5 Mweeri ya ɨro isandúku, kʉjáa kwatɨɨte sanáamu ja makerúubi, noo kʉsea viúumbe vya kurumwii ˆviri na mabava, ivyo vyoonekyáa Mʉlʉʉngʉ amwaarɨ aho. Mbava jaavo jijáa jakʉnɨkɨrɨra ikʉbɨko ra isandúku ˆrɨséwaa ichuumbi ra mbavariri kʉʉntʉ Mʉlʉʉngʉ ˆaséaa ʉvɨ wa vaantʉ wasírire.✡ Maa kaa, ɨhɨ sɨ mpɨɨndɨ yo variyʉla ivi viintʉ naasii tʉkʉ.

6 Viintʉ ivi ˆviri hʉmʉla kiimiwa neeja haantwii haavo, veeneɨsɨ va Ijʉva vɨɨngɨráa kɨra siikʉ na chúumbii cha ncholo noo ko tʉmama mʉrɨmo waavo wo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. 7 Maa kaa, nɨ mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ vii noo ˆɨɨngɨráa na chúumbii cha kavɨrɨ, ne ɨɨngɨráa kamudu vii kwa mwaaka. Na ajáa asaakwa ɨɨngɨre na sakami yo mʉtoorera Mʉlʉʉngʉ mpóryo yo seyya ʉvɨ waachwe na wa vaantʉ voosi ˆvatʉmama ʉvɨ baa taanga tʉkʉ. 8 Haaha, sa tʉʉva ijo, Mʉtɨma Mʉʉja yookoonekya njɨra yo kɨɨngɨra na Haantʉ Haajahaaja ɨkaarɨ sɨ ɨnachʉngʉlwa tʉkʉ, mpɨɨndɨ itibu ro kiinamɨra ra kalɨ ˆrɨkaarɨ rootʉmɨka. 9 Mɨrɨmo yoosi ˆyatʉmamwáa hara itibwii, nɨ buuwo ˆyoónekyaa ˆvyeene masáare yajáa mpɨɨndɨ ja mʉháko wa ncholo. Mpóryo ˆvatooláa kwa Mʉlʉʉngʉ, sɨ jiri daha jirʉla mɨtɨma ˆyiísimanʼyaa mavɨ na maaja ya vaantʉ ˆvamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 10 Sa ndairiri ijo ja kɨwʉʉntʉ, jijáa jalʉʉsa vyóorya, vinywɨɨwa, na kwiijirʉla mʉvɨrɨ, mɨrɨmo yoosi ɨyo nɨ ya weerwii vii, na ɨjáa ɨmwaarɨ fʉʉrʉ mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ reeta mʉháko mufya.

Kirisitʉ noo Mpóryo ˆYakiimana

11 Haaha Kirisitʉ ʉʉja, yeeye nɨ Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ wa viintʉ ˆvyʉʉja. Yeeye ɨɨngɨra, akatweera na itibwii ikʉʉlʉ ro kiinamɨra na ˆrakiimana, sɨ ˆratengeneshiwa nɨ vaantʉ na sɨ ˆrɨrɨ kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. 12 Aho, ɨɨngɨra kamudu vii na Haantʉ Haajahaaja. Sɨ ɨɨngɨra kwa njɨra ya sakami ya mburi na ndama tʉkʉ, maa kaa, ɨɨngɨra kwa njɨra ya sakami yaachwe mweeneevyo sa yeeye mweeneevyo atununuula kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

13 Mʉhákwii wa ncholo, vaantʉ ˆvarɨ na njeo vajirʉlwáa mivirii kwa njɨra yo nyinyirirwa sakami ya mburi, sakami ya njɨɨkʉ, na mavu ya ndama ˆɨjáa yachímikirwe. 14 Maa kaa, sakami ya Kirisitʉ yatɨɨte ngururu mʉnʉmʉʉnʉ kʉlookya sakami ya nchúwo. Sa kwa njɨra ya Mʉtɨma wa sikʉ ˆjisiina ʉhero, Yéesu iitoola kwa Mʉlʉʉngʉ ja mpóryo ˆisiina lʉkwaalo loloosi. Sakami yaachwe yajírʉlaa mɨtɨma yiitʉ ˆyiísimanʼyaa mavɨ na maaja, kwa yara ˆyaréetaa inkwya, sa tʉmʉtʉmamɨre Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ.

15 Sa jeyyo, Yéesu noo mʉkʉndɨkanʼyi wa mʉháko mufya sa vara ˆvaanɨrɨrwa vahokere ʉpaari wa sikʉ ˆjisiina ʉhero ʉra Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga vaheera arɨ. Sa Yéesu aakwya sa avanunuule fuma uvii waavo ˆvatʉmama ɨsɨ ya mʉháko wa kalɨ.

16 Sa koonɨ mʉʉntʉ aándikire ˆvyeene máari jaachwe jiri gavwa, ijo máari sɨ jiri gavwa tʉkʉ fʉʉrʉ ʉwo mʉʉntʉ yooneke kɨkomi akwíire. 17 Kɨra ˆalairirya kʉva kɨrɨ na ngururu koonɨ mʉʉntʉ ˆaandɨka akwíire, maa kaa, sɨ kivíjaa na ngururu vii kaa tʉkʉ koonɨ ʉwo mʉʉntʉ akaarɨ mooyo. 18 Ɨkɨ noo ˆchooreka baa mʉháko wa ncholo ʉjáa usiina ngururu tʉkʉ fʉʉrʉ kwiita sakami ya nchúwo. 19 Mʉ́sa ˆakahʉmʉle lʉʉsa kɨra ʉlairiri wa Mʉlʉʉngʉ mbere ya vaantʉ voosi ja ˆvyeene ɨjáa yasaakwa nɨ Miiro, ajáa atoola sakami ya ndama na ngulaata, maa akasaangya na maaji. Aho, ajáa anyɨnyɨrɨra ɨyo sakami kɨtáabwii† cha Miiro, baa na vaantʉ voosi akavanyɨnyɨrɨra ko tumia mabaáhɨra ˆyarɨ nkʉʉndʉ ˆyachuungwa itáampii ra faaɨ. 20 Kʉnʉ, Mʉ́sa yoovasea vaantʉ, “Ɨhɨ noo sakami ya mʉháko wa Mʉlʉʉngʉ. Ʉwo mʉháko Mʉlʉʉngʉ aláiriirye mʉndookwaatya.”✡ 21 Viivyo, Mʉ́sa anyɨnyɨrɨra sakami itibu ro kiinamɨra na saama joosi ˆjitʉ́mɨkaa mpɨɨndɨ jo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. 22 Ko tuuba ˆvyeene Miiro yalʉʉsa, kʉsengerera kɨra kɨɨntʉ chasaakwa kijirʉlwe na sakami. Sa koonɨ sakami sɨ yiítikire, kusiina kʉsewa ʉvɨ wasírire tʉkʉ.

23 Itibu na viintʉ vyoosi veeneɨsɨ va Ijʉva ˆvatumiyáa kʉmʉtoorera Mʉlʉʉngʉ mpóryo, vijáa nɨ buuwo ya viintʉ ˆviri kurumwii. Itibu na viintʉ ivyo, vyatalariwáa kwa njɨra ya sakami ya nchúwo, maa kaa, viintʉ vya kurumwii vyasaakwa vitalariwe nɨ mpóryo ˆyabooha kʉlookya sakami ya nchúwo. 24 Kirisitʉ sɨ ɨɨngɨra na Haantʉ Haaja ˆhajeengwa kwa mɨkono ya vaantʉ tʉkʉ, ˆkweene kʉrɨ buuwo ya Haantʉ Haaja kurumwii. Maa kaa, yeeye ɨɨngɨra kurumwii kweeneevyo, kʉʉntʉ haaha ˆyootʉloombera mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 25 Kei, Yéesu sɨ ɨɨngɨra na kurumwii ɨndookiitoola mpóryo ko hɨndʉkɨrahɨndʉkɨra tʉkʉ. Yeeye sɨ ɨɨngɨra ja mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ viintʉ ˆɨɨ́ngɨraa Haantʉ Haajahaaja kɨra mwaaka ko toola sakami sɨ ˆɨrɨ yaachwe. 26 Ngaarɨ viri jeyyo, ngaarɨ Kirisitʉ atʉrɨkɨra akwye ˆkamema keende kʉʉmbwa kwa weerʉ. Maa kaa, yeeye mpɨɨndɨ iji jo kiimikirirya ʉʉja iitoole ave mpóryo kamudu vii sa aseyye ʉvɨ. 27 Ja ˆvyeene kɨra mʉʉntʉ akwíjaa kamudu vii, na ˆarɨ kukwya Mʉlʉʉngʉ amʉlámʉrɨraa, 28 viivyo Mʉlʉʉngʉ amʉtoola Kirisitʉ akwye ja mpóryo ya mara kamudu vii sa asʉmʉle irya ra ʉvɨ wa vaantʉ ˆvarɨ foo. Kei, Kirisitʉ kʉʉja arɨ lwa kavɨrɨ, sɨ jo sʉmʉla ʉvɨ wa vara ˆvoomʉwoojera na mpɨɨma tʉkʉ, maa kaa, kʉjoovaheera ʉlamuriri.

10

Mpóryo ya Kirisitʉ Yakiimana

1 Miiro nɨ buuwo ya masáare ˆyabooha ˆyookʉʉja, yooyo sɨ ayo masáare meeneevyo tʉkʉ. Noo ˆchooreka ijo mpóryo ˆngʼeene Miiro yalairirya jitoolwe ko hɨndʉkɨra kweene na mwaaka kwa mwaaka, sɨ jiri daha baa kiduudi vii kaa tʉkʉ kʉvajirʉla vaantʉ ˆvootamanya noo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ. 2 Ngaarɨ ijo mpóryo jadáhaa kʉvajirʉla vaantʉ ʉvɨ waavo, ngaarɨ vareka toola ijo mpóryo jaavo. Ngaarɨ yaava jeyyo sa ngaarɨ avo vaantʉ ˆvamwiínamɨraa Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra yo tuuba Miiro, ngaarɨ vahʉmʉla jirʉlwa kamudu vii. Kei ngaarɨ mɨtɨma yaavo sɨ ɨvatwáalaa na kɨloongii vatɨɨte ʉvɨ tʉkʉ. 3 Maa kaa, mpóryo ijo ˆvatóolaa mwaaka kwa mwaaka, nɨ nkʉmbʉkɨra ya ʉvɨ waavo vii. 4 Sa sakami ya nkabaako na ya mburi sɨ ɨrɨ daha kʉseyya ʉvɨ tʉkʉ.

5 Noo ˆchooreka Kirisitʉ ˆakʉʉje na kʉrɨ ɨhɨ weerʉ, amʉsea Mʉlʉʉngʉ,

“Weewe sɨ wasaaka mpóryo ja nchúwo tʉkʉ baa mpóryo jo chɨmɨka tʉkʉ,

maa kaa, waanyimirya neeja mʉvɨrɨ.

6 Sɨ weeriwa mʉtɨma nɨ mpóryo jo chɨmɨka tʉkʉ,

kei sɨ weeriwa mʉtɨma nɨ mpóryo jo seyya ʉvɨ tʉkʉ.

7 Aho, maa nkasea, ‘Nɨɨnɨ nʉ aha,

nuújire sa ntʉmame kʉsaaka kwaako, ee Mʉlʉʉngʉ,

ja ˆvyeene naandɨkɨrwa Kɨtáabwii cha Masáare ˆYarɨ Mpeho.’ ”✡

8 Lwa ncholo Yéesu asea, “Weewe sɨ wasaaka na sɨ weeriwa mʉtɨma nɨ mpóryo ja nchúwo, jo chɨmɨka na jo seyya ʉvɨ wa vaantʉ tʉkʉ.” Yeeye alʉʉsa jeyyo baa neembe mpóryo ijo jatóolwaa ko tuuba Miiro. 9 Aho, akasea, “Nɨɨnɨ nʉ aha, nuújire sa ntʉmame kʉsaaka kwaako.” Sa jeyyo, aseyya mʉháko wa ncholo, akavɨɨka mʉháko wa kavɨrɨ. 10 Na kwa kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ, suusu tabweeyyiwa tʉkava vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ, ko tweera mpóryo ɨyo ya mʉvɨrɨ wa Yéesu Kirisitʉ, ˆʉʉtoola kamudu vii na mpóryo ɨkakiimana.

11 Ko tuuba mʉháko wa kalɨ, kɨra siikʉ mweeneɨsɨ wa Ijʉva ɨɨmáa kweene masabáahwii kʉtoola mpóryo ijo ˆngʼeene sɨ jidáhaa kʉseyya ʉvɨ baa kiduudi vii kaa tʉkʉ. 12 Maa kaa, Kirisitʉ iitoola mpóryo kamudu vii, kʉseyya ʉvɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Aho, akatamanya noo kiikala mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ, haantʉ ha nyemi mʉnʉmʉʉnʉ. 13 Ʉko amwaarɨ yoowoojera vavɨ vaachwe vavɨɨkwe ja fibambari fyo vɨkɨra majeo yaachwe. 14 Kwa njɨra ya mpóryo imudu vii, avabweeyya vakiimane vaantʉ ˆvoobweeyyiwa vave vaaja nɨ Mʉlʉʉngʉ.

15 Ne Mʉtɨma Mʉʉja yookoonekya kɨkomi masáare aya kʉrɨ suusu ko tʉsea,

16 “Sikʉ ˆjookʉʉja, ʉhʉ noo mʉháko ˆndɨrɨ vɨɨka na vaantʉ vaanɨ,

aséire Ijʉva.

Vɨɨka ndɨrɨ miiro yaanɨ mitimii yaavo,

na kwɨɨtala ndɨrɨ miryuungwii yaavo.”

17 Kei oongererya akasea,

“Sɨ ndɨrɨ kʉmbʉkɨra kei ʉvɨ waavo vii kaa tʉkʉ,

na nteendo jaavo jo wuna miiro tʉkʉ.”✡

18 Koonɨ Mʉlʉʉngʉ avaséire ʉvɨ waavo wasírire, kusiina cho bweeyya tʉtoole mpóryo sa ʉvɨ tʉkʉ.

Tʉndooyimirirya

19 Vanaviitʉ kwa njɨra ya sakami ya Yéesu, suusu nɨ húuru tʉrɨ kwɨɨngɨra na Haantʉ Haajahaaja baa woowa tʉkʉ. 20 Kwa ɨhɨ njɨra ya mʉvɨrɨ na nkaasʉ, atʉchʉngʉrɨra twɨɨngɨre mbere ya Mʉlʉʉngʉ ko tweera rɨra ipasía, noo kʉsea, mʉvɨrɨ waachwe. 21 Kei, tatɨɨte Mweeneɨsɨ Mʉkʉʉlʉ kʉlookya ˆɨɨ́mɨrɨraa nyuumba ya Mʉlʉʉngʉ. 22 Haaha tʉndootamanya na mbere ya Mʉlʉʉngʉ na mɨtɨma myeerʉ, na kuruma ˆkwakiimana, sa Mʉlʉʉngʉ atujirʉla kwa njɨra yo tʉnyɨnyɨrɨra sakami ya Yéesu mitimii. Abweeyya jeyyo, sa mɨtɨma yiitʉ mɨvɨ, ˆmyeene ɨtʉtwáalaa na kɨloongii, ijirʉlwe. Kei, mɨvɨrɨ yiitʉ Mʉlʉʉngʉ ɨɨyoyya kwa maaji ˆyabooha. 23 Haaha tʉkwaatye kumwiilaangya Kirisitʉ ʉkʉ ˆtʉlʉ́ʉsaa fuma mutimii, sa Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆiichuunga kʉtʉheera nɨ wo kiilaangiwa. 24 Tʉndookiiririkana ˆvyeene tʉndookɨɨheera mɨtɨma, sa twiiyende na tʉndookiitʉmamɨra maaja suusu kwa suusu. 25 Karɨ tʉreke kʉndoolʉmana hamwɨ ja ˆvyeene vaantʉ vɨɨngɨ vareka kʉndoolʉmana. Maa kaa, tutuube kʉndookiiheera mɨtɨma suusu kwa suusu, sa tamányire sikʉ yo hɨndʉka Mweenevyoosi yaséngerɨɨre.

26 Koonɨ tatúubire tʉmama ʉvɨ ko keenda na kʉnʉ tamányire kɨkomi cha Mʉlʉʉngʉ, haaha kusiina mpóryo ˆyachaala ˆɨrɨ daha jirʉla ʉvɨ tʉkʉ. 27 Jeyyo, toochaala kʉwoojera kʉheewa irya kwa Mʉlʉʉngʉ ro koofya, na mooto ˆmweene ʉrɨ vamala vaantʉ voosi ˆvamusíitaa Mʉlʉʉngʉ. 28 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆasiitáa Miiro ya Mʉ́sa, ʉʉlawáa baa laangwa na riiso ra wʉʉja tʉkʉ koonɨ kʉrɨ na mashahíidi vavɨrɨ au vatatʉ. 29 Iririkani! Nɨ irya rɨrɨ joolɨ ˆrɨɨma neeja kʉheewa mʉʉntʉ ʉra ˆamuchwíire matɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, na sakami yaachwe ya mʉháko ˆyamʉbweeyya ave mʉʉja mbere ya Mʉlʉʉngʉ? Kei nɨ irya rɨrɨ joolɨ ˆrɨɨma neeja kʉheewa mʉʉntʉ ʉra ˆamʉhɨ́ɨntɨkɨɨre Mʉtɨma Mʉʉja wa nduwo? 30 Sa tamányire Mʉlʉʉngʉ asea, “Kʉrɨha kɨsáasi nɨ mʉrɨmo waanɨ, nɨɨnɨ noo ndɨ́haa kɨsáasi.”✡ Kei asea, “Ijʉva valamʉrɨra arɨ vaantʉ vaachwe.”✡ 31 Nɨ kɨɨntʉ cho koofya maatʉkʉ vii kuwyɨɨra mɨkonwii ya Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ.

32 Kumbukiri sikʉ jira ja ncholo ˆmʉkamurume Kirisitʉ. Baa neembe mwaturyáa uturikiri mʉkʉʉlʉ, mwayimiriryáa uturikiri ʉwo. 33 Mpɨɨndɨ jɨɨngɨ mwaturikiriwáa no tʉkɨrwa mbere ja vaantʉ ˆvarɨ foo. Kei moonáa ʉsʉʉngʉ hamwɨ na viivaanyu vara ˆvabweeyyiriwáa mavɨ ja ayo. 34 Mwavooneráa mbavariri vara ˆvajáa mʉnyololwii. Mwarumáa máari jaanyu jinyahɨrwe na kʉnʉ mʉrɨ na cheerʉ sa mʉjáa mwamányire mwatɨɨte máari ˆyabooha kʉlookya, ɨyo ˆivijáa ɨmwaarɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

35 Sa jeyyo, karɨ mʉfweite kwiitema ʉko tʉkʉ, sa mwatɨɨte kʉnáálo nkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ. 36 Moosaakwa muyimirirye sa mutuube kʉtʉmama kʉsaaka kwa Mʉlʉʉngʉ. Aho, hokera mʉrɨ yara yoosi Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉvaheera. 37 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

“Ʉwo ˆyookʉʉja sɨ arɨ chereva tʉkʉ.

38 Na mʉʉntʉ waanɨ ʉra mʉwoloki,

kʉva arɨ nkaasʉ ko kuunduma.

Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ arékire kuuntuuba,

sɨ ndɨrɨ vyeenda ne tʉkʉ.”✡

39 Suusu sɨ tʉrɨ ja avo vaantʉ ˆvooreka kumutuuba Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, voovo ˆvoosira imalo. Suusu nɨ hamwɨ tʉrɨ na vara ˆvamuruma na ˆvoolamuririwa.

11

Kumuruma Mʉlʉʉngʉ kwa Vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ

1 Kumuruma Mʉlʉʉngʉ nɨ kʉtaanga kɨkomi yara ˆtookiilaangya fʉmɨra yarɨ, na kuruma nɨ ya kɨkomi yara sɨ ˆtooyoona haaha. 2 Ko ruma jeyyo, vala baaba wiitʉ vajáa vadʉʉmbɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 3 Kwa njɨra yo ruma, suusu tamányire Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba kurumu na weerʉ kwa isáare raachwe. Kei tamányire Mʉlʉʉngʉ ʉʉmba viintʉ vyoosi ˆvyoónekanaa, sɨ kwa viintʉ ˆvijáa vimwaarɨ tʉkʉ.

4 Kwa kumuruma Mʉlʉʉngʉ, Abéeli amʉtoorera Mʉlʉʉngʉ mpóryo ˆyabooha kʉlookya ya mwaanaavo Kaíni.✡ Sa mpóryo ɨyo, Mʉlʉʉngʉ oonekya kɨkomi Abéeli abwéeyyiirye vyabooha, na sa kuruma kwaachwe, Mʉlʉʉngʉ asea Abéeli nɨ mʉwoloki. Abéeli aakwya, kuruma kwaachwe nɨ kɨɨntʉ ˆchootʉlaɨra naasu, ˆvyeene tasaakwa tumurume Mʉlʉʉngʉ.

5 Kwa kumuruma Mʉlʉʉngʉ, Enóoki asʉmʉlwa na kurumwii baa kukwya tʉkʉ. Sɨ oonekana kei tʉkʉ, sa Mʉlʉʉngʉ amʉsʉmʉla na kurumwii. Mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆajáa akaarɨ mʉsʉmʉla, yoonekana kɨkomi Enóoki amweerya Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma.✡ 6 Kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ mweerya Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma tʉkʉ, koonɨ asiina kuruma. Kɨra mʉʉntʉ ʉra ˆyootamanya noo mwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, yoosaakwa arume Mʉlʉʉngʉ amwaarɨ na avahéeraa vilʉngʉlʉngʉ vara ˆvamʉsáakɨraa.

7 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Nʉ́hʉ ave na matu kwa Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ akamʉlʉma kutu kwa yara sɨ ˆanoona, ˆyasaakáa yafúmire. Yeeye akatengenesha safíina sa Mʉlʉʉngʉ amʉlamurirye yeeye Nʉ́hʉ na kaaya yaachwe.✡ ˆAkabweeyye jeyyo, Nʉ́hʉ oonekya vaantʉ va weerʉ vara sɨ ˆvamuruma, heewa varɨ irya nɨ Mʉlʉʉngʉ. Kwa kuruma kwaachwe, Nʉ́hʉ ajáa ahokera ʉwoloki fuma kwa Mʉlʉʉngʉ.

8 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Aburaháamu ave matu kwa Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ ˆakamʉsee iinʉke fuma ɨsɨ yaachwe, atamanye na ɨsɨ ˆngʼeene Mʉlʉʉngʉ luu akamʉhɨɨre, ja ˆvyeene amʉlaha. Aburaháamu ajáa asaamɨra na ɨsɨ ɨyo kʉnʉ sɨ yootaanga kʉʉntʉ ˆyootamanya.✡ 9 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Aburaháamu iikale ja mʉyeni ɨsɨ ɨyo ˆngʼeene Mʉlʉʉngʉ ajáa iichuunga kʉmʉheera. Yeeye iikala matibwii na viivyo vala Isaka na Yaakúupu viikala matibwii. Baa voovo vajáa vahokera kwiichuunga kʉkʉra ˆkweene Aburaháamu ajáa ahokera. 10 Aburaháamu ajáa abweeyya jeyyo, sa iilaangyáa kiikala arɨ múujii ˆʉrɨ na myaariryo ˆyabooha, ˆyiimiwa neeja na ˆyajeengwa nɨ Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo.

11 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Sáara aheewe lʉvɨro lo vyaala mwaana na Aburaháamu, baa neembe yeeye ajáa adalahala mʉnʉmʉʉnʉ na ajáa muumba.✡ Sáara ajáa aruma Mʉlʉʉngʉ nɨ wo kiilaangiwa, tʉmama arɨ yara ˆajáa iichuunga kʉtʉmama. 12 Jeyyo, kwa njɨra ya mʉʉntʉ ʉwo umudu, baa neembe yeeye ajáa moosi mʉnʉmʉʉnʉ, vavyaalwa vaantʉ ˆvarɨ foo ˆveene sɨ varɨ daha valwa, ja nyényeeri ja kurumwii au isaáre ra mbarɨmbarɨ ya mayɨya.✡

13 Vala baaba avo voosi vaakwya kʉnʉ vooruma Mʉlʉʉngʉ vaheera arɨ yara ˆiichuunga kʉvaheera. Mpɨɨndɨ ˆvajáa nkaasʉ, sɨ vayahokera tʉkʉ, maa kaa, vayoonáa kwa kʉlɨ na vavyeendáa. Voovo vajáa valʉʉsa mbere ja vaantʉ nɨ vayeni na nɨ valooki kʉrɨ ɨhɨ weerʉ. 14 Sa vaantʉ ˆvalʉ́ʉsaa jeyyo, voónekyaa kɨweerwii nɨ saaka viise kʉva na ɨsɨ yaavo veeneevyo. 15 Ngaarɨ viiririkanáa ɨsɨ yaavo kʉʉntʉ ˆvafuma, ngaarɨ vadaha hɨndʉka na kwaavo. 16 Maa kaa, vaantʉ avo viiririkanáa ɨsɨ ˆyabooha kʉlookya, ɨsɨ ya kurumwii. Ɨkyo noo ˆchooreka Mʉlʉʉngʉ sɨ oónaa soni tʉkʉ mpɨɨndɨ vaantʉ avo ˆvoomwaanɨrɨra yeeye nɨ Mʉlʉʉngʉ waavo, sa yeeye aviimirya neeja múuji kʉra kurumwii.

17 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Aburaháamu amʉtoole mwaana waachwe Isaka ave mpóryo Mʉlʉʉngʉ ˆakamʉyere. Aburaháamu ajáa ahokera kwiichuunga fuma kwa Mʉlʉʉngʉ mweeri ya Isaka, maa kaa, yeeye ajáa aruma kʉmʉtoola ʉhʉ mwaana waachwe wa mpeke,✡ 18 baa neembe Mʉlʉʉngʉ ajáa amʉsea Aburaháamu, “Lʉkolo lwaako nɨ kwa Isaka lʉrɨ fuma.”✡ 19 Aburaháamu ajáa aruma Mʉlʉʉngʉ atɨɨte lʉvɨro lo mʉfʉfʉla Isaka. Kwa njɨra ɨyo, Aburaháamu ajáa amʉhokera kei Isaka, yeeye ˆajáa aava ja aakwya, maa akava nkaasʉ kei.

20 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Isaka avatalarye vaana vaachwe, Yaakúupu na Esáau kwa yara ˆyarɨ fʉmɨra sikʉ ja mbere.✡

21 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Yaakúupu ˆakasengerere kukwya, avatalarye vaana vavɨrɨ va Yooséefu,✡ na aho akamwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ iisíkiriirye nkomii yaachwe yo kiitumbairya.✡

22 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Yooséefu ˆakasengerere kukwya, alʉʉse ˆvyeene Viisiraéeli varɨ fuma ɨsɨ ya Mísiri. Kei, ajáa avalairirya vasʉmʉle makúfa yaachwe vakayataahe kʉrɨ ɨsɨ ya Kanáani.✡

23 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya vavyɨɨrɨ va Mʉ́sa vamuvise kwa myeeri ɨtatʉ ˆakavyaalwe. Vajáa vabweeyya jeyyo sa Mʉ́sa ajáa avyaalwa ˆabooha, sɨ voofa kuwuna ʉlairiri wa mʉtemi wa Mísiri tʉkʉ.✡

24 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Mʉ́sa ˆakave mʉkʉ́ʉ́lʉ, asiite kwaanɨrɨrwa mwaana wa muhíínja wa Faráao. 25 Yeeye ajáa asaawʉla kʉtʉrɨkɨra hamwɨ na vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ kʉlookya kʉtʉʉnga viintʉ uvii kwa mpɨɨndɨ nduudi vii. 26 Mʉ́sa ajáa oona kʉtʉkɨrwa sa Masía nɨ usúngaati kʉlookya kuturya máari ya kɨkomi ya mberii ya ɨsɨ yoosi ya Mísiri. Ajáa abweeyya jeyyo sa iilaangyáa vii vilʉngʉlʉngʉ Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ mʉheera sikʉ ˆjookʉʉja. 27 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Mʉ́sa iinʉke fuma ɨsɨ ya Mísiri baa koofa nkalari ya mʉtemi tʉkʉ. Yeeye ajáa ayimirirya sa ajáa nɨ ja yoomoona Mʉlʉʉngʉ sɨ ˆoónekanaa. 28 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Mʉ́sa abweeyye ngovi ya Paásika na avalairirye Viisiraéeli vahake sakami miimwii ya mɨryaango sa murimʉ mʉʉja ˆʉrɨ looka no mala ndaambere, ʉdɨɨre mala ndaambere ja vaana valʉme va Viisiraéeli.✡

29 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Viisiraéeli vafɨrɨre mayɨya ya Sháamu na mawʉlʉ ja vaantʉ ˆvooyeenda kʉrɨ ɨsɨ ˆyʉʉma. Maa kaa, Vamísiri novo ˆvakabweeyye jeyyo, maaji yajáa yavakʉnɨkɨrɨra.✡

30 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Viisiraéeli varɨɨngɨrɨre lʉkaande lwa múuji wa Yerɨ́ɨko kwa sikʉ mufungatɨ, nowo waawya.✡

31 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya Raháabu mʉhéngeeti, adɨɨre kʉʉlawa hamwɨ na vaantʉ sɨ ˆvamurúmaa Mʉlʉʉngʉ. Ajáa ahona sa viintʉ sɨ avateengya vuurikiriri va Kiisiraéeli ja vavɨ, maa kaa, avateengya na mwiikalo mʉʉja.✡

32 Che ndɨrɨ lʉʉsa kei? Nsiina mʉ́ʉda wo lʉʉsa kuruma kwa Gideóoni, Baráaki, Samúsoni, Yéfuta, Daúdi, Samwéeli na valáali na mʉtwe va Ijʉva tʉkʉ. 33 Kwa kuruma kwaavo, vaantʉ ava vasiindáa nkoondo ˆngʼeene valwɨjáa na vatemi va ɨsɨ jɨɨngɨ. Kei, ava vɨɨmɨrɨráa ɨsɨ yaavo kwa ʉwoloki na vahokeráa yara Mʉlʉʉngʉ ˆajáa iichuunga kʉvaheera. Kei, vɨɨngɨ vajáa vatɨɨte ngururu jo tʉʉnɨka mɨlomo siimba. 34 Sa kuruma kwaavo, varimyáa mooto ˆwahʉʉmba, vaneháa kʉʉlawa na nyaasʉka. Vajáa vasiina ngururu tʉkʉ, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ avahéeraa ngururu jo siinda nkoondo no vakibirya valwi nkoondo ˆveene vafumáa ɨsɨ jɨɨngɨ. 35 Kuruma, kʉjáa kwabweeyya vaantʉ vaki vamwɨ vahokere vaantʉ vaavo ˆvaakwya vafúfukire. Vɨɨngɨ vaturikiriwáa na vajáa vasiita kʉrekerwa vave húuru, sa Mʉlʉʉngʉ avafʉfʉle na avaheere mwiikalo ˆwabooha kʉlookya. 36 Vamwɨ vasekererwáa na vavawáa na mɨjeléedi. Vamwɨ vachuungwáa na mɨnyololo na vavɨɨkwáa mɨnyololwii. 37 Kei, vamwɨ vavawáa na mawye fʉʉrʉ vakakwya, vamwɨ vasatʉlwáa na mɨsʉméeno katɨ na katɨ na vamwɨ vʉʉlawáa na nyaasʉka. Vamwɨ vajáa nɨ vakɨva, viivɨkɨráa ndɨrɨ ja muundi na mburi na vajáa vasiina kɨɨntʉ tʉkʉ. Vaturikiriwáa na vabweeyyiriwáa mavɨ ˆyarɨ foo. 38 Vatulatuláa ɨsɨ ja mabaláángwii na njuulwii, na viikaláa mpáángii na maduundwii. Vaantʉ avo vajáa vabooha maatʉkʉ vii, weerʉ sɨ ɨjáa yɨɨma neeja kʉva novo tʉkʉ.

39 Baa neembe vaantʉ voosi avo ˆveene tookoonekya kɨkomi vajáa vamuruma Mʉlʉʉngʉ, baa jeyyo, voovo sɨ vahokera ˆmeene Mʉlʉʉngʉ ajáa iichuunga kʉvaheera tʉkʉ. 40 Vyaava jeyyo, sa Mʉlʉʉngʉ ajáa atwiimirya neeja suusu na voovo viintʉ ˆvyabooha maatʉkʉ, sa tukiimane hamwɨ.

12

Tʉtʉmame ja ˆVyeene Yéesu Atʉmama

1 Haaha sa viintʉ tarɨɨngɨrɨrwa nɨ mpuka nkʉʉlʉ mʉnʉmʉʉnʉ ya vaantʉ ˆvoonekya kuruma kʉkʉʉlʉ, tʉseyye vyoosi ˆvyootʉkɨtɨra na tʉreke ʉvɨ ˆwootʉbweeyya tuwye. Na tʉmanyɨke kʉtɨɨja itɨ́ɨjo ˆrɨrɨ mbere yiitʉ ko yimirirya. 2 Tʉndoomʉlaanga Yéesu, sa yeeye noo ˆatʉchʉngʉrɨra njɨra tʉndoomuruma Mʉlʉʉngʉ. Kei, yeeye noo ˆyootʉheera mʉtɨma sa tutuube kumuruma Mʉlʉʉngʉ fʉʉrʉ kukiimana. Yeeye ayimirirya inkwya hara mʉsaláabii baa koona soni tʉkʉ, sa cheerʉ ˆcheene kɨjáa mbere yaachwe. Yeeye iikala mʉkono wa kʉlʉme wa ichuumbi ra kɨtemi ra Mʉlʉʉngʉ.

3 Hoonɨ iririkani yara Yéesu ˆalʉmana noyo kufuma kwa vaantʉ vavɨ na yeeye ayayimirirya, sa mʉdɨɨre katala kumuruma Mʉlʉʉngʉ mitimii yaanyu na mʉmʉreke. 4 Baa neembe mʉlwɨ́jaa kuusiinda ʉvɨ, sɨ mʉnaalwa fʉʉrʉ mwiite sakami yaanyu tʉkʉ. 5 Eri, mwarimirya masáare yo vaheera mʉtɨma yara Mʉlʉʉngʉ ˆavasea nyuunyu ja vaana vaachwe wʉʉ? Mʉlʉʉngʉ asea jei,

“Mwanawaanɨ, Ijʉva ˆarɨ kʉwolola mwiikalo waako,

karɨ uchwíjaa matɨ tʉkʉ.

ˆArɨ kʉdalavya,

karɨ ʉsóvaa mʉtɨma tʉkʉ.

6 Sa Ijʉva amʉwólolaa mwiikalo mʉʉntʉ ʉra ˆamweenda,

na amʉláɨraa chiirʉ kɨra mʉʉntʉ,

ˆamʉhókeraa akava mwaana waachwe.”✡

7 Haaha yimiriryi uturikiri mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆyoovawolola mwiikalo waanyu. Nɨ bweeyya iise jeyyo sa nyuunyu nɨ vaana vaachwe. Eri, kwatɨɨte mwaana sɨ ˆawólolwaa mwiikalo waachwe nɨ taáta waavo wʉʉ? 8 Mʉlʉʉngʉ avawólolaa vaana vaachwe voosi. Koonɨ Mʉlʉʉngʉ sɨ yoovawolola mwiikalo waanyu, mʉtaange nyuunyu nɨ vaana va ʉlʉrɨ, sɨ vaana vaachwe tʉkʉ. 9 Kei suusu voosi tatɨɨte vala baaba va mʉvɨrɨ, avo vatʉwólolaa mwiikalo wiiswi, na suusu tavanyemyáa. Eri, sɨ tasaakwa twiivɨɨke ɨsɨ ya Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ wa kurumwii kʉlookya sa tʉve nkaasʉ tʉkʉ wʉʉ? 10 Vala taáta wiitʉ va mʉvɨrɨ vatʉwólolaa mwiikalo wiiswi kwa mpɨɨndɨ nduudi sa vatoonekye vira ˆvoonáa nɨ viija. Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ yootʉwolola mwiikalo wiiswi sa kʉnáálo yiiswi na tʉve hamwɨ ne wuujii waachwe. 11 Kusiina mʉʉntʉ ˆavyeéndaa mpɨɨndɨ ˆyoowololwa mwiikalo waachwe tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, avisʉ́ʉlaa. Maa kaa, vara ˆvarúmaa kʉwololwa jeyyo, avo vavyáalaa ndɨɨwa ja mwiikalo mʉʉja na ʉwoloki.

12 Sa jeyyo, fafyi mɨkono yaanyu ˆɨrɨ na nkamamáángi, na machwaamɨro yaanyu ˆyaakwya iyandiyandi.✡ 13 Mʉndooyeendera njirii ˆyawoloka✡ sa vara majeo yaavo ˆyaakwya iyandiyandi vadɨɨre kunguvala na vawye, maa kaa, vahone.

Kʉmʉteerera Mʉlʉʉngʉ

14 Haaha mʉndoomanyɨka kwiikala mwiikalo mʉʉja na vaantʉ voosi. Kei mʉmanyɨke kʉva vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ mwiikalwii waanyu, sa kusiina mʉʉntʉ sɨ ˆarɨ na ʉwo wʉʉja ˆarɨ moona Mweenevyoosi tʉkʉ. 15 Mʉlaange neeja karɨ jɨ kʉve na mʉʉntʉ ˆarɨ siindwa turya nduwo ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Kei, mʉlaange neeja karɨ kʉve na vaantʉ ˆvarɨ kʉva ja miriri ya ʉsʉʉngʉ ˆɨtʉ́rɨkaa kʉrɨ nyuunyu tʉkʉ.✡ Sa mʉʉntʉ ja ʉwo vajuuwa arɨ na bweeyya arɨ mɨtɨma ya vaantʉ ˆvarɨ foo ɨve na njeo. 16 Mʉlaange neeja karɨ mʉʉntʉ jɨ ave mʉhanguti au sɨ ˆamʉnyémyaa Mʉlʉʉngʉ ja Esáau tʉkʉ. Yeeye avaa iyoombe kʉva ndaambere kwaachwe sa chóorya cha mpɨɨndɨ ɨmwɨ vii.✡ 17 Nyuunyu mwamányire baa mpɨɨndɨ asaakáa hokera ɨra ntálarya, taáta waavo ajáa asiita. Sɨ aturya nkalo yo valandʉka fuma uvii tʉkʉ, baa neembe Esáau ajáa arɨra mʉnʉmʉʉnʉ, taáta waavo sɨ amʉtalarya tʉkʉ.✡

18 Nyuunyu sɨ mwafika Luulwii lwa Sináai lʉra ˆlʉrɨ daha koonwa noo kwaatwa tʉkʉ. Sɨ mʉnafika luulwii ʉlo ˆlʉkóreraa mooto, ˆlʉrɨ na kilwiirya kɨkʉʉlʉ na ihúmbuuto ikʉʉlʉ tʉkʉ. 19 Nyuunyu sɨ mwafika haantʉ Viisiraéeli ˆvajáa vateera marimʉ yoorɨra na sawúti nkʉʉlʉ ya Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. ˆVakateere sawúti ɨyo, Viisiraéeli vajáa voofa maatʉkʉ, vakamʉloomba Mʉ́sa voosea, karɨ Mʉlʉʉngʉ ɨndoolʉʉsɨka novo kei tʉkʉ.✡ 20 Valʉʉsa jeyyo, sa sɨ vadaha yimirirya ʉlairiri ˆmweene Mʉlʉʉngʉ alairiryáa tʉkʉ, yoosea, “Baa koonɨ nɨ nchúwo au nɨ mʉʉntʉ ˆarɨ saasya lʉʉlʉ ʉlʉ, yoosaakwa avawe mawye akwye.”✡ 21 Yoosi ˆyafʉmɨra Luulwii lwa Sináai yoofyáa maatʉkʉ, baa Mʉ́sa ajáa asea, “Nootetema maatʉkʉ sa nookoofa.”✡

22 Maa kaa, nyuunyu mwafika Luulwii lwa Sayúuni, Yerusaléemu ya kurumwii. Múuji ʉwo nɨ múuji wa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ. Ʉko múujii mirimʉ miija mayana na mayana yiijiinga ɨrɨ na cheerʉ. 23 Nyuunyu mwafika mpukii ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va ncholo. Marina ya vaantʉ ava yaandɨkwa kurumwii. Mwafika mbere ya Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆarɨ Mʉlamuli wa vaantʉ voosi na mbere ya mɨtɨma ya vaantʉ vaaja ˆveene Mʉlʉʉngʉ avakiimanʼya. 24 Nyuunyu mʉʉja na kwa Yéesu, yeeye nɨ mʉkʉndɨkanʼyi wa mʉháko mufya, yeeye avamyaahɨra sakami yaachwe sa ʉvɨ waanyu, sɨ ja sakami yo rɨha kɨsáasi ya Abéeli tʉkʉ.✡

25 Laangi neeja, karɨ mʉndoosiita kʉmʉteerera Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ ˆyoolʉʉsɨka tʉkʉ. Koonɨ voovo sɨ vaneha kʉlaɨrwa chiirʉ ˆvakamusiite Mʉ́sa mpɨɨndɨ ˆavalʉmáa kutu aha weerwii, joolɨ suusu tʉrɨ hona koonɨ sɨ toomʉteerera Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆyootʉlʉma kutu fuma kurumwii? 26 Mpɨɨndɨ jira Mʉlʉʉngʉ ˆalʉʉsɨka fuma Luulwii lwa Sináai, weerʉ yoosi ɨjáa yasɨngɨsɨka. Maa kaa, haaha iichúungire, “Kamudu kei, sɨ ndɨrɨ singisya weerʉ vii tʉkʉ, singisya ndɨrɨ baa kurumu.”✡ 27 Isáare ɨrɨ “kei” roonekya viintʉ vyoosi Mʉlʉʉngʉ ˆʉʉmba kʉrɨ ɨhɨ weerʉ, singisiwa viri na seyyiwa viri, sa vichaale vira sɨ ˆvisɨ́ngɨsɨkaa.

28 Jeyyo, tʉndoomʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ sa tooheewa ʉtemi sɨ ˆʉsɨ́ngɨsɨkaa. Tʉndoomwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ kwa njɨra ˆɨmweéryaa mʉtɨma, kʉnʉ tookiikiimya na ɨsɨ na toomʉnyemya. 29 Sa Mʉlʉʉngʉ wiitʉ nɨ ja mooto ˆwahʉʉmba arɨ, mooto ʉwo wachɨ́mɨkaa na wamálaa kamwɨ.✡

13

Viintʉ ˆVimweéryaa Mʉlʉʉngʉ Mʉtɨma

1 Kwiiyenda kɨndʉʉ, koosaakwa kutuube. 2 Mutuube kʉvateengya vayeni, sa ko bweeyya jeyyo, vaantʉ vamwɨ vajáa vateengya mirimʉ miija ya Mʉlʉʉngʉ baa taanga tʉkʉ. 3 Mʉndoovakʉmbʉkɨra vara ˆvachuungwa mʉnyololwii, mʉve ja mwachuungwa hamwɨ novo. Mʉndoovakʉmbʉkɨra vara ˆvooturikiriwa, mʉve ja mootʉrɨkɨra hamwɨ novo.

4 Ilóola rasaakwa rɨnyemiwe nɨ vaantʉ voosi, kei muki na mʉlʉme vanehe ʉhanguti, sa Mʉlʉʉngʉ vaheera arɨ irya vahanguti voosi.

5 Karɨ mʉve mweenda mpía tʉkʉ, maa kaa, mʉndookiikinkima na vira ˆmʉrɨ novyo, sa Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo asea,

“Sɨ ndɨrɨ kʉreka tʉkʉ,

na sɨ ndɨrɨ kurimirya tʉkʉ.”✡

6 Ɨkɨ noo ˆchooreka toolʉʉsɨka ko kiitema toosea,

“Mweenevyoosi noo nyambirirya yaanɨ, sɨ ndɨrɨ koofa kɨɨntʉ tʉkʉ.

Mʉʉntʉ che arɨ kʉʉmbweeyya?”✡

7 Mʉndoovakʉmbʉkɨra valongooli vara ˆvavakiindya isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Mʉndookiiririkana mwiikalo waavo na mʉndootuubirirya kuruma kwaavo. 8 YéesuKirisitʉ nɨ yeeye ʉʼʉra, niijo, isikʉ na sikʉ ˆjookʉʉja ˆjisiina ʉhero.

9 Karɨ mʉndookumuririwa nɨ kɨra ukiindya mufya ˆwiísimiresimire tʉkʉ, sa ngururu ja mɨtɨma yaanyu jafúmaa kʉrɨ nduwo ya Mʉlʉʉngʉ na sɨ kʉrɨ miiro ya vyóorya tʉkʉ. Ɨyo sɨ ɨvaámbiriryaa kɨɨntʉ chochoosi tʉkʉ vara ˆviitúubaa. 10 Suusu tatɨɨte masabáahʉ ˆngʼeene veeneɨsɨ va Ijʉva ˆvamʉtʉ́mamɨraa Mʉlʉʉngʉ itibwii ro kiinamɨra, sɨ varekerwa vandoorya mpóryo ˆɨvɨ́ɨkwaa mweeri ya ɨyo masabáahʉ tʉkʉ.

11 Kwa Miiro ya Mʉ́sa, mweeneɨsɨ mʉkʉʉlʉ atóolaa sakami ya nchúwo na atwáalaa na Haantʉ Haajahaaja ja mpóryo jo seyya ʉvɨ. Maa kaa, atóolaa nyama ja ijo nchúwo na ajichɨmɨkáa weerwii ya nkambi. 12 Ɨkɨ noo ˆchooreka baa Yéesu aturikiriwa weerwii ya mutiryaango wa Yerusaléemu, sa avabweeyye vaantʉ vave vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ kwa sakami yaachwe. 13 Jeyyo, baa suusu toosaakwa tumutuube na weerwii ya mutiryaango, na tuyimirirye kʉtʉkɨrwa ja ˆvyeene yeeye ayimirirya. 14 Tʉbweeyye jeyyo, sa aha weerwii tusiina múuji wa sikʉ ˆjisiina ʉhero tʉkʉ, maa kaa, toowoojera kwɨɨngɨra múujii wa kurumwii ʉwo ˆwookʉʉja.

15 Haaha kwa njɨra ya Yéesu, tʉndoomʉtoorera Mʉlʉʉngʉ mpóryo ya dʉʉmbɨ, noo kʉsea dʉʉmbɨ ˆjitóolwaa kwa mɨlomo yiitʉ suusu ˆturúmaa irina raachwe. 16 Karɨ mʉrékaa kʉtʉmama maaja no kwiiyambirirya tʉkʉ, sa ijo noo mpóryo ˆjimweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma.

17 Mʉve matu kwa valongooli vaanyu na mʉndootuuba yara ˆvoovawyɨɨra, sa voovo noo voovarera nyuunyu baa katala tʉkʉ. Voovo, lʉʉsa varɨ mɨrɨmo yaavo mbere ya Mʉlʉʉngʉ. Mʉve matu kwaavo sa vandootʉmama kʉnʉ varɨ na cheerʉ, sa koonɨ sɨ mʉrɨ matu, tʉmama veende kʉnʉ varɨ na ʉsʉʉngʉ na ʉwo mʉrɨmo waavo sɨ ʉkavaámbiriryaa chochoosi tʉkʉ.

18 Mutuube kʉtʉloombera. Suusu tamányire mɨtɨma yiiswi sɨ ɨtʉtwáalaa na kɨloongii tʉkʉ, na kɨra kɨɨntʉ ˆtoosaaka tʉtʉmame kɨve cha ʉwoloki na cha nyemi. 19 Noovakalaamya mʉndookʉʉnoombera, sa mpɨndʉke na kwaanyu chaangʉ.

Kʉloomba

20 Mʉlʉʉngʉ yeeye ˆaréetaa mwiikalo mʉʉja, amʉfʉfʉla Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu, Muríisi Mʉkʉʉlʉ wa muundi, kei yeeye iita sakami yaachwe ˆyiimya mʉháko wa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 21 Yeeye Mʉlʉʉngʉ atuube kuviimirya neeja kɨra kɨɨntʉ kiija cho vaambirirya mʉtʉmame vira ˆasáakaa, abweeyye mɨtɨma yaanyu ɨndootʉmama yara ˆeenda kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ. Nkongojima ɨve kwaachwe kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi.

Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

22 Vanaviitʉ noovakalaamya mʉkwaatye neeja aya masáare yo vaheera mʉtɨma ˆnaándikire kwa ukufi.

23 Noosaaka mʉtaange Timotéeo mwaaniitʉ, achʉngʉrɨrwa fuma mʉnyololwii. Koonɨ uújire chaangʉ na kʉʉntʉ ˆndɨrɨ, kʉʉjanʼya ndɨrɨ ne sa jɨ tʉvaluumbye.

24 Mʉvaluumbye valongooli voosi na vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ ˆmʉrɨ novo ʉko. Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kʉnʉ Itália vavalúumbiirye.

25 Mweenevyoosi avaheere nduwo nyuunyu voosi.

✡ 1:5 Laanga Sabúuri 2:7.

✡ 1:5 Laanga 2 Samwéeli 7:14.

✡ 1:6 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 32:43.

✡ 1:7 Laanga Sabúuri 104:4.

✡ 1:9 Laanga Sabúuri 45:6-7.

✡ 1:12 Laanga Sabúuri 102:25-27.

✡ 1:13 Laanga Sabúuri 110:1.

✡ 2:8 Laanga Sabúuri 8:4-6.

✡ 2:12 Laanga Sabúuri 22:22.

✡ 2:13 Laanga Isáaya 8:17-18.

✡ 3:2 Laanga Ʉvalo 12:7.

✡ 3:11 Laanga Sabúuri 95:7-11.

✡ 3:15 Laanga Sabúuri 95:7-8.

✡ 4:3 Laanga Sabúuri 95:11.

✡ 4:4 Laanga Ncholo 2:2.

✡ 4:7 Laanga Sabúuri 95:7-8.

✡ 4:8 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 34:9-11; Yooshúa 13:1-2.

✡ 5:3 Laanga Valáawi 16:11-19.

✡ 5:5 Laanga Sabúuri 2:7.

✡ 5:6 Ncholo 14:17-20; Laanga Sabúuri 110:4.

✡ 5:7 Laanga Matáayo 26:36-45; Maáriki 14:32-42.

✡ 6:14 Laanga Ncholo 22:16-17.

✡ 6:19 Laanga Vaeburanía 9:3; 10:19-22.

✡ 7:1 Laanga Ncholo 14:17-24.

✡ 7:5 Laanga Ʉvalo 18:26; 2 Masáare ya Mpɨɨndɨ 31:4-6.

✡ 7:11 Laanga Ufumo 28:1-3.

✡ 7:17 Laanga Sabúuri 110:4.

✡ 7:21 Laanga Sabúuri 110:4.

✡ 8:5 Laanga Ufumo 25:40; 26:30.

✡ 8:12 Laanga Yeremía 31:31-34.

* 9:4 máana: Nɨ chákurya ˆcheene Viisiraéeli varijáa mpɨɨndɨ ˆvajáa ɨsɨ ya ibaláángwii. Laanga Kɨtáabwii cha Ufumo 16.

✡ 9:4 Laanga Ufumo 25:10-16.

✡ 9:5 Laanga Ufumo 25:17-22.

† 9:19 kɨtáabwii: Laanga pícha ya kɨtáabu cha ndɨrɨ, 2 Timotéeo 4:13.

✡ 9:20 Laanga Ufumo 24:8.

✡ 10:7 Laanga Sabúuri 40:6-8.

✡ 10:17 Laanga Yeremía 31:33-34.

✡ 10:30 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 32:35.

✡ 10:30 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 32:36.

✡ 10:38 Laanga Habakúuki 2:3-4.

✡ 11:4 Laanga Ncholo 4:3-7.

✡ 11:5 Laanga Ncholo 5:24.

✡ 11:7 Laanga Ncholo 6:11-22.

✡ 11:8 Laanga Ncholo 12:1-2.

✡ 11:11 Laanga Ncholo 18:11-14.

✡ 11:12 Laanga Ncholo 22:17.

✡ 11:17 Laanga Ncholo 22:1-19.

✡ 11:18 Laanga Ncholo 21:12.

✡ 11:20 Laanga Ncholo 27:27-29, 39-40.

✡ 11:21 Laanga Ncholo 48:15-16, 20.

✡ 11:21 Laanga Ncholo 47:31.

✡ 11:22 Laanga Ncholo 50:24-25.

✡ 11:23 Laanga Ufumo 1:22; 2:2-3.

✡ 11:28 Laanga Ufumo 12:7-13.

✡ 11:29 Laanga Ufumo 14:21-31.

✡ 11:30 Laanga Yooshúa 6:8-20.

✡ 11:31 Laanga Yooshúa 2:1-21; 6:22-25.

✡ 12:6 Laanga Mpɨ́rɨ 3:11-12.

✡ 12:12 Laanga Isáaya 35:3.

✡ 12:13 Laanga Mpɨ́rɨ 4:26.

✡ 12:15 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 29:18.

✡ 12:16 Laanga Ncholo 25:27-34.

✡ 12:17 Laanga Ncholo 27:30-40.

✡ 12:19 Laanga Ufumo 20:19-21; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:25-27.

✡ 12:20 Laanga Ufumo 19:12-13.

✡ 12:21 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 9:19.

✡ 12:24 Laanga Ncholo 4:10-11.

✡ 12:26 Laanga Hagáai 2:6.

✡ 12:29 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 4:24.

✡ 13:5 Laanga Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 31:6, 8.

✡ 13:6 Laanga Sabúuri 118:6.

Yaakúupu

1

2

3

4

5

Barʉ́wa ya

Yaakúupu

Mʉlongooryo

Mʉʉntʉ ˆaandɨka barʉ́wa ɨhɨ, nɨ Yaakúupu. Ʉhʉ Yaakúupu nɨ ʉmwɨ wa vandʉʉ va Yéesu ajáa (Matáayo 13:55). Yaakúupu ʉhʉ, sɨ Yaakúupu mʉndʉʉ wa Yooháani (Matáayo 4:21), au Yaakúupu sha Alʉfáayo (Matáayo 10:3) tʉkʉ. Mpɨɨndɨ ˆaandɨkáa barʉ́wa ɨhɨ, yeeye nɨ mʉlongooli wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko Yerusaléemu ajáa (Mɨrɨmo ya Vatumwi 15:12-13). Paúli amwaanɨrɨra “Ngururyo” yo muruma Kirisitʉ (Vagalatía 2:9). Kati ya myaaka ya 62-69 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa, vavɨ va Kirisitʉ vajáa vamʉʉlaa Yaakúupu sa kʉra kumuruma kwaachwe Yéesu Kirisitʉ. Na barʉ́wa ɨhɨ Yaakúupu ɨɨyandɨka de ʉʉlawe.

Barʉ́wa ɨhɨ, Yaakúupu avaandɨkɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu va Kɨyahúudi ˆveene vajáa vatɨɨja múuji wa Yerusaléemu, ˆvakɨɨngɨrɨrwe nɨ Vayahúudi ˆveene vajáa vamusiita Yéesu Kirisitʉ. Ava noo ˆvamʉʉlaa Sitefáano (Mɨrɨmo ya Vatumwi 7:54–8:3). Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu avo vajáa viipasa ɨsɨ joosi ja Yudéea, Samaría, Foiníike na Síria (Mɨrɨmo ya Vatumwi 8:1; 11:19). Ɨkɨ noo ˆchooreka Yaakúupu avaanɨrɨra vaantʉ ava, “nkolo ikimi na ivɨrɨ ˆngʼeene jeenera weerʉ yoosi” (1:1).

ˆCheene Yaakúupu avawyɨɨra ava vaantʉ aha barúwii, nɨ kwɨɨmɨrɨra neeja kʉra kumuruma kwaavo Yéesu na kʉvawyɨɨra ˆvyeene varɨ kiikala mpɨɨndɨ ja uturikiri (1:2-15). Avakaanʼya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vareke kʉvasinanala vaantʉ (2:1-11). Alumirirya kumuruma kwaavo Yéesu koonekane ko tʉmama masáare maaja (2:14-26). Kei, avalairirya vandoolaanga neeja ndimi jaavo, karɨ varekere jikorerye mooto sɨ ˆurímaa tʉkʉ (3:1-12). Kɨɨntʉ chɨɨngɨ ˆalumirirya nɨ kumuruma Yéesu, kʉvaloombera valwɨ́ɨrɨ na kʉvahaka makuta valwɨ́ɨrɨ kwa irina ra Mweenevyoosi (5:13-16).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ na kʉyerwa 1:1-18

Kʉteera na kʉtʉmama 1:19-27

Karɨ tʉndoosinanala vaantʉ tʉkʉ 2:1-13

Kuruma Yéesu koónekanaa kwa nteendo njija 2:14-26

Kwɨɨmɨrɨra lurimi na tooti ya kurumwii 3:1-18

Karɨ tʉve vijeengi na masáare ya weerʉ tʉkʉ 4:1–5:6

Tuyimirirye uturikiri na tʉndooloomba ko ruma 5:7-20

1

Lʉmbɨ ya Yaakúupu

1 Yaakúupu, mʉtʉ́mwa wa Mʉlʉʉngʉ na wa Mweenevyoosi YéesuKirisitʉ, lʉmbɨ kwa nkolo ikimi na ivɨrɨ ˆngʼeene jeenera weerʉ yoosi.

Tooti na Kumwiilaangya Yéesu

2 Ee vanaviitʉ eryi mɨtɨma kati ˆmooyerwa kwa njɨra ˆjiísimiresimire. 3 Nyuunyu mwamányire kʉyerwa kwa kuruma kwaanyu kwabwéeyyaa mʉdahe kuyimirirya. 4 Kuyimirirya kwaanyu moosaakwa mukukiimikirirye, sa mʉve vaantʉ ˆvakangaala kei ˆvakɨɨmɨkɨrɨra, sɨ ˆmookeehekerwa nɨ kɨɨntʉ baa kɨmwɨ.

5 Maa kaa, koonɨ ʉmwɨ waanyu yoosova tooti, amʉloombe Mʉlʉʉngʉ. Yeeye asiina itɨma tʉkʉ na avahéeraa voosi ˆviri foo na kei Mʉlʉʉngʉ sɨ avɨ́ɨkaa ikuundi mutimii tʉkʉ, kʉmʉheera arɨ. 6 Maa kati yooloomba nɨ mpaka arume baa karɨ ave na wiikovereri tʉkʉ, sa mʉʉntʉ ˆarɨ na wiikovereri nɨ ja ipúunta ra mayɨya, rɨra ˆrɨsʉ́mwɨɨrwe nɨ mpeho no rutwarutwa kʉnʉ na kʉnʉ. 7 Mʉʉntʉ ja ʉwo, karɨ iisee turya arɨ kɨɨntʉ chochoosi fuma kwa Mweenevyoosi tʉkʉ. 8 Yeeye nɨ ja iwalaanga arɨ, iikóvererakovereraa kʉyeenda kwaachwe koosi.

Ʉkɨva na Usúngaati

9 Haaha mwaanaanyu ʉra ˆarɨ ɨsɨ iidʉʉmbe na eerye mʉtɨma sa Mʉlʉʉngʉ amwiinʉla. 10 Viivyo baa musúngaati ne eerye mʉtɨma kati ˆyookiimiwa na ɨsɨ, sa looseeka arɨ ja malʉva ya isekii.✡ 11 Mwaasʉ watʉ́laa na ivááva raachwe, ˆreene ruúmyaa masaambɨ. Malʉva ya masaambɨ yaláhalaa na kʉbooha kwaachwe kwarɨ́mɨraa. Noo jeyyo, musúngaati ne kʉʉma arɨ ngʼangʼala na mɨrɨmo yaachwe ˆatʉ́mamaa.

Kʉyerwa

12 Atalariwe mʉʉntʉ ˆayímiriryaa mpɨɨndɨ jo yereniwa, sa koonɨ asíindire ʉko kʉyereniwa, heewa arɨ itáaji ra nkaasʉ ˆreene Mʉlʉʉngʉ iichuunga kʉvaheera vara ˆvamweenda. 13 Koonɨ mʉʉntʉ yooyerwa karɨ asee jei tʉkʉ, “Nooyerwa nɨ Mʉlʉʉngʉ.” Sa Mʉlʉʉngʉ sɨ ayérwaa nɨ ʉvɨ tʉkʉ baa kei yeeye sɨ ayéraa mʉʉntʉ yoyoosi tʉkʉ. 14 Maa kaa, kɨra mʉʉntʉ ayérwaa kati ˆanwéerɨɨre na ˆakwáatikire nɨ ʉláku waachwe mweeneevyo. 15 Haaha ʉra ʉláku ˆʉrɨ sʉmʉla ɨnda, wavyáalaa ʉvɨ na ʉra ʉvɨ ˆʉrɨ kangaala wavyáalaa wulalo.✡

16 Vanaviitʉ naveenda. Karɨ mʉkóoverwaa tʉkʉ. 17 Kɨra kɨɨntʉ ˆchabooha na kɨra kɨɨntʉ ˆchakiimana chafúmaa mweeri, chakiima fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta, yeeye noo Taáta wa vimʉrɨ vyoosi kurumwii. Yeeye sɨ aválandʉkavalandʉkaa tʉkʉ, baa kei asiina ivala ro valandʉkavalandʉka tʉkʉ. 18 Kwa mʉryʉʉngʉ waachwe, yeeye atʉvyaala kwa isáare raachwe ra kɨkomi, sa tʉve vaachwevaachwe mbere ya viintʉ ˆavyʉʉmba, kei tʉve ja mpóryo ya viintʉ ˆvichwíirwe vya ncholo.

Kʉteerera no Tʉmama

19 Vanaviitʉ naveenda. Kwaatyi isáare ɨrɨ! Nyuunyu mwaangʉhe kʉndooteerera na karɨ mwaangʉhe kʉndoolʉʉsɨka tʉkʉ, baa karɨ mwaangʉhe kʉndookalala tʉkʉ. 20 Sa koonɨ mʉʉntʉ akálɨɨre sɨ arɨ daha tʉmama ʉwoloki ˆmweene Mʉlʉʉngʉ asáakaa tʉkʉ. 21 Sa jeyyo, fweiti na kʉlɨ kosu joosi na ʉvɨ waanyu woosi, mʉhokere ko kiiloombererya na isáare rɨra ˆrahaandwa kwaanyu ˆreene radáhaa kʉlamurirya nkaasʉ yaanyu.

22 Maa kaa, mʉve vatʉmami va isáare na karɨ mʉve vateereri vii tʉkʉ, kʉnʉ mookoovera mɨtɨma yaanyu. 23 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆatéereraa isáare baa rɨtʉmama tʉkʉ, ʉhʉ nɨ ja mʉʉntʉ ˆiiláangaa buuwo yaachwe kɨwóowii. 24 Mʉʉntʉ ʉwo ˆarɨ hʉmʉla kwiiyona, atámanyaa, na hahara arímiryaa ˆvyeene arɨ. 25 Maa kaa, mʉʉntʉ ˆiíririkanaa Miiro ya Mʉlʉʉngʉ ˆyakiimana na ˆyaréetaa uhúuru fuma kwɨɨmɨrɨrwa nɨ ʉvɨ, ʉwo iísimire. Koonɨ mʉʉntʉ ʉwo atúubire tuuba Miiro bila yoorimirya ˆcheene atéɨɨre, ʉwo talariwa arɨ kwa yara ˆmeene atʉ́mamaa.

26 Koonɨ mʉʉntʉ yookiiyona yeeye nɨ mʉʉntʉ ˆamweéryaa mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ na sɨ akɨ́tɨraa lurimi lwaachwe, mʉʉntʉ ʉwo nɨ iikóoveraa vii, díini yaachwe nɨ kɨɨntʉ kisiina. 27 Díini ˆɨrɨ mpeho, ˆisiina kosu ˆirúmwaa mbere ja Mʉlʉʉngʉ Taáta wiitʉ noo ɨhɨ, kʉvaambirirya varekwa na valala na uturikiri waavo no kwiiyɨmɨrɨra ʉdɨɨre saambʉlwa nɨ ʉvɨ wa weerʉ.

2

Kusinanala Vaantʉ

1 Vanaviitʉ ˆmumwiiláangyaa Mweenevyoosi wiitʉ YéesuKirisitʉ, Mweeneevyo wa Nkongojima, karɨ mʉfákʉlaa vaantʉ tʉkʉ. 2 Baa ja tʉsee, koonɨ uújire mʉʉntʉ na mwiijiingwii waanyu, ˆarɨ na péete ya saháabu na ˆiirúwikire ɨngo ˆjabooha, maa kei ʉʉje mʉkɨva ˆiísasavire ɨngo ˆjasakahala, joolɨ mʉbwéeyyaa? 3 Nyuunyu mʉmʉnyémyaa ʉra mʉʉntʉ ˆiirúwikire ɨngo ˆjabooha na mʉmʉséaa, “Ikala aha haantʉ ˆhabooha,” na ʉra mʉkɨva mʉmʉséaa, “Weewe ɨma hara,” au “Ikala aha ɨsɨ ya ibambari ra majeo yaanɨ.” 4 Eri, ʉwo sɨ ʉrɨ usinanali tʉkʉ wʉʉ? Na kei, sɨ ʉrɨ ʉlamuli mʉvɨ fuma mitimii yaanyu tʉkʉ wʉʉ?

5 Teereri vanaviitʉ va mutimii. Eri, Mʉlʉʉngʉ sɨ avasaawʉla vakɨva va ɨhɨ weerʉ vave vasúngaati vo mwiilaangya Yéesu na vahokere Ʉtemi Mʉlʉʉngʉ ˆiichuunga kʉvaheera vara ˆvamweenda tʉkʉ wʉʉ? 6 Maa kaa, nyuunyu moomuchwa matɨ mʉkɨva. Eri, sɨ avo vasúngaati noo ˆvavoóndomereryaa no ˆvatwaala na balásii tʉkʉ wʉʉ? 7 Eri, sɨ avo noo ˆvahɨ́ɨntɨkɨraa irina riija rɨra ˆreene mwaheewa tʉkʉ wʉʉ?

8 Kɨkomi, koonɨ mookiimikirirya ʉra ʉmwɨ wa Miiro ya kɨtemi ɨra ˆyasea, “Mweende mwiiwaako ja ˆvyeene wiiyenda mweeneevyo,”✡ tʉmama mwiise viija. 9 Maa kaa, koonɨ moosinanala vaantʉ, mʉtaange bweeyya mwiise ʉvɨ na ɨra Miiro valamʉrɨra yiise nyuunyu mwiiwúnaa. 10 Sa mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆakwáataa Miiro yoosi, maa kaa, akasaambʉla ʉmwɨ vii, ʉwo valwa arɨ asáambwɨɨre Miiro yoosi. 11 Sa ʉra ˆmweene asea, “Karɨ ʉyéendaa na muki wa mʉʉntʉ tʉkʉ,” kei asea, “Karɨ wʉʉ́laa tʉkʉ.”✡ Sa jeyyo koonɨ sɨ ʉyéendire na muki wa mʉʉntʉ, maa kaa, wʉʉ́laire, weewe uwúnire Miiro.

12 Sa jeyyo, luusiki no tʉmama ja vaantʉ ˆmʉrɨ lamʉrɨrwa nɨ Miiro ɨra ˆɨvafúmyaa kʉʉntʉ ˆmoondomereriwa. 13 Sa kʉheewa irya kusiina mbavariri kwa mʉʉntʉ ʉra ˆasiina mbavariri tʉkʉ. Maa kaa, mbavariri ya Mʉlʉʉngʉ veera ɨrɨ mweeri ya kʉheewa irya.

Kuruma na Kʉtʉmama Mɨrɨmo Miija

14 Ee vanaviitʉ kʉnáálo che kwatɨɨte mʉʉntʉ kʉsea amuruma Yéesu na kʉnʉ sɨ yoobweeyya viintʉ viija? Eri, kuruma ʉko ifaanaa kʉmʉlamurirye wʉʉ? 15 Eri, baa ja koonɨ mwaaniitʉ au irʉʉmbʉ riitʉ avawa nɨ ʉsava wa ɨngo au chákurya, 16 na ʉmwɨ waanyu koonɨ amʉséire, “Ʉkafika nkaasʉ, ʉkoota mooto nkaasʉ na ʉve na mwiikuto mʉʉja,” baa kʉmwaambirirya ɨngo na chákurya tʉkʉ, nɨ kʉnáálo che ˆmwatɨɨte? 17 Noo jeyyo, kumuruma Yéesu baa kʉva na mɨrɨmo ˆɨtámanyanʼyaa na kʉra kumuruma, ʉko kumuruma kwaakwya.

18 Maa kaa, mʉʉntʉ ʉmwɨ sea arɨ, “Weewe umwiiláangyaa Yéesu, na nɨɨnɨ natʉ́mamaa mɨrɨmo miija.” Haaha hoonɨ ndaɨra kumwiilaangya kwaako Yéesu baa kʉbweeyya viintʉ ˆvitámanyanʼyaa tʉkʉ, naanɨ kʉlaɨra ndɨrɨ kumwiilaangya kwaanɨ kwa mɨrɨmo yaanɨ. 19 Uruma kwatɨɨte Mʉlʉʉngʉ ʉmwɨ vii. Vyabooha! Baa mirimʉ mɨvɨ yarúmaa na yatétemaa nɨ woowa.

20 Eri, weewe mʉʉntʉ mʉhoho, saaka wiise ʉlaɨrwe kuruma kʉra sɨ ˆkʉtámanyanʼyaa na mɨrɨmo sɨ kɨɨntʉ tʉkʉ wʉʉ? 21 Eri, baaba wiitʉ Aburaháamu sɨ avalwa nɨ mʉwoloki sa kɨra ˆatʉmama ˆakamʉtoole mwaana waachwe Isaka ave mpóryo masabáahwii tʉkʉ wʉʉ? 22 Koona wiise wʉʉ? Kuruma kwa Aburaháamu kwatamanyanʼyáa na mɨrɨmo yaachwe na ˆvyeene kuruma kwaachwe kwakiimikiririwa nɨ mɨrɨmo ˆmyeene atʉmamáa. 23 Jeyyo, yakiimikiririwa Masáare ˆYarɨ Mpeho yara ˆyasea, “Aburaháamu akamuruma Mʉlʉʉngʉ, sa jeyyo, Mʉlʉʉngʉ akamʉvala Aburaháamu nɨ mʉwoloki,”✡ ne aanɨrɨrwa kɨjeengi cha Mʉlʉʉngʉ. 24 Mwɨɨ́ne wʉʉ? Mʉʉntʉ aválwaa nɨ mʉwoloki kwa mɨrɨmo yaachwe na sɨ ko muruma Mʉlʉʉngʉ kookweene vii tʉkʉ.

25 Noo jeyyo, baa Raháabu mʉhéngeeti, sɨ avalwa nɨ mʉwoloki sa viintʉ avahokera vara vuurikiriri akavaambɨra vatweere na njɨra yɨɨngɨ tʉkʉ wʉʉ?✡ 26 Ja viintʉ ˆviri, koonɨ mʉvɨrɨ usiina nkeeho, ʉwo waakwya, noo ˆvyeene viri kwa mʉʉntʉ ˆamurúmaa Mʉlʉʉngʉ baa kʉbweeyya mɨrɨmo ˆɨtámanyanʼyaa na kuruma kwaachwe tʉkʉ.

3

Lurimi

1 Vanaviitʉ, kati yaanyu karɨ kʉndoova na vakiindya va isáare ra Mʉlʉʉngʉ ˆvarɨ foo tʉkʉ, sa mʉmányire sikʉ ya ʉlamu Mʉlʉʉngʉ lo tʉlamʉrɨra arɨ suusu vyahʉʉmba kʉlookya vɨɨngɨ. 2 Suusu voosi tahónʼyaa kwa njɨra ˆjiri foo ˆjiísimiresimire. Koonɨ amwaarɨ mʉʉntʉ sɨ ˆahónʼyaa kwa yara ˆalʉ́ʉsaa, ʉwo nɨ wa kɨkomi na adáhaa kwɨɨmɨrɨra mʉvɨrɨ waachwe woosi.

3 Tavɨ́kɨraa vipíini mɨlomwii ya faráasi sa jindootʉteera, kwa njɨra ijo tajilongoola mɨvɨrɨ yaavo yoosi vʉʉ. 4 Viivyo baa méeli, baa neembe nɨ nkʉ́ʉ́lʉ mʉnʉmʉʉnʉ na yakʉ́ndʉlwaa nɨ mpeho ˆyahʉʉmba, yalóngoolwaa nɨ usukáani muduudi na yadómaa na kʉʉntʉ kokoosi ˆkweene mʉlongooli asáakaa ɨdome. 5 Viivyo baa lurimi nɨ kɨɨntʉ kiduudi vii muvirii, maa kaa, chiíneengaa mʉnʉmʉʉnʉ vii. Iririkane ˆvyeene kooto kaduudi kadáhaa mala isaka ra loovíwo. 6 Lurimi nolo nɨ mooto! Kati ya viintʉ vyoosi ˆviri muvirii, lurimi noo weerʉ ya mavɨ. Lwamʉsáambʉlaa mʉʉntʉ vʉʉ na lwakóreryaa mooto kʉrɨ nkaasʉ yaachwe yoosi. Na loolo lwakóreriwaa mooto wa Jehénamu.

7 Vaantʉ vadáhaa temerera maka ja isekii na ja kaayii ja kɨra ivala, ndee ja kɨra ivala, viintʉ ˆvitámbaalaa vya kɨra ivala na viintʉ vyoosi vya mayiyii, na vawaayya kuvitemerera vyoosi. 8 Maa kaa, kusiina mʉʉntʉ ˆadáhaa temerera lurimi lʉdɨɨre lʉʉsa ʉvɨ tʉkʉ. Lurimi nɨ ʉvɨ sɨ ˆʉtʉ́ʉlaa. Kei lwamema kɨnyéruumbe ˆchʉʉ́laa vaantʉ.

9 Kwa lurimi tamʉdʉ́ʉmbaa Ijʉva Taáta wiitʉ. Na kei kwa lʉʉlo lurimi, twajʉ́mɨraa vaantʉ. Avo vaantʉ vʉʉmbwa nɨ Mʉlʉʉngʉ kwa buuwo yaachwe.✡ 10 Mʉlomwii ʉmwɨ, mʉʉmo tadʉ́ʉmbaa na tajúmaa. Vanaviitʉ, vyavɨɨha kʉva jeyyo! 11 Eri, nchóonko ɨmwɨ ifaanaa ɨkafumya maaji ˆyarɨ mwerere na ˆyarɨ ʉsʉʉngʉ wʉʉ? 12 Vanaviitʉ, mʉsaambu watʉ́ʉngaa saitúuni wʉʉ? Au mʉsabíibu watʉ́ʉngaa saambu wʉʉ? Noo viivyo, nchóonko ɨmwɨ sɨ ɨrɨ daha fumya maaji ˆyarɨ mwerere na ˆyarɨ ʉsangása tʉkʉ.

Tooti ˆIfúmaa Kurumwii

13 Nɨ ani ʉmwɨ waanyu ˆarɨ na tooti na mɨryʉʉngʉ? Ʉwo oonekye ayo kwa njɨra ya mwiikalo waachwe mʉʉja na kwa mɨrɨmo yaachwe ˆmyeene atʉ́mamaa ko kiiheembererya na kwa tooti. 14 Maa kaa, koonɨ mɨtɨma yaanyu yamema kɨvɨna ˆkɨrɨ na ʉsʉʉngʉ na kuviihya ɨnda, karɨ mwiívaa kɨpeembe tʉkʉ na karɨ mʉlʉ́ʉsaa ʉloongo haantʉ ha kɨmáárɨ tʉkʉ. 15 Tooti ˆɨrɨ jeyyo, sɨ ifúmaa kurumwii tʉkʉ nɨ kʉrɨ weerʉ ifúmaa, sɨ ya mutimii tʉkʉ na nɨ ya Irimʉ reeneevyo. 16 Sa kɨra haantʉ ˆharɨ na kɨvɨna na mʉʉntʉ kwiilaanga yeemweene vii, aho, hatɨɨte isóso na kɨra ivala ra ʉvɨ.

17 Maa kaa, tooti ˆifúmaa kurumwii nɨ ʉteréere ɨrɨ, yeenda mwiikalo mʉʉja, yahola na yaviíririkanaa vaantʉ vɨɨngɨ, yaláangaa na riiso ra wʉʉja na yatɨɨte ndɨɨwa njija. Sɨ isínanalaa vaantʉ tʉkʉ, na isiina ʉlááhɨ tʉkʉ. 18 Vaantʉ va mwiikalo mʉʉja mpɨɨndɨ ˆvoohaanda mwiikalo mʉʉja ja mbeyʉ, vʉʉ́jaa joochwa ʉwoloki mbere ya Mweenevyoosi.

4

Kwiivɨɨka Ɨsɨ ya Mʉlʉʉngʉ

1 Nkoondo na wiitóoli nɨ hai ˆvyoofuma kʉrɨ nyuunyu? Eri, sɨ vyoofuma ʉlákwii ˆwoolwa nkoondo na mɨvɨrɨ yaanyu tʉkʉ wʉʉ? 2 Moomerirya matɨ viintʉ na sɨ moovipata tʉkʉ, jeyyo moosaaka mʉʉlae. Moova na kɨvɨna maa kaa, sɨ mʉrɨ pata vira ˆmoosaaka tʉkʉ. Jeyyo, mookiitoola na moolwa nkoondo. Mʉsóvire sa sɨ moomʉloomba Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 3 Mpɨɨndɨ ˆmooloomba sɨ moopata tʉkʉ sa viintʉ ˆvyoobweeyya mʉloombe, nɨ vɨvɨ. Mooloomba sa mukiimikirirye ʉláku waanyu.

4 Nyuunyu ˆmʉyéendaa na vaki na valʉme va vaantʉ, sɨ mʉmányire kʉva kɨjeengi na weerʉ nɨ kʉva mʉvɨ na Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ wʉʉ? Sa jeyyo, mʉʉntʉ ʉra ˆyoosaaka kʉva kɨjeengi cha weerʉ ʉwo arúmire kʉva mʉvɨ wa Mʉlʉʉngʉ. 5 Karɨ mwiiséaa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa masáare aya ʉbweete tʉkʉ, “Mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ ˆavɨɨka kʉrɨ suusu, watweenda maatʉkʉ vii.” 6 Kɨkomi woowo, watoóngereryaa nduwo. Noo ˆchooreka Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Mʉlʉʉngʉ avakɨ́tɨraa vara ˆviívaa kɨpeembe,

maa kaa, avahéeraa nduwo vara ˆviikíimyaa na ɨsɨ.”✡

7 Haaha reerʉ, iviiki ɨsɨ ya Mʉlʉʉngʉ. Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ risiiti noro vatɨɨja rɨrɨ. 8 Mʉseesereri Mʉlʉʉngʉ ne vaseeserera arɨ. Nyuunyu vavɨ! Reki tʉmama ʉvɨ. Kei jiruli mɨtɨma yaanyu nyuunyu ˆmʉrɨ kosikosi.✡ 9 Oni ʉsʉʉngʉ, riri na riri no myaaha. Lʉseko lwaanyu lʉvalandʉke lʉve kɨrɨro. Na kweerya mɨtɨma kwaanyu kʉve koona ʉsʉʉngʉsʉʉngʉ. 10 Kiimi na ɨsɨ kwa Ijʉva, ne viinʉla arɨ.

Kwiilongowererya

11 Ee vanaviitʉ, karɨ mwiilóngowereryaa tʉkʉ. Mʉʉntʉ ˆamʉlóngowereryaa mwiiwaachwe vyavɨɨha au ˆamʉlámʉrɨraa, ʉwo alʉ́ʉsaa Miiro nɨ mɨvɨ na iisínanalaa. Kati ˆwookɨɨlamʉrɨra Miiro, na weewe sɨ wiitúubaa tʉkʉ, wavíjaa wookɨɨlamʉrɨra. 12 Nɨ Mʉlʉʉngʉ vii noo ˆavɨ́ɨkaa Miiro na noo Mʉlamuli. Nɨ yeeye vii noo ˆadáhaa kʉlamurirya na kʉmala. Ha de haaha weewe ʉrɨ ani fʉʉrʉ ʉmʉlamʉrɨre mʉkaaya waako?

Kwiivaa Kɨpeembe sa Masáare ˆYookʉʉja

13 Haaha nteereri nyuunyu ˆmʉséaa, “Isikʉ au lomʉtóondo doma tʉrɨ na múujii ʉmwɨ. Kwiikala tʉrɨ ʉko mwaaka vʉʉ toochurusha no turya kɨsapʉ.” 14 Maa kaa, sɨ mʉmányire ˆcheene kɨrɨ fʉmɨra lomʉtóondo tʉkʉ! Nkaasʉ yaanyu nɨ ya mpɨɨndɨ nduudi vii. Nyuunyu nɨ ja mʉʉve, ˆwoónekanaa kwa mpɨɨndɨ kiduudi na kiduudi warɨ́mɨraa. 15 Kɨrɨ vyoolʉʉsa jeyyo, vyasaakwa mʉndoosea, “Koonɨ Mweenevyoosi avyeéndire, kwiikala tʉrɨ na bweeyya tʉrɨ ɨrɨ na rɨra.” 16 Maa kaa, nyuunyu sɨ mʉbwéeyyaa jeyyo tʉkʉ, nyuunyu mwiívaa kɨpeembe no kiiyona. Kwiivaa kɨpeembe koosi ʉko kwavɨɨha.

17 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆamányire isáare riija ro bweeyya na akareka kʉrɨtʉmama, mʉʉntʉ ʉwo abwéeyyaa ʉvɨ.

5

Kʉkaaniwa kwa Vasúngaati

1 Haaha, teeri nyuunyu vasúngaati! Riri na ani ntáákwi, sa mʉsengerɨɨre kɨɨngɨra uturikirii wa kɨkomi. 2 Usúngaati waanyu woórire, na ɨngo jaanyu jabóntwɨɨrwebontwɨɨrwe nɨ nchɨ́lɨ. 3 Saháabu na mpía jaanyu, jakwáatirwe nɨ kúutu. Kúutu ɨyo, kʉvatwaala ɨrɨ na kɨloongii, na kurya ɨrɨ mɨvɨrɨ yaanyu ja mooto. Nyuunyu mʉkʉ́ngwɨɨre máari sikʉ iji jo herererya. 4 Laangi! Vatʉmami vaanyu voongʼuula! Voovo varɨma na vaachwa mawʉnda yaanyu na kwa ʉkwaata sɨ mwavarɨha tʉkʉ. Kungʼuula kwaavo Ijʉva Mweenengururu akʉtéɨɨre. 5 Mwiibóheriirye aha weerwii kwa máari ˆjiri foo na ʉláku ˆʉrɨ foo. Mʉlʉʉngʉ aséngerɨɨre kʉvalamʉrɨra. Haaha mʉvɨ́ɨre ja ngʼoombe ˆjinénehire so sɨɨnjwa. 6 Nyuunyu mulúusire irya na mʉvʉʉ́laire vaantʉ vawoloki, novo sɨ vavasɨɨtɨra tʉkʉ.

Kuyimirirya Uturikiri

7 Sa jeyyo, vanaviitʉ yimiriryi fʉʉrʉ sikʉ ˆarɨ kʉʉja Yéesu Mweenevyoosi. Laangi ˆvyeene murimi awóojeraa iwʉnda rɨtoole ndɨɨwa ja kɨkomi ˆjakangaala. Ayímiriryaa mbula ja mbere ya mwaaka na jo kiimikirirya mwaaka. 8 Baa nyuunyu moosaakwa mʉndooyimirirya na mɨtɨma yaanyu yɨɨme neeja, sa kʉʉja kwa Yéesu Mweenevyoosi kwaséngerɨɨre. 9 Vanaviitʉ karɨ mwiingʼʉ́ʉrɨraa nyuunyu kwa nyuunyu tʉkʉ sa mʉdɨɨre lamʉrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Laangi, Mʉlamuli iímire mbere ya mʉryaango.

10 Vanaviitʉ valaangi valáali na mʉtwe vara ˆvalʉʉsɨkáa kwa irina ra Ijʉva ˆvyeene vayimiriryáa uturikiri. Nyuunyu vatuubiriryi avo. 11 Nyuunyu mwamányire, vara ˆvayímiriryaa tavaválaa vatalariwa. Mwateera uyimiriryi wa Ayúubu na mwateera kɨra ˆcheene Ijʉva amʉtʉmamɨra sikʉ jo herererya. Ijʉva atɨɨte mbavariri na wʉʉja mʉkʉʉlʉ.✡

12 Ee vanaviitʉ kʉlookya vyoosi, karɨ mwiiláhaa baa kwa kurumu au kwa weerʉ au kwa kɨɨntʉ chɨɨngɨ chochoosi tʉkʉ. Koonɨ mʉséire, “Hɨɨ” ɨve “Hɨɨ” na koonɨ mʉséire, “Tʉkʉ” ɨve “Tʉkʉ.” Koonɨ sɨ moobweeyya jeyyo heewa mʉrɨ irya.✡

Kʉloomba ko Ruma

13 Eri, kwatɨɨte ʉmwɨ waanyu ˆyootʉrɨkɨra wʉʉ? Ʉwo yoosaakwa amʉloombe Mʉlʉʉngʉ. Eri, amwaarɨ ʉmwɨ waanyu ˆarɨ na cheerʉ wʉʉ? Ʉwo yoosaakwa ɨɨmbe nyɨɨ́mbo jo dʉʉmba. 14 Eri, amwaarɨ ʉmwɨ waanyu ˆalwɨ́ɨre wʉʉ? Ʉwo yoosaakwa avaanɨrɨre vawosi va mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu sa vamʉloombere na vamʉhake makuta kwa irina ra Yéesu Mweenevyoosi. 15 Na kati ˆvoomʉloombera ko ruma, hola arɨ. Mweenevyoosi mwiinʉla arɨ na kɨra ʉvɨ ˆabweeyya, Mweenevyoosi sea arɨ wasírire. 16 Sa jeyyo, mʉndookiiwyɨɨra ʉvɨ waanyu nyuunyu kwa nyuunyu na mʉndookiiloombera sa Mweenevyoosi avahorye ʉlwɨ́ɨrɨ waanyu. Kʉloomba kwa mʉʉntʉ mʉwoloki mbere ya Mʉlʉʉngʉ kwatɨɨte ngururu nkʉʉlʉ na kwatʉ́mamaa.

17 Mʉláali na mʉtwe Elía nɨ mʉʉntʉ ja suusu ajáa. Yeeye ajáa aloomba kwa mʉtɨma woosi mbula ɨdɨɨre vaa na kɨkomi, mbula sɨ yavaa ɨsɨ ɨyo kwa myaaka ɨtatʉ na myeeri mʉsasatʉ tʉkʉ!✡ 18 Maa kei akʉjoomʉloomba Mʉlʉʉngʉ mbula ɨvae, mbula ɨkavaa na ɨsɨ ɨkatoola ndɨɨwa jaachwe kei.✡

19 Vanaviitʉ ʉmwɨ waanyu koonɨ arékire kɨmáárɨ na mʉʉntʉ wɨɨngɨ koonɨ amʉhɨ́ndwɨɨre, 20 taangi, ʉwo ˆyoomʉhɨndʉla mʉʉntʉ mʉvɨ fuma urimirii waachwe, kʉva iise ahóniirye nkaasʉ ya mwiiwaachwe fuma inkwyii na ʉvɨ ˆʉrɨ foo kʉva ʉrɨ waséyyiiwe.

✡ 1:10 Laanga Yeremía 9:22-23.

✡ 1:15 Laanga Varúumi 5:12, 21; 1 Vakoríinto 15:56.

✡ 2:8 Laanga Valáawi 19:18.

✡ 2:11 Laanga Ufumo 20:13-14; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 5:17-18.

✡ 2:23 Laanga Ncholo 15:6.

✡ 2:25 Laanga Yooshúa 2:1-24; 6:22-25.

✡ 3:9 Laanga Ncholo 1:27.

✡ 4:6 Laanga Mpɨ́rɨ 3:34; 1 Peéteri 5:5.

✡ 4:8 Laanga Sabúuri 24:3-4.

✡ 5:11 Laanga Ayúubu 42:10-13.

✡ 5:12 Laanga Matáayo 5:33-37.

✡ 5:17 Laanga 1 Vatemi 17:1.

✡ 5:18 Laanga 1 Vatemi 18:42-45.

1 Peéteri

1

2

3

4

5

Barʉ́wa ya ncholo ya

Peéteri

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ya ncholo ya Peéteri, yaandɨkwa nɨ mutumwi Peéteri. Peéteri aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kati ya myaaka ya 62-67 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Aandɨka kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu voosi ˆveene vajáa viipasa weerwii yoosi. Peéteri avaanɨrɨra vaantʉ ˆvasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, vayeni kʉrɨ ɨhɨ weerʉ (1:1). Vamanyi va masáare vaséaa, Peéteri aandɨka barʉ́wa ɨhɨ mpɨɨndɨ ˆajáa múujii wa Róoma, múuji yeeye ˆʉʉyanɨrɨra Babéeli (5:13).

Peéteri aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kʉvaheera mʉtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vɨɨme neeja uturikirii ˆvaturyáa so muruma Yéesu (1:3-6; 5:10-11). Baa mwiikalo wa Yéesu aha weerwii nɨ wa uturikiri ʉjáa. Sa jeyyo, vaantʉ ˆvamuruma, karɨ vahwaalale tʉkʉ, nɨ mpaka vatʉrɨkɨre vii. Avasea ko tweera uturikiri, Mʉlʉʉngʉ avabwéeyyaa vave na kuruma ˆkweene kʉrɨ na iyoombe ikʉʉlʉ kʉlookya saháabu (1:7). Jeyyo, Peéteri avaheera mʉtɨma vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vatuube yimirirya sa kʉherererya kwa weerʉ kwaséngerɨɨre (4:7, 17).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Nkongojima ya ʉlamuriri wa Mʉlʉʉngʉ kwa Yéesu Kirisitʉ 1:1-12

Mwiikalo ˆwabooha na Yéesu nɨ Iwye ra Nkaasʉ 1:13–2:12

Ukiindya kwa veenenyuumba, vatʉ́mwa, vaantʉ vaki na vaantʉ valʉme 2:13–3:7

Wiimiriri ˆwiísimiresimire wa kʉrɨ uturikiri 3:8–4:19

Ukiindya kwa vawosi na vatavana 5:1-11

Lʉmbɨ jo kiimikirirya 5:12-14

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Peéteri, mutumwi wa YéesuKirisitʉ. Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu ˆmwasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ Taáta, nyuunyu ˆmwamyaahɨka na ˆmwiíkalaa ja vayeni ʉko ɨsɨ ja Póonto, Galatía, Kapadokía, Ásia na Bisínia. 2 Mʉlʉʉngʉ Taáta avataanga na avasaawʉla nyuunyu keende aho kalɨ, na ko tweera mʉrɨmo wa Mʉtɨma Mʉʉja, avabwéeyyiirye mʉve vaaja mbere yaachwe. Aya yatʉmamwa sa mʉve matu kwa Yéesu Kirisitʉ, na yeeye avanyɨnyɨrɨre na sakami yaachwe.✡ Noovaloombera nduwo na mwiikalo mʉʉja ˆʉrɨ foo.

Kuruma ˆKwaréetaa Nkaasʉ

3 Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ Taáta wa Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ! Kwa kʉlaanga na riiso ra wʉʉja kwaachwe kʉkʉʉlʉ, atʉbweeyya tuvyaalwe ufya ko mʉfʉfʉla Yéesu kufuma kwa ˆvaakwya. Haaha tatɨɨte kwiilaangya ˆkʉrɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 4 Jeyyo, tookiilaangya kʉhokera nkaasʉ fuma kwa Mʉlʉʉngʉ ɨra sɨ ˆɨrɨ koola, au kʉsaambʉka au kuhirirya, ɨra ˆyavɨɨkwa kurumwii sa nyuunyu. 5 Na Mʉlʉʉngʉ kwa ngururu jaachwe, yoovɨɨmɨrɨra kwa kuruma kwaanyu, mpaka mʉhokere ʉwo ʉlamuriri ˆwahʉmʉla ˆʉrɨ koonekiwa sikʉ jo kiimikirirya.

6 Haaha vyeendi sa ntálarya ijo, baa neembe ifaanaa muvisʉʉle mpɨɨndɨ nkufi ˆjookʉʉja, ko yerwa ˆkwiísimiresimire. 7 Kuyimirirya kwa kʉyerwa ʉko, koónekyaa kuruma kwaanyu nɨ kwa kɨmáárɨ. Kuruma kwaanyu kwayérwaa ja chʉʉ́ma cha saháabu viintʉ ˆkɨyérwaa na mooto. Kumuruma Mʉlʉʉngʉ kwabooha kʉlookya saháabu sa yooyo yasʉ́ʉsʉkaa. Sa jeyyo, Yéesu Kirisitʉ vaheera arɨ nyuunyu nkongojima na nyemi, nyuunyu ˆmooyimirirya mpɨɨndɨ ˆarɨ kʉʉja na ˆarɨ kiivariyʉla. 8 Nyuunyu mwamweenda, baa neembe sɨ mʉnamoona. Baa neembe sɨ mʉnamoona haaha, mwamuruma. Jeyyo mwatɨɨte cheerʉ cha nkongojima ˆchalookerera mʉnʉmʉʉnʉ, 9 sa viintʉ mwahokera ʉlamuriri wa nkaasʉ yaanyu, ɨyo noo kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ cha kuruma kwiitʉ.

10 Valáali na mʉtwe, vajáa valaanga maatʉkʉ vii ʉwo ʉlamuriri sa vʉʉtaange, vakalaala na mʉtwe nduwo ya Mʉlʉʉngʉ ˆngʼeene ɨjáa sa nyuunyu. 11 Mʉtɨma wa Masía ʉjáa na voovo na wavabweeyyáa valaale na mʉtwe, Masía tʉrɨkɨra arɨ, maa de ave na nkongojima. Avo valáali na mʉtwe vasaakɨra maatʉkʉ voosaaka vataange masáare aya nɨ naadi ˆyarɨ kʉva na nɨ mweeri ya ani yarɨ kʉva. 12 Mʉlʉʉngʉ ajáa avoonekya masáare ˆmeene valaaláa na mʉtwe sɨ sa voovo tʉkʉ, maa kaa, nɨ sa nyuunyu. Na haaha Masáare Maaja aya, yavariyʉlwa kʉrɨ nyuunyu nɨ vara ˆvarɨ lʉʉsa kwa njɨra ya Mʉtɨma Mʉʉja fuma kurumwii kwa Mʉlʉʉngʉ. Masáare ayo, noo yara baa mirimʉ miija ˆyeenda kʉyataanga.

Kʉva Vaaja

13 Sa jeyyo, mwiimye neeja mɨryʉʉngʉ yaanyu, noo kʉsea, mʉndookiiyɨmɨrɨra, na mʉvɨɨke kwiilaangya kwaanyu kʉrɨ nduwo ˆmʉrɨ hokera mpɨɨndɨ Yéesu Kirisitʉ ˆarɨ variyʉlwa. 14 Mwiikale ja vaana va Mʉlʉʉngʉ na mʉve matu. Jeyyo, karɨ murúmaa kutuuba ʉláku waanyu ʉra ˆmʉjáa nowo mpɨɨndɨ ja ʉkoókoyo tʉkʉ. 15 Maa kaa, mʉve vaaja kwa kɨra kɨɨntʉ ˆmʉtʉ́mamaa ja ˆvyeene yeeye Mʉlʉʉngʉ avaanɨrɨra, ˆarɨ mʉʉja. 16 Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa, “Mʉve vaaja sa nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉʉja.”✡

17 Mʉlʉʉngʉ mʉmwaánɨrɨraa, “Ee Taáta,” kati moomʉloomba, yeeye noo ˆarɨ lamʉrɨra kɨra mʉʉntʉ kwa mɨrɨmo yaachwe baa kusinanala tʉkʉ. Sa jeyyo mʉve na matu kʉrɨ yeeye mpɨɨndɨ iji ˆmookiikala aha weerwii ja vayeni. 18 Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa mwiikaláa mwiikalo ˆwavɨɨha ˆmwapaala fuma kwa vala baaba waanyu. Haaha mwatáangire, Mʉlʉʉngʉ sɨ avanunuula fuma mwiikalwii ʉwo kwa viintʉ ˆvihíririryaa baa ja mpía na saháabu tʉkʉ, 19 maa kaa, kwa sakami ˆɨrɨ na nkongojima ya Kirisitʉ. Yeeye aava nɨ ja muundi ya mpóryo ˆɨrɨ mpeho ˆisiina lʉkwaalo. 20 Mʉlʉʉngʉ amʉsaawʉla Kirisitʉ mpɨɨndɨ da weerʉ sɨ ɨnaanda, maa kaa, haaha aváriywɨɨrwe mpɨɨndɨ iji jo kiimikirirya sa nyuunyu. 21 Kwa njɨra ya Kirisitʉ, mwamuruma Mʉlʉʉngʉ. Yeeye amʉfʉfʉla Kirisitʉ, maa akamʉheera nkongojima nkʉʉlʉ. Jeyyo, kuruma kwaanyu na kwiilaangya kwaanyu nɨ kwa Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ.

22 Nyuunyu mwajirʉla nkaasʉ yaanyu kwa njɨra yo va matu kʉrɨ ukiindya wa kɨmáárɨ. Jeyyo, mwatɨɨte kwiiyenda kɨndʉʉ ˆkusiina ʉkweembi, haaha iyendi kɨkomi fuma mitimii yaanyu. 23 Mwavyaalwa ufya sɨ ja vaana va taáta ˆakwíjaa tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo, mwavyaalwa nɨ Taáta sɨ ˆakwíjaa kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero kwa njɨra ya isáare ra Mʉlʉʉngʉ ˆrɨrɨ nkaasʉ, ˆrɨrɨ kʉva rɨmwaarɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 24 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Vaantʉ voosi nɨ ja masaambɨ varɨ,

na nkongojima yaavo nɨ ja malʉva ya isekii.

Masaambɨ na malʉva yanyáamalaa,

25 maa kaa, isáare ra Ijʉva nɨ ra kɨkomi kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.”✡

Isáare ɨro noo isáare riija ra Yéesu Kirisitʉ ˆreene mwavariyʉrɨrwa.

2

1 Haaha reki ʉvɨ waanyu woosi, ʉweere, ʉkweembi, kɨvɨna na kwiilongowererya. 2 Mʉve na mpɨɨma na masʉʉsʉ ya isáare raachwe ra kɨkomi, ja vaana vaduudi viintʉ ˆvarɨ na mpɨɨma na masʉʉsʉ ya vala íyo waavo. Koonɨ munywíire masʉʉsʉ ya mʉtɨma, tuuba mʉrɨ kʉla fʉʉrʉ mʉlamuririwe. 3 Haaha mwatáangire mbavariri ya Yéesu Mweenevyoosi nɨ ˆyabooha.✡

Vara ˆVasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ

4 Yéesu Mweenevyoosi nɨ iwye ra nkaasʉ. Iwye ɨro ro jeengera ˆrakwáataa nyuumba, vaantʉ varisiita, maa kaa, Mʉlʉʉngʉ arɨsaawʉla na nɨ ra iyoombe ikʉʉlʉ kwaachwe. Mʉseesereri Yéesu, 5 na nyuunyu kʉva mʉrɨ mawye ya nkaasʉ ˆmeene Mʉlʉʉngʉ yoojeengera nyuumba ya mɨtɨma, kei mʉrɨ veeneɨsɨ vaachwe vaaja. Mʉndootoola mpóryo ja mʉtɨma jira ˆjimweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ. 6 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Laangi vɨɨka niise iwye ʉko Sayúuni,

iwye ikʉʉlʉ ra kichurii, ˆnarɨsaawʉla na ra iyoombe ikʉʉlʉ.

Na yoyoosi ˆarɨ riilaangya,

sɨ arɨ kwiivairya mbiri tʉkʉ.”✡

7 Sa jeyyo, nyuunyu ˆmuriiláangyaa mwahʉmʉla koona iwye ɨro nɨ ra iyoombe ikʉʉlʉ, maa kaa, kwa vara sɨ ˆvariiláangyaa,

“Iwye ˆrasiitwa nɨ vajeengi,

ravɨ́ɨre iwye ra kichurii.”✡

8 Na kei,

“Iwye ˆrɨbwéeyyaa vaantʉ viikunguvale,

na mwaalaliwye ˆʉrɨ hɨtahɨta vaantʉ.”✡

Vookiikunguvala sa sɨ varuma rɨra isáare tʉkʉ, ja vira ˆvyeene viimiriwa neeja keende aho kalɨ.

9 Maa kaa, nyuunyu Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla mʉve lʉkolo lwa vaantʉ vaachwe, veeneɨsɨ va kɨtemi, ɨsɨ njija, kei nɨ vaantʉ vaachwe Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo. Mwaanɨrɨrwa sa mʉvariyʉle mɨrɨmo yaachwe miija. Yeeye avaanɨrɨra fuma kilwiiryii sa mwɨɨngɨre na kɨweerwii chaachwe ˆchabooha.✡ 10 Aho ncholo, nyuunyu sɨ mʉjáa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, haaha mʉrɨ vaachwe. Kei sɨ mʉjáa mʉnaturya riiso ra wʉʉja ra Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, maa kaa, haaha mwaturya riiso ra wʉʉja waachwe.✡

11 Vijeengi vyaanɨ naveenda. Noovaloomba nyuunyu ˆmʉrɨ vayeni na valooki va aha weerwii, nehi ʉláku wa mʉvɨrɨ ʉhʉ ˆwalwɨ́jaa nkoondo na nkaasʉ yaanyu. 12 Mʉndootʉmama mɨrɨmo miija mbere ya vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, sa koonɨ voosea nyuunyu nɨ vaantʉ ˆmʉbwéeyyaa ʉvɨ, voone viintʉ vyaanyu ˆvyabooha na vamʉnyemye Mʉlʉʉngʉ sikʉ ˆarɨ kʉʉja.

Kʉnyemya Valongooli Voosi

13 Sa Mweenevyoosi, mʉve matu kwa wiimiriri ˆwavɨɨkwa nɨ vaantʉ, koonɨ mʉtemi noo mʉkʉ́ʉ́lʉ, 14 au koonɨ amʉvɨɨka gávana. Sa mʉtemi avatʉma vandoovalaɨra chiirʉ vara ˆvatʉ́mamaa ʉvɨ na vavadʉʉmbɨrɨre vara ˆvatʉ́mamaa viija. 15 Mʉlʉʉngʉ asáakaa mʉtʉmame maaja, sa mudungye mɨlomo ya kɨkoókoyo ya vaantʉ vahoho. 16 Ikali ja vaantʉ ˆvarɨ na uhúuru, maa kaa, karɨ mʉndootumia uhúuru waanyu ja kɨɨntʉ ˆchookʉnɨkɨrɨra ʉvɨ waanyu tʉkʉ, mwiikale ja vaantʉ ˆvamʉtʉ́mamɨraa Mʉlʉʉngʉ. 17 Mʉnyemyi kɨra mʉʉntʉ, veendi vaantʉ ˆvamuruma Yéesu Mweenevyoosi, moofi Mʉlʉʉngʉ na mʉnyemyi mʉtemi.

18 Nyuunyu vatʉmami, mʉve matu kwa veenekaaya vaanyu kwa nyemi joosi, sɨ vara veenekaaya ˆvahola vii tʉkʉ, baa vara ˆvahʉʉmba. 19 Ɨkɨ noo ˆkɨmweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma, mʉʉntʉ kuyimirirya uturikiri kʉnʉ yookoonerwa sa mʉtɨma ˆwiísimanʼyaa mavɨ na maaja wa Mʉlʉʉngʉ. 20 Nɨ kʉnáálo che kwatɨɨte kʉtʉmama ˆvyavɨɨha na muturikiriwe? Maa kaa, koonɨ mooyimirirya uturikiri sa mwatʉmama maaja, ɨkɨ nɨ kɨɨntʉ ˆkɨmweéryaa Mʉlʉʉngʉ mʉtɨma.

Kʉtʉrɨkɨra Hamwɨ na Kirisitʉ

21 Moosaakwa muyimirirye jeyyo, sa baa Kirisitʉ mweeneevyo aturikiriwa sa nyuunyu. Jeyyo, avarekera kɨɨntʉ cho vabweeyya nyuunyu mumutuubirirye. 22 Yeeye sɨ abweeyya ʉvɨ tʉkʉ, na ʉweere sɨ woonekana fuma mʉlomwii waachwe tʉkʉ.✡ 23 Yeeye ˆakatʉkɨrwe sɨ ahɨndʉrɨra kituki tʉkʉ, ˆakaturikiriwe sɨ avuumba tʉkʉ, maa kaa, yeeye iivɨɨka kwa ʉra ˆalámʉlaa kwa ʉwoloki. 24 Yeeye mweeneevyo asʉmʉla ʉvɨ wiitʉ muvirii waachwe mweeri ya mʉtɨ, kwa njɨra ɨyo, taakwya kwa viintʉ vya ʉvɨ, tʉdahe kwiikala kwa ʉwoloki. Ko vawa kwaachwe, nyuunyu mwahoriwa. 25 Nyuunyu mʉjáa mwatuuba rɨmɨra ja muundi, maa kaa, haaha mwamʉválandʉkɨɨre Muríisi na Mʉlaangiriryi wa nkaasʉ yaanyu.

3

Ukiindya kwa Vaki na Valʉme

1 Kwa njɨra yɨɨyo, nyuunyu vaki mwiikiimye na ɨsɨ ya valʉme vaanyu, sa koonɨ vamwaarɨ vara sɨ ˆvamuruma Yéesu, varutwe nɨ mwiikalo wa vaki vaavo baa isáare tʉkʉ, 2 ˆvarɨ laanga mwiikalo waanyu wa kɨkomi na wa nyemi. 3 Kwiibohererya kwaanyu kʉsɨve kwa weerwii vii, baa ja kusuka njwɨɨrɨ, kwiivɨkɨra viintʉ vya saháabu na kwiirwɨɨka ɨngo tʉkʉ. 4 Maa kaa, kwiibohererya kwaanyu kʉve kwa wʉʉntʉ waanyu, kʉbooha sɨ ˆkʉsáambʉkaa na kʉtʉʉla kwa mʉtɨma, kʉra ˆkʉválwaa kɨɨntʉ cha kɨkomi mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 5 Jeyyo, noo ˆvyeene viibohereryáa vaantʉ vaki vaaja va kalɨ vara ˆvamwiilaangyáa Mʉlʉʉngʉ. Avo viibohereryáa ko vateera valʉme vaavo. 6 Baa ja Sáara jei, amʉnyemyáa mʉlʉme waachwe Aburaháamu na amwaanɨrɨráa mweenenyuumba. Haaha nyuunyu mʉvɨ́ɨre vaana va Sáara, koonɨ mʉbwéeyyiirye viija bila yo koofa kɨɨntʉ chochoosi.

7 Viivyo nyuunyu valʉme, mwiikale na vaki vaanyu kwa nyemi, kʉnʉ mootaanga vaki vaanyu nɨ teketeke ˆvarɨ. Kei mʉndoovalaanga na nyemi, sa Mʉlʉʉngʉ avalaha voosi hokera mʉrɨ nduwo ya nkaasʉ ˆavaheera. Na aho, kʉloomba kwaanyu sɨ kʉrɨ hɨtwahɨtwa tʉkʉ.

Kʉtʉrɨkɨra ko Tʉmama Wʉʉja

8 Kukiimikirirya, raanyu rɨve rɨmwɨ, mʉndookiiyonera mbavariri, mwiiyende kɨndʉʉ, mʉve ˆmwahola na mʉndookikiimya na ɨsɨ kati yaanyu. 9 Kʉndoohɨndʉrɨra ʉvɨ kwa ʉvɨ tʉkʉ, au kituki kwa kituki tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu hinduriri ntálarya. Ɨkyo noo ˆcheene Mʉlʉʉngʉ avaanɨrɨra mʉndootʉmama sa mʉhokere ntálarya. 10 Sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆyoosaaka kwiikala vyabooha na ave na cheerʉ,

areke lʉʉsa vaantʉ, na ʉvaangʉ.

11 Nɨ mpaka amanyɨke kʉreka ʉvɨ, atʉmame wʉʉja,

asaakɨre mwiikalo mʉʉja na atuube kiikala nowo.

12 Sa miiso ya Mweenevyoosi,

yavaláangaa vara ˆvabwéeyyaa ʉwoloki,

na matu yaachwe,

yatéereraa kʉloomba kwaavo.

Maa kaa, vara ˆvabwéeyyaa ʉvɨ,

avahéeraa ikochi.”✡

13 Nɨ ani ˆarɨ vabweeyyirya ʉvɨ koonɨ kɨra mpɨɨndɨ moomanyɨka na mɨtɨma yaanyu kʉtʉmama wʉʉja? 14 Maa kaa, koonɨ mʉrɨ turikiriwa sa ʉwoloki ˆmʉrɨ nowo, nyuunyu mwatalariwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Jeyyo karɨ mʉvoófaa vaantʉ au kwɨɨngɨra kivundu mitimii yaanyu tʉkʉ. 15 Maa kaa, mʉbweeyyiryi nkongojima Kirisitʉ, yeeye ave Mweenevyoosi mitimii yaanyu. Sikʉ joosi, mʉve mwɨɨ́mɨre neeja kuuyirya mʉʉntʉ ˆarɨ vuurya kwiilaangya kwaanyu kʉra kʉrɨ nyuunyu. Mʉndoobweeyya jeyyo kwa kʉhola na nyemi. 16 Naanyu mʉve na mɨtɨma myeerʉ sɨ ˆɨtwáalwaa na kɨloongii, sa yara masáare ˆvoovalongowererya nyuunyu na mwiikalo waanyu mʉʉja ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ, vakwaatiwe soni so valongowererya.

17 Nɨ lʉʉsa niise jeyyo, sa nɨ pwee kʉtʉrɨkɨra so tʉmama wʉʉja, sa koonɨ kʉtʉrɨkɨra ʉko noo ˆcheene Mʉlʉʉngʉ asáakaa, kʉlookya kʉtʉrɨkɨra so tʉmama ʉvɨ. 18 Sa Kirisitʉ ne aturikiriwa kamudu vii sa ʉvɨ, mʉwoloki sa vara sɨ ˆvarɨ vawoloki, sa avareete nyuunyu kwa Mʉlʉʉngʉ. Mʉvɨrɨ waachwe ʉkʉʉlawa, maa kaa, akafʉfʉlwa, akava nkaasʉ kwa njɨra ya Mʉtɨma. 19 Kwa jeyyo, atamanya noo kɨɨvariyʉrɨra mɨtɨma ya vaantʉ haaha ˆɨrɨ mʉnyololwii. 20 Vaantʉ ava sɨ vajáa matu tʉkʉ aho kalɨ mpɨɨndɨ Mʉlʉʉngʉ ˆawoojeráa ko yimirirya sikʉ jira ja Nʉ́hʉ mpɨɨndɨ safíina ˆyatengeneshiwáa. Na aho safíinii vaantʉ vake vii, noo kʉsea vaantʉ vanaanɨ valamuririwa ko tweera maaji. 21 Na ayo maaji yoónekyaa ʉbatíiso ˆmweene haaha woovalamurirya baa nyuunyu sikʉ iji, sɨ ko seyya kosu muvirii tʉkʉ, maa kaa, ja kʉlaha kwa mɨtɨma myeerʉ, sɨ ˆɨtʉtwáalaa na kɨloongii mbere ja Mʉlʉʉngʉ, kwa njɨra ya kʉfʉfʉka kwa Yéesu Kirisitʉ. 22 Yeeye atamanya na kurumwii na iikala mʉkono wa kʉlʉme wa Mʉlʉʉngʉ, na mirimʉ miija, na wiimiriri na ngururu joosi javɨɨkwa ɨsɨ yaachwe.

4

Mwiikalo ˆWamweéryaa Mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ

1 Haaha, sa viintʉ Kirisitʉ atʉrɨkɨra mʉvɨrɨ, baa nyuunyu moosaakwa murume kuturikiriwa, kʉnʉ mookwaatya mʉryʉʉngʉ waachwe ˆajáa nowo. Sa mʉʉntʉ ˆatʉrɨkɨra muvirii waachwe, iireka na ʉvɨ. 2 Kwaandɨra haaha, mwiikalo ˆwachɨ́hɨɨre aha weerwii, woosaakwa ʉlongoolwe nɨ vira ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ asáakaa, na sɨ kwa ʉláku wa kɨwʉʉntʉ tʉkʉ. 3 Sa sikʉ ˆjilóokire, mʉjáa mwatɨɨte mpɨɨndɨ jo toosha jo bweeyya yara ˆmeene vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ veenda kʉtʉmama, vara ˆvayéendaa ja kúri, ˆvarɨ na ʉláku, ʉreevi, ˆvabwéeyyaa ngovi ja kɨláku, viintʉ ˆviréevyaa, vina mbɨ na kwiinamɨra vidabalaíyo kɨɨntʉ kɨvɨ mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 4 Sa jeyyo, voohwaalariwa koona nyuunyu sɨ mootumbuuja hamwɨ novo kei tʉkʉ uvii, na sa jeyyo voovatʉkɨra. 5 Maa kaa, voovo kwiilʉʉsɨra varɨ vooveene kwa Yéesu Kirisitʉ, yeeye ˆahʉmʉla kwɨɨma neeja kʉvalamʉrɨra ˆvarɨ nkaasʉ na ˆvaakwya. 6 Na ɨkɨ noo ˆchabweeyya Masáare Maaja yavariyʉlwa baa kwa vara haaha ˆvaakwya, sa valamʉrɨrwe kʉrɨ mɨvɨrɨ ja ˆvyeene vaantʉ valámʉrɨrwaa, maa kaa, vave na nkaasʉ ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ arɨ kwa ngururu ja Mʉtɨma waachwe.

Kʉʉja kwa Yéesu Kwaséngerɨɨre

7 Kʉherererya kwa viintʉ vyoosi kwaséngerɨɨre. Sa jeyyo, mʉve na tooti na mʉndookiiyɨmɨrɨra mpɨɨma jaanyu sa mʉndookeesha chɨrɨrɨ chobu mooloomba. 8 Kʉlookya vyoosi, mʉndoomanyɨka kwiiyenda sa kwiiyenda, kwakʉ́nɨkɨrɨraa ʉvɨ ˆʉrɨ foo.✡ 9 Mʉndookiiteengya nyuunyu kwa nyuunyu, baa kwiingʼʉʉrɨra tʉkʉ. 10 Mʉlʉʉngʉ noo avahéeraa nyuunyu vaantʉ ˆvamuruma wʉʉya. Na kɨra mʉʉntʉ atumie ʉwo wʉʉya kʉvalaanga vɨɨngɨ ja viimiriri va nduwo ˆjiísimiresimire ja Mʉlʉʉngʉ. 11 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆyoosaaka lʉʉsɨka nɨ alʉʉsɨke ja yoolʉʉsɨka masáare ya Mʉlʉʉngʉ meeneevyo. Yoyoosi ˆyootʉmama, nɨ atʉmame kwa ngururu ˆaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ, sa Mʉlʉʉngʉ abweeyyiriwe nkongojima kwa kɨra kɨɨntʉ kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ. Nkongojima nɨ na yeeye jiri sikʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Kɨkomi.

Kʉtʉrɨkɨra so Muruma Kirisitʉ

12 Vijeengi vyaanɨ naveenda. Karɨ mʉhwáalariwaa nɨ ʉsʉʉngʉ wo yerwa ˆmoopata ja moopata kɨɨntʉ kɨyeni tʉkʉ. 13 Maa kaa, eryi mɨtɨma sa moova hamwɨ na Kirisitʉ uturikirii waachwe, sa mʉve kei na cheerʉ kɨkʉlʉkʉʉlʉ mpɨɨndɨ nkongojima yaachwe ˆɨrɨ variyʉlwa. 14 Koonɨ mʉrɨ tʉkɨrwa sa irina ra Kirisitʉ, mwatalariwa, sa Mʉtɨma wa Nkongojima noo kʉsea Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, nɨ mweeri yaanyu wookiikala. 15 Karɨ kʉve na mʉʉntʉ ʉmwɨ kʉrɨ nyuunyu ˆmweene arɨ saakwa atʉrɨkɨre sa nɨ mʉʉlai, mwiívi, mʉʉntʉ ˆabwéeyyaa ʉvɨ au ˆalóngowereryaa vaantʉ tʉkʉ. 16 Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ atʉ́rɨkɨɨre sa amuruma Kirisitʉ karɨ oone soni tʉkʉ. Mʉdʉʉmbe Mʉlʉʉngʉ so kaanɨrɨrwa weewe nɨ mʉʉntʉ ˆumutúubaa Kirisitʉ.

17 Mpɨɨndɨ ja ʉlamu jafíkire na Mʉlʉʉngʉ kaanda arɨ lamʉrɨra nyuumba yaachwe, noo kʉsea, vaantʉ vaachwe. Haaha koonɨ arɨ kaanda na suusu, ha de vara ˆvasiita Masáare Maaja ya Mʉlʉʉngʉ ʉhero waavo sɨ ʉrɨ kʉva wo koofya maatʉkʉ vii tʉkʉ wʉʉ? 18 Ja ˆvyeene Masáare ˆYarɨ Mpeho yalʉʉsa,

“Koonɨ vyafafa vaantʉ vawoloki kʉlamuririwa,

nɨ joolɨ viri kʉva kwa vaantʉ sɨ ˆvatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa na kwa vavɨ?”✡

19 Sa jeyyo, vara ˆvootʉrɨkɨra ja ˆvyeene asáakaa Mʉlʉʉngʉ, viivɨɨke kwa Mʉʉ́mba waavo, yeeye nɨ wo kiilaangiwa, na vatuube tʉmama maaja.

5

Ukiindya kwa Vawosi na Vatavana

1 Haaha nɨ lʉʉsɨka niise na nyuunyu vawosi va vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Nɨɨnɨ nɨ moosi mwiiwaanyu na mʉʉntʉ ˆoona uturikiri wa Yéesu Kirisitʉ. Kei nɨɨnɨ nɨ hamwɨ ndɨrɨ nkongojimii ˆɨrɨ kʉnʉkʉlwa. Nɨ kʉvakalaamya niise, 2 riishi neeja mpuka ˆngʼeene mwakwaatiwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. Mʉve valaangiriri va ɨyo mpuka kwa mʉtɨma mweerʉ ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ yoosaaka, na sɨ koodoomereriwa tʉkʉ. Tʉmami sɨ kwa mpɨɨma ya mpía tʉkʉ, maa kaa, kwa mʉtɨma waanyu woosi. 3 Karɨ mʉve vakarɨ kwa vaantʉ ˆmoovalongoola tʉkʉ, maa kaa, mʉve vo tuubiririwa kʉrɨ mpuka. 4 Mpɨɨndɨ Muríisi Mʉkʉʉlʉ ˆarɨ kʉʉja, hokera mʉrɨ itáaji ra nkongojima sɨ ˆrɨsáambʉkaa.

5 Viivyo nyuunyu ˆmoolongoolwa, mʉndoovanyemya vawosi. Nyuunyu voosi itʉmamiri ko kiikiimya na ɨsɨ, sa Masáare ˆYarɨ Mpeho yasea,

Mʉlʉʉngʉ avakɨ́tɨraa vara ˆviívaa kɨpeembe,

maa kaa, avahéeraa nduwo vara ˆviikíimyaa na ɨsɨ.✡

6 Sa jeyyo, ikiimyi na ɨsɨ kwa Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ na ngururu joosi, sa aviinʉle mpɨɨndɨ ˆɨɨsaawʉla. 7 Muvikiri uturikiri waanyu woosi sa yeeye avaláangaa nyuunyu.

8 Mʉve na tooti na mwɨɨme neeja. Mʉvɨ waanyu, Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ, rɨmwaarɨ roorɨɨngɨrɨra ja siimba ˆyoosaakɨra mʉʉntʉ sa ɨmʉmerye. 9 Ɨro risiiti na mwɨɨme neeja kʉrɨ kuruma kwaanyu, kʉnʉ mootaanga uturikiri wʉʉwo turya viise vandʉʉ vaanyu kʉrɨ weerʉ yoosi, tʉrɨkɨra viise jeyyo. 10 Maa kaa, Mʉlʉʉngʉ nɨ wa nduwo joosi, yeeye avaanɨrɨra na nkongojimii ya sikʉ ˆjisiina ʉhero ko kʉndɨkaniwa na Kirisitʉ. ˆMʉrɨ hʉmʉla kʉtʉrɨkɨra kwa mpɨɨndɨ, yeeye mweeneevyo vakiimanʼya arɨ, vaambirirya arɨ, vaheera arɨ ngururu na vavɨɨka arɨ mwaarirywii wa kɨkomi. 11 Kʉrɨ yeeye jive ngururu kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi!

Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

12 Navaándɨkɨɨre barʉ́wa ɨhɨ kwa nyambirirya ya Siliváano, mwaaniitʉ ˆnimwiiláangyaa. Noosaaka nɨvaheere mʉtɨma na nɨvawyɨɨre kɨkomi kɨra ˆcheene mookɨpata, nɨ nduwo ya Mʉlʉʉngʉ. Ikali neeja kʉrɨ nduwo ɨyo. 13 Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu aha Babéeli ˆveene vasaawʉlwa hamwɨ na nyuunyu, vavalúumbiirye. Kei, mulúumbiiwe nɨ Maáriki mwaana waanɨ. 14 Mʉndookiiluumbya ko kiisʉndɨra ja isháara ˆɨláɨraa mwiiyenda ko muruma Kirisitʉ.

Mwiikalo mʉʉja ʉve na nyuunyu ˆmʉrɨ kwa Kirisitʉ.

✡ 1:2 Laanga Vaeburanía 9:18-21.

✡ 1:16 Laanga Valáawi 11:44-45; 19:2; 20:7.

✡ 1:25 Laanga Isáaya 40:6-8.

✡ 2:3 Laanga Sabúuri 34:8.

✡ 2:6 Laanga Isáaya 28:16.

✡ 2:7 Laanga Sabúuri 118:22.

✡ 2:8 Laanga Isáaya 8:14.

✡ 2:9 Laanga Ufumo 19:6; Isáaya 43:20-21.

✡ 2:10 Laanga Hósea 2:23.

✡ 2:22 Laanga Isáaya 53:9.

✡ 3:12 Laanga Sabúuri 34:12-16.

✡ 4:8 Laanga Mpɨ́rɨ 10:12.

✡ 4:18 Laanga Mpɨ́rɨ 11:31.

✡ 5:5 Laanga Mpɨ́rɨ 3:34; Yaakúupu 4:6.

2 Peéteri

1

2

3

Barʉ́wa ya kavɨrɨ ya

Peéteri

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ya kavɨrɨ ya Peéteri yaandɨkwa nɨ mutumwi Peéteri kati ya myaaka ya 64-67 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Peéteri aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kwa vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu (1:1). Aandɨka mpɨɨndɨ ˆajáa mʉnyololwii yoowoojera kʉʉlawa, kʉnʉ yookiiririkana ˆvyeene Yéesu ajáa alʉʉsa inkwya yaachwe ɨrɨ kʉva (1:14; Yooháani 21:18-19).

Kɨɨntʉ kɨkʉʉlʉ alʉʉsa barúwii ɨhɨ, nɨ kʉvalʉma kutu vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉvɨ ˆwalookya mʉnʉmʉʉnʉ wa vakiindya va ʉloongo (2:1-22). Vyasaakwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vareke ukiindya waavo na vakwaatye ukiindya wa kɨmáárɨ wa Mʉlʉʉngʉ na wa Kirisitʉ, ʉra ˆvakiindiwa nɨ vatumwi vara ˆvakiindiwa nɨ Yéesu mweeneevyo (1:16-18). Ava vatumwi nɨ vara ˆvamoona, vayeendanʼyáa na vateereráa ukiindya wa Yéesu mweeneevyo (1:16-18). Avawyɨɨra yoovasea, vasaakwa vɨndookʉmbʉkɨra ukiindya wa kɨmáárɨ ˆmweene ʉréetaa kʉmʉtaanga Mʉlʉʉngʉ na Mwaana waachwe Yéesu Kirisitʉ (1:12-14; 3:1-2).

Barúwii ɨhɨ, Peéteri asiita ʉloongo ʉra ˆwarɨɨngɨrɨráa wa vaantʉ ˆvoosea, Kirisitʉ sɨ arɨ hɨndʉka tʉkʉ (3:3-7). Alumirirya kʉsea sikʉ ya Mweenevyoosi kʉʉja ɨrɨ ja mwiívi, na Mʉlʉʉngʉ nɨ woojera iise ko yimirirya sa sɨ yoosaaka mʉʉntʉ baa ʉmwɨ arɨmɨre tʉkʉ, kɨrɨ vyoova jeyyo vaantʉ voosi vamʉvalandʉkɨre na vareke ʉvɨ waavo (3:9-10).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ 1:1-2

Koonekya ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ avaanɨrɨra no vasaawʉla 1:3-11

Ʉláali na mʉtwe wa nkongojima ya Kirisitʉ 1:12-21

Vakiindya va ʉloongo 2:1-22

Sikʉ ya kʉʉja kwa Mweenevyoosi 3:1-18

1

Lʉmbɨ

1 Barʉ́wa ɨhɨ yafúmire kʉrɨ nɨɨnɨ Simóoni Peéteri, mʉtʉmami na mutumwi wa YéesuKirisitʉ. Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu ˆveene kwa njɨra ya ʉwoloki wa Yéesu Kirisitʉ Mʉlʉʉngʉ na Mʉlamuriri wiitʉ, mwahokera kuruma kwa iyoombe ikʉʉlʉ ja kwiiswi. 2 Nduwo na mwiikalo mʉʉja jivakʉngʼʉntɨrɨkɨre nyuunyu ja ˆvyeene mookʉla kwa kʉra kʉmʉtaanga Mʉlʉʉngʉ na Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ.

Mwaanɨrɨrwa na Mwasaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ

3 Kwa ngururu jaachwe ja kɨmʉlʉʉngʉ, atʉheera viintʉ vyoosi ˆtʉsáakaa sa nkaasʉ, na kwiikala mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa. Yeeye abweeyya jeyyo kwa njɨra ya suusu yo mʉtaanga yeeye ˆatwaanɨrɨra, kwa njɨra ya nkongojima yaachwe nkʉʉlʉ na wʉʉja waachwe. 4 Kwa njɨra ɨyo, atʉheera kwiichuunga kwaachwe kʉkʉlʉkʉʉlʉ na kwa kɨkomikoomi, sa ko tweera kwiichuunga ʉko, tʉreke ʉvɨ woosi ˆmweene ʉrɨ kʉrɨ ɨhɨ weerʉ, ˆwaréetwaa nɨ ʉláku woosi na tʉve tadómanʼyaa na ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ arɨ.

5 Sa jeyyo, kʉrɨ kuruma kwaanyu manyiki koongererya wʉʉja, hamwɨ na wʉʉja, ongereryi ʉmanyi. 6 Kei kʉrɨ ʉmanyi, ongereryi kwiiyɨmɨrɨra, kwiiyɨmɨrɨra kwaanyu kʉve na kuyimirirya kʉkʉʉlʉ mpɨɨndɨ ja uturikiri, na kʉrɨ kuyimirirya ongereryi mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa. 7 Hamwɨ na mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, ongereryi kwiiyenda kɨndʉʉ, na kwa kweenda ʉko, ongereryi kweenda kwawoloka. 8 Sa koonɨ mʉrɨ na viintʉ ivi ˆviri foo na kutuuba koongererya, vabweeyya viri mutuube manyɨka na mʉve na kʉnáálo kwa kʉra kʉmʉtaanga Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ. 9 Maa kaa, mʉʉntʉ yoyoosi ˆasiina ivi viintʉ, ʉwo nɨ mʉhoku, noo kʉsea ʉwo sɨ oónaa kʉlɨ tʉkʉ, sa yeeye arimirya kʉra kujirʉlwa ʉvɨ waachwe woosi.

10 Sa jeyyo vanaviitʉ, manyiki kʉbweeyya kɨra kɨɨntʉ koonekya nɨ kɨmáárɨ Mʉlʉʉngʉ avasaawʉla na avaanɨrɨra, sa koonɨ mʉbwéeyyiirye jeyyo sɨ mʉrɨ kiikunguvala uvii vii kaa tʉkʉ. 11 Kwa njɨra ɨyo, hokerwa mʉrɨ neeja Ʉtemii wa sikʉ ˆjisiina ʉhero wa Yéesu Kirisitʉ, Mweenevyoosi na Mʉlamuriri wiitʉ.

Ʉláali na Mʉtwe wa Masáare ˆYarɨ Mpeho

12 Haaha, vakumbusikya ndɨrɨ masáare aya sikʉ joosi, baa neembe mʉyamányire na yiisikana kwa kɨra kɨkomi ˆmʉrɨ nocho. 13 Nookoona nɨ ʉwoloki kuviinukya ko vakumbusikya masáare aya mpɨɨndɨ ˆnkaarɨ kɨvaandii ɨkɨ, noo kʉsea muvirii waanɨ. 14 Sa nɨ taanga niise, sikʉ ˆjookʉʉja chaangʉ aha mbere, kɨvaanda chaanɨ vɨɨkwa kɨrɨ ivarwii ja ˆvyeene Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ aanyónekiirye. 15 Naanɨ bweeyya ndɨrɨ kɨra ˆkɨrɨ dahɨka kwaandɨka, sa ˆndɨrɨ looka, mʉdahe kʉmbʉkɨra masáare aya sikʉ joosi.

16 ˆTʉkavawyɨɨre lʉvɨro lwa kʉʉja kwa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, sɨ tavaa mbuwo jo vaanga kwa ʉweere tʉkʉ, maa kaa, tavawyɨɨra ʉkʉ́ʉ́lʉ ʉra ˆtoona kwa miiso yiiswi. 17 Yeeye aheewa nyemi na nkongojima fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta, sawúti ˆɨkʉʉje kwa Nkongojima Nkʉʉlʉ yoosea, “Ʉhʉ nɨ Mwaana waanɨ ˆnamweenda, neériwaa mʉtɨma nɨ yeeye.” 18 Suusu veeneevyo tɨɨteera sawúti ɨhɨ ˆngʼeene ɨjáa yafuma kurumwii mpɨɨndɨ ˆtʉjáa ne luulwii lʉra lʉʉja.✡ 19 Kei tatɨɨte ɨrɨ isáare ra ʉláali na mʉtwe ˆrɨrɨ kɨɨntʉ cho kiilaangya mʉnʉmʉʉnʉ. Ɨro isáare koonɨ mʉrɨláangire ja kɨmʉrɨ ˆkɨlávalavaa haantʉ ˆharɨ na kilwiirya, nɨ vyabooha moobweeyya fʉʉrʉ kʉmwaae, na Kirisitʉ noo kʉsea, nyényeeri ya mʉtóondo ɨtʉle mitimii yaanyu. 20 Mweeri ya vyoosi moosaakwa mʉtaange, kusiina ʉláali na mʉtwe wa Masáare ˆYarɨ Mpeho ˆmweene wavariyʉlwa nɨ mʉláali na mʉtwe, ja ˆvyeene mʉláali na mʉtwe mweeneevyo asaakáa tʉkʉ. 21 Sa kusiina ʉláali na mʉtwe ˆwʉʉ́jaa kwa kweenda kwa vaantʉ vii kaa tʉkʉ, maa kaa, vaantʉ valʉ́ʉsaa yara ˆyafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ kʉnʉ voolongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja.

2

Vakiindya va Ʉloongo na Kʉmalwa Kwaavo

1 Maa kaa, mpɨɨndɨ ja valáali na mʉtwe va Ijʉva, vajáa viinʉka valáali na mʉtwe va ʉloongo kʉrɨ Viisiraéeli, ja ˆvyeene varɨ kiinʉka vakiindya va ʉloongo kʉrɨ nyuunyu. Avo kiingirya varɨ ukiindya wa ʉweere, ˆʉrɨ saambʉla vaantʉ. Ʉwo ukiindya wamʉhéeraa moongo baa Ijʉva Mweeneevyo yeeye ˆavanunuula. Jeyyo, kiiretera varɨ imalo chaangʉ mweeri yaavo. 2 ˆVarɨ foo tuuba varɨ njɨra jaavo jo yeenda ja kúri na sa voovo njɨra ya kɨmáárɨ tʉkɨrwa ɨrɨ. 3 Na sa kʉdɨɨra kwiikinkima kwaavo, ava vakiindya vakindayɨrɨra varɨ nyuunyu na masáare ya ʉloongo. Maa kaa, keende aho kalɨ, Mʉlʉʉngʉ iimya neeja kʉvaheera irya, yeeye nɨ miiso ˆarɨ, kɨkomi vamala arɨ.

4 Noo ˆchooreka, mirimʉ ˆɨkabweeyye ʉvɨ, Mʉlʉʉngʉ sɨ ɨɨyonera mbavariri tʉkʉ, maa kaa, yeeye ɨɨfweitɨra na Ntarii✡ kʉʉntʉ ˆkʉrɨ na kilwiirya ˆchatʉʉnɨka du, na yachuungwa na mɨnyololo kʉnʉ yoowoojera sikʉ ɨra yo heewa irya. 5 Kei Mʉlʉʉngʉ sɨ areka kwɨɨlaɨra chiirʉ weerʉ ya aho kalɨ tʉkʉ. Yeeye areeta garɨ́ka kwa weerʉ sɨ ˆitúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ asáakaa. Maa kaa, yeeye amʉlamurirya Nʉ́hʉ hamwɨ na vaantʉ vɨɨngɨ mufungatɨ.✡ Na yeeye Nʉ́hʉ, avariyʉláa ʉwoloki wa Mʉlʉʉngʉ. 6 Mʉlʉʉngʉ ajáa ɨɨlaɨra chiirʉ míiji ya Sodóoma na Gomóora, akɨɨmala na mooto ɨkava mavu. Ɨɨbweeyya ɨve nɨ kɨɨntʉ cho laɨra masáare ˆmeene yarɨ vapata vaantʉ sɨ ˆvatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ asáakaa sikʉ ˆjookʉʉja. 7 Yeeye amʉlamurirya Lúutu,✡ mʉʉntʉ mʉwoloki, yeeye ˆaaviwáa ɨnda nɨ kʉyeenda ja kúri kwa avo ˆvawúnaa miiro. 8 Lúutu, mʉʉntʉ mʉwoloki, iikaláa katɨ na katɨ ya avo vaantʉ. Kwa sikʉ ˆjiri foo mʉtɨma waachwe ʉjáa wasova mpɨɨma maatʉkʉ vii, so koona no teera mɨrɨmo yo wuna miiro ya avo vaantʉ. 9 Sa ayo yoosi, nɨ kɨweerwii viri Ijʉva amányire kʉvalamurirya vaantʉ vawoloki kʉrɨ yeeye. Kei amányire kʉvalaɨra chiirʉ vara sɨ ˆvarɨ vawoloki fʉʉrʉ sikʉ ɨra yo heewa irya. 10 Na ivi nɨ kɨmaarɨ kamwɨ kwa vara ˆvatúubaa ʉláku wa ufumo wa wʉʉntʉ wa ʉvɨ, ˆvachwíjaa matɨ wiimiriri.

Vaantʉ avo nɨ vakudamu na viívaa kɨpeembe, voovo sɨ voófaa kʉtʉkɨra baa viúumbe vya kurumwii baa woowa tʉkʉ. 11 Maa kaa, mirimʉ miija baa neembe ɨrɨ na lʉvɨro na ngururu jeyyo, yooyo sɨ ɨréetaa viloongi vya ʉloongo kwa viúumbe ivyo mbere ya Ijʉva tʉkʉ. 12 Vaantʉ ava vachwíjaa matɨ chochoosi kɨra sɨ ˆvakɨmányire. Voovo viifwɨ́ɨne na nchúwo ˆjisiina mɨryʉʉngʉ na ˆjɨɨ́mɨrɨrwaa nɨ kwiiteera kwa mɨvɨrɨ yaavo, joojo javyáalwaa vii sa jikwaatwe no sɨɨnjwa. Jeyyo, noo ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ arɨ vamala avo vakiindya va ʉloongo. 13 Voovo rɨhwa varɨ marema, sa marema ˆmeene vareeta kwa vaantʉ vɨɨngɨ. Voovo vavyeenda kʉbweeyya ʉláku waavo mʉvɨ namuusi kweerʉ chwe mbere ja vaantʉ. Vavyeenda kʉvakoovera mpɨɨndɨ ˆvoobweeyya ngovi ja kɨreevi na kɨláku baa kwiiyɨmɨrɨra tʉkʉ hamwɨ na nyuunyu. Ava nɨ ja mabandawʉ ingwii njerʉ. 14 Miiso yaavo yamema kʉyeenda na vaki va vaantʉ, ava sɨ varékaa vii kaa tʉkʉ kʉtʉmama ʉvɨ. Voovo vavakóoveraa vaantʉ vara sɨ ˆvɨɨma neeja kʉrɨ kuruma kwaavo. Mɨtɨma yaavo yiijiviriwa kʉdɨɨra kwiikinkima. Vajumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 15 Vareka njɨra ˆyawoloka, na vatuuba njɨra ˆatuuba Baláamu mwaana wa Beóori. Yeeye ajáa eenda hokera mɨsáala yo sova ʉwoloki. 16 Maa kaa, Baláamu sa ʉvɨ waachwe, ajáa adalaviwa nɨ ndákwi. Nchúwo sɨ ˆɨlʉ́ʉsɨkaa, ɨkalʉʉsɨka kwa sawúti ya mʉʉntʉ ɨkakɨtɨra ʉkoókoyo wa ʉwo mʉláali na mʉtwe.✡

17 Vaantʉ ava nɨ nchóonko ˆjʉʉma, na nkʉngʉʉ ˆivúuntwaa nɨ ihúmbuuto. Mʉlʉʉngʉ aviimirya neeja haantʉ ˆkʉrɨ kʉva na kilwiirya ˆchatʉʉnɨka du. 18 Voovo valʉ́ʉsɨkaa masáare yo kiivaa kɨpeembe, ˆyasiina kɨɨntʉ. Voovo kwa ʉláku wa mɨvɨrɨ yaavo yo yeenda ja kúri, vavahéembaa vaantʉ vara ˆviirekiré na ʉvɨ sikʉ ingaɨ vii ˆjilóokire, vara ˆviiséyyiirye fuma kʉrɨ vamwɨ va vara ˆviíkalaa urimirii. 19 Voovo vavaséaa vaantʉ vara ˆvarúmire viilaangye kʉva varɨ húuru, kʉmba voovo nɨ vatʉ́mwa va ʉvɨ. Nɨ jeyyo viri, mʉʉntʉ nɨ mʉtʉ́mwa wa kɨra ˆkɨmʉkéndeɨrɨraa. 20 Vaantʉ ava, viinonkola fuma uvii kwa njɨra yo mʉtaanga Mweenevyoosi na Mʉlamuriri YéesuKirisitʉ, koonɨ vakwáatirwe na vasíindirwe kei, ivyo vyavɨɨha, aho, vɨɨha varɨ kʉlookya vya ncholo. 21 Ngaarɨ nɨ pwee kwaavo, nga sɨ vataanga njɨra ya ʉwoloki, kʉlookya kwɨɨtaanga, maa de vareke ʉra ʉlairiri mʉʉja ˆvakwaatiwa. 22 Vyafʉ́mɨɨre kwaavo ja ɨra mpɨ́rɨ ya kɨmaarɨ ˆɨséaa, “Kúri yahɨ́ndʉkɨraa mataɨka yaachwe ngʼeeneevyo,” kei mpɨ́rɨ yɨɨngɨ yasea, “Nkaamba ˆyoóyyiiwe, yahɨ́ndʉkɨraa noo walawala itoyii.”✡

3

Sikʉ ya Mweenevyoosi

1 Vijeengi naveenda. Ɨhɨ nɨ barʉ́wa yaanɨ ya kavɨrɨ ˆnoovaandɨkɨra. Kʉrɨ iji barʉ́wa ivɨrɨ nɨ yera niise kwiinukya mɨryʉʉngʉ yaanyu ˆɨrɨ ʉteréere ko vakumbusikya. 2 Noosaaka nyuunyu mʉkʉmbʉkɨre masáare ˆyalʉʉswa aho kalɨ nɨ valáali na mʉtwe va Ijʉva na ʉra ʉlairiri wa Mweenevyoosi Mʉlamuriri ˆmwaheewa nɨ vatumwi vaanyu.

3 Mweeri ya vyoosi, taangi, sikʉ ja ʉhero, kʉʉja varɨ vaantʉ ˆveene vɨndoovahenchʉla na ˆveene vɨndootuuba ʉláku waavo mʉvɨ. 4 Kʉndoosea veende, “Sɨ iichuunga akasea, kʉʉja arɨ? Hai arɨ de? Masáare aya noo yaaya keende vala baaba wiitʉ ˆvakawulale, viintʉ vyachaala vivira vii kwaandɨra kʉʉmbwa kwa weerʉ.” 5 Avo vaantʉ kwa heno varimirya aho kalɨ, Mʉlʉʉngʉ ajáa ʉʉmba kurumu na weerʉ kwa isáare. Weerʉ ɨjáa yʉʉmbwa fuma kʉrɨ maaji na kwa njɨra ya maaji. 6 Na kwa maaji ayo, na kwa isáare raachwe, weerʉ ya mpɨɨndɨ jira ɨjáa yareterwa mbula ya imalo, noyo ɨkamalwa nɨ maaji. 7 Maa kaa, kwa isáare rɨɨro, kurumu na weerʉ ja haaha jacheeriwa sa mooto, joovɨɨkwa fʉʉrʉ sikʉ ɨra ya ʉlamu na yo malwa kwa vaantʉ sɨ ˆvatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa.

8 Vanaviitʉ naveenda. Karɨ murímiryaa kɨɨntʉ kɨmwɨ, nocho nɨ ɨkɨ, sikʉ ɨmwɨ nɨ ja myaaka iyana rɨmwɨ (1,000) kwa Ijʉva, na myaaka iyana rɨmwɨ nɨ ja sikʉ ɨmwɨ.✡ 9 Mweenevyoosi sɨ achérevaa kukiimikirirya kwiichuunga kwaachwe tʉkʉ, ja ˆvyeene vaantʉ vɨɨngɨ viíririkanaa. Yeeye avayímiriryaa nyuunyu, sa sɨ asáakaa mʉʉntʉ baa ʉmwɨ arɨmɨre tʉkʉ. Maa kaa, kɨra mʉʉntʉ amʉvalandʉkɨre fuma uvii. 10 Sikʉ ˆyookʉʉja Mweenevyoosi, kʉʉja ɨrɨ ja mwiívi. Sikʉ ɨyo kurumu rɨmɨra kʉrɨ kwa sawúti nkʉʉlʉ, viintʉ ˆviri mʉʉmo chɨmɨkwa viri kwa mooto, noyo weerʉ na nteendo jaachwe tʉlwa jiri mwaaswii.

11 Haaha koonɨ viintʉ ivi viri malwa jei, ha nyuunyu nɨ vaantʉ ˆvarɨ joolɨ moosaakwa mʉve? Moosaakwa mʉve vaaja mbere ya Mʉlʉʉngʉ, na mʉndookiikala mwiikalo ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, 12 kʉnʉ moowoojera sikʉ ɨra ya Mʉlʉʉngʉ na mookɨɨbweeyya yʉʉje chaangʉ. Sa sikʉ ɨyo, kurumu rɨmɨra kʉrɨ na mooto na viintʉ vyoosi ˆviri mʉʉmo chakalʉlwa viri nɨ mooto. 13 Maa kaa, suusu ko tuuba vira ˆvyeene iichuunga kʉtʉheera, nɨ woojera tiise kurumu kufya na weerʉ ifya ˆngʼeene ɨrɨ mema ʉwoloki.

14 Vanaviitʉ naveenda. Kʉnʉ moowoojera masáare ayo, manyiki kwa kɨra njɨra mbere ya Mʉlʉʉngʉ, sa mʉve musiina lʉkwaalo na sɨ mʉngʼʉ́ʉrɨrwaa, na mʉve na mwiikalo mʉʉja ne. 15 Moosaakwa mʉtaange Mweenevyoosi wiitʉ nɨ yimirirya iise sa mʉve na njɨra yo turya ʉlamuriri. Jeyyo noo ˆvyeene Paúli mwaaniitʉ ˆtamweenda avaandɨkɨra kʉnʉ yootumia tooti ˆaheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 16 Ayo noo ˆmeene alʉ́ʉsɨkaa barúwii jaachwe joosi. Yamwaarɨ masáare ˆmeene yafafa kʉyataanga barúwii jaachwe. Masáare ayo, vamwaarɨ vakoókoyo na vahoho ˆveene vayaválandʉlaa ja ˆvyeene vaválandʉlaa Masáare yɨɨngɨ ya Mʉlʉʉngʉ. Kwa njɨra ɨyo voovo viiréteraa imalo kwaavo veeneevyo.

17 Maa kaa, nyuunyu mʉhʉ́mwɨɨre taanga isáare ɨrɨ. Vanaviitʉ naveenda. Haaha, mwɨɨme neeja karɨ jɨ mʉtwaalwe na kwɨɨngɨ nɨ ʉkwaata wa vaantʉ avo, maa mʉreke kɨkomi chaanyu tʉkʉ. 18 Maa kaa, nyuunyu mutuube koongererya nduwo kwa kʉra kʉmʉtaanga Mweenevyoosi na Mʉlamuriri YéesuKirisitʉ. Nkongojima ɨve na yeeye, haaha na sikʉ ˆjookʉʉja ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi.

✡ 1:18 Laanga Matáayo 17:5; Maáriki 9:7.

✡ 2:4 Laanga Lʉ́ka 12:5.

✡ 2:5 Laanga Ncholo 7:23.

✡ 2:7 Laanga Ncholo 19:1-29.

✡ 2:16 Laanga Ʉvalo 22–24; 31:16.

✡ 2:22 Laanga Mpɨ́rɨ 26:11.

✡ 3:8 Laanga Sabúuri 90:4.

1 Yooháani

1

2

3

4

5

Barʉ́wa ya ncholo ya

Yooháani

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ, yaandɨkwa nɨ mutumwi Yooháani kati ya myaaka ya 85-100 keende Yéesu ˆavyaalwa. Yooháani aandɨka barʉ́wa ɨhɨ kwa mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Vaantʉ ava, Yooháani ajáa aveenda maatʉkʉ vii ja vaana na vijeengi vyaachwe (2:1, 7, 12, 18, 28; 3:7, 21; 4:1, 7).

Barúwii ɨhɨ, Yooháani avakalaamya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vatuube kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉlʉʉngʉ hamwɨ na Yéesu Kirisitʉ (2:24-27; 4:12-16). Kei avalʉma kutu vareke teerera masáare ya vasíiti Kirisitʉ ˆvarɨ mpukii ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu (2:18-23).

Yooháani avakumbusikya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu kʉvasea, yeeye iikala hamwɨ na Yéesu. Yeeye amoona kwa miiso yaachwe, amʉteera kwa matu yaachwe na amʉkwaata kwa mɨkono yaachwe (1:1-4). Sa jeyyo, yeeye amʉmányire Yéesu nɨ mʉʉntʉ wa kɨkomi ajáa na nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. Na kei avasea, Mʉlʉʉngʉ atʉheera suusu ˆtamuruma Yéesu nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, na nkaasʉ ɨhɨ nɨ kwa mwaana waachwe Yéesu Kirisitʉ ɨrɨ (5:5, 11-12).

Cho kiimikirirya, Yooháani avawyɨɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vasaakwa sikʉ joosi vamweende Mʉlʉʉngʉ na vatuube kwiiyenda voovo kwa voovo.

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Yéesu noo Isáare ˆrɨrɨ nkaasʉ 1:1-4

Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vave vaantʉ va kɨweerʉ, karɨ vatuube weerʉ tʉkʉ 1:5–2:27

Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu viiyende kwa kweenda kwa Kirisitʉ 2:28–4:6

Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vave kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉlʉʉngʉ na vɨndooyerenʼya mɨtɨma yoosi 4:7–5:12

Vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vatúryaa nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero kʉrɨ Yéesu 5:13-21

1

Isáare ra Nkaasʉ

1 Ɨkɨ noo ˆcheene toovavariyʉrɨra. Kɨra ˆkɨjáa kɨmwaarɨ baa ncholo✡ sɨ ɨnaanda, kɨra ˆtakɨteera, kɨra ˆtachoona na miiso yiiswi, kɨra ˆtakɨlaanga, ˆtakɨkwaata na mɨkono yiiswi noo Isáare ra nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 2 Nkaasʉ ɨyo yavariyʉlwa, na suusu twɨɨyona, na tookoonekya kɨkomi na tookaarya nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, ɨyo ˆɨjáa na Taáta na ˆyavariyʉlwa kʉrɨ suusu.✡ 3 Toovawyɨɨra nyuunyu kɨra ˆtachoona na ˆtateera, sa nyuunyu mʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ na suusu. Na kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ kwiiswi nɨ kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ na Taáta na Mwaana waachwe YéesuKirisitʉ. 4 Aya nɨ kʉyaandɨka tiise sa kʉvyeenda kwiiswi voosi,* kukiimane.

Kʉyeendera Kɨweerwii

5 Masáare ˆtateera fuma kwaachwe, na ˆtoovawyɨɨra nyuunyu, noo aya, Mʉlʉʉngʉ nɨ kɨweerʉ na kʉrɨ yeeye kusiina kilwiirya chochoosi tʉkʉ.

6 Koonɨ taséire nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ tʉrɨ ne na kʉnʉ tooyeendera kilwiiryii, nɨ ʉloongo toolʉʉsa, na sɨ tootʉmama kɨra cha kɨmáárɨ tʉkʉ. 7 Maa kaa, koonɨ tooyeendera kɨweerwii ja yeeye ˆvyeene arɨ kʉrɨ kɨweerʉ, nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ ˆtʉrɨ suusu kwa suusu na sakami ya Yéesu Mwaana waachwe nɨ tujirʉla yiise na ʉvɨ woosi.

8 Koonɨ taséire tusiina ʉvɨ tʉkʉ, tookiikoovera suusu veeneevyo na kɨra kɨkomi sɨ kɨrɨ kʉrɨ suusu tʉkʉ. 9 Koonɨ talúusire ʉvɨ wiitʉ kʉrɨ yeeye, yeeye nɨ wo kiilaangiwa na nɨ mʉwoloki, yeeye sea arɨ ʉvɨ wiitʉ wasírire na tujirʉla arɨ na kʉsova ʉwoloki koosi.

10 Koonɨ taséire sɨ tabweeyya ʉvɨ tʉkʉ, toomʉbweeyya yeeye ave mʉloongo na isáare raachwe sɨ rɨrɨ kʉrɨ suusu tʉkʉ.

2

1 Vaana vaanɨ vaduudi naveenda. Nɨ kʉvaandɨkɨra niise aya sa mʉdɨɨre bweeyya ʉvɨ. Maa kaa, koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi abwéeyyiirye ʉvɨ, amwaarɨ ʉmwɨ wo tʉlʉʉsɨkɨra kwa Taáta na noo YéesuKirisitʉ Mʉwoloki. 2 Yeeye noo mpóryo yo seyya ʉvɨ wiitʉ, maa kaa, sɨ sa ʉvɨ wiitʉ vii tʉkʉ, baa kei sa ʉvɨ wa weerʉ yoosi.

Kʉkwaatya Ʉlairiri Waachwe

3 Ɨkɨ noo ˆchabwéeyyaa tʉtaange tamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, nɨ koonɨ tookwaata ndairiri jaachwe. 4 Ʉra ˆaséaa, “Namʉmányire,” na sɨ akwáatyaa ndairiri jaachwe, ʉwo nɨ mʉloongo na kɨra kɨmáárɨ kisiina kʉrɨ yeeye tʉkʉ. 5 Maa kaa, ʉra ˆakwáatyaa isáare raachwe, ʉwo kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ kwakiimana kʉrɨ yeeye kamwɨ. Kwa ɨrɨ tamányire nɨ kʉrɨ yeeye ˆtʉrɨ. 6 Yoyoosi ˆaséaa iíkalaa kʉrɨ yeeye, asaakwa abweeyye ja ˆvyeene Yéesu abweeyya.

Ʉlairiri Mufya wo Kiiyenda

7 Vanaviitʉ naveenda. Sɨ noovaandɨkɨra ʉlairiri mufya tʉkʉ, maa kaa, ˆmʉjáa mʉʉtɨɨte keende aho ncholo.✡ Na ʉwo ʉlairiri ˆmʉjáa mʉʉtɨɨte nɨ ɨro isáare ˆmʉjáa noro. 8 Baa neembe nɨ jeyyo, ʉlairiri ˆmweene noovaandɨkɨra nɨ mufya, noo kʉsea, rɨra isáare ˆrɨrɨ kɨkomi isii yaachwe na isii yaanyu, sa kilwiirya choolooka na kɨweerʉ cha kɨkomi chaándire lava.

9 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaséaa amwaarɨ kʉrɨ kɨweerʉ, maa kaa, amʉsʉʉla mwaanaavo, ʉwo akaarɨ kilwiiryii. 10 Ʉra ˆamweenda mwaanaavo ʉwo iíkalaa kɨweerwii, na kusiina kɨɨntʉ ˆchoomʉbweeyya iikunguvale tʉkʉ. 11 Maa kaa, yoyoosi ˆamʉsʉʉla mwaanaavo, ʉwo nɨ kilwiiryii arɨ, kei ayéenderaa kilwiiryii na sɨ amányire baa kʉʉntʉ ˆyoodoma tʉkʉ, sa kilwiirya chamʉhokurya miiso.

12 Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vaana vaanɨ vaduudi,

nyuunyu ʉvɨ waanyu wasewa wasírire sa irina raachwe.

13 Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vala taáta,

sa nyuunyu mwamʉtaanga,

yeeye ˆajáa amwaarɨ baa ncholo sɨ ɨnaanda.

Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vatavana,

sa nyuunyu mwamusiinda ʉra Mʉvɨ.

Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vasinga vaduudi,

sa nyuunyu mwamʉtaanga Taáta.

14 Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vala taáta,

sa nyuunyu mwamʉtaanga

yeeye ˆajáa amwaarɨ baa ncholo sɨ ɨnaanda.

Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu vatavana,

sa nyuunyu mwatɨɨte ngururu,

na isáare ra Mʉlʉʉngʉ riíkalaa kʉrɨ nyuunyu,

na nyuunyu mwamusiinda ʉra Mʉvɨ.

Karɨ Mweéndaa Weerʉ Tʉkʉ

15 Karɨ mweéndaa mavɨ ˆyarɨ kʉrɨ weerʉ tʉkʉ, baa na viintʉ ˆviri kʉrɨ weerʉ tʉkʉ. Koonɨ mʉʉntʉ yoyoosi ɨɨyéndire weerʉ, kweenda kwa Taáta sɨ kʉrɨ kʉrɨ yeeye tʉkʉ. 16 Sa kɨra kɨɨntʉ ˆkɨrɨ kʉrɨ weerʉ, noo kʉsea, baa ja ʉláku wa mʉvɨrɨ, ʉláku wa miiso yaachwe, na kwiivaa kɨpeembe ˆkwaréetwaa nɨ usúngaati, sɨ vifúmaa kʉrɨ Taáta tʉkʉ, maa kaa, nɨ kʉrɨ weerʉ ˆvifúmaa. 17 Na weerʉ nɨ looka yiise na ʉláku waachwe, maa kaa, ʉra ˆatʉ́mamaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, nɨ nkaasʉ arɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

Vasíiti Kirisitʉ

18 Vasinga naveenda. Iji nɨ mpɨɨndɨ jo herererya. Ja ˆvyeene mwateera, musíiti Kirisitʉ amwaarɨ yookʉʉja, jeyyo vasíiti Kirisitʉ ˆvarɨ foo vamwaarɨ vahʉ́mwɨɨre kʉʉja. Sa isáare ɨrɨ tahʉ́mwɨɨre taanga, iji nɨ mpɨɨndɨ jo herererya. 19 Vafuma kʉrɨ suusu, maa kaa, sɨ vajáa viitʉ tʉkʉ. Sa ngaarɨ vajáa nɨ viitʉ, ngaarɨ viikala na suusu. Kufuma kʉrɨ suusu koonekya baa ʉmwɨ vii waavo sɨ ajáa wiitʉ tʉkʉ.

20 Nyuunyu mwahakwa makuta nɨ ʉra ˆArɨ Mʉʉja, na nyuunyu voosi mwakɨmányire kɨmáárɨ. 21 Sɨ navaandɨkɨra nyuunyu atɨ sɨ mʉkɨmányire kɨmáárɨ tʉkʉ, maa kaa, nyuunyu mwakɨmányire kɨmáárɨ, na mwamányire kusiina ʉloongo wowoosi ˆufúmaa kʉrɨ kɨmáárɨ tʉkʉ. 22 Mʉloongo nɨ ani? Mʉloongo nɨ mʉʉntʉ ˆaséaa Yéesu sɨ Masía tʉkʉ. Mʉʉntʉ ˆarɨ jeyyo noo musíiti Kirisitʉ, noo kʉsea, yeeye amʉhéeraa moongo Taáta na Mwaana. 23 Mʉʉntʉ ˆaséaa Yéesu sɨ Mwaana tʉkʉ, ʉwo sɨ arɨ na Taáta tʉkʉ. Na yoyoosi ˆarɨ ruma na ˆarɨ sea Yéesu nɨ Mwaana, atɨɨte Taáta.

24 Kʉrɨ nyuunyu, kɨra ˆmwakɨteera keenda ncholo, laangi neeja chiikale kʉrɨ nyuunyu. Koonɨ kɨra ˆmwakɨteera keenda ncholo chookiikala kʉrɨ nyuunyu, nyuunyu kʉva mʉrɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mwaana na Taáta. 25 Ɨkɨ noo ˆcheene Mʉlʉʉngʉ iichuunga kʉrɨ suusu, noo kʉsea, nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.

26 Nɨ kʉvaandɨkɨra niise masáare aya vaantʉ vara ˆvooyera kʉvatwaala na ivarwii. 27 Kʉrɨ nyuunyu, Mʉlʉʉngʉ avaheera Mʉtɨma Mʉʉja ˆiíkalaa isii yaanyu. Ʉwo noo ˆarɨ vakiindya kɨra kɨɨntʉ. Ukiindya waachwe nɨ wa kɨmáárɨ sɨ wa ʉloongo tʉkʉ. Sa jeyyo, sɨ yoosaakwa mʉʉntʉ avakiindye tʉkʉ.✡ Ja ˆvyeene Mʉtɨma avakiindya, mwaava kɨɨntʉ kɨmwɨ na Kirisitʉ.

Vaana va Mʉlʉʉngʉ

28 Haaha, nyuunyu vaana vaanɨ vaduudi, mʉve kɨɨntʉ kɨmwɨ ne, sa ˆarɨ variyʉlwa, mʉve mwiitema, mʉdɨɨre koona soni mbere yaachwe, mpɨɨndɨ ja kʉʉja kwaachwe. 29 Koonɨ mootaanga yeeye nɨ mʉwoloki, nyuunyu mwamányire kɨra ˆatʉ́mamaa ʉwoloki, avyaalwa nɨ yeeye.

3

1 Laangi kweenda ʉkʉ kʉkʉʉlʉ ˆkweene atʉheera Taáta, suusu twaanɨrɨrwe vaana va Mʉlʉʉngʉ! Jeyyo noo ˆvyeene tʉrɨ! ˆCheene choobweeyya weerʉ ɨdɨɨre kʉtʉtaanga nɨ sa viintʉ weerʉ sɨ yamʉtaanga yeeye. 2 Vanaviitʉ naveenda. Haaha tʉrɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, sɨ vinavariyʉlwa nɨ joolɨ tʉrɨ kʉva tʉkʉ, suusu tamányire ˆviri variyʉlwa, kʉva tʉrɨ ja Kirisitʉ, sa moona tʉrɨ ja ˆvyeene arɨ. 3 Kɨra mʉʉntʉ ˆamwiiláangyaa yeeye, iitálaryaa ja viintʉ Yéesu ˆarɨ ʉteréere mbere ya Mʉlʉʉngʉ.

4 Kɨra mʉʉntʉ ˆabwéeyyaa ʉvɨ, ʉwo awúnaa miiro, noo kʉsea ʉvɨ nɨ kuwuna miiro. 5 Maa kaa, suusu tamányire, yeeye avariyʉlwa sa aseyye ʉvɨ, na isii yaachwe kusiina ʉvɨ tʉkʉ. 6 Jeyyo, kɨra mʉʉntʉ ˆiíkalaa isii yaachwe sɨ atʉ́mamaa ʉvɨ tʉkʉ. Kɨra mʉʉntʉ ˆatʉ́mamaa ʉvɨ sɨ amoona yeeye tʉkʉ baa sɨ amʉtaanga tʉkʉ.

7 Vaana vaanɨ vaduudi, karɨ murume mʉʉntʉ yoyoosi avakoovere tʉkʉ. Kɨra mʉʉntʉ ˆatʉ́mamaa ʉwoloki, ʉwo nɨ mʉwoloki, ja yeeye ˆvyeene arɨ mʉwoloki. 8 Ʉra ˆatʉ́mamaa ʉvɨ nɨ wa Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ, ˆratʉmamáa ʉvɨ keende aho ncholo. ˆCheene chabweeyya Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ avariyʉlwe, nɨ kʉmala mɨrɨmo ya Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ. 9 Yoyoosi ˆavyaalwa nɨ Mʉlʉʉngʉ sɨ atʉ́mamaa ʉvɨ tʉkʉ, sa mbeyʉ ya Mʉlʉʉngʉ yiíkalaa isii yaachwe, baa sɨ arɨ daha tʉmama ʉvɨ tʉkʉ, sa yeeye avyaalwa nɨ Mʉlʉʉngʉ. 10 Maa kaa, mʉʉntʉ sɨ ˆabwéeyyaa ʉwoloki, noo kʉsea ʉra sɨ ˆamweenda mwiiwaachwe, ʉwo sɨ arɨ mwaana wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Jeyyo, noo ˆvyeene tʉtáangaa kɨkomi vaana va Mʉlʉʉngʉ na vaana va Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ.

Mwiiyende Nyuunyu kwa Nyuunyu

11 Masáare ˆmwateera keende ncholo noo aya, twiiyende suusu kwa suusu. 12 Karɨ mʉve ja Kaíni tʉkʉ, ʉra ˆajáa wa Mʉvɨ akamʉʉlaa mwaanaavo.✡ Nɨ sa che amʉʉlaa? Sa mɨrɨmo yaachwe ɨjáa nɨ yavɨɨha na ya mwaanaavo ɨjáa nɨ ya ʉwoloki. 13 Sa jeyyo, vanaviitʉ, karɨ mʉhwáalalaa koonɨ weerʉ yavaswɨ́ɨre tʉkʉ. 14 Suusu tamányire talooka fuma inkwyii tʉkɨɨngɨra nkaaswii, sa taveenda vaaniitʉ. Ʉra sɨ ˆamweenda mwaanaavo iíkalaa inkwyii.✡ 15 Yoyoosi ˆamʉsʉʉla mwaanaavo nɨ mʉʉlai, na mwamányire mʉʉlai asiina nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero isii yaachwe tʉkʉ.

16 Jei noo ˆvyeene tataanga kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ, Yéesu Kirisitʉ atoola nkaasʉ yaachwe sa suusu. Naasu tasaakwa tʉtoole nkaasʉ yiitʉ sa vaaniitʉ. 17 Koonɨ mʉʉntʉ atɨɨte usúngaati wa weerʉ ɨhɨ na akamoona mwaanaavo ˆasiina kɨɨntʉ, maa kaa, adɨɨre kʉmoonera mbavariri, joolɨ kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ kʉva kɨɨntʉ kɨmwɨ ne? 18 Vaana vaanɨ vaduudi, karɨ twiiyende na mɨlomo vii tʉkʉ au kwa lurimi vii tʉkʉ, maa kaa, kwa mɨrɨmo na kɨmáárɨ. 19 Jei taanga tʉrɨ suusu nɨ va kɨkomi na tuurya tʉrɨ mɨtɨma yiitʉ mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 20 Baa neembe mɨtɨma yiitʉ yɨɨndootʉlamʉrɨra, suusu taanga tʉrɨ Mʉlʉʉngʉ nɨ mʉkʉʉlʉ kʉlookya mɨtɨma na yeeye amányire kɨra kɨɨntʉ.

21 Vanaviitʉ naveenda. Koonɨ mɨtɨma yiitʉ sɨ yootʉlamʉrɨra, kwiitema tʉrɨ mbere ja Mʉlʉʉngʉ. 22 Chochoosi ˆtalóombaa, tahókeraa fuma kwaachwe, sa tatúubaa ʉlairiri waachwe na tatʉ́mamaa yara ˆyamweéryaa mʉtɨma. 23 Ʉhʉ noo ʉlairiri waachwe, suusu turirume irina ra Mwaana waachwe Yéesu Kirisitʉ, na twiiyende suusu ja yeeye ˆvyeene atʉlairirya. 24 Vara ˆvakwáataa ndairiri jaachwe vavíjaa kɨɨntʉ kɨmwɨ ne na yeeye avíjaa kɨɨntʉ kɨmwɨ novo. Suusu tamányire Mʉlʉʉngʉ iíkalaa kʉrɨ suusu. Sa joolɨ? Sa yeeye atʉheera Mʉtɨma waachwe Mʉʉja.

4

Kʉtaanga Mʉtɨma

1 Vanaviitʉ naveenda. Karɨ murúmaa kɨra mʉʉntʉ ˆaséaa atɨɨte mʉtɨma tʉkʉ, maa kaa, simbuli neeja moone koonɨ ʉwo mʉʉntʉ yoolongoolwa nɨ Mʉtɨma fuma kwa Mʉlʉʉngʉ, sa valáali na mʉtwe va ʉloongo ˆvarɨ foo vafʉ́mɨɨre aha weerwii. 2 Jei noo ˆvyeene mʉrɨ taanga Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ, kɨra mʉtɨma ˆʉrɨ ruma na ˆarɨ sea Yéesu noo Masía na ʉʉja na mʉvɨrɨ, ʉwo longoolwa iise nɨ mʉtɨma fuma kwa Mʉlʉʉngʉ. 3 Mʉtɨma wowoosi ʉra sɨ ˆumurúmaa Yéesu, ʉwo sɨ wafuma kwa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Na ʉhʉ noo mʉtɨma wa musíiti Kirisitʉ ʉra ˆmwateera wookʉʉja, nowo wuújire kʉrɨ weerʉ. 4 Maa kaa, vaana vaanɨ vaduudi, nyuunyu nɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ, kei, nyuunyu mwahʉmʉla vasiinda avo valáali na mʉtwe va ʉloongo. Sa ʉra ˆarɨ isii yaanyu atɨɨte ngururu kʉlookya ʉra ˆarɨ kʉrɨ weerʉ. 5 Voovo nɨ va ʉhʉ weerʉ, noo ˆchooreka vakíindyaa masáare ya ʉhʉ weerʉ na vaantʉ va ʉhʉ weerʉ vavatéereraa. 6 Maa kaa, suusu nɨ va Mʉlʉʉngʉ. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆamʉmányire Mʉlʉʉngʉ, atʉtéeraa, na ʉra ˆsɨ wa Mʉlʉʉngʉ, ʉwo sɨ atʉtéereraa tʉkʉ. Kwa njɨra ɨyo twatáangaa Mʉtɨma wa kɨmáárɨ na mʉtɨma wa ʉkwaata.

Mʉlʉʉngʉ nɨ Kweenda

7 Vanaviitʉ naveenda. Twiiyende, sa kweenda kwafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆaveenda viivaachwe, ʉwo avyaalwa nɨ Mʉlʉʉngʉ na amʉmányire Mʉlʉʉngʉ. 8 Ʉra sɨ ˆeenda, sɨ amʉmányire Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, sa Mʉlʉʉngʉ nɨ kweenda. 9 Mʉlʉʉngʉ atoonekya kweenda kwaachwe, ko mʉtʉma Mwaana waachwe wa mpeke kʉrɨ weerʉ, sa suusu tʉpate nkaasʉ kʉtweera kwaachwe. 10 Jei noo ˆvyeene kweenda kʉrɨ, sɨ suusu tʉjáa twamweenda Mʉlʉʉngʉ ta tʉkʉ, maa kaa, yeeye atweenda fʉʉrʉ akamʉtʉma Mwaana waachwe ave mpóryo yo seyya ʉvɨ wiitʉ. 11 Vanaviitʉ naveenda. Sa viintʉ Mʉlʉʉngʉ ˆatweenda jei, baa suusu toosaakwa kwiiyenda. 12 Kusiina mʉʉntʉ ˆanamoona Mʉlʉʉngʉ mpɨɨndɨ joosi tʉkʉ. Koonɨ twiiyéndire suusu kwa suusu, Mʉlʉʉngʉ kʉva iise kɨɨntʉ kɨmwɨ na suusu na kweenda kwaachwe kiimikiririwa kwiise kʉrɨ suusu.

13 Suusu tamányire twiíkalanʼyaa ja kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉlʉʉngʉ na yeeye Mʉlʉʉngʉ iíkalanʼyaa ja kɨɨntʉ kɨmwɨ na suusu, sa yeeye atʉheera Mʉtɨma waachwe. 14 Suusu toona na toonekya kɨkomi, Taáta amʉtʉma Mwaana waachwe ave Mʉlamuriri wa weerʉ. 15 Mʉʉntʉ yoyoosi ʉra ˆaruma na ˆaséaa Yéesu nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, Mʉlʉʉngʉ avijáa kɨɨntʉ kɨmwɨ ne, ne kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉlʉʉngʉ. 16 Suusu tamányire ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ atweenda na suusu tavɨɨka kuruma kwiitʉ kʉrɨ kweenda kwaachwe.

Mʉlʉʉngʉ nɨ kweenda. Yoyoosi ˆavíjaa kɨɨntʉ kɨmwɨ na kweenda, ʉwo avíjaa kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mʉlʉʉngʉ na Mʉlʉʉngʉ avíjaa kɨɨntʉ kɨmwɨ ne. 17 Kwa njɨra ɨyo, kweenda kwakiimana kʉrɨ suusu sa tʉve na kwiitema sikʉ ɨra ya ʉlamu, sa ja ˆvyeene Yéesu arɨ, noo ˆvyeene tʉrɨ suusu aha weerwii. 18 Kʉʉntʉ ˆkʉrɨ na kweenda, kusiina woowa tʉkʉ, kweenda kwa kɨkomi, kwakíbiryaa woowa woosi, sa kʉlaɨrwa chiirʉ kwaréetaa woowa. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ na woowa, kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ sɨ kʉna kiimana isii yaachwe tʉkʉ.

19 Suusu tatɨɨte kweenda sa Mʉlʉʉngʉ noo atweenda ta ncholo. 20 Koonɨ mʉʉntʉ aséire amweenda Mʉlʉʉngʉ na kʉnʉ amʉsʉʉla mwaanaavo ˆamuruma Yéesu, ʉwo nɨ mʉloongo. Sa koonɨ mʉʉntʉ sɨ amweenda mwaanaavo ʉra ˆyoomoona, sɨ arɨ daha kʉmweenda Mʉlʉʉngʉ sɨ ˆanamoona tʉkʉ. 21 Ʉhʉ noo ʉlairiri fuma kwaachwe, yoyoosi ˆamweenda Mʉlʉʉngʉ asaakwa amweende mwaanaavo.✡

5

Kumuruma Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ Kwasíindaa Weerʉ

1 Kɨra mʉʉntʉ ˆamurúmaa Yéesu nɨ Masía, ʉwo nɨ mwaana wa Mʉlʉʉngʉ. Kei kɨra mʉʉntʉ ˆamweenda Taáta, amweenda na mwaana ˆavyaalwa nɨ ʉwo Taáta. 2 Jei noo ˆvyeene tatáangaa taveenda vaana va Mʉlʉʉngʉ, ko mweenda Mʉlʉʉngʉ na kʉkwaatya ndairiri jaachwe. 3 Kʉmweenda Mʉlʉʉngʉ, nɨ kʉkwaatya ndairiri jaachwe. Kei ndairiri jaachwe sɨ jarutaha tʉkʉ, 4 sa kɨra ˆavyaalwa nɨ Mʉlʉʉngʉ, uusíindaa weerʉ. Kuruma kwiitʉ noo njɨra yo kuusiinda weerʉ. 5 Nɨ ani ˆadáhaa kuusiinda weerʉ? Nɨ ʉra ˆmweene arúmaa Yéesu nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ.

Koonekya Yéesu nɨ Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ

6 Yéesu Kirisitʉ yeeye nɨ mʉʉntʉ kɨkomi, yeeye ʉʉja kwa maaji na sakami. Yeeye sɨ ʉʉja kwa maaji vii tʉkʉ, maa kaa, kwa maaji na sakami. Na Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ noo ˆwoónekyaa ayo, sa Mʉtɨma nɨ kɨkomi. 7 Jeyyo kwatɨɨte viintʉ vitatʉ ˆvyoónekyaa kɨkomi: 8 Mʉtɨma, maaji na sakami, ivi vyoosi vitatʉ viirʉ́mɨraa kɨɨntʉ kɨmwɨ. 9 Koonɨ tarúmaa koonekya kɨkomi kwa mʉʉntʉ, koonekya kwa Mʉlʉʉngʉ kwalookya sa koonekya ʉko nɨ kwa Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo. Ne oonekya kwa Mwaana waachwe. 10 Kɨra mʉʉntʉ ˆamurúmaa Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ atɨɨte koonekya kʉra kʉrɨ mutimii waachwe. Maa kaa, ʉra sɨ ˆamurúmaa jei, aséaa Mʉlʉʉngʉ nɨ mʉloongo sa sɨ arúmaa koonekya ˆkweene Mʉlʉʉngʉ oonekya kʉrɨ Mwaana waachwe tʉkʉ. 11 Na koonekya ʉko noo ʉkʉ, Mʉlʉʉngʉ atʉheera nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero na nkaasʉ ɨyo twɨɨpátaa kwa Mwaana waachwe. 12 Ʉra ˆarɨ na Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, ʉhʉ atɨɨte nkaasʉ ɨyo ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. Ʉra ˆasiina Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ʉwo asiina nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero tʉkʉ.

Nkaasʉ ya Sikʉ ˆJisiina Ʉhero

13 Nɨ kʉvaandɨkɨra niise masáare aya nyuunyu ˆmwaruma irina ra Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ sa mʉtaange mwatɨɨte nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.

14 Suusu twɨɨma neeja mbere ya Mʉlʉʉngʉ sa tamányire kɨkomi, koonɨ talóombire kɨɨntʉ ja ˆvyeene asáakaa, kʉtʉteera arɨ. 15 Sa viintʉ tamányire yeeye atʉtéereraa kɨra ˆtʉrɨ mʉloomba, kei tamányire atʉhéeraa vyoosi ˆtamʉlóombaa.

16 Koonɨ mʉʉntʉ amwɨɨ́ne mʉndʉʉ waachwe yoobweeyya ʉvɨ sɨ ˆʉrɨ wa inkwya, asaakwa aloombe, na Mʉlʉʉngʉ kʉmʉheera arɨ ʉwo mʉʉntʉ nkaasʉ, kɨɨntʉ ˆnoolʉʉsa aha nɨ vara ʉvɨ waavo ˆʉsɨrɨ wa inkwya. Ʉmwaarɨ ʉvɨ wa inkwya sɨ noolʉʉsa aloombe sa ʉwo tʉkʉ. 17 Kɨɨntʉ chochoosi ˆchasova ʉwoloki nɨ ʉvɨ, maa kaa, ʉmwaarɨ ʉvɨ ˆʉsɨrɨ wa inkwya.

18 Tamányire ʉra ˆavyaalwa nɨ Mʉlʉʉngʉ sɨ atʉ́mamaa ʉvɨ tʉkʉ,✡ sa Mʉlʉʉngʉ amwɨɨ́mɨrɨraa sa kʉra kʉva Mwaana waachwe, na ʉra Mʉvɨ sɨ arɨ daha kʉmʉsaasya tʉkʉ. 19 Suusu tamányire tʉrɨ vaana va Mʉlʉʉngʉ na weerʉ yoosi nɨ ɨsɨ ɨrɨ ya wiimiriri wa ʉra Mʉvɨ. 20 Kei suusu tamányire Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ ʉʉja, ne atʉheera suusu ʉmanyi sa tʉdahe kʉmʉtaanga yeeye ˆarɨ Kɨkomi. Na suusu nɨ kɨɨntʉ kɨmwɨ ˆtʉrɨ na yeeye, yeeye ˆarɨ Kɨkomi, noo kʉsea kɨɨntʉ kɨmwɨ na Mwaana waachwe Yéesu Kirisitʉ. Ʉhʉ noo Mʉlʉʉngʉ wa kɨkomi na nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero.

21 Vaana vaanɨ vaduudi, iyimiriri nyuunyu veeneevyo fuma kʉrɨ vidabalaíyo.

✡ 1:1 Laanga Ncholo 1:1; Yooháani 1:1-3.

✡ 1:2 Laanga Yooháani 1:14.

* 1:4 kʉvyeenda kwiiswi voosi: Nakáala jɨɨngɨ ja kalɨ jasea, Kʉvyeenda kwaanyu.

✡ 2:7 Laanga Yooháani 13:34.

✡ 2:27 Laanga Yooháani 14:26.

✡ 3:12 Laanga Ncholo 4:1-8.

✡ 3:14 Laanga Yooháani 5:24.

✡ 4:21 Laanga Valáawi 19:28; Nkʉmbʉkɨra ya Miiro 6:4-5; Maáriki 12:30-31.

✡ 5:18 Laanga 1 Yooháani 3:9.

2 Yooháani

Barʉ́wa ya kavɨrɨ ya

Yooháani

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ, nɨ ya kavɨrɨ ˆyaandɨkwa nɨ mutumwi Yooháani. Yooháani aandɨka barʉ́wa ɨhɨ nkufi kwa mpuka ya vaantʉ ˆveene avɨɨmɨrɨráa. Mpuka ɨyo, yeeye ɨɨyanɨrɨra íyo na vaana vaachwe (1:1). Yooháani iiwyɨɨra mpuka ɨyo ituube kʉteerera ʉlairiri wa Yéesu wo kiiyenda voovo kwa voovo (1:5-6). Kei Yooháani avalʉma kutu vandootaanga ukiindya wa Kirisitʉ na ukiindya wa ʉloongo. Ukiindya ʉwo mʉvɨ, wareetwa nɨ vakooveri vara ˆvamusiita Yéesu nɨ Masía na ʉʉja kwa mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ (1:7-8).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ 1:1-3

Mwiikalo wo kiiyenda 1:4-6

Kusiita vara ˆvamusiita Kirisitʉ 1:7-11

Masáare yo herererya 1:12-13

1

Lʉmbɨ

1 Lʉmbɨ kufuma kwa moosi mʉlongooli wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu. Nɨ kwaandɨkɨra niise weewe íyo ˆʉsaawʉlwa nɨ Mʉlʉʉngʉ hamwɨ na vaana vaako. Nɨɨnɨ kɨmaarɨ naveenda. Maa kaa, sɨ nɨɨnɨ vii tʉkʉ ˆnaveenda, baa vaantʉ vɨɨngɨ voosi vamányire kɨmáárɨ. 2 Suusu taveenda, sa takwaatya kɨmáárɨ mitimii yiitʉ na veera kɨrɨ mʉʉmo kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 3 Nduwo, riiso ra wʉʉja na mwiikalo mʉʉja fuma kwa Mʉlʉʉngʉ Taáta na fuma kwa Yéesu Kirisitʉ, Mwaana wa Taáta kʉva jiri na suusu kʉrɨ kɨmáárɨ na kwiiyenda.

Kɨmáárɨ na Kwiiyenda

4 Neeriwa mʉtɨma maatʉkʉ vii kʉteera vamwɨ va vaana vaanyu ˆvamwaarɨ vootuuba njɨra ya kɨmáárɨ, ja ˆvyeene Mʉlʉʉngʉ Taáta atʉlairirya. 5 Haaha íyo nooloomba twiiyende. Sɨ noovaandɨkɨra ʉlairiri mufya tʉkʉ, maa kaa, nɨ ʉlairiri ʉʼʉra tʉjáa tatɨɨte keende ncholo.✡ 6 Kweenda noo ʉkʉ, yasaakwa suusu twiikale ko tuuba ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ. Na ʉhʉ noo ʉlairiri ˆmwateera keende aho ncholo, moosaakwa voosi mwiikale ko kiiyenda.

7 Vakwaata ˆvarɨ foo vara sɨ ˆvaséaa, Yéesu noo Masía na ʉʉja na mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ, vafʉ́mɨɨre aha weerwii.✡ Mʉʉntʉ ˆalʉ́ʉsaa jeyyo nɨ mʉkwaata na nɨ musíiti Kirisitʉ. 8 Haaha nyuunyu mwiiyɨmɨrɨre neeja karɨ jɨ mʉtaahe kɨra ˆmwakɨtʉmamɨra tʉkʉ, maa kaa, mʉpate kʉnáálo yaanyu ˆyakiimana.✡

9 Ʉra sɨ ˆakwáatyaa ukiindya wa Kirisitʉ, maa kaa, akʉʉreka, ʉwo asiina Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Maa kaa, ʉra ˆakwáatyaa ukiindya ʉwo, avatɨɨte voosi, Taáta na Mwaana. 10 Haaha koonɨ mʉʉntʉ uújire na kwaanyu na avaretere ukiindya ˆwiísimire na ʉhʉ, mʉteengyi na kaayii jaanyu tʉkʉ na muluumbyi tʉkʉ. 11 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ mʉteengya kʉva arɨ hamwɨ na nteendo mbɨ ja ʉwo mʉʉntʉ.

Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

12 Natɨɨte masáare ˆyarɨ foo yo vawyɨɨra, maa kaa, sɨ noosaaka bweeyya jeyyo na wíino na karatáasi tʉkʉ. Kɨrɨ vyoova jeyyo, nookiilaangya kʉʉja ndɨrɨ na kwaanyu ndʉʉsɨke na nyuunyu miiso kwa miiso, sa kweerya mɨtɨma kwiiswi kukiimane.

13 Vaana va irʉʉmbʉ raako ˆasaawʉlwa, vakulúumbiirye.

✡ 1:5 Laanga Yooháani 13:34.

✡ 1:7 Laanga 1 Yooháani 4:2-3.

✡ 1:8 Laanga 1 Vakoríinto 3:10-15.

3 Yooháani

Barʉ́wa ya katatʉ ya

Yooháani

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ, nɨ ya katatʉ ˆyaandɨkwa nɨ mutumwi Yooháani. Yooháani aandɨka barʉ́wa ɨhɨ nkufi kwa mwiimiriri wa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆasewáa Gáayo (1:1). Barúwii ɨhɨ, Yooháani amʉdʉʉmbɨrɨra Gáayo sa viintʉ ˆajáa avateengya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆveene yeeye Yooháani ajáa avatʉma na kwa Gáayo (1:5-8).

Kɨɨntʉ chɨɨngɨ Yooháani alʉʉsa barúwii ɨhɨ nɨ mʉʉntʉ ʉmwɨ ˆaséwaa Diotiréefe. Ʉhʉ Diotiréefe avakaanʼyáa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vareke kʉndoovateengya vakiindya va Masáare Maaja (1:9-10). Na wɨɨngɨ alʉʉsa nɨ Demetirío, ʉhʉ iikaláa mwiikalo wa kɨkomi (1:12).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Lʉmbɨ na kʉvyeenda 1:1-4

Mʉtɨma wo kiitoola kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu 1:5-8

Mɨrɨmo mɨvɨ ya Diotiréefe 1:9-10

Mɨrɨmo miija ya Demetirío 1:11-12

Masáare yo herererya 1:13-15

1

Lʉmbɨ

1 Nɨɨnɨ moosi mʉlongooli, nookwaandɨkɨra weewe Gáayo, kɨjeengi chaanɨ ˆnakweenda kɨkomi.

2 Kɨjeengi chaanɨ ˆnakweenda, nooloomba mʉvɨrɨ waako ʉwyɨɨre kiriwi, ja ˆvyeene nkaasʉ yaako yoowyɨɨra kiriwi. 3 Neeriwa mʉtɨma maatʉkʉ vii nɨ vaaniitʉ vamwɨ vara ˆvʉʉja na aha vakaangwyɨɨre ˆvyeene utúubaa njɨra ya kɨkomi. Mwiikalo waako na nteendo jaako nɨ ja kɨkomi mpɨɨndɨ joosi. 4 Kisiina kɨɨntʉ ˆchaanjéryaa mʉtɨma tʉkʉ, ja kʉteera vasinga vaanɨ kiikala viise ko tuuba kɨkomi.

Kʉkwaata Neeja Vatʉmami va Mweenevyoosi

5 Kɨjeengi chaanɨ ˆnakweenda, kɨra mpɨɨndɨ ˆʉrɨ kaambirirya vaaniitʉ na hasa vayeni, woónekyaa ˆvyeene ʉrɨ wo kiilaangiwa. 6 Avo vaaniitʉ voonekya kɨkomi mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu aha, viintʉ ˆwaboohya mʉtɨma. Kalaama vaambirirye vatuube lʉyeendo lwaavo ja ˆvyeene ɨrɨ mweerya mʉtɨma Mʉlʉʉngʉ. 7 Sa vatʉmami ava vakwaata lʉyeendo lwaavo, sa vatʉmame mʉrɨmo wa Kirisitʉ baa hokera nyambirirya yoyoosi fuma kwa vaantʉ sɨ ˆvamʉmányire Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 8 Haaha suusu tasaakwa tʉvaambirirye vaantʉ ja ava, sa baa suusu tʉve hamwɨ novo kʉtʉmama mʉrɨmo wo vawyɨɨra vaantʉ kɨmáárɨ cha Mʉlʉʉngʉ.

Diotiréefe na Demetirío

9 Nɨjáa navaandɨkɨra mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, maa kaa, Diotiréefe ʉhʉ ˆeenda kʉva wa ncholo, sɨ asaaka kʉʉnteerera baa kiduudi vii tʉkʉ. 10 Haaha ˆndɨrɨ kʉʉja, yavɨɨka ndɨrɨ kɨweerwii masáare yoosi ˆatʉ́mamaa, noo kʉsea, masáare mavɨ yo tʉlongowererya. Sɨ jeyyo vii tʉkʉ, yeeye sɨ avatéengyaa vaaniitʉ ˆvarɨ lʉyeendwii tʉkʉ, kei ɨndookaanʼya baa vaantʉ vɨɨngɨ vareke vateengya. Na koonɨ voosaaka vateengya, yeeye avakɨ́tɨraa na avakíbiryaa fuma kʉrɨ mpuka ya vaantʉ ˆvamuruma Yéesu!

11 Kɨjeengi chaanɨ ˆnakweenda, karɨ utuube wiijuviri mʉvɨ tʉkʉ, tuuba wiijuviri mʉʉja. Kɨra ˆatʉ́mamaa maaja, nɨ wa Mʉlʉʉngʉ, maa kaa, ʉra ˆatʉ́mamaa mavɨ, sɨ anamoona Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 12 Kɨra mʉʉntʉ yoomʉdʉʉmba Demetirío, na mɨrɨmo yaachwe kɨkomi yoónekyaa nɨ mʉʉja. Baa suusu toomʉdʉʉmba yeeye nɨ mʉʉntʉ mʉʉja, na weewe ʉmányire koonekya kwiiswi nɨ kwa kɨkomi.

Lʉmbɨ jo Kiimikirirya

13 Natɨɨte masáare ˆyarɨ foo yo vawyɨɨra, maa kaa, sɨ noosaaka bweeyya jeyyo na wíino na karatáasi tʉkʉ. 14 ˆVyeene nookiilaangya kwiiyona tʉrɨ chaangʉ, aho, lʉʉsɨka tʉrɨ miiso kwa miiso.

15 Mwiikalo mʉʉja ʉve na weewe. Vijeengi viiswi va aha vookuluumbya. Naawe tuluumbirye vijeengi viiswi ʉko ʉmwɨ ʉmwɨ kwa irina raachwe.

Yʉ́ʉda

Barʉ́wa ya

Yʉ́ʉda

Mʉlongooryo

Barʉ́wa ɨhɨ, yaandɨkwa nɨ Yʉ́ʉda mwaanaavo na Yaakúupu (1:1). Na vamanyi vaséaa yaandɨkwa kati ya myaaka ya 65-70 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa. Yʉ́ʉda na Yaakúupu nɨ vaanaavo na Yéesu vajáa (Matáayo 13:55; Maáriki 6:3). Yʉ́ʉda aandɨka masáare aya kwa vaantʉ voosi ˆvamuruma Yéesu.

Yʉ́ʉda oonekya kɨɨntʉ ˆasaakáa aandɨke lwa ncholo nɨ ʉlamuriri (1:3). Maa kaa, avarindʉla mʉryʉʉngʉ waachwe akaandɨka masáare yo vadalavya vaantʉ ˆvarɨɨngɨrɨráa kwa vaantʉ ˆvamuruma Yéesu, de vandoovalongowera masáare ya nduwo ya Mʉlʉʉngʉ. Yʉ́ʉda avawyɨɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu valaange neeja karɨ vakumuririwe tʉkʉ nɨ avo vakiindya va ʉloongo (1:17-21). Vakiindya avo vavakiindyáa vavalandʉle nduwo ya Mʉlʉʉngʉ sa ɨvarʉmɨre vatuube kiikala ja kúri (1:4). Kei vamusiitáa Yéesu ja Mweenevyoosi na baa vahɨɨntɨkɨra mirimʉ ya kurumwii (1:8-10). Barʉ́wa ɨhɨ yavawyɨɨra vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vakasane kʉkwaatya kumwiilaangya kwaavo Yéesu na vatuube tamanya na mbere (1:20-21).

1

Lʉmbɨ

1 Nɨɨnɨ Yʉ́ʉda mʉtʉmami wa YéesuKirisitʉ, ndɨrɨ mwaanaavo na Yaakúupu. Nɨ kʉvaandɨkɨra niise nyuunyu ˆmwaanɨrɨrwa nɨ Mʉlʉʉngʉ Taáta. Yeeye Mʉlʉʉngʉ aveenda na avaálamɨraa sa Yéesu Kirisitʉ. 2 Riiso ra wʉʉja, mwiikalo mʉʉja na kwiiyenda ˆkʉrɨ foo kʉve na nyuunyu.

Ʉlamu wa Vakiindya va Ʉloongo

3 Vanaviitʉ naveenda. Nɨjáa natɨɨte mpɨɨma yo vaandɨkɨra masáare ya ʉlamuriri voosi ˆtatɨɨte. Maa kaa, nɨɨ́ne nasaakwa nɨvaandɨkɨre na nɨvaloombe mʉnʉmʉʉnʉ, mʉkwaate neeja kʉra kuruma ˆkweene vaantʉ vaaja vakwaatiwa kamudu kwa mpɨɨndɨ joosi. 4 Nɨ vaandɨkɨra niise aya sa kwatɨɨte vaantʉ ˆviifenyekererya kimbiso kʉrɨ nyuunyu, vaantʉ ava keende aho kalɨ, vaandɨkɨrwa kʉheewa irya ɨrɨ. Ava nɨ vara sɨ ˆvatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ wiitʉ ˆasáakaa, na kei, vaválandʉlaa masáare ya nduwo yaachwe sa yavarʉmɨre vayeende ja kúri. Kei, vamʉhéeraa moongo Yéesu Kirisitʉ, yeeye ˆarɨ Mweenevyoosi na Mweeneevyo wiitʉ yeemweene.

5 Haaha noosaaka nɨvakumbusikye baa neembe mʉmányire aya masáare, Mweenevyoosi ajáa avalamurirya ta Viisiraéeli fuma Mísiri, maa de akavamala vara sɨ ˆvamuruma.✡ 6 Kei kumbukiri ɨra mirimʉ ˆmyeene sɨ yɨɨmɨrɨra nkalo jaavo ja wiimiriri. Ɨkareka nkalo jaavo ja mwiikalo waavo wa ufumo. Mʉlʉʉngʉ iichuunga mɨnyololwii kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, kʉʉntʉ ˆkʉrɨ na kilwiirya kʉnʉ yoowoojera ʉlamu wa sikʉ ɨra nkʉʉlʉ. 7 Baa kei Sodóoma na Gomóora na míiji ˆɨjáa mʉkaaya vavyeendáa ʉhangutii, na ja kúri vatuubáa ʉláku wa mʉvɨrɨ ˆwiísimire na wʉʉmbo waavo. Valamʉrɨrwa valaɨrwe chiirʉ mootwii kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, sa vave nɨ ukiindya kwa vaantʉ vɨɨngɨ.✡

8 Viivyo baa ava vaantʉ vamʉkáanaa Yéesu. Njori jaavo javabwéeyyaa vabweeyye mɨvɨrɨ yaavo ɨve na njeo, vakáanaa wiimiriri wa Mʉlʉʉngʉ na vahɨ́ɨntɨkɨraa viúumbe ˆviri na nkongojima vya kurumwii. 9 Maa kaa, baa Mɨkaéeli, mʉkʉ́ʉ́lʉ wa mirimʉ miija, mpɨɨndɨ ˆiidalavyáa na ˆiirutáa ndihi na Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ sa mʉvɨrɨ wa Mʉ́sa, sɨ ayera kʉrɨheera irya Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ na kituki tʉkʉ. Yeeye asea, “Mweenevyoosi mweeneevyo akwaamirirye!” 10 Vaantʉ ava, vahɨ́ɨntɨkɨraa masáare sɨ ˆvayamányire na yara masáare ˆvamányire vabwéeyyaa ja maka ja isaka jira ˆjitáangaa kwa wʉʉmbo, kei jisiina mɨryʉʉngʉ. Na aya masáare noo yoovabweeyya viisaambʉle.

11 Nɨ mpolaɨ yaavo! Voovo vootuuba njɨra ya Kaíni,✡ na sa kɨsapʉ vatúubire ʉkwaata wa Baláamu✡ na vasírire imalo kwa ʉsaambʉ wa Kóora.✡ 12 Ava vaantʉ nɨ ja mabandawʉ miirʉ ingwii njerʉ kati ˆvoorya na nyuunyu chákurya cho rya hamwɨ ko kwiiyenda, varíjaa baa soni tʉkʉ na nɨ viiríshaa vooveene vii. Kei voovo nɨ ja machu ˆyasiina mbula varɨ, machu yara ˆyafwíirikiwaa nɨ mpeho. Na kei nɨ ja mɨtɨ ˆyaláhɨɨre matʉ́ʉ́tʉ ɨra sɨ ˆɨtʉ́ʉngaa varɨ, mɨtɨ ɨra ˆyʉʉma ngʼangʼala, ɨkakʉʉlwa. 13 Vaantʉ ava viifwɨ́ɨne na mapúunta ˆyahʉʉmba ya mayiyii yara ˆyafóokaa na viintʉ ˆvabwéeyyaa vyaréetaa soni ja ifulo ˆrɨrɨ foo. Voovo nɨ ja nyényeeri ˆjoorɨmɨrɨra kilwiiryii ˆcheene javɨkɨrwa kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

14 Enóoki mʉʉntʉ wa mufungatɨ fuma kwa Adáamu,✡ajáa alaala na mʉtwe kwa vaantʉ ava yoosea, “Laanga, Ijʉva yookʉʉja na mirimʉ yaachwe miija ˆɨrɨ mayana na mayana. 15 Yeeye yookʉʉja noo lʉʉsa irya kwa vaantʉ voosi, no valaɨra chiirʉ voosi ˆvatúubaa mwiikalo sɨ ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa, kwa nteendo jaavo. Kei yoolʉʉsa kʉvalaɨra chiirʉ vavɨ vara sɨ ˆvatúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆyoosaaka, sa masáare yaavo mavɨ ˆmeene yakálaryaa ˆvalʉʉsa kʉrɨ Ijʉva.” 16 Ava vaantʉ vangʼúulaa na viirɨ́rɨraa. Mwiikalo waavo nɨ wo tuuba ʉláku waavo. Mɨlomo yaavo yalʉ́ʉsaa viintʉ vyo kiivaa vipeembe kwa vaantʉ sa masáare yaavo mavɨ yawoloke.

Kuyimirirya

17 Maa kaa, yakumbukiri masáare ˆyalʉʉswa nɨ vatumwi va Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ. Vanaviitʉ naveenda. 18 Vajáa vavasea, “Sikʉ jo kiimikirirya, fʉmɨra varɨ vaantʉ ˆveene vandoomʉsekerera Mweenevyoosi, vaantʉ ˆvatúubaa ʉláku waavo kwa mwiikalo sɨ ˆutúubaa kɨra Mʉlʉʉngʉ ˆasáakaa.”✡ 19 Avo vaantʉ noo ˆvoovagavagava nyuunyu, avo ˆvatúubaa ʉláku wa wʉʉmbo wa weerʉ, vasiina Mʉtɨma wa Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. 20 Maa kaa, nyuunyu ijeengi kʉrɨ kuruma kwaanyu kʉʉja. Nyuunyu naveenda. Luusiki na Ijʉva kwa ngururu ja Mʉtɨma Mʉʉja. 21 Kwa njɨra ijo, imi neeja kʉrɨ kweenda kwa Mʉlʉʉngʉ, kʉnʉ moowoojera kʉʉja kwa Mweenevyoosi wiitʉ, Yéesu Kirisitʉ, yeeye kwa riiso ra wʉʉja waachwe ˆvatwaala arɨ na kʉrɨ nkaasʉ ya sikʉ ˆjisiina ʉhero. 22 Mʉndoovalaanga na riiso ra wʉʉja vara ˆvarɨ na kivundu. 23 Valamuriryi vɨɨngɨ fuma mootwii, na vɨɨngɨ valaangi na riiso ra wʉʉja ko laanga neeja kʉnʉ moojisʉʉla baa ɨngo jaavo ˆjiri na mabandawʉ fuma ʉláku wa mɨvɨrɨ yaavo.

Ntálarya

24 Mʉlʉʉngʉ noo adáhaa kʉvɨɨmɨrɨra mʉdɨɨre kuwya, na avaréetaa nyuunyu mbere ya nkongojima yaachwe baa sɨ mʉngʼʉ́ʉrɨrwaa tʉkʉ. 25 Kʉrɨ yeeye ˆarɨ yeemweene vii Mʉlʉʉngʉ Mʉlamuriri wiitʉ, ɨve nkongojima, ʉkʉ́ʉ́lʉ, ngururu na lʉvɨro lo kɨɨmɨrɨra kwa njɨra ya Yéesu Kirisitʉ Mweenevyoosi wiitʉ, keende aho kalɨ, haaha na sikʉ ˆjookʉʉja ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi!

✡ 1:5 Laanga Ʉvalo 14:26-35; 26:64-65.

✡ 1:7 Laanga Ncholo 19:1-26.

✡ 1:11 Laanga Ncholo 4:1-16.

✡ 1:11 Laanga Ʉvalo 22–24; 31:16.

✡ 1:11 Laanga Ʉvalo 16:1-35.

✡ 1:14 Laanga Ncholo 5:21-24.

✡ 1:18 Laanga 2 Peéteri 3:3.

Wiivariyuli kwa Yooháani

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Wiivariyuli

wa Yéesu kwa Yooháani

Mʉlongooryo

Kɨtáabu ɨkɨ chaandɨkwa nɨ Yooháani mutumwi wa Yéesu. Kɨtáabu ɨkɨ chalʉʉsa njori ˆngʼeene Yooháani oona (1:1-2). Kʉʉntʉ ˆchaandɨkɨrwa nɨ ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Pátimo (1:9), kʉʉntʉ Yooháani ˆajáa achuungwa nɨ mʉtemi wa Rúumi ˆaséwaa Domitiáani. Ifaanaa ɨkava chaandɨkwa kati ya myaaka ya 90-100 keende Kirisitʉ ˆavyaalwa.

Yooháani aandɨkɨra mpuka mufungatɨ ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ʉko ɨsɨ ya Ásia ˆngʼeene haaha ɨséwaa Uturúuki (2:1–3:22). Avo vaantʉ ˆvamuruma Yéesu vaturikiriwáa maatʉkʉ vii sa variruma isáare ra Mʉlʉʉngʉ na vamutuubáa Yéesu Kirisitʉ (2:9-10; 6:9-11; 16:5-6; 17:5-6; 18:24).

Yooháani aandɨka ɨkɨ kɨtáabu yoovaheera mʉtɨma vayimirirye uturikiri waavo fʉʉrʉ ʉhero (2:7, 11, 17, 26; 3:5, 12, 21). Asea, vayimirirye sa uturikiri ʉwo nɨ wa mpɨɨndɨ nduudi vii (6:10-11). Atʉtwaala na mbere ya ichuumbi ra Mʉlʉʉngʉ mʉtemi (4:1-2) na atoonekya mwiitʉʉbɨrɨro wa njori ˆjiri fʉmɨra kurumwii na kʉrɨ weerʉ sikʉ ˆjookʉʉja. Kʉherererya kwaachwe, Mʉlʉʉngʉ vafweita ˆarɨ irivii ra mooto vaantʉ voosi vavɨ (20:11-15). Maa kaa, kuyimirirya kwa vaantʉ ˆvamuruma vara ˆvaandɨkwa kɨtáabwii chaachwe cha nkaasʉ, reeta kʉrɨ ntálarya nkʉʉlʉ (7:14-17; 21:1-4).

ˆVyeene Kɨtáabu ɨkɨ Chagavwa

Mʉlongooryo na lʉmbɨ 1:1-8

Ʉvariyuli wa njori ja Yooháani 1:9-20

Barʉ́wa kwa mpuka mufungatɨ ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu 2:1–3:22

Kʉloomba ʉko kurumwii 4:1-11

Kɨtáabu ˆchavawa mɨtooso ya hɨɨnta mufungatɨ 5:1–8:5

Marimʉ mufungatɨ 8:6–11:19

Ramʉʉntaɨra na mamaka ˆyoófyaa 12:1–13:18

Mwaana wa Muundi na vaantʉ vaachwe 14:1-20

Mirimʉ miija mufungatɨ na mabakúuri mufungatɨ ya nkalari ja Mʉlʉʉngʉ 15:1–16:21

Mʉhéngeeti mʉkʉʉlʉ na maka 17:1-18

Múuji wa Babéeli woomalwa 18:1-24

Cheerʉ kurumwii na kusiinda kwa Yéesu 19:1-21

Myaaka iyana rɨmwɨ na kʉmalwa kwa Irimʉ 20:1-15

Múuji mufya wa Yerusaléemu na kʉhɨndʉka kwa Yéesu 21:1–22:21

1

Masáare ya Ncholo

1 Ʉhʉ nɨ wiivariyuli ˆmweene YéesuKirisitʉ aheewa nɨ Mʉlʉʉngʉ, avoonekye vatʉmami vaachwe masáare ˆmeene kɨkomi yarɨ fʉmɨra kasisi ˆkookʉʉja. Kirisitʉ amoonekya kɨweerwii Yooháani mʉtʉmami waachwe wiivariyuli ʉwo ko tweera murimʉ waachwe mʉʉja. 2 Ʉhʉ Yooháani aandɨka koonekya yoosi ˆayoona, noo kʉsea, koonekya isáare ra Mʉlʉʉngʉ na kʉmoonekya Yéesu Kirisitʉ.

3 Atalariwa ʉra ˆavasómeraa vaantʉ masáare aya ya ʉláali na mʉtwe. Kei vatalariwa vara ˆvatéeraa masáare ˆyaandɨkwa aha kɨtáabwii, vakayakwaatya mitimii yaavo, sa mpɨɨndɨ ja kukiimana kwa masáare aya, nɨ heehi jiri.

Lʉmbɨ kwa Mpuka Mufungatɨ ja Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu

4 Nɨ nɨɨnɨ Yooháani ˆnoojaandɨkɨra mpuka mufungatɨ ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆjiri ʉko ɨsɨ ya Ásia. Nduwo na mwiikalo mʉʉja ʉve na nyuunyu fuma kwa yeeye ˆamwaarɨ, ˆajáa amwaarɨ na ˆarɨ kʉva amwaarɨ, na kufuma kwa Mɨtɨma mufungatɨ ˆɨrɨ mbere ya ichuumbi raachwe ra kɨtemi, 5 na kufuma kwa Yéesu Kirisitʉ. Yeeye nɨ shahíidi wo kiilaangiwa, na nɨ wa ncholo kʉfʉfʉlwa na nɨ mʉkʉ́ʉ́lʉ wa vatemi va weerʉ. Yeeye atweenda, na kwa sakami yaachwe ooyya ʉvɨ wiitʉ. 6 Yeeye atʉbweeyya suusu tʉve ʉtemi ja veeneɨsɨ vo mʉtʉmamɨra Mʉlʉʉngʉ Taáta waachwe. Nkongojima na ʉkʉ́ʉ́lʉ nɨ na yeeye jiri, kwa sikʉ joosi ˆjisiina ʉhero! Kɨkomi!

7 Laanga! Yookʉʉja na machu!✡

Vaantʉ voosi moona varɨ,

baa vara ˆvamʉtʉʉnga na ichimu,

na vaantʉ va nkolo joosi ja weerʉ,

rɨra varɨ no myaa sa yeeye.✡

Hɨɨ! Kɨkomi!

8 Ijʉva asea, “Nɨɨnɨ nɨ Álʉfa na Oméega, noo kʉsea nɨɨnɨ nɨ Ncholo na Ʉhero, nɨɨnɨ nɨjáa mwaarɨ, na mwaarɨ, na kʉva ndɨrɨ mwaarɨ, na nɨ Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu joosi.”

Njori ja Mwaana wa Mʉʉntʉ

9 Nɨɨnɨ nɨ Yooháani mwaanaanyu kwa kʉra kumwiilaangya Yéesu. Nɨɨnɨ nɨ hamwɨ ndɨrɨ na nyuunyu nooyimirirya kʉtʉrɨkɨra sa Yéesu Kirisitʉ na Ʉtemi waachwe. Nɨɨnɨ nɨjáa ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ˆɨséwaa Pátimo sa navariyʉláa isáare ra Mʉlʉʉngʉ na noonekyáa kɨkomi cha Yéesu Kirisitʉ. 10 Haaha sikʉ ɨmwɨ ya Mweenevyoosi, Mʉtɨma Mʉʉja ajáa aanongoola. Ʉko nyuma nkateera sawúti nkʉʉlʉ ja sawúti ya irimʉ. 11 Sawúti ɨyo ɨkaansea, “Andɨka kɨtáabwii masáare yoosi ˆwooyoona. Na kɨtáabu ɨkyo, ʉkɨtʉme na kʉrɨ mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu ˆjiri míijii mufungatɨ, Eféeso, Simúrina, Perigamóoni, Siatíira, Sáridi, Filadélifia, na Laodikía.”

12 Aho, nkavarindʉka sa naange ʉra ˆyoolʉʉsɨka na nɨɨnɨ. Aho, nkoona vyaángo mufungatɨ vyo vɨkɨra vimʉrɨ ˆvyatengeneshiwa na saháabu. 13 Katɨ na katɨ ya vira vyaángo, nkoona kɨɨntʉ ˆkiifwɨ́ɨne na Mwaana wa Mʉʉntʉ.✡ Ne ajáa iivɨ́kɨɨre nkáancho ndɨɨhɨ fʉʉrʉ mawulwii, na mʉkandala wa saháabu wakʉ́nɨkɨrɨɨre kɨpeembe chaachwe. 14 Njwɨɨrɨ jaachwe jijáa njerʉ chwee ja páamba, njerʉ ja selúuji. Miiso yaachwe yalavalaváa ja ndimi ja mooto. 15 Majeo yaachwe yalavalaváa ja sháaba ˆyasafishiwa nɨ mooto wa ngʼaanjo. Sawúti yaachwe, yarumáa ja maaji ˆyarɨ foo yootomoka. 16 Mʉkonwii waachwe wa kʉlʉme, ajáa akwáatɨrɨɨre nyényeeri mufungatɨ. Mʉlomwii waachwe ɨkafuma nyaasʉka ˆyadalavadalaava ˆɨrɨ kosikosi. Kisho chaachwe chalavalaváa ja ngururu joosi ja mwaasʉ. 17 ˆNkamoone, nkawya majewii yaachwe ja ˆnaakwya. Maa kaa, yeeye akavɨɨka mʉkono waachwe wa kʉlʉme mweeri yaanɨ yoosea, “Koofa tʉkʉ! Nɨɨnɨ nɨ Wa Ncholo na Wa Ʉhero. 18 Nɨɨnɨ noo mweenenkaasʉ, nɨɨnɨ nɨjáa naakwya, maa kaa, laanga, haaha nɨ nkaasʉ ndɨrɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Na nɨɨnɨ natɨɨte fʉngʉ́wo ja inkwya na ja Ntarii.

19 Haaha, andɨka masáare aya ˆwɨɨ́ne, aya ˆyarɨko na ˆyarɨ kʉva mpɨɨndɨ ˆjookʉʉja. 20 Ɨhɨ fuumbo ya nyényeeri mufungatɨ ˆwɨɨ́ne nakwáatɨrɨɨre mʉkonwii wa kʉlʉme, na vira vyaángo mufungatɨ vya saháabu, na jira nyényeeri mufungatɨ, nɨ ja jei. Jira nyényeeri mufungatɨ nɨ mirimʉ miija ya mpuka mufungatɨ ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu na vira vyaángo mufungatɨ vya saháabu nɨ mpuka ja vaantʉ ˆvamuruma Yéesu mufungatɨ.

2

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu ʉko Eféeso

1 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma ʉko Eféeso andɨka jei,

‘Aya noo yara ˆalʉʉsa yeeye ˆakwáatɨrɨraa nyényeeri mufungatɨ mʉkonwii waachwe wa kʉlʉme, na ˆmweene atwéeraa na katɨkatɨ ya vyaángo mufungatɨ vya vimʉrɨ vya saháabu.

2 “Namányire nteendo jaako ˆʉtʉ́mamaa, ʉmanyiki waako na kuyimirirya kwaako. Namányire sɨ ʉvayímiriryaa vaantʉ vavɨ tʉkʉ, na kei wavayerenʼya vara ˆviiyánɨrɨraa nɨ vatumwi na kʉmba kaa sɨ ˆvarɨ vatumwi tʉkʉ, na wavataanga nɨ valoongo. 3 Kei watʉrɨkɨra no yimirirya sa irina raanɨ baa katala tʉkʉ.

4 Maa kaa, natɨɨte isáare kʉrɨ weewe, weewe wareka kweenda kwaako kʉra kwa ncholo ˆmʉkaande kuniinaangya. 5 Haaha laanga neeja nɨ hai noo kʉʉntʉ ˆuwyɨ́ɨrɨɨre. Valandʉka fuma uvii, ʉbweeyye ja hara ncholo. Maa kaa, koonɨ sɨ ʉrɨ bweeyya jeyyo, kʉʉja niise na kwaako, na seyya ndɨrɨ kyaángo chaako cho vɨkɨra kɨmʉrɨ. 6 Weewe watɨɨte isáare rɨmwɨ riija, wasʉʉla mɨrɨmo mɨvɨ ˆɨtʉ́mamwaa nɨ Vanikoláai ja ˆvyeene nɨɨnɨ nɨɨsʉʉla.

7 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma. Ʉra ˆarɨ siinda, mʉheera ndɨrɨ ndɨɨwa ja mʉtɨ wa nkaasʉ, ˆʉrɨ ntindikii ya Mʉlʉʉngʉ ʉko kurumwii.” ’✡

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu ʉko Simúrina

8 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma va ʉko Simúrina andɨka jei,

‘Aya noo masáare yaanɨ nɨɨnɨ ˆndɨrɨ Wa Ncholo na Wa Ʉhero. Nɨjáa naakwya na nkafʉfʉka, nkava mooyo.

9 “Namányire uturikiri waanyu na ʉkɨva waanyu. Maa kaa, nyuunyu mʉrɨ vasúngaati. Namányire ˆvyeene mʉlóngowererirwaa nɨ vara ˆvavakɨ́ɨkanaa, vara ˆvaséaa nɨ Vayahúudi, maa kaa, sɨ ˆvarɨ Vayahúudi tʉkʉ sa isinagóogi raavo nɨ ra Irimʉ. 10 Koofi uturikiri ˆmʉrɨ turya tʉkʉ. Teeri! Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ vavɨɨka rɨrɨ vamwɨ vaanyu mʉnyololwii kʉvayera. Ʉko tʉrɨkɨra mʉrɨ kwa sikʉ ikimi. Maa kaa, mʉve vo kiilaangiwa kʉrɨ nɨɨnɨ baa koonɨ nɨ mpaka kukwya, naanɨ kʉvaheera ndɨrɨ itáaji ra nkaasʉ.

11 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma. Ʉra ˆarɨ siinda ʉkʉ kʉyerwa sɨ arɨ fikwa nɨ marema nɨ inkwya ya kavɨrɨ tʉkʉ, noo kʉsea kʉfweitɨrwa mootwii wa sikʉ ˆjisiina ʉhero.” ’ ✡

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu va Perigamóoni

12 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma ʉko Perigamóoni andɨka jei.

‘Aya noo masáare ya ʉra ˆarɨ na nyaasʉka ˆyadalavadalaava ˆɨrɨ kosikosi.

13 “Namányire aho haantʉ ˆmwiíkalaa nɨ ichuumbii ra kɨtemi ra Irimʉ. Baa neembe nɨ jeyyo, mootuuba kʉrɨkwaatya irina raanɨ. Sɨ mwaheera kuruma kwaanyu moongo tʉkʉ, baa sikʉ ɨra Antípaasi shahíidi waanɨ wo kiilaangiwa, ˆakʉʉlawe múujii kʉʉntʉ Irimʉ ˆriíkalaa.

14 Maa kaa, ˆnatɨɨte masáare make kʉrɨ nyuunyu. Kʉrɨ nyuunyu kwatɨɨte vaantʉ vamwɨ ˆvatúubaa ukiindya wa Baláamu. Ʉhʉ Baláamu amukiindya Baláaki kʉvatea Viisiraéeli sa vabweeyye ʉvɨ wo rya ntambɨko ˆjatambɨkwa kwa vidabalaíyo na kwa ʉhanguti.✡ 15 Viivyo, weewe ʉtɨɨte vaantʉ ˆvatúubaa ukiindya wa Vanikoláai. 16 Haaha valanduki fuma uvii, na koonɨ sɨ mʉválandukire kʉʉja ndɨrɨ chaangʉ na kwaako, na kʉlwa ndɨrɨ nkoondo na avo vaantʉ kwa nyaasʉka ya mʉlomo waanɨ!

17 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma. Yoyoosi ˆarɨ siinda mʉheera ndɨrɨ haantʉ ha chóorya kɨra cha máana,* kɨra ˆchaviswa kurumwii. Kei mʉheera ndɨrɨ iwye reerʉ, na ɨro iwye kaandɨkwa rɨrɨ irina ifya. Ɨro irina kusiina mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆarɨ rɨtaanga tʉkʉ, maa kaa, ʉra ˆaheewa iwye ɨro.” ’

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu va Siatíira

18 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma va ʉko Siatíira andɨka jei,

‘Aya masáare yafúmire kwa Mwaana wa Mʉlʉʉngʉ, yeeye ˆarɨ na miiso ˆyarɨ ja lurimi lwa mooto, na majeo yaachwe ˆyalávalavaa ja sháaba ˆyakʉlʉswa na mooto.

19 “Namányire mɨrɨmo yaako ˆʉtʉ́mamaa, kweenda kwaako, kuruma kwaako, kʉtʉmamɨra kwaako na kuyimirirya kwaako. Kei koona niise haaha nteendo jaako njija joolookya jira ja ncholo.

20 Maa kaa, natɨɨte isáare ɨrɨ kʉrɨ weewe. Weewe woomuyimirirya ʉwo mʉʉntʉ muki Yesebéeli, ˆiiyánɨrɨraa mʉláali na mʉtwe wa Mʉlʉʉngʉ. Ʉhʉ mʉʉntʉ muki ukiindya waachwe nɨ wa ʉloongo na avalongoola vatʉmami vaanɨ na kʉʉntʉ kʉvɨ ko vabweeyya vahangute na varye vyóorya ˆvyatoolwa ja ntambɨko kwa vidabalaíyo. 21 Namʉhɨ́ɨre nkalo avalandʉke fuma uvii waachwe, maa kaa, sɨ yooreka ʉhanguti waachwe vii kaa tʉkʉ.

22 Teera! Mʉfweitɨra ndɨrɨ mweeri ya kɨtáanda atʉrɨkɨre mʉnʉmʉʉnʉ. Baa avo vaantʉ valʉme ˆvayéendaa ne vaturikirya ndɨrɨ maatʉkʉ vii, koonɨ sɨ varɨ valandʉka fuma uvii waavo. 23 Kei, vʉʉlaa ndɨrɨ vara ˆvamutúubaa. Aho, mpuka joosi ja vaantʉ vara ˆvaanduma taanga varɨ nɨɨnɨ naláangaa mɨtɨma na miiririkano ya kɨra mʉʉntʉ. Nɨɨnɨ mʉrɨha ndɨrɨ kɨra mʉʉntʉ kwa kɨra ˆatʉ́mamaa.

24 Maa kaa, kʉrɨ nyuunyu vɨɨngɨ vawoloki ˆmʉrɨ ʉko Siatíira, nyuunyu sɨ mutúubaa ukiindya wa Yesebéeli, kei sɨ muniikiindya masáare ˆmeene vaséaa nɨ kimbiso cha isii cha irimʉ tʉkʉ. Nyuunyu sɨ ndɨrɨ vaverekya muriwa wɨɨngɨ tʉkʉ. Nɨ sea niise, 25 kɨra ˆcheene mʉrɨ nocho umiriri nga mpaka mpɨɨndɨ ˆndɨrɨ kʉʉja.

26 Na ʉra ˆmweene arɨ siinda na ʉra ˆarɨ tuuba tʉmama masáare yaanɨ fʉʉrʉ sikʉ ya ʉhero, ‘ʉwo mʉheera ndɨrɨ wiimiriri wa ɨsɨ ja weerʉ.

27 Yeeye vɨɨmɨrɨra arɨ kwa dʉʉrɨ ya chʉʉ́ma,

vatʉlatʉla arɨ ja saama ja iroongo,’✡

ja ˆvyeene nɨɨnɨ nahokera wiimiriri fuma kwa Taáta waanɨ. 28 Kei, ʉra ˆarɨ siinda mʉheera ndɨrɨ ɨra nyényeeri ya chuuri. 29 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma.” ’

3

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu va Sáridi

1 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma va ʉko Sáridi andɨka jei,

‘Aya noo masáare ˆyoolʉʉsa ʉra ˆarɨ na Mɨtɨma mufungatɨ ya Mʉlʉʉngʉ na jira nyényeeri mufungatɨ. Namányire nteendo jaako. Vaantʉ viiséaa weewe nɨ mooyo ʉrɨ, maa kaa, kɨkomi waakwya.

2 “Inʉka! Yafafirirye yara maaja ˆyachɨ́hɨɨre ˆyaséngerɨɨre rɨmɨra. Nɨɨ́ne mɨrɨmo yaako sɨ yookiimana mbere ya Mʉlʉʉngʉ waanɨ tʉkʉ. 3 Haaha kʉmbʉkɨra yara ˆʉhokera na ˆʉyateera, yatuube na ʉvalandʉke fuma uvii. Inʉka, na koonɨ sɨ wookiinʉka, kʉʉja ndɨrɨ ja mwiívi na mpɨɨndɨ ɨra ˆndɨrɨ kʉʉja sɨ ʉrɨ kɨɨtaanga tʉkʉ.

4 Baa jeyyo, vamwaarɨ vaantʉ vake aho Sáridi ˆveene sɨ vanachafʉla ɨngo jaavo. Avo yeendanʼya varɨ na nɨɨnɨ kʉnʉ viivɨ́kɨɨre ɨngo njerʉ sa voovo vavalwa vɨɨma neeja. 5 ˆArɨ siinda kʉra kʉyerwa, vɨkɨrwa arɨ ɨngo njerʉ ja vara sɨ ˆvachafʉla ɨngo jaavo. Na nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ seyya irina raachwe fuma kɨtáabwii cha nkaasʉ tʉkʉ. Kei kumuruma ndɨrɨ mbere ya Taáta waanɨ na mbere ya mirimʉ yaachwe miija. 6 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma.” ’

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu va Filadélifia

7 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma va ʉko Filadélifia andɨka jei,

‘Aya nɨ masáare yaachwe yeeye mʉʉja na wa kɨkomi, yeeye ˆarɨ na ʉfʉngʉ́wo wa Daúdi. Yeeye ˆarɨ chʉngʉla kusiina ˆarɨ daha chuunga tʉkʉ, ˆarɨ chuunga kusiina ˆarɨ daha chʉngʉla tʉkʉ.✡

8 “Namányire mɨrɨmo yaako. Laanga! Nakʉhɨ́ɨre mʉryaango ˆwachʉngʉlwa mbere yaako, na kusiina ˆarɨ daha kuuchuunga tʉkʉ. Namányire ngururu jaako nɨ ɨnke, baa jeyyo warɨlaangirirya isáare raanɨ, na irina raanɨ sɨ warisiita tʉkʉ. 9 Teera, kʉkʉretera ndɨrɨ vaantʉ va sinagóogi ya Irimʉ vara ˆvaséaa nɨ Vayahúudi, kʉmba tʉkʉ, maa kaa, voovo nɨ valoongo. Kʉvabweeyya ndɨrɨ jɨ vawye majewii yaako na vataange nɨɨnɨ nakweenda.

10 Nakʉlairirya uyimirirye. Haaha sa viintʉ wabweeyya jeyyo, nɨɨnɨ kʉkwɨɨmɨrɨra ndɨrɨ mpɨɨndɨ ja uturikiri ˆʉrɨ reetwa kwɨɨyera weerʉ yoosi. 11 Kʉʉja niise haaha vii! Ʉmɨrɨra ɨkyo ˆʉtɨɨte, sa ʉdɨɨre hokwa itáaji raako nɨ mʉʉntʉ yoyoosi. 12 ˆArɨ siinda, kumwiimya ndɨrɨ ave ngururyo ya Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ waanɨ, na sɨ arɨ fuma ʉko kei tʉkʉ. Kwaandɨka ndɨrɨ mweeri yaachwe irina ra Mʉlʉʉngʉ waanɨ na irina ra múuji wa Mʉlʉʉngʉ waanɨ noo kʉsea Yerusaléemu ifya, múuji ˆʉrɨ kiima fuma kurumwii kwa Mʉlʉʉngʉ waanɨ. Kei kwaandɨka ndɨrɨ mweeri yaachwe irina raanɨ ifya. 13 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma. ” ’

Barʉ́wa kwa Mpuka ya Vaantʉ ˆVamuruma Yéesu va Laodikía

14 Kwa murimʉ mʉʉja wa mpuka ya vaantʉ ˆvaanduma va ʉko Laodikía andɨka jei,

‘Aya noo masáare yaachwe yeeye ˆaséwaa Kɨkomi, yeeye ˆiiláangiwaa na shahíidi wa kɨmáárɨ, yeeye nɨ Mwiimiriri wa viintʉ vyoosi Mʉlʉʉngʉ ˆʉʉmba.

15 “Namányire mɨrɨmo yaako yoosi. Weewe sɨ ʉhola jii tʉkʉ baa kei sɨ ʉrɨ mooto tʉkʉ. Nɨ vyaangʉ ngaarɨ ʉrɨ na kɨmwɨ, ngaarɨ wahola au ngaarɨ ʉrɨ mooto. 16 Maa kaa, sa viintʉ ʉrɨ katɨkatɨ sɨ mooto baa sɨ ʉhola tʉkʉ, kʉkʉtaɨka ndɨrɨ fuma mʉlomwii waanɨ. 17 Weewe wiívaa kɨpeembe woosea, ‘Nɨɨnɨ ndɨrɨ musúngaati, nasúngaatire na niiyéneriirye kɨra kɨɨntʉ.’ Weewe sɨ ʉmányire wasusuvala tʉkʉ, ʉrɨ wo koonera mbavariri, ʉrɨ mʉkɨva, mʉhoku, baa kei nɨ na tʉhʉ ʉrɨ. 18 Sa jeyyo, nɨ kuwyɨɨra niise ʉwʉle fuma kwaanɨ saháabu ˆyakʉlʉswa na mooto, sa ʉve musúngaati, kei wʉla ɨngo njerʉ fuma kwaanɨ wiivɨkɨre sa ukitirirye soni ya tʉhʉ yaako. Wʉla mooda wa miiso wa makuta ʉhake miiso yaako sa woone. 19 Nɨɨnɨ navadálavyaa na navawólolaa mwiikalo voosi ˆnaveenda. Haaha ʉmanyɨke na ʉvalandʉke fuma uvii.

20 Laanga, niímire mʉryaangwii nooluumbya. Mʉʉntʉ koonɨ atéɨɨre sawúti yaanɨ, aywɨɨre mʉryaango, kɨɨngɨra ndɨrɨ na nyuumbii kwaachwe, kurya ndɨrɨ ne, ne kurya arɨ na nɨɨnɨ. 21 ˆArɨ siinda kʉyerwa mʉrekera ndɨrɨ iikale hamwɨ na nɨɨnɨ ichuumbii raanɨ ra kɨtemi, ja viintʉ nɨɨnɨ ˆnasiinda kʉyerwa, nkiikala hamwɨ na Taáta waanɨ ichuumbii raachwe ra kɨtemi.

22 ˆArɨ na matu nɨ ateere masáare ˆmeene Mʉtɨma Mʉʉja yoojiwyɨɨra mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma.” ’ ”

4

Ichuumbi ra Kɨtemi Kurumwii

1 Ayo ˆyakalooke, maa nkoona mʉryaango waywɨ́ɨrwe kurumwii. Aho, nkateera ɨra sawúti ˆnaarɨ natéɨɨre aho ncholo ˆɨrɨ ja sawúti ya irimʉ yoosea, “Ambʉka na kʉnʉ, nɨkoonekye masáare nɨ mpaka yafʉmɨre mpɨɨndɨ ɨhɨ ˆɨrɨ looka.” 2 Koonka, nkalongoolwa nɨ Mʉtɨma Mʉʉja, aho, nkoona ichuumbi ra kɨtemi ʉko kurumwii, na mweeri yaachwe nkoona ʉmwɨ ˆiíkyɨɨre. 3 Na ʉra ˆajáa iíkyɨɨre aho ichuumbii, alavalaváa ja mawye ya iyoombe ikʉʉlʉ ˆyaséwaa yásipi* na akíiki.† Ichuumbi raachwe rɨjáa rarɨ́ɨngɨrɨɨrwe nɨ italavaási ˆralavalaváa ja iwye ra sumaríidi.‡ 4 Ɨro ichuumbi rɨjáa rarɨ́ɨngɨrɨɨrwe nɨ machuumbi yɨɨngɨ makumi yavɨrɨ na yanɨ (24). Ayo machuumbi yajáa yiíkarɨɨrwe nɨ vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ (24) na vajáa viivɨ́kɨɨre ɨngo njerʉ chwee na mitwii vajáa viivɨ́kɨɨre matáaji ya saháabu. 5 Na kufuma aho ichuumbii ra kɨtemi, kʉkafuma ndávo, kukiririma na kɨdandárɨka. Na mbere ya ɨro ichuumbi ra kɨtemi kʉjáa kwatɨɨte vimʉrɨ mufungatɨ ˆvikórɨɨre. Vimʉrɨ ivyo, noo ɨra Mɨtɨma mufungatɨ wa Mʉlʉʉngʉ. 6 Kei, mbere ya ɨro ichuumbi ra kɨtemi kʉjáa kwatɨɨte kɨɨntʉ ˆkɨrɨ ja mayɨya ya kɨóo. Mayɨya ayo yajáa nɨ ja iwye kɨweerʉ ˆkɨlóokaniryaa.

Katɨkatɨ ya rɨra ichuumbi ra kɨtemi na vara vawosi, kʉjáa kwatɨɨte viúumbe vine ˆviri mooyo. Ivyo viúumbe vijáa vyarɨɨngɨrɨra mavaru yoosi ya ichuumbi ra kɨtemi na vijáa vyatɨɨte miiso kɨra haantʉ. 7 Kiúumbe cha ncholo kɨjáa kiifwɨ́ɨne siimba, na cha kavɨrɨ kɨjáa kiifwɨ́ɨne mpachi na cha katatʉ kɨjáa chatɨɨte buuwo ja ya mʉʉntʉ na cha kanɨ kɨjáa ja mbeu ˆyoowʉlʉka. 8 Kɨra kiúumbe kɨjáa chatɨɨte mabava mʉsasatʉ. Ayo mabava yajáa yatɨɨte miiso kɨra haantʉ baa isii ya mabava. Viúumbe ivyo, vyɨɨ́mbaa uchikʉ na muusi bila yooreka, vyoosea,

“Mʉʉja, Mʉʉja, Mʉʉja,

Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu joosi,

ajáa amwaarɨ, amwaarɨ, na kʉva arɨ amwaarɨ!”

9 Kɨra mpɨɨndɨ ivyo viúumbe ˆvyamʉbweeyyiryáa nkongojima, ˆvyamʉdʉʉmbáa na ˆvyamʉnyemyáa ʉra ˆiíkalaa ichuumbi ra kɨtemi na ˆarɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, 10 vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ, valaaláa ɨsɨ na ɨnda voomwiinamɨra yeeye ˆarɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero, ˆiíkalaa ichuumbii ra kɨtemi mbere yaachwe. Kei, vavɨɨkáa matáaji yaavo mbere ya ichuumbii ra kɨtemi kʉnʉ voosea,

11 “Weewe Ijʉva, Mʉlʉʉngʉ wiitʉ,

wɨɨma neeja kʉhokera nkongojima,

nyemi na ngururu,

weewe noo ˆwʉʉmba viintʉ vyoosi,

kwa kʉsaaka kwaako vyʉʉmbwa,

baa kei vimwaarɨ.”

5

Kɨtáabu na Mwaana wa Muundi

1 Aho, nkoona kɨtáabu mʉkonwii wa kʉlʉme wa ʉra ˆiíkalaa ichuumbii ra kɨtemi. Ɨkyo kɨtáabu kɨjáa chaandɨkwa isii na weerwii na kɨjáa chanamatɨkwa mɨtooso mufungatɨ ya ʉtʉwa. 2 Aho, nkoona murimʉ mʉʉja ˆʉrɨ na ngururu woolʉʉsɨka na sawúti nkʉʉlʉ, woosea, “Nɨ ani noo ˆɨɨma neeja wo namatʉla mɨtooso ya ɨkɨ kɨtáabu na wo kɨfotolola?” 3 Maa kaa, kʉjáa kusiina mʉʉntʉ kurumwii, baa mweeri ya weerʉ au baa Ntarii ˆarɨ daha fotolola kɨtáabu ɨkyo no kɨsoma tʉkʉ. 4 Sa viintʉ sɨ koonekana mʉʉntʉ ˆɨɨma neeja wo kɨfotolola kɨra kɨtáabu na wo kɨsoma, maa nkaanda rɨra mʉnʉmʉʉnʉ. 5 Aho, ʉmwɨ wa vara vawosi akaansea, “Rɨra tʉkʉ! Laanga, Siimba wa lʉkolo lwa Yʉ́ʉda wa uvyaalo wa mʉtemi Daúdi, yeeye asiinda. Yeeye akiimana, kakanʉla arɨ ɨyo mɨtooso mufungatɨ na kɨfotolola arɨ ɨkyo kɨtáabu.”

6 Aho, nkoona Mwaana wa Muundi ˆoonekanáa ja ajáa asɨ́ɨnjɨrwe, ajáa katɨ na katɨ ya ichuumbi ra kɨtemi na vira viúumbe vine ˆviri mooyo, na katɨkatɨ ya vara vawosi. Ʉwo Mwaana wa Muundi ajáa atɨɨte mpeembe mufungatɨ na miiso mufungatɨ, noo kʉsea, Mɨtɨma mufungatɨ ya Mʉlʉʉngʉ ˆyatʉmwa kʉrɨ weerʉ yoosi. 7 Ʉwo Mwaana wa Muundi akaseesa, maa akakɨtoola kɨra kɨtáabu fuma mʉkono wa kʉlʉme wa ʉra ˆiíkyɨɨre aho ichuumbii ra kɨtemi. 8 ˆAkakɨtoole vii kɨra kɨtáabu, vira viúumbe vine na vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ (24), vakiinama fʉʉrʉ ɨsɨ mbere ya ʉra Mwaana wa Muundi. Kɨra ʉmwɨ waavo ajáa atɨɨte iwuumbi kʉnʉ vakwáatɨrɨɨre bakúuri ja saháabu ˆjimémire ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa, noo kʉsea, kʉloomba kwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ. 9 Aho, maa vakɨɨmba lwɨɨ́mbo lufya voosea,

“Weewe wɨɨma neeja kʉkɨsʉmʉla ɨkyo kɨtáabu,

na wo kakanʉla ɨyo mɨtooso.

Weewe wasɨɨnjwa,

na kwa sakami yaako wamʉnʉnʉrɨra* Mʉlʉʉngʉ vaantʉ,

vaantʉ fuma kɨra lʉkolo, kɨra ndʉʉsɨka,

kɨra ndʉʉ na fuma kɨra ɨsɨ.

10 Weewe wavabweeyya vave ʉtemi

na veeneɨsɨ vo mʉtʉmamɨra Mʉlʉʉngʉ wiitʉ,

novo kɨɨmɨrɨra varɨ weerʉ.”

11 Aho, nkalaanga, maa nkateera sawúti ya mirimʉ miija ˆɨrɨ foo mʉnʉmʉʉnʉ, mayana na mayana, baa sɨ ɨrɨ daha valwa tʉkʉ. Ɨyo mirimʉ ɨjáa yarɨ́ɨngɨrɨɨre rɨra ichuumbi ra kɨtemi na vira viúumbe na vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ (24). 12 Kwa sawúti nkʉʉlʉ yɨɨmbáa yoosea,

“Mwaana wa Muundi ʉra ˆasɨɨnjwa noo ɨɨma neeja,

kʉhokera lʉvɨro na usúngaati,

tooti na ngururu,

nyemi, nkongojima na dʉʉmbɨ!”

13 Aho, nkateera viúumbe vyoosi ˆviri mooyo kurumwii, kʉrɨ weerʉ, Ntarii, ʉko mayiyii na vyoosi ˆviri mʉʉmo vyookɨɨmba jei,

“Ntálarya, nyemi, nkongojima, na lʉvɨro,

jive kʉrɨ yeeye ˆiíkarɨraa ichuumbi ra kɨtemi,

na kʉrɨ Mwaana wa Muundi,

kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero!”

14 Vira viúumbe vine vikasea, “Kɨkomi!” Na vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ vakalaala ɨsɨ na ɨnda voomwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ na Mwaana wa Muundi.

6

Mɨtooso Mufungatɨ

1 Aho, maa nkoona Mwaana wa Muundi yookakanʉla mʉtooso wa ncholo kati ya ɨra mɨtooso mufungatɨ ya ʉtʉwa. Maa nkateera kɨmwɨ cha vira viúumbe vine ˆviri mooyo choosea kwa sawúti ja ya kɨdandárɨka, “Yeenda!” 2 Aho, nkoona faráasi ˆɨrɨ na ivala reerʉ na mʉʉntʉ ˆiivérekiirye. Na ʉwo ˆajáa iivérekiirye ajáa atɨɨte ʉta, maa akaheewa itáaji. Akafuma aho, yoosiinda nkoondo na kei sa atuube siinda.

3 Mwaana wa Muundi ˆakakakanʉle mʉtooso wa kavɨrɨ, maa nkateera kɨmwɨ cha vira viúumbe cha kavɨrɨ choosea, “Yeenda!” 4 Aho, ɨkafʉmɨra faráasi yɨɨngɨ ˆyasala gyaa. Na ʉwo ˆajáa iivérekiirye, akaheewa nyaasʉka nkʉʉlʉ na akaheewa lʉvɨro lo seyya mwiikalo mʉʉja aha weerwii, sa vaantʉ viiyʉlae.

5 Aho, Mwaana wa Muundi akakakanʉla mʉtooso wa katatʉ. Nkateera kɨra kiúumbe cha katatʉ choosea, “Yeenda!” Nkalaanga mbere yaanɨ, nkoona faráasi njirʉ. Mʉʉntʉ ˆajáa iivérekiirye, ajáa atɨɨte saama yo piimɨra mʉkonwii waachwe. 6 Nkateera ja sawúti yoofuma katɨ na katɨ ya vira viúumbe vine yoosea, “Kɨbáába kɨmwɨ cha muchu wa ngáano kwa marɨho ya mʉrɨmo wa sikʉ. Vibáába vitatʉ vya muchu wa shayíiri* kwa marɨho ya sikʉ. Maa kaa, karɨ ʉsáambʉlaa makuta au diváai tʉkʉ.”

7 Mwaana wa Muundi ˆakakakanʉle mʉtooso wa kanɨ, maa nkateera kɨra kiúumbe cha kanɨ choosea, “Yeenda!” 8 Aho, nkavaa miiso, kʉmba mbere yaanɨ kwatɨɨte faráasi ˆɨrɨ ufuunde. Ʉra ˆajáa iivérekiirye, irina raachwe noo Inkwya asewáa na ʉra ˆvayeendanʼyáa ne noo Ntare asewáa. Novo vakaheewa wiimiriri mweeri ya ɨmwɨ ya ine ya weerʉ sa vʉʉlae vaantʉ na nyaasʉka, na njala, na ndwáala nkarɨ, kei kwa maka nkarɨ ja isaka.

9 Mwaana wa Muundi ˆakakakanʉle mʉtooso wa saano, maa nkoona mɨtɨma ya vaantʉ ɨsɨ ya masabáahʉ. Ava, noo vara vaantʉ ˆvasɨɨnjwa sa variruma isáare ra Mʉlʉʉngʉ na sa ʉshahíidi ʉra ˆvatoola. 10 Avo vaantʉ vakarɨra kwa sawúti nkʉʉlʉ voosea, “Ee Ijʉva Mweeneevyo weemweene, mʉʉja na wa kɨkomi, chereva ʉrɨ mpaka naadi kʉvaheera irya no valaɨra chiirʉ vaantʉ va weerʉ so kiita sakami yiitʉ?” 11 Aho, vakaheewa nkáancho ndɨɨhɨ njerʉ, maa vakasewa vawoojere kwa mpɨɨndɨ kiduudi, mpaka ɨra hesáabu ya vatʉmami viivaavo, noo kʉsea vaanaavo ˆvarɨ kʉʉlawa, ikiimane ja voovo ˆvyeene vʉʉlawa.

12 Aho, maa nkoona Mwaana wa Muundi yookakanʉla mʉtooso wa sasatʉ, kʉkava na kitiíntima kɨkʉlʉkʉʉlʉ kʉrɨ ɨsɨ. Mwaasʉ ukiira chi ja mikiri, na mweeri ʉkasala gyaa ja sakami. 13 Nyényeeri ja kurumwii jikatomoka na kʉrɨ weerʉ ja saambu mbɨsɨ ˆjiwúvirwe nɨ ihúmbuuto ikarɨ. 14 Kurumu kʉkarɨmɨra ja viintʉ ikaratáasi ˆrɨfótwaa. Njʉʉlʉ joosi na ɨsɨ joosi ˆjarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji, jikaseyyiwa haantʉ ˆjijáa.

15 Aho, vatemi va weerʉ, vakʉ́ʉ́lʉ, vakʉ́ʉ́lʉ va vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo, vasúngaati, vaantʉ ˆvarɨ na ngururu, vatʉ́mwa na vaantʉ ˆvarɨ húuru vakiivisa mpáángii na mawyii ʉko njuulwii. 16 Vakajisea njʉʉlʉ na mawye, “Tugirimukiri, mutuvise na kisho cha yeeye ˆiíkalaa ichuumbii ra kɨtemi na kei mʉtʉhonʼye na nkalari ja Mwaana wa Muundi. 17 Sa sikʉ ɨra nkʉʉlʉ ya nkalari ˆyahʉʉmba fuma kwa Mʉlʉʉngʉ na Mwaana wa Muundi yafíkire. Eri, nɨ ani ˆarɨ daha kwɨɨvereka?”

7

Vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ Hona Varɨ

1 Ayo ˆyakalooke, nkoona mirimʉ miija ɨne, yiímire vichurii vine vya weerʉ, ˆɨkɨ́tɨɨre mpeho ɨdɨɨre wuva fuma mavaru yoosi mweeri ya ɨsɨ, mweeri ya mayɨya, na mweeri ya mʉtɨ wowoosi. 2 Aho, maa nkoona murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ wookaambʉka fuma itʉʉmba ˆʉrɨ na mʉtooso wa Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ. Ʉwo murimʉ mʉʉja ʉkɨɨtʉrɨra isóso kwa sawúti nkʉʉlʉ ɨra mirimʉ miija ɨne ˆmyeene ɨjáa yaheewa lʉvɨro lo saambʉla ɨsɨ na mayɨya. 3 Ʉkasea, “Karɨ mʉsaambʉle ɨsɨ, mayɨya au baa mɨtɨ tʉkʉ, mpaka tʉhʉmʉle kʉvavaa mʉtooso vatʉmami va Mʉlʉʉngʉ wiitʉ vipáamii vyaavo.”

4 Aho, nkateera hesáabu ya vara vaantʉ ˆvavawa mʉtooso, fuma nkolo joosi ja Isiraéeli, avo nɨ mayana igana rɨmwɨ, makumi yanɨ na ine (144,000) vajáa.

5 Kufuma lʉkolo lwa Yʉ́ʉda vavawa mʉtooso, mayana ikimi na yavɨrɨ (12,000),

kufuma lʉkolo lwa Rʉ́beni, mayana ikimi na yavɨrɨ,

kufuma lʉkolo lwa Gáadi, mayana ikimi na yavɨrɨ,

6 kufuma lʉkolo lwa Ashéeri, mayana ikimi na yavɨrɨ,

kufuma lʉkolo lwa Nafutáali, mayana ikimi na yavɨrɨ,

kufuma lʉkolo lwa Manáase, mayana ikimi na yavɨrɨ,

7 kufuma lʉkolo lwa Simeóoni, mayana ikimi na yavɨrɨ,

kufuma lʉkolo lwa Láawi, mayana ikimi na yavɨrɨ,

kufuma lʉkolo lwa Isakáari, mayana ikimi na yavɨrɨ,

8 kufuma lʉkolo lwa Sabulóoni, mayana ikimi na yavɨrɨ,

kufuma lʉkolo lwa Yooséefu, mayana ikimi na yavɨrɨ,

na kufuma lʉkolo lwa Bénjamini, mayana ikimi na yavɨrɨ yajáa yavawa mʉtooso.

Iyɨɨmbɨ ra Vaantʉ ˆValamuririrwa

9 Aya ˆyakalooke, maa nkoona iyɨɨmbɨ ra vaantʉ, kusiina mʉʉntʉ ˆarɨ daha kʉvavala tʉkʉ. Vaantʉ fuma kɨra ɨsɨ, kɨra lʉkolo, kɨra ndʉʉ, na fuma kɨra ndʉʉsɨka viímire mbere ya rɨra ichuumbi ra kɨtemi na mbere ya Mwaana wa Muundi. Vaantʉ avo, viivɨ́kɨɨre nkáancho njerʉ, na matáampi ya mɨtéende vakwáatɨrɨɨre mɨkonwii yaavo. 10 Vakalʉʉsa na sawúti nkʉʉlʉ voosea,

“Ʉlamuriri wafúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ wiitʉ,

yeeye ˆiíkalaa ichuumbii ra kɨtemi,

na kwa Mwaana wa Muundi.”

11 Mirimʉ miija yoosi ɨjáa yɨɨma mavaru yoosi, kʉrɨɨngɨrɨra rɨra ichuumbi ra kɨtemi, vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ (24), na vira viúumbe vine ˆviri mooyo. Vakalaala ɨsɨ na ɨnda mbere ya ichuumbi ra kɨtemi, maa vakamwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ, 12 voosea,

“Kɨkomi!

Adʉʉmbwe, aheewe nkongojima, aheewe tooti,

aheewe dʉʉmbɨ, nyemi,

lʉvɨro na ngururu,

Mʉlʉʉngʉ wiitʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

Kɨkomi!”

13 Aho, ʉmwɨ wa vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ akaanjurya, “Ava vaantʉ ˆviivɨ́kɨɨre nkáancho njerʉ nɨ vala ani? Ʉmányire nɨ hai ˆvafúmire wʉʉ?”

14 Maa nkamʉsea, “Ee mʉkʉ́lʉ, weewe wamányire.” Maa akaansea, “Ava noo vara vaantʉ ˆvafuma uturikirii mʉkʉʉlʉ. Voovo vafula ɨngo jaavo sakamii ya Mwaana wa Muundi, maa jikeera chwee.

15 Sa jeyyo, nɨ mbere ya ichuumbi ra kɨtemi ra Mʉlʉʉngʉ varɨ,

voomʉtʉmamɨra Mʉlʉʉngʉ Kaayii yaachwe Njija chɨrɨrɨ chobu,

na yeeye ˆiíkyɨɨre ichuumbii ra kɨtemi,

kova arɨ itibu mweeri yaavo.

16 Kɨkomi sɨ vakaavirwe nɨ njala vii kaa tʉkʉ,

kɨkomi sɨ vakɨɨne nyóota vii kaa tʉkʉ.

Mwaasʉ sɨ ʉkavalunguriirye tʉkʉ,

baa irʉtɨra sɨ rɨkavachimikire tʉkʉ.

17 Sa Mwaana wa Muundi,

ˆiíkalaa katɨkatɨ ya ichuumbi ra kɨtemi,

kʉva arɨ muríisi waavo.

Yeeye valongoola arɨ

na mpulii ja maaji ya nkaasʉ.

Na Mʉlʉʉngʉ vahonola arɨ kɨra miísoori yaavo.”

8

Mʉtooso wa Mufungatɨ

1 Mwaana wa Muundi ˆakakakanʉle mʉtooso wa mufungatɨ, maa ʉko kurumwii kʉkakirinya sawu kwa mpɨɨndɨ ya núusu sáa jei. 2 Aho, nkoona ɨra mirimʉ miija mufungatɨ ˆyɨɨ́maa mbere ya ichuumbi ra Mʉlʉʉngʉ, na kɨra ʉmwɨ waavo ʉkaheewa irimʉ.

3 Murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ ʉkʉʉja, maa ʉkɨɨma mbere ya masabáahʉ kʉnʉ ʉkwáatɨrɨɨre chetéeso cha saháabu mʉkonwii. Ʉkaheewa ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa ˆjiri foo, sa ʉtoole hamwɨ na kʉloomba kwa vaantʉ voosi va Mʉlʉʉngʉ mweeri ya masabáahʉ ya saháabu ˆɨrɨ mbere ya ichuumbi ra kɨtemi. 4 Muuki wa ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa hamwɨ na kʉra kʉloomba kwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ vikaambʉkanʼya na mweeri mbere ya Mʉlʉʉngʉ, fuma mɨkonwii ya ʉwo murimʉ mʉʉja. 5 Aho, murimʉ mʉʉja ʉkatoola chetéeso, ʉkakɨmemya mooto fuma masabáahwii, maa ʉkakɨfweita na kʉrɨ weerʉ yoosi, maa kʉkava na kɨdandárɨka, kukiririma, ndávo na kitiíntima.

Marimʉ Mufungatɨ

6 Aho, ɨra mirimʉ miija mufungatɨ ˆmyeene ɨjáa na marimʉ mufungatɨ, ɨkɨɨma neeja sa yaande yafwɨɨra.

7 Murimʉ mʉʉja wa ncholo ʉkarɨfwɨɨra irimʉ raachwe. Aho, mbula ya mawye hamwɨ na mooto ˆvyasaangɨra na sakami vikɨɨtɨka mweeri ya ɨsɨ. Ʉwo mooto ʉkalungurirya rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya ɨsɨ, ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya mɨtɨ ɨkalʉngʉrɨra, na masaambɨ yoosi ˆyarɨ kwani yakalʉngʉrɨra.

8 Murimʉ mʉʉja wa kavɨrɨ ʉkafwɨɨra irimʉ. Aho, kɨɨntʉ ˆkɨrɨ ja lʉʉlʉ lʉkʉʉlʉ ˆlwakórɨɨre mooto kɨkafweitɨrwa na mayiyii na ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya mayɨya rɨkavalʉka sakami. 9 Ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya viintʉ ˆviri nkaasʉ mayiyii vikakwya, na ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya méeli jikasaambʉka.

10 Murimʉ mʉʉja wa katatʉ ʉkafwɨɨra irimʉ raachwe. Aho, nyényeeri nkʉʉlʉ ɨkawya fuma kurumwii. Ɨyo nyényeeri yakoreráa ja isasaankʉ ra mooto, noyo ɨkawyɨɨra mweeri ya ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya maboote ˆyiíkaa maaji, na mweeri ya mpula ja maaji. 11 Ɨyo nyényeeri irina raachwe noo “Ʉsʉʉngʉ” yasewáa. Ɨyo nyényeeri ɨkavalandʉla ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya maaji yakava ʉsʉʉngʉ. Vaantʉ ˆvarɨ foo vakakwya, sa maaji ayo ˆyarɨ ʉsʉʉngʉ.

12 Aho, murimʉ mʉʉja wa kanɨ ʉkafwɨɨra irimʉ raachwe. Ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya mwaasʉ, mweeri na nyényeeri, maa yakava kilwiirya. Sa jeyyo, ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya muusi rɨkava kilwiirya na uchikʉ ʉkava viivyo.

13 Aho, nkalaanga, maa nkoona mbeu ɨmwɨ kurumwii katɨkatɨ yoosea kwa sawúti nkʉʉlʉ, “Nɨ mpolaɨ, nɨ mpolaɨ, nɨ mpolaɨ kwa vara ˆviíkalaa kʉrɨ weerʉ sa yara marimʉ yatatʉ ˆyachɨ́hɨɨre ˆyarɨ fwɨɨrwa. Ɨra mirimʉ miija yiímire neeja kʉyavaa haaha jei.”

9

Irimʉ ra Saano Roofwɨɨrwa

1 Murimʉ mʉʉja wa saano ʉkafwɨɨra irimʉ raachwe. Aho, nkoona nyényeeri ˆyawyíire fuma kurumwii fʉʉrʉ ɨsɨ. Ɨyo nyényeeri ɨkaheewa ʉfʉngʉ́wo wa iduundu ra Ntarii. 2 Ɨkarɨchʉngʉla ɨro iduundu ra Ntarii, aho, maa muuki ʉkafuma. Ʉwo muuki ʉkaambʉka na mweeri ja muuki wa itanúuru ikʉʉlʉ. Mwaasʉ na kurumu vikava na kilwiirya cha ʉra muuki ˆwafúmire ntarii.

3 Aho, nkʉʉmbɨ jikafuma hara muukii, jikeenera ɨsɨ, maa jikaheewa ngururu yo lʉma ja ngururu ja ingi. 4 Ijo nkʉʉmbɨ jikakaaniwa jidɨɨre saambʉla masaambɨ ya ɨsɨ, baa mʉmero tʉkʉ baa mʉtɨ wowoosi tʉkʉ. Maa kaa, jivaturikirye vara voosi ˆvasiina mʉtooso wa Mʉlʉʉngʉ vipáamii vyaavo.✡ 5 Ijo nkʉʉmbɨ sɨ jijáa jarekerwa jivʉʉlae tʉkʉ, maa kaa, kʉvaturikirya vii kwa myeeri ɨsaano. Ʉsʉʉngʉ wo lʉmwa nɨ ijo nkʉʉmbɨ ʉjáa nɨ ja ulúmirwe nɨ ingi. 6 Mpɨɨndɨ ijo, vaantʉ saakɨra veende inkwya, maa kaa, sɨ varɨ kɨɨpata tʉkʉ. Merirya veende matɨ inkwya, maa kaa, inkwya vatɨɨja yeende.

7 Haaha ijo nkʉʉmbɨ jijáa nɨ ja faráasi ˆjiímiiwe neeja sa nkoondo. Mitwii yaavo jijáa jiivɨkɨra kɨɨntʉ ˆkɨrɨ ja itáaji ra saháabu. Visho vyaavo vijáa viifwɨ́ɨne visho vya vaantʉ. 8 Njwɨɨrɨ jaavo jijáa jiifwɨ́ɨne njwɨɨrɨ ja vaantʉ vaki. Mayeo yaavo yajáa nɨ ja mayeo ya siimba. 9 Jijáa jatɨɨte ngawo ya chʉʉ́ma ˆyakʉnɨkɨrɨra kɨpeembe. Sawúti ya mbava jaavo, ɨjáa nɨ ja sawúti ya magáari ˆyarútwaa nɨ faráasi ˆyarɨ foo ˆyootɨɨja na nkoondwii. 10 Mɨkɨra yaavo ɨjáa yatɨɨte kɨdoboko ja mɨkɨra ya ingi, na ɨjáa yatɨɨte ngururu yo turikirya vaantʉ kwa myeeri ɨsaano. 11 Ijo nkʉʉmbɨ jijáa jatɨɨte mʉtemi, ʉwo mʉtemi waavo noo murimʉ mʉʉja wa Ntarii. Irina raachwe kwa Kɨeburanía noo Abadóoni aséwaa, na kwa Kɨgiríki noo Apolóoni aséwaa, noo kʉsea, “Mʉmali.”

12 Irema ra ncholo ralóokire. Haaha mʉtaange yakaarɨ marema yavɨrɨ ˆyookʉʉja.

Irimʉ ra Sasatʉ

13 Murimʉ mʉʉja wa sasatʉ ʉkafwɨɨra irimʉ raachwe. Aho, nkateera sawúti yoofʉmɨra mpeembii ine ja masabáahʉ ya saháabu ˆɨrɨ mbere ya Mʉlʉʉngʉ. 14 Sawúti ɨyo, ɨkamʉsea jei murimʉ mʉʉja wa mʉsasatʉ ʉra ˆajáa na irimʉ, “Ɨchʉngʉrɨre mirimʉ miija ɨne, ɨra ˆyachuungwa aho ibootii ikʉʉlʉ ˆriíkaa maaji ra Efuráati.” 15 Ɨyo mirimʉ miija ɨne ɨkachʉngʉrɨrwa sa yʉʉlae ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya vaantʉ voosi va weerʉ. Ɨyo mirimʉ miija ɨjáa yavɨɨkwa neeja sa mpɨɨndɨ ɨhɨ, sikʉ ɨhɨ, mweeri ʉhʉ na mwaaka ʉhʉ. 16 Aho, vakʉʉja valwi nkoondo ˆvarɨ foo ˆviivérekiirye faráasi. Nkateera hesáabu yaavo nɨ mayana magana yavɨrɨ mara iyana (200,000,000).

17 Haaha aho njorii, jei noo ˆvyeene joonekana ijo faráasi na vaambuki faráasi, vipeembii vyaavo, vajáa vatɨɨte ngawo ja mooto ˆjiri nkʉʉndʉ, ˆjiri gyaa na ˆjiri ubúusi ja sálʉfa.* Ijo faráasi mɨtwe yaavo ɨjáa nɨ ja mɨtwe ya siimba, mɨlomwii yaavo kwafumáa lʉrɨɨjo lwa mooto, muuki na sálʉfa. 18 Kwa ayo marema yatatʉ, ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya vaantʉ voosi va weerʉ vakʉʉlawa nɨ mooto, muuki na sálʉfa ngʼeene yafumáa malakii yaavo. 19 Ngururu ja ijo faráasi nɨ mɨlomwii na mikirii yaavo jijáa. Mɨkɨra yaavo nɨ ja njoka ˆjiri na mɨtwe yo turikirirya vaantʉ ɨjáa.

20 Vaantʉ ˆveene sɨ vʉʉlawa nɨ ayo marema, sɨ vamʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ, vareke ʉvɨ wa mɨrɨmo ya mɨkono yaavo. Voovo vajáa vatuuba kwiinamɨra mirimʉ mɨvɨ, vidabalaíyo ˆvyatengeneshiwa kwa saháabu, chʉʉ́ma cha mpía, sháaba, mawye na mabambari. Vidabalaíyo ivyo sɨ vyoonáa tʉkʉ, sɨ vyateeráa tʉkʉ, baa kei sɨ vyayeendáa tʉkʉ. 21 Avo vaantʉ sɨ vamʉvalandʉkɨra Mʉlʉʉngʉ fuma kʉʉlaa kwaavo, ʉsavɨ waavo, ʉhanguti waavo na wiivi waavo tʉkʉ.

10

Murimʉ Mʉʉja na Kɨtáabu Kiduudi

1 Aho, nkoona murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ ˆʉrɨ na ngururu wookiima fuma kurumwii. Ʉwo murimʉ, ʉjáa warɨ́ɨngɨrɨɨrwe nɨ ichu na italavaási mutwii waachwe. Kisho chaachwe chalavalaváa ja mwaasʉ, na mawʉlʉ yaachwe yajáa ja ngururyo ja mooto. 2 Mʉkonwii waachwe ʉjáa wakwáatɨrɨɨre kɨtáabu kiduudi ˆchaálwɨɨrwe. Ʉwo murimʉ ʉjáa walwaatya ijeo raachwe ra kʉlʉme mweeri ya mayɨya, na ra kʉmooso ʉjáa walwaatya mweeri ya ɨsɨ. 3 Ʉkatʉla isóso na sawúti nkʉʉlʉ ja siimba ˆyooruma. ˆɄkatʉle isóso, maa vira vidandárɨka mufungatɨ vikarɨra. 4 Mpɨɨndɨ ivyo vidandárɨka mufungatɨ ˆvikarume, nɨɨnɨ nkasaaka naande kaandɨka. Maa kaa, nkateera sawúti fuma kurumwii yoosea, “Vaa mʉtooso masáare ˆyalúusirwe nɨ ivyo vidandárɨka mufungatɨ na karɨ ʉyaandɨke tʉkʉ. Nɨ kimbiso.”

5 Aho, ʉra murimʉ mʉʉja ˆnaarɨ nɨɨ́ne wiímire kʉʉlʉ kʉmwɨ mweeri ya mayɨya na kwɨɨngɨ mweeri ya ɨsɨ, ukiinurirya mʉkono waachwe wa kʉlʉme na kurumwii. 6 Ʉwo murimʉ ukiilaha kwa irina ra Mʉlʉʉngʉ ˆArɨ Nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Yeeye ʉʉmba kurumu na vyoosi ˆviri mʉʉmo na ʉʉmba weerʉ na vyoosi ˆviri mʉʉmo na ʉʉmba mayɨya na vyoosi ˆviri mʉʉmo. Maa ʉkasea, “Mpɨɨndɨ jo woojera jasírire! 7 Maa kaa, sikʉ ijo ʉra murimʉ mʉʉja wa mufungatɨ ˆʉrɨ sengerera fwɨɨra irimʉ raachwe, Mʉlʉʉngʉ kiimikirirya arɨ kɨra ˆakɨbweeyya kɨve fuumbo ja ˆvyeene avawyɨɨra vatʉmami vaachwe valáali na mʉtwe.”

8 Aho, nkateera ɨra sawúti fuma kurumwii ɨkaanyanɨrɨra kei yookʉʉnsea, “Tamanya kasʉmʉle kɨra kɨtáabu kiduudi ˆchafótolwɨɨrwe mʉkonwii wa ʉra murimʉ mʉʉja ˆwiímire mweeri ya mayɨya na mweeri ya ɨsɨ.”

9 Maa nkatamanya na kwa ʉra murimʉ mʉʉja. Nkʉʉloomba wʉʉmpeere kɨra kɨtáabu kiduudi. Nowo ʉkaansea, “Kɨsʉmʉle, ukirye. Mʉlomwii kʉva kɨrɨ mwerere ja hʉʉkɨ na indii kʉva kɨrɨ ʉsʉʉngʉ.” 10 Jeyyo, nkatoola kɨra kɨtáabu kiduudi fuma mɨkonwii ya ʉra murimʉ mʉʉja maa nkarya. Mʉlomwii kɨjáa chaamwerere ja hʉʉkɨ, maa kaa, ˆnkamerye, indii kɨkava ʉsʉʉngʉ.

11 Aho, maa nkasewa jei, “Woosaakwa ʉlʉʉse kei ʉláali na mʉtwe kwa nkolo ˆjiri foo, kwa vaantʉ va ndʉʉsɨka ˆjiri foo, kwa ɨsɨ ˆjiri foo na kwa vatemi ˆvarɨ foo.”

11

Mashahíidi Vavɨrɨ

1 Aho, nkaheewa isaanga ˆrɨrɨ ja dʉʉrɨ yo piimɨra, maa nkasewa, “Inʉka, upiime Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ na masabáahʉ. Kei ʉvale vaantʉ ˆvoomwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ aho Kaayii Njija. 2 Maa kaa, karɨ upiime waama wa Kaaya Njija tʉkʉ, sa ʉwo waama vaheewa vaantʉ sɨ ˆvarɨ Vayahúudi. Voovo lwaatalwaata varɨ múujii mʉʉja kwa myeeri makumi yanɨ na ɨvɨrɨ (42). 3 Nɨɨnɨ vaheera ndɨrɨ mashahíidi vaanɨ vavɨrɨ lʉvɨro valʉʉse ʉláali na mʉtwe kwa sikʉ ijo iyana rɨmwɨ, magana yavɨrɨ na makumi mʉsasatʉ (1,260), kʉnʉ viivɨ́kɨɨre magunía, koonekya ʉsʉʉngʉ.”

4 Avo mashahíidi nɨ ɨra mɨtɨ ɨvɨrɨ ya mɨseitúuni na vira vyaángo vivɨrɨ vya vimʉrɨ ˆvyɨɨ́maa mbere ya Ijʉva wa weerʉ yoosi.✡ 5 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ saaka varetera marema, ʉʉ́lawaa nɨ mooto ˆwafúmaa malakii yaavo. Jeyyo, noo ˆvyeene arɨ kʉʉlawa ʉra ˆarɨ yera kʉvaretera marema. 6 Avo mashahíidi vatɨɨte lʉvɨro lo chuunga kurumu mbula ɨdɨɨre vaa mpɨɨndɨ joosi ˆvoolʉʉsa ʉláali na mʉtwe. Baa kei, vatɨɨte lʉvɨro lo valandʉla maaji yave sakami, na kʉʉvaa weerʉ kwa marema ˆyiísimiresimire mpɨɨndɨ yoyoosi ˆvoosaaka.

7 Na ˆvarɨ hʉmʉla toola ʉshahíidi waavo, maka fuma ntarii vakɨɨmɨrɨra ɨrɨ nkoondo, na ɨyo maka vasiinda ɨrɨ na kʉvʉʉlaa ɨrɨ. 8 Miviimba yaavo chaala ɨrɨ njirii ya múuji ʉra mʉkʉʉlʉ, haantʉ Mweenevyoosi waavo ˆaningʼiniwa mʉsaláabii fʉʉrʉ akakwya. Na irina ra fuumbo ra ʉwo múuji noo Sodóoma au Mísiri ˆwaséwaa. 9 Vaantʉ fuma kɨra ndʉʉ, kɨra lʉkolo, kɨra ndʉʉsɨka, na fuma kɨra ɨsɨ, laanga varɨ ɨyo miviimba kwa sikʉ itatʉ na núusu na sɨ varɨ ruma ɨtaahwe tʉkʉ. 10 Na vaantʉ ˆviíkalaa aha weerwii vyeenda varɨ no vaa siriri. Novo kiiheera veende vilʉngʉlʉngʉ sa avo mashahíidi vavaturikiryáa avo vaantʉ ˆviíkalaa aha weerwii.

11 Maa kaa, sikʉ itatʉ na núusu ˆjikalooke, nkeeho ya nkaasʉ ˆifúmaa kwa Mʉlʉʉngʉ ɨkavɨɨngɨra vara mashahíidi. Aho, vakɨɨma na mawʉlʉ yaavo. Vaantʉ vakakwaatwa nɨ woowa ˆvakavalaange. 12 Aho, vara mashahíidi vakateera sawúti nkʉʉlʉ fuma kurumwii yoovasea, “Ambuki na kʉnʉ we!” Jeyyo, vakaambʉka na kurumwii na ichu kʉnʉ vavɨ vaavo voovalaanga.

13 Mpɨɨndɨ yɨɨyo, kʉkafʉmɨra kitiíntima kɨkʉʉlʉ, na ɨmwɨ ya ikimi ya múuji ɨkawya. Vaantʉ mayana mufungatɨ (7,000) vakʉʉlawa nɨ ɨkyo kitiíntima. Na vara ˆvachaala vakakwaatwa nɨ woowa maatʉkʉ vii, maa vakamʉbweeyyirya nkongojima Mʉlʉʉngʉ wa kurumwii.

14 Rɨra irema ra vaantʉ ra kavɨrɨ ralóokire. Laanga, irema ra katatʉ rookʉʉja chaangʉ.

Irimʉ ra Mufungatɨ

15 Aho, murimʉ mʉʉja wa mufungatɨ ʉkafwɨɨra irimʉ raachwe. Maa, kʉkava na sawúti nkʉʉlʉ kurumwii joosea,

“Ʉtemi wa weerʉ wavɨ́ɨre wa Ijʉva wiitʉ na wa Masía waachwe,

yeeye kɨɨmɨrɨra arɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.”

16 Aho, vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ (24), vara ˆviíkalaa machuumbii yaavo ya kɨtemi mbere ya Mʉlʉʉngʉ, vakalaala ɨsɨ na ɨnda, vakamwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ 17 voosea,

“Tookʉdʉʉmba ee Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu,

weewe ʉmwaarɨ na ʉjáa ʉmwaarɨ.

Weewe watoola ngururu jaako nkʉʉlʉ,

na ʉkaanda kɨɨmɨrɨra.

18 Ɨsɨ sɨ ˆjikurúmaa jijáa jakalala,

maa kaa, nkalari yaako yuújire.

Mpɨɨndɨ yuújire yo mʉlamʉrɨra kɨra mʉʉntʉ ˆaakwya,

na yo vaheera kʉnáálo vatʉmami vaako valáali na mʉtwe na vaantʉ vaako,

na vara ˆvarɨnyémyaa irina raako,

vakʉ́ʉ́lʉ na vadúúdi.

Kei mpɨɨndɨ yuújire yo vamala vara ˆvasáambʉlaa weerʉ.”

19 Maa re, Kaaya Njija ya Mʉlʉʉngʉ ya kurumwii ɨkayʉʉlwa. Aho, isandúku ra mʉháko rɨkoonekana aho Kaayii Njija. Kʉkava na ndávo, kukiririma, kɨdandárɨka, kitiíntima na mbula nkʉlʉnkʉʉlʉ ya mawye.

12

Mʉʉntʉ Muki na Ramʉʉntaɨra

1 Aho, isháara nkʉʉlʉ ɨkoonekana kurumwii, mʉʉntʉ muki ˆarwíikirwe mwaasʉ, na mweeri ˆʉrɨ ɨsɨ ya majeo yaachwe, kei ˆarɨ na itáaji ra nyényeeri ikimi na ivɨrɨ mweeri ya mʉtwe waachwe. 2 Ʉwo mʉʉntʉ muki nɨ muruto ajáa na arɨráa sa makata yo kiichʉngʉla mwaana.

3 Aho kei, isháara yɨɨngɨ ɨkoonekana kurumwii, kɨɨntʉ ˆkɨrɨ ja ramʉʉntaɨra ikʉʉlʉ ˆrɨrɨ nkʉʉndʉ ˆrɨjáa na mɨtwe mufungatɨ na mpeembe ikimi. Na kɨra mʉtwe ʉjáa watɨɨte itáaji. 4 Mʉkɨra waachwe ʉjáa wahʉʉnga ivaru rɨmwɨ ra mavaru yatatʉ ya nyényeeri ˆjiri kurumwii na ʉjáa wajifweitɨra na ɨsɨ. Ɨro ramʉʉntaɨra rɨkɨɨma mbere ya ʉwo mʉʉntʉ muki ˆajáa aséngerɨɨre kiichʉngʉla, sa ˆarɨ kiichʉngʉla vii, rɨmerye mwaana. 5 Ʉwo mʉʉntʉ muki akiichʉngʉla mwaana mʉlʉme. Mwaana ʉwo noo ˆarɨ kɨɨmɨrɨra ɨsɨ joosi ja weerʉ kwa nkome ya chʉʉ́ma. Maa kaa, ʉwo mwaana akatoolwa, maa akatwaalwa fʉʉrʉ kwa Mʉlʉʉngʉ na fʉʉrʉ ichuumbii raachwe ra kɨtemi. 6 Ʉra mʉʉntʉ muki ne akatɨɨja na ɨsɨ ya ibaláángwii, haantʉ Mʉlʉʉngʉ ˆahiimya neeja sa amʉlaangirirye ʉko kwa sikʉ iyana rɨmwɨ, magana yavɨrɨ na makumi mʉsasatʉ (1,260).

Nkoondo Kurumwii

7 Haaha ʉko kurumwii kʉkava na nkoondo. Mɨkaéeli mʉkʉ́ʉ́lʉ wa mirimʉ miija na mirimʉ yaachwe vakalwa nkoondo na ramʉʉntaɨra na mirimʉ yaachwe mɨvɨ. 8 Maa kaa, ramʉʉntaɨra na mirimʉ yaachwe yakasiindwa na kʉkasoveka nkalo yaachwe na mirimʉ yaachwe ʉko kurumwii. 9 Maa ɨro ramʉʉntaɨra rɨkafweitwa na ɨsɨ. Ɨro noo rɨra ijoka ra kalɨ ˆrɨséwaa Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ noo kʉsea, Irimʉ, rooro noo ˆrɨkóoveraa weerʉ yoosi. Rɨkafweitwa na ɨsɨ na mirimʉ yaachwe ɨkafweitwa hamwɨ noro.

10 Aho, nkateera sawúti nkʉʉlʉ fuma kurumwii yoosea,

“Haaha ʉlamuriri, ngururu na Ʉtemi wa Mʉlʉʉngʉ wiitʉ wuújire,

na wiimiriri wa Masía waachwe.

Sa ʉra ˆavasítaakyaa vaaniitʉ mbere ya Mʉlʉʉngʉ chɨrɨrɨ chobu,

afwéitɨrwe na ɨsɨ.

11 Novo vamusiinda

kwa sakami ya Mwaana wa Muundi,

na kwa isáare ra ʉshahíidi waavo.

Voovo sɨ voona nkaasʉ yaavo nɨ kɨɨntʉ tʉkʉ,

mpaka kukwya sa kuruma kwaavo.

12 Sa jeyyo, ee kurumu vaa siriri,

na nyuunyu ˆmwiíkalaa ʉko vai siriri!

Maa kaa, nɨ mpolaɨ kwa ɨsɨ na mayɨya,

sa Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rakíimire na kwaanyu,

rakíimire na kwaanyu na nkalari,

rooro ratáangire mpɨɨndɨ yaachwe nɨ nkufi.”

13 Ɨro ramʉʉntaɨra ˆrɨkoone rafwéitirwe na ɨsɨ, maa rɨkaanda kʉmʉsakaata ʉra mʉʉntʉ muki ˆajáa iichʉ́ngwɨɨre mwaana mʉlʉme. 14 Maa kaa, ʉra mʉʉntʉ muki akaheewa mbava ja ja mbeu nkʉʉlʉ, sa awʉlʉke na kʉlɨkʉʉlɨ ʉko ɨsɨ ya ibaláángwii kʉʉntʉ ˆiimiriwa neeja sa alaangiririwe neeja na ave kʉlɨ na ɨro ramʉʉntaɨra kwa sikʉ iyana rɨmwɨ, magana yavɨrɨ na makumi mʉsasatʉ (1,260). 15 Aho, ɨro ramʉʉntaɨra rɨkataɨka maaji ˆyarɨ foo ja lʉʉjɨ ˆlookiika sa yamukumuriirye ʉra mʉʉntʉ muki. 16 Maa kaa, ɨsɨ ɨkamwaambirirya ʉwo mʉʉntʉ muki, ɨkoonyekera ja mʉlomo, maa ɨkateererya lʉra lʉʉjɨ ˆlwafumáa mʉlomwii wa rɨra ramʉʉntaɨra. 17 Aho, ɨro ramʉʉntaɨra rɨkamʉkalarɨra ʉra mʉʉntʉ muki maatʉkʉ vii. Rɨkalooka no koolwa nkoondo na vaana vɨɨngɨ vara ˆvachaala va ʉra mʉʉntʉ muki. Ava vaana noo vara voosi ˆvakwaatya ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ na ˆvatuuba kʉtoola ʉshahíidi wa kumuruma kwaavo YéesuKirisitʉ. 18 Maa re ɨro ramʉʉntaɨra rɨkɨɨma mbarɨmbarɨ ya mayɨya.

13

Maka Ivɨrɨ ja Mayiyii

1 Aho, nkoona maka yoofuma mayiyii. Ɨyo maka ɨjáa yatɨɨte mpeembe ikimi, na mɨtwe mufungatɨ. Kɨra mpeembe ɨjáa yatɨɨte itáaji. Mweeri ya kɨra mʉtwe kʉjáa kwaandɨkwa irina ra uhiintiki kwa Mʉlʉʉngʉ. 2 Ɨyo maka ˆnɨjáa nɨɨyona ɨjáa yiifwɨ́ɨne sʉvɨ, majeo yaachwe yajáa nɨ ja majeo ya idunkáárya na mʉlomo waachwe ʉjáa nɨ ja mʉlomo wa siimba. Rɨra ramʉʉntaɨra rɨkɨɨheera ɨyo maka ngururu jaachwe, ichuumbi raachwe ra kɨtemi na ngururu jo kɨɨmɨrɨra.

3 Nkoona mʉtwe ʉmwɨ wa ɨyo maka ʉjáa watɨɨte kɨloonda cha inkwya, maa kaa, ʉlo lʉʉma lʉkahola. Vaantʉ voosi va weerʉ vakahwaalala, maa vakiituuba ɨyo maka. 4 Jeyyo, vakariinamɨra ramʉʉntaɨra sa ˆvyeene rɨjáa rɨɨhɨ́ɨre ɨra maka wiimiriri waachwe. Kei vakiiyinamɨra ɨra maka na vakiiyurya voosea, “Ani ˆarɨ ja ɨhɨ maka? Na nɨ ani ˆarɨ daha kʉlwa noyo?”

5 Ɨra maka ɨkaheewa nkalo ɨlʉʉse masáare yo kiivaa kɨpeembe na yo mʉhɨɨntɨkɨra Mʉlʉʉngʉ. Ɨkaheewa ʉlo lʉvɨro lo kɨɨmɨrɨra kwa myeeri makumi yanɨ na ɨvɨrɨ (42). 6 Maa ɨkaalʉla mʉlomo waachwe ɨmʉhɨɨntɨkɨre Mʉlʉʉngʉ, na ɨhɨɨntɨkɨre haantʉ Mʉlʉʉngʉ ˆiíkalaa na ˆviíkalaa ʉko kurumwii. 7 Kei ɨkarekerwa ɨlwe na vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ na ɨkavasiinda. Ɨkaheewa wiimiriri mweeri ya kɨra lʉkolo, kɨra ndʉʉ, kɨra ndʉʉsɨka, na kɨra ɨsɨ. 8 Na vaantʉ voosi va weerʉ kwiiyinamɨra varɨ, noo kʉsea, kɨra mʉʉntʉ irina raachwe sɨ ˆraandɨkwa kɨtáabwii cha nkaasʉ cha Mwaana wa Muundi keende kʉʉmbwa kwa weerʉ, kɨtáabwii cha Mwaana wa Muundi ʉra ˆasɨɨnjwa. 9 ˆArɨ na matu, nɨ ateere.

10 Koonɨ mʉʉntʉ nɨ wo nyahɨrwa nkoondwii,

nyahɨrwa arɨ asʉmʉlwe.

Koonɨ mʉʉntʉ nɨ wo kʉʉlawa na nyaasʉka,

kʉʉlawa arɨ na nyaasʉka.

Aho, noo kʉʉntʉ ˆkʉrɨ kuyimirirya na kuruma kwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ.

Maka Fuma Kʉrɨ Weerʉ

11 Aho, nkoona maka yɨɨngɨ ya isaka yookaambʉka na mweeri fuma ɨsɨ. Ɨyo maka ɨjáa yatɨɨte mpeembe ivɨrɨ ˆyiifwɨ́ɨne ja mwaana wa muundi. Noyo ɨkalʉʉsɨka ja ramʉʉntaɨra. 12 Ɨyo maka ɨkatumia wiimiriri wa ɨra maka ya ncholo kɨpaango chaachwe. Noyo ɨkabweeyya vaantʉ voosi va weerʉ, voosi ˆviíkalaa isii yaachwe viinamɨre ɨra maka ya ncholo, ɨra kɨloonda chaachwe cha imalo ˆchahola. 13 Noyo ɨkabweeyya isháara nkʉʉlʉ, baa ɨkabweeyya mooto ʉkakiima fuma kurumwii, ʉkʉʉja mweeri ya ɨsɨ mbere ja vaantʉ. 14 Sa ijo isháara ɨjáa yaheewa ɨndoobweeyya kɨpaango cha ɨra maka ya ncholo, ɨkavakoovera vara ˆviíkalaa kʉrɨ weerʉ. Ɨkavalairirya vabweeyye kɨdabalaíyo kwa nyemi ya ɨra maka ya ncholo, ɨra ˆɨjáa yatamikiwa na nyaasʉka, maa kaa, ɨkahola. 15 Ɨra maka ya kavɨrɨ ɨkaheewa lʉvɨro lo kiiheera nkeeho ya nkaasʉ kɨra kɨdabalaíyo cha maka ya ncholo, sa kɨlʉʉsɨke na kɨbweeyye vara ˆvasíitire kuchiinamɨra ɨkyo kɨdabalaíyo vʉʉlawe.

16 Ɨkadoomererya kɨra mʉʉntʉ, mʉkʉ́ʉ́lʉ na mudúúdi, musúngaati na mʉkɨva, mʉtʉ́mwa na mʉʉntʉ ˆarɨ húuru atalwe mweeri ya mʉkono waachwe wa kʉlʉme au vipáamii vyaavo. 17 Kei ɨkalairirya, kusiina mʉʉntʉ yoyoosi wʉla au baa wʉsa kɨɨntʉ tʉkʉ, mpaka ave na ʉlo lʉtalo, noo kʉsea irina ra ɨyo maka au náamba ya irina raachwe. 18 Aha, noo hasaakwa tooti. Koonɨ ʉmwɨ arɨ na mɨryʉʉngʉ, ɨɨvale ɨyo náamba ya ɨra maka, sa nɨ náamba ya mʉʉntʉ. Náamba yaachwe nɨ magana mʉsasatʉ, makumi mʉsasatʉ na mʉsasatʉ (666).

14

Mwaana wa Muundi na Vaantʉ 144,000

1 Aho, nkalaanga, maa nkoona Mwaana wa Muundi iímire mweeri ya Lʉʉlʉ lwa Sayúuni, arɨ hamwɨ na vaantʉ mayana igana rɨmwɨ, makumi yanɨ na ine (144,000). Ava noo vara ˆvaandɨkwa irina ra Mwaana wa Muundi, na irina ra Taáta wa Mwaana wa Muundi vipáamii vyaavo. 2 Kei, nkateera sawúti fuma kurumwii, ˆɨrɨ ja sawúti ya lʉʉjɨ lʉkʉʉlʉ, na ja sawúti ya kɨdandárɨka kɨkʉʉlʉ. Na ɨyo sawúti ˆnɨjáa natéɨɨre nɨ ja vavini voovaa mawuumbi yaavo. 3 Avo vaantʉ vakɨɨmba lwɨɨ́mbo lufya mbere ya ichuumbi ra kɨtemi, na mbere ya vira viúumbe vine ˆviri mooyo na vara vawosi. Kusiina mʉʉntʉ wɨɨngɨ ˆiikiindya akataangɨra ʉlo lwɨɨ́mbo tʉkʉ. ˆVataangɨra nɨ avo vaantʉ mayana igana rɨmwɨ, makumi yanɨ na ine vii, ˆveene vajáa vanunuulwa fuma kʉrɨ weerʉ. 4 Ava noo vara vaantʉ ˆvasiina njeo, sɨ vanaava na njeo na vaantʉ vaki tʉkʉ, sa voovo nɨ vanjalʉ. Ava vamutúubaa Mwaana wa Muundi kokoosi ˆarɨ doma. Voovo vanunuulwa fuma kwa vaantʉ ja mpóryo ja ndɨɨwa ja ncholo kwa Mʉlʉʉngʉ na kwa Mwaana wa Muundi. 5 Mɨlomo yaavo yashaanwa isiina ʉloongo tʉkʉ, na isiina mangʼuulo tʉkʉ.

Mirimʉ Miija Ɨtatʉ

6 Aho, nkoona murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ woowʉlʉka katɨ na katɨ ya kurumu, ˆʉrɨ na Masáare Maaja ya sikʉ ˆjisiina ʉhero, woovavariyʉrɨra vara ˆviíkalaa kʉrɨ weerʉ, vaantʉ fuma kɨra ɨsɨ, kɨra lʉkolo, kɨra ndʉʉsɨka, na fuma kɨra ndʉʉ. 7 Akalʉʉsa na sawúti nkʉʉlʉ yoosea, “Mʉnyemyi Mʉlʉʉngʉ na mʉmʉbweeyyirye nkongojima, sa mpɨɨndɨ ya ʉlamu yafíkire. Mwiinamiri yeeye ˆmweene ʉʉmba kurumu na ɨsɨ, mayɨya na mpula ja maaji.”

8 Murimʉ mʉʉja wa kavɨrɨ ʉkatʉʉbɨrɨra kʉnʉ woosea, “Wahángalamukire! Wahángalamukire múuji mʉkʉʉlʉ wa Babéeli, múuji ʉra ˆwavaheera vaantʉ va ɨsɨ joosi vanywe diváai nkarɨ ya ʉhanguti waachwe.”

9 Murimʉ mʉʉja wa katatʉ ʉkatuuba ɨra ɨvɨrɨ, ʉkalʉʉsa kwa sawúti nkʉʉlʉ woosea, “Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ kiiyinamɨra ɨyo maka na kɨdabalaíyo chaachwe, na yoyoosi ˆarɨ talwa lʉtalo kɨpáamii chaachwe, au mʉkonwii waachwe, 10 ʉwo ne kʉnywa arɨ diváai nkarɨ ya nkalari ya Mʉlʉʉngʉ. Diváai ɨyo sɨ yasaangiwa na maaji tʉkʉ kati ˆyatengeneshiwáa. Ʉwo mʉʉntʉ turikiriwa arɨ kwa mooto na sálʉfa* mbere ya mirimʉ miija ˆɨrɨ mpeho na mbere ya Mwaana wa Muundi. 11 Na muuki wa kuturikiriwa kwaavo tuuba ʉrɨ kuusa kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. Avo vaantʉ ˆviinamɨra ɨyo maka na kɨdabalaíyo chaachwe, na mʉʉntʉ yoyoosi ˆatalwa lʉtalo lwa irina raachwe, sɨ varɨ kʉva na pwee tʉkʉ chɨrɨrɨ chobu kwa sikʉ joosi.”

12 Sa jeyyo, vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ voosaakwa vayimirirye, avo noo vara vaantʉ ˆvakwáatyaa ndairiri ja Mʉlʉʉngʉ na ˆvamurúmaa Yéesu.

13 Aho, nkateera sawúti fuma kurumwii yoosea, “Tala jei! Vatalariwa vara ˆvookwya kwaandɨra haaha kʉnʉ viilʉmanʼya na Yéesu Mweenevyoosi.” Mʉtɨma Mʉʉja woosea, “Kɨkomi hʉmʉlʉka varɨ mʉrɨmo waavo ˆwafafa sa kʉnáálo ja mɨrɨmo yaavo vatuuba jiri.”

Ʉlamu wa Weerʉ

14 Aho, nkalaanga, maa nkoona ichu reerʉ, na mweeri ya ɨro ichu ajáa amwaarɨ ʉmwɨ ˆarɨ ja Mwaana wa Mʉʉntʉ. Yeeye ajáa iivɨ́kɨɨre itáaji ra saháabu mutwii waachwe na ajáa akwáatɨrɨɨre múundu nkarɨ mʉkonwii waachwe. 15 Murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ ʉkafuma Kaayii Njija ya Ijʉva, na kwa sawúti nkʉʉlʉ ʉkamʉsea ʉra ˆajáa iíkyɨɨre mweeri ya ichu, “Toola múundu waande kuchwa sa mpɨɨndɨ jo chwa jafíkire, na viintʉ vyo chwɨɨwa vya weerʉ vyakángɨɨre.” 16 Maa ʉra ˆajáa iíkyɨɨre mweeri ya ichu, akawʉmɨra múundu yaachwe na kʉrɨ weerʉ, maa viintʉ vyo chwa vya weerʉ vikachwɨɨwa.

17 Aho, murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ ʉkafuma Kaayii Njija ya kurumwii, ʉhʉ nowo ʉjáa watɨɨte múundu nkarɨ. 18 Aho, ʉkafʉmɨra murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ fuma masabáahwii. Ʉwo murimʉ noo wɨɨmɨrɨráa mooto, ʉkalʉʉsa na sawúti nkʉʉlʉ, wookʉʉsea ʉra ˆʉrɨ na múundu ˆyahʉʉmba, “Toola múundu yaako ˆyahʉʉmba, ʉkere no jiinga vicháanda vya sabíibu ja weerʉ, sa sabíibu jaachwe haaha javíriirwe.” 19 Ʉra murimʉ mʉʉja ʉkawʉmɨra múundu yaachwe na kʉrɨ weerʉ yoosi, ʉkakera sabíibu ja weerʉ, maa ʉkajiwʉmɨra na iduundwii ikʉʉlʉ ro mɨnyɨra sabíibu ra nkalari ya Mʉlʉʉngʉ. 20 Ijo sabíibu jikaminywa aho iduundwii ro mɨnyɨra sabíibu ˆrɨrɨ weerwii ya múuji na sakami fuma aho iduundwii, ʉlɨ́ɨ́hɨ waachwe ɨkafika matwii ya faráasi na ikiika kwa ʉlɨ́ɨ́hɨ wa kilomíita magana yatatʉ (300).

15

Mirimʉ Miija Mufungatɨ na Marema Mufungatɨ

1 Aho, nkoona isháara yɨɨngɨ nkʉʉlʉ na yo hwaalarya kurumwii, mirimʉ miija mufungatɨ ˆɨrɨ na marema mufungatɨ yo hererya. Ayo marema mufungatɨ noo yarɨ kiimanʼya nkalari ya Mʉlʉʉngʉ. 2 Kei, nkoona kɨɨntʉ ˆkɨrɨ ja mayɨya ya kɨóo, ˆyasaangiwa na mooto. Ivarwii raavo, vajáa viímire vaantʉ ˆviisiinda ɨra maka, kɨdabalaíyo chaachwe na náamba ya irina raachwe. Avo vaantʉ vajáa vakwáatɨrɨɨre mawuumbi ˆmeene vajáa vahɨɨwe nɨ Mʉlʉʉngʉ. 3 Vɨɨmbáa lwɨɨ́mbo lwa Mʉ́sa, mʉtʉmami wa Mʉlʉʉngʉ na lwa Mwaana wa Muundi voosea,

“Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu joosi,

mɨrɨmo yaako nɨ mɨkʉ́ʉ́lʉ na yahwáalaryaa!

Njɨra jaako nɨ ja ʉwoloki na ja kɨkomi,

ee Mʉtemi wa ɨsɨ joosi!

4 Nɨ ani sɨ ˆarɨ koofa weewe ee Ijʉva?

Nɨ ani sɨ ˆarɨ rɨbweeyyiirya nkongojima irina raako?

Weewe weemweene noo Mʉʉja.

Ɨsɨ joosi ja weerʉ kʉʉja jiri na kwaako,

noo kwiinamɨra,

sa mɨrɨmo yaako ya ʉwoloki,

yiiváriywɨɨre.”

5 Ayo ˆyakalooke, maa nkoona Kaaya Njija ya Ijʉva noo kʉsea itibu ro kiinamɨra ˆrɨláɨra Mʉlʉʉngʉ nɨ hamwɨ arɨ na vaantʉ, ˆrɨrɨ kurumwii raywɨ́ɨrwe. 6 Ɨra mirimʉ miija mufungatɨ ˆɨrɨ na marema mufungatɨ, ɨkafuma na weerwii ya Kaaya Njija. Ɨyo mirimʉ miija ɨjáa yiivɨ́kɨɨre ɨngo njerʉ ja kɨtáani ya kɨkomi ˆɨlávalavaa, na vipeembii vyaavo ɨjáa yiichúungire mɨkandala ya saháabu. 7 Aho, ʉmwɨ wa vira viúumbe vine ˆviri mooyo akɨɨheera ɨra mirimʉ miija mufungatɨ, kɨra ʉmwɨ bakúuri ya saháabu ˆɨmémire nkalari ya Mʉlʉʉngʉ ˆarɨ nkaasʉ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 8 Ʉko Kaayii Njija, maa kʉkamema muuki wo koonekya nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ na lʉvɨro lwaachwe na kusiina ˆadaha kwɨɨngɨra tʉkʉ, fʉʉrʉ yara marema mufungatɨ ya ɨra mirimʉ miija mufungatɨ yakiimane.

16

Mabakúuri Mufungatɨ ya Nkalari ya Mʉlʉʉngʉ

1 Aho, nkateera sawúti nkʉʉlʉ fuma Kaayii Njija ya Ijʉva yookɨɨsea ɨra mirimʉ miija mufungatɨ, “Tamanyi mukiite ayo mabakúuri mufungatɨ ya nkalari ya Mʉlʉʉngʉ kʉrɨ weerʉ yoosi.” 2 Murimʉ mʉʉja wa ncholo ʉkadoma noo kiita bakúuri yaachwe mweeri ya ɨsɨ. Aho, kʉkava na masʉʉngʉ ˆyarɨ ʉsʉʉngʉ mʉnʉmʉʉnʉ, yakavakwaata vara voosi ˆvarɨ na lʉtalo lwa ɨra maka, na vara ˆviínamɨraa kɨdabalaíyo chaachwe.

3 Murimʉ mʉʉja wa kavɨrɨ ʉkɨɨta noo kiita bakúuri yaachwe mweeri ya mayɨya. Aho, mayɨya yakava sakami ja sakami ya muviimba wa mʉʉntʉ, viintʉ vyoosi ˆviri mooyo ˆviri mayiyii vikakwya.

4 Murimʉ mʉʉja wa katatʉ ʉkɨɨta noo kiita bakúuri yaachwe mweeri ya maboote ˆyiíkaa maaji, na nchóonkwii ja maaji, maa jikava sakami. 5 Aho, nkateera murimʉ mʉʉja ˆwɨɨ́mɨrɨraa maaji woosea,

“Weewe ʉrɨ mʉwoloki kwa ʉhʉ ʉlamu ˆʉtwɨ́ɨre,

weewe ʉmwaarɨ, ʉjáa ʉmwaarɨ na Mʉʉja.

6 Voovo viita sakami ya vaantʉ vaako,

na ya valáali na mʉtwe vaako,

naawe ʉvahɨ́ɨre sakami vanywe,

ja ˆvyeene vavalwa vɨɨma neeja kʉheewa.”

7 Aho, nkateera masabáahʉ yoosea,

“Kɨkomi, Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu,

kʉlamʉla kwaako nɨ kwa kɨkomi na kwa ʉwoloki.”

8 Murimʉ mʉʉja wa kanɨ ʉkɨɨta noo kiita bakúuri yaachwe mweeri ya mwaasʉ na mwaasʉ ʉkaheewa ngururu yo lungurirya vaantʉ na mooto. 9 Vaantʉ vakanweerera nɨ ɨro irʉtɨra ikarɨ, vakamʉtʉkɨra Mʉlʉʉngʉ Mʉkʉʉlʉ ˆarɨ mweeri ya ayo marema. Kei, sɨ vamʉvalandʉkɨra noo mʉdʉʉmba Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ.

10 Murimʉ mʉʉja wa saano ʉkɨɨta noo kiita bakúuri yaachwe mweeri ya ichuumbi ra kɨtemi ra ɨra maka. Ʉtemi waachwe ʉkakʉnɨkɨrɨrwa nɨ kilwiirya, vaantʉ vakatakuna ndimi jaavo kwa ʉsʉʉngʉ ˆmweene vajáa nowo. 11 Vakamʉtʉkɨra Mʉlʉʉngʉ wa kurumwii sa ʉsʉʉngʉ mʉkarɨ na masʉʉngʉ yaavo. Maa kaa, voovo sɨ vavalandʉka fuma nteendwii jaavo mbɨ tʉkʉ.

12 Murimʉ mʉʉja wa sasatʉ ʉkɨɨta noo kiita bakúuri yaachwe mweeri ya iboote ikʉʉlʉ ˆriíkaa maaji ra Efuráati. Aho, maaji yaachwe yakʉʉma, sa njɨra ya vatemi fuma ufumo wa mwaasʉ itengeneshiwe. 13 Aho, nkoona mirimʉ mɨvɨ ɨtatʉ ˆyiifwɨ́ɨne vibuula. Noyo ɨjáa yafuma, ʉmwɨ fuma mʉlomwii wa rɨra ramʉʉntaɨra, wɨɨngɨ fuma mʉlomwii wa ɨra maka na wɨɨngɨ mʉlomwii wa ʉra mʉláali na mʉtwe wa ʉloongo. 14 Ɨyo noo mirimʉ mɨvɨ ˆɨbwéeyyaa isháara. Yooyo noo ɨdómaa na kwa vatemi va weerʉ yoosi, noo koo vajiinga sa vareete nkoondo sikʉ nkʉʉlʉ ya Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu.

15 “Laanga! Kʉʉja niise ja mwiívi. Atalariwa ʉra ˆarɨ miiso, ˆaláangiriryaa ɨngo jaachwe neeja sa adɨɨre yeenda na tʉhʉ iláari.”

16 Aho, maa ɨyo mirimʉ mɨvɨ ɨkavajiinga avo vatemi haantʉ ˆhaséwaa na Kɨeburanía “Harimagedóoni.”*

17 Maa reerʉ, murimʉ mʉʉja wa mufungatɨ ʉkɨɨta noo kiita bakúuri yaachwe na mweeri. Aho, sawúti nkʉʉlʉ ɨkateereka fuma ichuumbii ra kɨtemi Kaayii Njija, yoosea, “Yahʉ́mwɨɨre kʉva!” 18 Aho, kʉkava na ndávo, kukiririma, nkʉ́va na kitiíntima kɨkʉʉlʉ kʉrɨ ɨsɨ. Ɨkyo kitiíntima sɨ kɨnafʉmɨra ja ɨkyo vii kaa tʉkʉ keende Mʉlʉʉngʉ ˆʉʉmba vaantʉ, kɨjáa chakʉla maatʉkʉ vii. 19 Múuji mʉkʉʉlʉ wa Babéeli ukiigava hatatʉ, na míiji ya ɨsɨ ja weerʉ ɨkahangalamʉka. Múuji mʉkʉʉlʉ wa Babéeli ʉkakʉmbʉkɨrwa mbere ja Mʉlʉʉngʉ, maa Mʉlʉʉngʉ akʉʉdoomererya unywe diváai yaachwe ya nkalari nkʉʉlʉ. 20 Kɨra ɨsɨ ˆyarɨɨngɨrɨrwa nɨ maaji ɨkarɨmɨra, baa njʉʉlʉ sɨ joonekana kei tʉkʉ. 21 Mawye makʉlʉkʉʉlʉ ya mbula ya uruto ja wa kílo makumi yanɨ (40), yakavawyɨɨra vaantʉ fuma kurumwii. Vaantʉ vakamʉtʉkɨra Mʉlʉʉngʉ sa ɨro irema ra mbula ya mawye, sa irema ɨro rɨjáa ravɨɨha maatʉkʉ vii.

17

Mʉhéngeeti Mʉkʉʉlʉ na Maka ya Isaka

1 Ʉmwɨ wa ɨra mirimʉ miija mufungatɨ ˆmyeene ɨjáa na mabakúuri mufungatɨ, ʉkʉʉja maa ʉkaansea, “Ʉja na kʉnʉ, nɨkoonekye irya ra ʉra mʉhéngeeti mʉkʉʉlʉ, ʉra ˆiíkalaa mweeri ya maaji ˆyarɨ foo. 2 Ʉwo, vatemi va weerʉ vahanguta ne, na vaantʉ va weerʉ vareeviwa nɨ diváai ya ʉhéngeeti waachwe.”

3 Aho, nkava ɨsɨ ya wiimiriri wa Mʉtɨma Mʉʉja na murimʉ mʉʉja ʉkaanongoola fʉʉrʉ ɨsɨ ya ibaláángwii. Ʉko nkoona mʉʉntʉ muki iíkyɨɨre mweeri ya maka ˆɨrɨ nkʉʉndʉ gyaa. Ɨyo maka ɨjáa yaandɨkwa kɨra haantʉ marina yo mʉhɨɨntɨkɨra Mʉlʉʉngʉ, na ɨjáa yatɨɨte mɨtwe mufungatɨ na mpeembe ikimi. 4 Ʉwo mʉʉntʉ muki, ajáa arwɨɨkwa ɨngo ˆjiri gyaa na ˆjiri nkʉʉndʉ gyaa. Kei ajáa ahaambwa na saháabu, mawye ya iyoombe ikʉʉlʉ na lúulu. Mʉkonwii waachwe ajáa atɨɨte kɨkóombe cha saháabu, ˆcheene kɨjáa chamema viintʉ vya uhiintiki na kosu ja ʉhéngeeti waachwe. 5 Kɨpáamii chaachwe ajáa aandɨkwa irina ra fuumbo jei: “Babéeli Mʉkʉ́ʉ́lʉ, íyo wa vahéngeeti na wa uhiintiki wa weerʉ.” 6 Aho, nkoona ʉra mʉʉntʉ muki ˆaréevire sakami ya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ, na sakami ya mashahíidi va Yéesu. Naanɨ ˆnkamoone, maa nkahwaalala maatʉkʉ vii.

7 Ʉra murimʉ mʉʉja ʉkaansea, “Sa che woohwaalala? Kukuwyɨɨra ndɨrɨ fuumbo ya ʉhʉ mʉʉntʉ muki, na ya ɨhɨ maka ˆiipákiirye, ɨhɨ ˆɨrɨ na mɨtwe mufungatɨ na mpeembe ikimi. 8 Ɨhɨ maka ˆwɨɨ́ne, ɨjáa ɨmwaarɨ, haaha isiina tʉkʉ. Yooyo kaambʉka yiise fuma iduundwii ra ntarii, na tamanya ɨrɨ na imalwii raachwe. Vaantʉ ˆviíkalaa aha weerwii vara marina yaavo sɨ ˆyaandɨkwa kɨtáabwii cha nkaasʉ keende weerʉ ˆyaanda, hwaalala varɨ kwɨɨyona ɨyo maka, sa ɨjáa ɨmwaarɨ mpɨɨndɨ jimwi, haaha isiina, na kei kʉva ɨrɨ ɨmwaarɨ.”

9 “Aha, noo hasaakwa mʉryʉʉngʉ na tooti. Ɨra mɨtwe mufungatɨ nɨ njʉʉlʉ mufungatɨ* ˆngʼeene ʉwo mʉʉntʉ muki iíkarɨraa. 10 Kei ɨyo mɨtwe mufungatɨ nɨ vatemi mufungatɨ. Vasaano vaawya, ʉmwɨ amwaarɨ na wɨɨngɨ akaarɨ kʉʉja. Na ˆarɨ kʉʉja, kwiikala arɨ kwa mpɨɨndɨ kiduudi.

11 Ɨra maka ˆɨjáa ɨmwaarɨ mpɨɨndɨ jimwi na haaha ˆisiina, yooyo nɨ mʉtemi wa naanɨ. Yooyo nɨ ɨmwɨ ya vara mufungatɨ, na yooyo nɨ tamanyirirya yiise na imalwii.

12 Jira mpeembe ikimi ˆwɨɨ́ne nɨ vatemi ikimi, voovo sɨ vanaheewa wiimiriri tʉkʉ, maa kaa, heewa varɨ ʉtemi kwa mpɨɨndɨ ja sáa ɨmwɨ, na hamwɨ na ɨra maka. 13 Ava voosi vatɨɨte mʉryʉʉngʉ ʉmwɨ, na kwɨɨheera varɨ ɨra maka ngururu jaavo na wiimiriri waavo. 14 Voovo kʉlwa varɨ nkoondo na Mwaana wa Muundi, na Mwaana wa Muundi vasiinda arɨ. Sa yeeye nɨ Mweeneevyo wa veeneevyo, na Mʉtemi wa vatemi. Yeeye kʉva arɨ hamwɨ na vaantʉ vaachwe ˆvaanɨrɨrwa, voovo vasaawulwi vaachwe na vapooji vaachwe ˆviiláangiwaa.”

15 Kei murimʉ mʉʉja ʉkaansea, “Yara maaji ˆwɨɨ́ne haantʉ ˆiíkalaa ʉra mʉhéngeeti, nɨ mataka ya vaantʉ, nkolo, ɨsɨ na ndʉʉsɨka. 16 Mpeembe ikimi na ɨra maka ˆwɨɨ́ne, avo mʉsʉʉla varɨ ʉra mʉhéngeeti. Mʉhoka varɨ kɨra kɨɨntʉ ˆarɨ nocho, na mʉcheerya varɨ mʉkɨva na arɨ na tʉhʉ. Kurya varɨ nyama jaachwe, na mʉchɨmɨka varɨ mootwii alʉngʉrɨre vʉʉ na mooto. 17 Sa Mʉlʉʉngʉ avɨɨka mitimii yaavo kukiimikirirya kɨra ˆcheene alamʉla, ko ruma kwɨɨheera ɨra maka ngururu ja wiimiriri waavo fʉʉrʉ masáare ya Mʉlʉʉngʉ yakiimane. 18 Ʉra mʉʉntʉ muki ˆʉmwɨɨ́ne, nɨ ʉra múuji mʉkʉʉlʉ ˆwɨɨ́mɨrɨraa vatemi va weerʉ.”

18

Kʉmalwa kwa Múuji wa Babéeli

1 Ayo ˆyakalooke, maa nkoona murimʉ mʉʉja wɨɨngɨ wookiima fuma kurumwii. Ʉwo ʉjáa watɨɨte wiimiriri mʉkʉʉlʉ, na weerʉ yoosi ɨkamʉrɨkwa nɨ nkongojima ya kɨweerʉ chaachwe. 2 Ʉwo murimʉ mʉʉja ʉkatʉla isóso kwa sawúti nkʉʉlʉ woosea,

“Uwíire, uwíire Babéeli Mʉkʉ́ʉ́lʉ!

Haaha wavɨ́ɨre ihaáma ra marimʉ,

na kaaya ya kɨra murimʉ mʉvɨ,

ihaáma ro kiikala kɨra ndee ˆɨrɨ na njeo sɨ ˆɨsáakwaa nɨ vaantʉ.

3 Sa ɨsɨ joosi ja weerʉ jaanywa,

diváai nkarɨ ya ʉláku wa ʉhéngeeti waachwe.

Novo vatemi va weerʉ vahanguta ne,

na vachurúusi va weerʉ,

viikinkima kwa ngururu ja ʉláku waachwe ˆusiina mɨhaka.”

4 Aho, nkateera sawúti yɨɨngɨ fuma kurumwii yoosea,

“Isunki kʉrɨ yeeye nyuunyu ˆmʉrɨ vaanɨ,

sa mʉdɨɨre kʉva hamwɨ ne uvii waachwe,

kei mʉdɨɨre turya marema yaachwe.

5 Ʉvɨ waachwe wakíingikire mʉnʉmʉʉnʉ fʉʉrʉ kurumwii,

na Mʉlʉʉngʉ akʉ́mbʉkɨɨre ʉvɨ waachwe.

6 Mʉbweeyyiryi ja yeeye ˆvyeene avabweeyya,

murihi kavɨrɨ kwa yara mavɨ ˆabweeyya.

Nduvwii yaachwe mʉsaangiriryi ʉkarɨ,

kavɨrɨ ya kɨra ˆavasaangirirya.

7 Muturikiryi kwa kipíimo kɨkɨra cha ʉsʉʉngʉ ˆavabweeyyirya,

kwiipatɨra nkongojima na usúngaati.

Yeeye iiséaa mutimii waachwe yoosea,

‘Nɨɨnɨ ndɨrɨ mʉtemi muki ichuumbii raanɨ.

Nɨɨnɨ sɨ ndɨrɨ mʉlala tʉkʉ, baa sɨ ndɨrɨ koona makɨva vii kaa tʉkʉ.’

8 Sa jeyyo, marema yaachwe musiinda yarɨ sikʉ imudu,

wulalo, makɨva na njala.

Yeeye rɨɨwa arɨ nɨ mooto,

sa Ijʉva Mʉlʉʉngʉ ˆamʉhɨ́ɨre irya nɨ Mweenengururu.”

9 Vatemi va weerʉ avo ˆvahanguta no bweeyya ʉláku ne, rɨra varɨ no myaa, mpɨɨndɨ ˆvarɨ koona muuki wa kʉlʉngʉrɨra kwaachwe. 10 Kɨɨma varɨ kʉlɨ, sa vookoofa kuturikiriwa kwaachwe kʉnʉ voosea,

“Nɨ mpolaɨ, nɨ mpolaɨ weewe múuji mʉkʉʉlʉ,

Weewe Babéeli múuji ˆʉrɨ na ngururu.

Kʉlʉʉsa irya kwaako kuújire kwa sáa ɨmwɨ vii.”

11 Aho, vachurúusi va weerʉ kʉʉrɨrɨra varɨ no myaa, sa kusiina woowʉla viintʉ vyaavo tʉkʉ. 12 Kusiina ˆarɨ wʉla viintʉ vya saháabu, chʉʉ́ma cha mpía, mawye ya iyoombe ikʉʉlʉ, lúulu, ɨngo ja kɨtáani ˆyabooha, ɨngo ˆjiri gyaa, ɨngo ja haríiri, ɨngo ˆjiri nkʉʉndʉ gyaa, mɨtɨ yoosi ˆɨnyʉ́kɨraa, saama ja mpeembe ja njowu, saama ˆjasongolwa ja mɨtɨ ja iyoombe ikʉʉlʉ, sháaba njirʉ, chʉʉ́ma na marʉmáarʉ, 13 mʉdalasíini, hilíiki, ngʼóóno ˆjinyʉ́kɨraa, manemáane,* viintʉ ˆviri na muuki ˆwanyʉkɨra, diváai, makuta ya seitúuni, muchu ˆwabooha, ngáano, ngʼoombe, muundi, faráasi, magáari ˆyarútwaa nɨ faráasi, mɨvɨrɨ na mɨtɨma ya vaantʉ tʉkʉ.

14 Vara vachurúusi sea varɨ, “Jira ndɨɨwa joosi ˆngʼeene mʉtɨma waako wajiméreryaa matɨ jalóokire, usúngaati na kʉtaangɨkana kwaako vyalóokire fuma kwaako na sɨ ʉrɨ vipata kei vii kaa tʉkʉ.” 15 Voovo ˆvawusáa ivi viintʉ de vandoopata usúngaati fuma kwaachwe, kɨɨma varɨ kʉlɨ sa woowa wa uturikiri waachwe, kʉnʉ voorɨra no myaaha, 16 voosea,

“Nɨ mpolaɨ, nɨ mpolaɨ, weewe múuji mʉkʉʉlʉ.

Weewe ˆwiivɨkɨráa ɨngo ja kɨtáani ˆjabooha,

ˆjiri gyaa na ˆjiri nkʉʉndʉ gyaa,

ˆwiihaambáa na saháabu,

mawye ya iyoombe ikʉʉlʉ na lúulu!

17 Kwa mpɨɨndɨ ya isaa rɨmwɨ vii,

usúngaati ˆwamema jei, warɨ́mɨɨre.”

Kɨra mʉlongooli wa méeli, mʉtʉmami wa méeli, vaantʉ ˆvakéraa njɨra na méeli na vaantʉ voosi ˆvapátaa kʉnáálo kwa njɨra ya mayɨya vakɨɨma kʉlɨ. 18 ˆVakoone nkungúúla ya muuki wa ʉra mooto ˆwoolungurirya ʉwo múuji, vakarɨra kwa sawúti nkʉʉlʉ voosea, “Atɨ de kwawaahya kʉva na múuji mʉkʉʉlʉ ja ʉhʉ?” 19 Kiiparɨra varɨ marʉrɨ mitwii yaavo koonekya ʉsʉʉngʉ waavo. Rɨra varɨ no myaa kʉnʉ voosea,

“Nɨ mpolaɨ, nɨ mpolaɨ kʉrɨ weewe múuji mʉkʉʉlʉ,

haantʉ vaantʉ voosi ˆvarɨ na méeli mayiyii,

vasungaata ko tweera usúngaati waako.

Kwa mpɨɨndɨ ya isaa rɨmwɨ vii wachɨ́hɨɨre ihaáma.”

20 Ee kurumu, vyeende sa kʉmalwa kwaachwe.

Valáali na mʉtwe, vatumwi, na vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ vyeendi,

sa Mʉlʉʉngʉ amʉhɨ́ɨre irya yeeye,

sa vira viintʉ ˆavabweeyyirya nyuunyu.

21 Aho, maa murimʉ mʉʉja ˆarɨ na ngururu akiinʉla iwye ikʉʉlʉ ja lwaala, akarɨfweita na mayiyii kʉnʉ yoosea,

“Jei no ˆvyeene múuji mʉkʉʉlʉ Babéeli ʉrɨ fweitɨrwa,

aho, sɨ ʉrɨ koonekana tʉkʉ.

22 Baa sawúti ja vaantʉ ˆvávaa mawuumbi, na ja viimbi,

vavai ntoroonya na vavai marimʉ,

sɨ jiri teereka kei kʉrɨ weewe vii kaa tʉkʉ.

Kɨkomi, sɨ kʉrɨ kʉva na mʉcháani yoyoosi ˆarɨ koonekana kʉrɨ weewe vii kaa tʉkʉ,

baa sawúti ya lwaala sɨ ɨrɨ teereka kʉrɨ weewe kei vii kaa tʉkʉ.

23 Kɨweerʉ cha kɨmʉrɨ,

sɨ kɨrɨ koonekana kʉrɨ weewe kei tʉkʉ,

baa siriri ja mʉlóoli na mʉlóolwi,

sɨ jiri teereka kei vii kaa tʉkʉ.

Sa vachurúusi vaako nɨ vakʉ́ʉ́lʉ vajáa kʉrɨ ɨhɨ weerʉ,

kwa ʉsavɨ waako ɨsɨ joosi wajikoovera.

24 Njirii jaachwe ja múuji yoonekana sakami ya valáali na mʉtwe, ya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ,

na sakami ya vaantʉ voosi ˆvasɨɨnjwa kʉrɨ weerʉ.”

19

Siriri Kurumwii

1 Ayo ˆyakalooke, maa nkateera ja sawúti ya iyɨɨmbɨ ra vaantʉ kurumwii yoosea,

“Adʉʉmbwe Ijʉva!

Ʉlamuriri, nkongojima na ngururu, nɨ ja Mʉlʉʉngʉ wiitʉ.

2 Kʉlamʉla kwaachwe,

nɨ kwa kɨkomi na kwa ʉwoloki.

Yeeye amʉhɨ́ɨre irya mʉhéngeeti mʉkʉʉlʉ,

ʉra ˆasaambʉla weerʉ na ʉhéngeeti waachwe.

Mʉlʉʉngʉ amuríhire,

sakami ya vatʉmami vaachwe ˆngʼeene iita.”

3 Maa kei vakasea lwa kavɨrɨ,

“Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ!

Nkungúúla ya muuki wa mooto wo chɨmɨka ʉwo múuji,

kaambʉka weende na mweeri kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.”

4 Aho, vara vawosi makumi yavɨrɨ na vanɨ (24), na vira viúumbe vine ˆviri mooyo, vakamwiinamɨra Mʉlʉʉngʉ ˆiíkalaa ichuumbii ra kɨtemi, kʉnʉ voosea,

“Kɨkomi! Adʉʉmbwe Mʉlʉʉngʉ!”

5 Aho, sawúti ɨkafuma ichuumbii ra kɨtemi yoosea,

“Muduumbi Mʉlʉʉngʉ wiitʉ,

nyuunyu vatʉmami vaachwe voosi,

nyuunyu voosi ˆmʉmʉnyémyaa,

vadúúdi na vakʉ́ʉ́lʉ.”

6 Kei, nkateera ja sawúti ya iyɨɨmbɨ ra vaantʉ, na ja sawúti ya maaji ˆyarɨ foo yootomoka na ja sawúti ya kɨdandárɨka yoosea,

“Adʉʉmbwe Ijʉva,

yeeye Ijʉva Mʉlʉʉngʉ wiitʉ Mweenengururu ɨɨ́mɨrɨraa.

7 Tuvyeende na tʉvae siriri,

tʉmʉbweeyyiirye nkongojima,

sa ngovi ya ilóola ya Mwaana wa Muundi yafíkire,

na mʉlóolwi waachwe iímire neeja.

8 Mʉlóolwi ahɨ́ɨwe ɨngo ya kɨtáani ˆyabooha,

ɨngo ˆyalávalavaa na ˆyabooha.”

Ɨyo ɨngo ya kɨtáani ˆyabooha, nɨ mɨrɨmo ya ʉwoloki ya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ.

9 Aho, maa murimʉ mʉʉja akaansea, “Tala aya masáare, ‘Vatalariwa vara ˆvalaarɨkwa na ngovii ya ilóola ya Mwaana wa Muundi.’ ” Kei akaansea, “Aya masáare nɨ ya kɨkomi ya Mʉlʉʉngʉ.”

10 Aho, nkalaala ɨsɨ na ɨnda sa niwiinamɨre. Maa kaa, akaansea, “Reka bweeyya jei! Nɨɨnɨ nɨ mʉtʉmami vii ja weewe hamwɨ na vaanaanyu ˆvoónekyaa kɨkomi chaavo ko muruma Yéesu. Mwiinamɨre Mʉlʉʉngʉ, sa koonekya kwa Yéesu noo mʉtɨma wa ʉláali na mʉtwe.”

Mʉʉntʉ ˆIivérekiirye Faráasi Njerʉ

11 Aho, nkoona kurumu kwahéenjukire, na aho, kʉjáa kwatɨɨte faráasi njerʉ. Mʉʉntʉ ˆajáa iivérekiirye ɨyo faráasi noo “Kiilaangiwa” na “Kɨkomi” asewáa. Yeeye kwa ʉwoloki alámʉlaa na atámanyaa no lwa nkoondo. 12 Miiso yaachwe nɨ ja lʉlávo lwa mooto yajáa, na mutwii waachwe ajáa atɨɨte matáaji ˆyarɨ foo. Ajáa aandɨkwa irina ˆreene sɨ ramányirwe nɨ mʉʉntʉ yoyoosi, irina ˆrɨmányirwe nɨ yeeye vii. 13 Ajáa iivɨ́kɨɨre nkáancho ˆjalovekwa sakamii. Irina raachwe ʉwo noo “Isáare ra Mʉlʉʉngʉ.” 14 Mpuka ja valwi nkoondo fuma kurumwii jamutuubáa, voovo vajáa viivérekiirye faráasi njerʉ. Kei vajáa viivɨkɨra ɨngo njerʉ ja kɨtáani ˆchaboohabooha. 15 Kufuma mʉlomwii waachwe ɨkafuma nyaasʉka ˆyahuumbahuumba na kwa ɨyo nyaasʉka kanya arɨ ɨsɨ joosi ja weerʉ. Yeeye longoola arɨ ɨsɨ kwa nkome ya chʉʉ́ma na minya arɨ ko lwaata sabíibu iduundwii ra nkalari nkʉʉlʉ ya Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu. 16 Irina raachwe raandɨkwa nkáanchwii yaachwe na raawii raachwe, “Mʉtemi wa vatemi, na Mweeneevyo wa veeneevyo.”

17 Aho, nkoona murimʉ mʉʉja ʉmwɨ, wiímire mweeri ya mwaasʉ. Ʉkaanɨrɨra kwa sawúti nkʉʉlʉ, yoojisea ndee joosi ˆjoowʉlʉka kurumwii, “Yeendi! Ijiingi hamwɨ sa ngovii nkʉʉlʉ ya Mʉlʉʉngʉ. 18 Yeendi murye nyama ja mɨvɨrɨ ya vatemi, ja vakʉ́ʉ́lʉ va vakʉ́ʉ́lʉ va valwi nkoondo, vasúngaati, nyama ja faráasi na ja avo ˆviivérekyaa. Yeendi murye nyama ja mɨvɨrɨ ya vaantʉ voosi, ja vatʉ́mwa na vaantʉ ˆvarɨ húuru, vakʉ́ʉ́lʉ na vadúúdi.”

19 Aho, nkoona ɨra maka ya ncholo, vatemi va weerʉ na mpuka ja valwi nkoondo vaavo viijíingire hamwɨ kwiinʉla nkoondo na ʉra ˆiivérekiirye faráasi na valʉkalʉka vaachwe. 20 Maa kaa, ɨra maka ɨkakwaatwa hamwɨ na ʉra mʉláali na mʉtwe wa ʉloongo, ˆmweene abweeyya isháara mbere yaachwe. Kwa ijo isháara, ajáa avakoovera vara vaantʉ ˆvajáa vahokera lʉtalo lwa ɨyo maka na ˆviinamɨráa kɨdabalaíyo chaachwe. Avo vavɨrɨ vakafweitɨrwa na irivii ra mooto wa sálʉfa.* 21 Valwi nkoondo vaavo vajáa vʉʉlawa nɨ nyaasʉka ɨra ˆyafumáa mʉlomwii wa ʉra ˆajáa iivérekiirye faráasi. Ndee joosi jikiikuta nyama ja mɨvɨrɨ yaavo.

20

Myaaka Iyana Rɨmwɨ

1 Ayo ˆyakalooke, maa nkoona murimʉ mʉʉja wookiima fuma kurumwii, ʉrɨ na ʉfʉngʉ́wo wa iduundwii ra ntare na mʉnyololo mʉkʉʉlʉ mʉkonwii. 2 Ʉkarɨkwaata rɨra ramʉʉntaɨra, ɨra njoka ya kalɨ noo kʉsea Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ au Irimʉ, aho, ʉkarichuunga kwa myaaka iyana rɨmwɨ (1,000). 3 Ʉkarɨfweitɨra na ntarii, ʉkakʉnɨkɨrɨra ntare, maa ʉkavaa mʉtooso sa rɨdɨɨre tuuba koovera ɨsɨ, fʉʉrʉ myaaka iyana rɨmwɨ ˆikiimane. Myaaka ɨyo ˆɨrɨ kiimana, chʉngʉrɨrwa rɨrɨ kwa mpɨɨndɨ kiduudi.

4 Aho, nkoona machuumbi ya kɨtemi, na vaantʉ ˆvajáa vayiíkarɨɨre vajáa vaheewa wiimiriri wo lamʉrɨra. Kei nkoona mɨtɨma ya vara ˆvadʉmʉlwa mɨtwe sa ʉshahíidi waavo kwa Yéesu na kwa isáare ra Mʉlʉʉngʉ. Ava nɨ vara sɨ ˆviinamɨra ɨra maka, baa na kɨdabalaíyo chaachwe na baa sɨ vatalwa lʉra lʉtalo lwaachwe vipáamii vyaavo baa na mɨkonwii yaavo tʉkʉ. Ava vafʉfʉlwa na vɨɨmɨrɨra hamwɨ na Kirisitʉ kwa myaaka iyana rɨmwɨ.

5 Avo vɨɨngɨ ˆvajáa vaakwya vachaala sɨ vafʉfʉlwa tʉkʉ, fʉʉrʉ ɨra myaaka iyana rɨmwɨ ɨkakiimana. 6 Ʉkʉ noo kʉfʉfʉlwa kwa ncholo. Vatalariwa vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ, ˆvarɨ na nkalo ufufúukwii wa ncholo. Inkwya ya kavɨrɨ isiina ngururu kʉrɨ voovo tʉkʉ. Voovo kʉva varɨ veeneɨsɨ va Mʉlʉʉngʉ na va Kirisitʉ, novo kɨɨmɨrɨra varɨ hamwɨ na Kirisitʉ kwa ɨyo myaaka iyana rɨmwɨ.

Ʉhero wa Irimʉ

7 Ɨyo myaaka iyana rɨmwɨ (1,000) ˆɨrɨ kiimana, Irimʉ chʉngʉrɨrwa rɨrɨ fuma mʉnyololwii waachwe. 8 Noro fuma rɨrɨ sa rɨkoovere ɨsɨ ja vaantʉ fuma mavaru yanɨ ya weerʉ. Iji nkolo noo ˆjiséwaa Góogu na Magóogu, jiingwa jiri sa jilwe nkoondo. Nojo kʉva jiri foo ja isaáre ˆrɨrɨ mbarɨmbarɨ ya mayɨya. 9 Novo vakakerya weerʉ yoosi, maa vakɨɨmɨrɨra nkambi ya vaantʉ va Mʉlʉʉngʉ, ɨyo nkambi noo múuji Mʉlʉʉngʉ ˆaweenda. Maa kaa, mooto ʉkafuma kurumwii, maa ʉkavangʼenya.

10 Ikʉ́ʉ́lʉ ra Mirimʉ Mɨvɨ rɨra ˆrakooveráa, rɨkafweitɨrwa irivii ˆrakóreraa mooto na sálʉfa,* kʉʉntʉ ɨyo maka na ʉra mʉláali na mʉtwe wa ʉloongo ˆafweitɨrwa. Ʉko turikiriwa varɨ chobu chɨrɨrɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

Vara ˆVaakwya Voolamʉrɨrwa

11 Aho, nkoona ichuumbi ikʉʉlʉ ra kɨtemi na ʉra ˆajáa iíkarɨɨre ɨro ichuumbii. Weerʉ na kurumu vikarɨmɨra miiswii yaachwe, na haantʉ haavo sɨ hooneka kei tʉkʉ. 12 Kei nkavoona vaantʉ ˆvaakwya, vakʉ́ʉ́lʉ kwa vadúúdi viímire mbere ya ichuumbii ra kɨtemi, maa vitáabu vikafotololwa. Kɨtáabu chɨɨngɨ kɨkafotololwa, ɨkyo noo kɨtáabu cha nkaasʉ. Avo vaantʉ ˆvaakwya vakalamʉrɨrwa kwa yara ˆmeene vajáa vabweeyya, noo kʉsea, yara ˆyajáa yaandɨkwa aho vitáabwii. 13 Mayɨya yakavafumya vaantʉ ˆvaakwya ˆvajáa isii yaachwe. Inkwya na Ntare nojo jikatoola vaantʉ vaachwe ˆvaakwya. Vakalamʉrɨrwa kɨra mʉʉntʉ kwa masáare yaachwe. 14 Ayo ˆyakalooke, Inkwya na Ntare vikafweitɨrwa irivii ra mooto. Ɨrɨ iriva ra mooto noo inkwya ya kavɨrɨ. 15 Na mʉʉntʉ yoyoosi irina raachwe sɨ ˆroonekana aho kɨtáabwii cha nkaasʉ, afweitɨrwa aho irivii ra mooto.

21

Kurumu Kufya na Weerʉ Ifya

1 Aho, nkoona kurumu kufya na weerʉ ifya. Sa kurumu kwa ncholo na weerʉ ya ncholo vijáa vyarɨmɨra, baa mayɨya yajáa yasiina tʉkʉ. 2 Nkoona Yerusaléemu ifya, múuji mʉʉja wookiima fuma kwa Mʉlʉʉngʉ kurumwii. Ʉjáa wiímiiwe neeja ja mʉʉntʉ muki ˆaháambirwe sikʉ ya ngovi ya ilóola, yootamanya noo lʉmana na mʉlʉme. 3 Nkateera sawúti nkʉʉlʉ fuma ichuumbii ra kɨtemi kurumwii yoosea, “Laanga! Haaha Mʉlʉʉngʉ kiikala arɨ hamwɨ na vaantʉ. Yeeye kiikala arɨ na vaantʉ, novo kʉva varɨ vaantʉ vaachwe, na yeeye Mʉlʉʉngʉ mweeneevyo kʉva arɨ Mʉlʉʉngʉ waavo. 4 Yeeye vahonola eende miísoori yoosi miiswii yaavo. Inkwya sɨ ɨrɨ kʉva kei tʉkʉ, baa kʉrɨra noo myaaha tʉkʉ, baa kʉrɨra tʉkʉ, baa ʉsʉʉngʉ tʉkʉ. Sa masáare yara ya ncholo yahʉ́mwɨɨre looka.”

5 Aho, ʉra ˆajáa iíkyɨɨre ichuumbii ra kɨtemi akasea, “Laanga, noobweeyya yoosi yave mafya.” Kei akasea, “Andɨka aya masáare, nɨ yo kiilaangiwa na ya kɨkomi.” 6 Akaansea, “Yakíimɨɨne! Nɨɨnɨ nɨ Álʉfa na Oméega, Ncholo na Ʉhero.✡ Nɨɨnɨ mʉheera ndɨrɨ bweete maaji fuma nchóonkwii ya maajii ya nkaasʉ ʉra ˆarɨ na nyóota. 7 ˆArɨ yasiinda, hokera arɨ aya yoosi, naanɨ kʉva ndɨrɨ Mʉlʉʉngʉ waachwe na yeeye kʉva arɨ mwaana waanɨ.”

8 Maa kaa, vara ˆvoofa, vara sɨ ˆvarúmaa, ˆvarɨ na kosu, vʉʉlai, vahanguti, vasavɨ, vara ˆviínamɨraa vidabalaíyo na valoongo voosi, haantʉ haavo nɨ irivii ˆrakóreraa mooto na sálʉfa.* Ɨhɨ noo inkwya ya kavɨrɨ.

Yerusaléemu Ifya

9 Aho, ʉmwɨ wa ɨra mirimʉ miija mufungatɨ, ˆmyeene ɨjáa na yara mabakúuri mufungatɨ ya marema ya ʉhero, ʉkʉʉja, maa ʉkaansea, “Yeenda na kʉnʉ, nɨɨnɨ kʉkoonekya ndɨrɨ ʉra mʉlóolwi, muki wa Mwaana wa Muundi.” 10 Aho, nkava ɨsɨ ya wiimiriri wa Mʉtɨma Mʉʉja na murimʉ mʉʉja ʉkaanongoola fʉʉrʉ lʉʉlʉ lʉkʉʉlʉ na lʉlɨɨhɨlɨɨhɨ. Aho, akanyoonekya múuji mʉʉja Yerusaléemu, wookiima fuma kurumwii kwa Mʉlʉʉngʉ. 11 Ʉwo múuji walavalaváa kwa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ, na kɨweerʉ chaachwe kɨjáa nɨ ja cha iwye ra iyoombe ikʉʉlʉ ˆraséwaa yásipi† ˆralávalavaa ja kɨóo. 12 Ʉwo múuji ʉjáa watɨɨte lʉkaande lʉkʉʉlʉ na lʉlɨɨhɨ ˆlweene lʉjáa na mɨryaango ikimi na ɨvɨrɨ. Ɨyo mɨryaango ikimi na ɨvɨrɨ yalaangiririwáa nɨ mirimʉ miija ikimi na ɨvɨrɨ. Mweeri ya kɨra mʉryaango kʉjáa kwaandɨkwa irina rɨmwɨ ra marina ikimi na yavɨrɨ ya nkolo ja Isiraéeli. 13 Kʉjáa kwatɨɨte mɨryaango ɨtatʉ ivaru ra itʉʉmba, mɨryaango ɨtatʉ ivaru ra ʉtʉ́rʉko, mɨryaango ɨtatʉ ivaru ra saame na mɨryaango ɨtatʉ ivaru ra ʉsweero. 14 Lʉkaande lwa ʉwo múuji lʉjáa lwatɨɨte myaariryo ikimi na ɨvɨrɨ, na kɨra mwaariryo ʉjáa watɨɨte irina rɨmwɨ ra marina ikimi na yavɨrɨ ya vatumwi va Mwaana wa Muundi.

15 Murimʉ mʉʉja ʉra ˆwalʉʉsɨkáa na nɨɨnɨ ʉjáa watɨɨte nkome ya kipíimo ya saháabu, upiime ʉwo múuji, mɨryaango yaachwe na lʉkaande lwaachwe. 16 Ʉwo múuji mavaru yoosi yanɨ nɨ hamwɨ yajáa. Murimʉ mʉʉja ʉkapiima ʉra múuji na ɨra nkome ya saháabu. Ʉlɨ́ɨ́hɨ waachwe ʉkashaana nɨ maíli iyana rɨmwɨ na magana yanɨ (1,400), ʉlɨ́ɨ́hɨ waachwe mavaru yoosi na kʉdoma na mweeri nɨ hamwɨ ʉjáa. 17 Murimʉ mʉʉja ʉkapiima lʉkaande, lʉkaande lʉjáa lwatɨɨte uyinuyinu, mɨkono fʉʉrʉ kɨkókooli, igana rɨmwɨ na makumi yanɨ na ɨne (144) kwa kipíimo cha vaantʉ ˆcheene ʉra murimʉ mʉʉja wapiimɨráa.

18 Ʉlo lʉkaande lʉjáa lwajeengwa na mawye ya iyoombe ikʉʉlʉ ˆyaséwaa yásipi, na múuji mweeneevyo ʉjáa wajeengwa na saháabu ˆyabooha, ˆɨlávalavaa ja kɨóo. 19 Myaariryo ya lʉkaande lwa ʉwo múuji, ɨjáa yahaambwa na mawye ˆyiísimiresimire ya iyoombe ikʉʉlʉ. Mwaariryo wa ncholo, nɨ wa iwye ra yásipi ʉjáa, wa kavɨrɨ wa iwye ra samawáati, wa katatʉ iwye ra kalikedóoni, wa kanɨ iwye ra sumaríidi, 20 wa saano iwye ra saridoníiki, wa sasatʉ iwye ra akíiki, wa mufungatɨ iwye ra kirisolíito, wa naanɨ iwye ra sabarajáadi, wa keenda iwye ra tópasi, wa ikimi iwye ra kirisopiráaso, wa ikimi na ɨmwɨ iwye ra hiyakíinto, na wa ikimi na ivɨrɨ iwye ra amasísti.‡

21 Ɨyo mɨryaango ikimi na ɨvɨrɨ, nɨ lúulu ikimi na ivɨrɨ jijáa, na kɨra mʉryaango ʉjáa watengeneshiwa na lúulu vii. Na njɨra ya múuji ɨjáa yatengeneshiwa na saháabu ˆyabooha ˆyalávalavaa ja kɨóo.

22 Nɨɨnɨ sɨ noona Kaaya Njija ya Ijʉva aho múuji tʉkʉ, sa Ijʉva Mʉlʉʉngʉ Mweenengururu na Mwaana wa Muundi noo Kaaya Njija yaachwe. 23 Ʉwo múuji sɨ mpaka ʉmʉrɨkɨrwe nɨ kɨweerʉ cha mwaasʉ au baa cha mweeri tʉkʉ, sa nkongojima ya Mʉlʉʉngʉ noo ˆɨmʉrɨ́kaa, na kɨmʉrɨ chaachwe nɨ Mwaana wa Muundi. 24 Vaantʉ va ɨsɨ joosi yeenda veende kʉnʉ voomʉrɨkɨrwa nɨ kɨweerʉ chaachwe, na vatemi va weerʉ reeta varɨ usúngaati waavo na aho. 25 Mɨryaango yaachwe sɨ ɨrɨ chuungwa vii kaa tʉkʉ mpɨɨndɨ joosi, sa ʉko sɨ kʉrɨ kʉva na uchikʉ tʉkʉ. 26 Vaantʉ va ɨsɨ joosi, reeta varɨ usúngaati na nyemi kʉrɨ ʉwo múuji. 27 Aho múujii, kusiina kɨɨntʉ chochoosi ˆkɨrɨ na njeo ˆkɨrɨ kɨɨngɨra vii kaa tʉkʉ, baa mʉʉntʉ yoyoosi ˆabweeyya masáare ya soni na ya ʉloongo sɨ arɨ kɨɨngɨra tʉkʉ. Maa kaa, vara ˆvarɨ kɨɨngɨra nɨ vara marina yaavo ˆyaandɨkwa kɨtáabwii cha nkaasʉ cha Mwaana wa Muundi.

22

Iboote ra Maaji ya Nkaasʉ

1 Aho, murimʉ mʉʉja ʉkanyoonekya iboote ra maaji ya nkaasʉ ˆyeera ja kɨóo. Ɨro iboote riikáa fuma ichuumbii ra kɨtemi ra Mʉlʉʉngʉ na Mwaana wa Muundi, 2 na ratweeráa na katɨ na katɨ ya njɨra nkʉʉlʉ ya múuji. Na kɨra mbarɨmbarɨ ya ɨro iboote kʉjáa kwatɨɨte mʉtɨ wa nkaasʉ. Ʉwo mʉtɨ wa nkaasʉ watʉ́ʉngaa ndɨɨwa ikimi na ivɨrɨ kwa mwaaka. Kɨra mweeri watʉ́ʉngaa kamudu. Masaambɨ ya ʉwo mʉtɨ nɨ mooda wo horya ɨsɨ joosi ja weerʉ.

3 Aho múujii, sɨ kʉrɨ kʉva na kɨɨntʉ chochoosi ˆchajumwa nɨ Mʉlʉʉngʉ tʉkʉ. Ichuumbi ra kɨtemi ra Mʉlʉʉngʉ na Mwaana wa Muundi veera rɨrɨ aho, na vatʉmami vaachwe mwiinamɨra veende. 4 Novo moona veende kisho chaachwe, na irina raachwe kaandɨkwa rɨrɨ vipáamii vyaavo. 5 Sɨ kʉrɨ kʉva na uchikʉ kei tʉkʉ, baa sɨ varɨ saaka kɨmʉrɨ au kɨweerʉ cha mwaasʉ tʉkʉ, sa Ijʉva Mʉlʉʉngʉ kʉva arɨ kɨmʉrɨ chaavo, novo kɨɨmɨrɨra varɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero. 6 Aho, murimʉ mʉʉja ʉkaansea, “Aya masáare nɨ yo kiilaangiwa na ya kɨkomi. Ijʉva Mʉlʉʉngʉ uutúmire murimʉ waachwe mʉʉja ʉvoonekye vatʉmami vaachwe yara kɨkomi ˆyarɨ fʉmɨra kasisi ˆkookʉʉja. Yeeye alóngoolaa mɨtɨma ya valáali na mʉtwe.”

Yéesu Mweenevyoosi Yookʉʉja

7 “Laanga, kʉʉja niise chaangʉ! Atalariwa ʉra ˆakwaatiirye masáare ya ʉláali na mʉtwe wa kɨtáabu ɨkɨ.”

8 Nɨɨnɨ Yooháani nayoona na nayateera aya yoosi. ˆNkayoone no yateera, nkawya na ɨsɨ na ɨnda majewii ya ʉra murimʉ mʉʉja ˆwaanyónekiirye ayo, sa nuuyiinamɨre. 9 Maa kaa, ʉkaansea, “Bweeyya jeyyo tʉkʉ! Nɨɨnɨ nɨ mʉtʉmami vii ja weewe na vandʉʉ vaako valáali na mʉtwe, na vara voosi ˆvayakwaatya masáare ya kɨtáabu ɨkɨ. Mwiinamɨre Mʉlʉʉngʉ vii.”

10 Kei ʉkaansea, “Karɨ ʉyavae mʉtooso masáare aya ya ʉláali na mʉtwe ˆyarɨ aha kɨtáabwii ja kɨɨntʉ cha kimbiso tʉkʉ, sa mpɨɨndɨ yo kiimana aya masáare, yaséngerɨɨre. 11 Mʉʉntʉ mʉvɨ nɨ atuube bweeyya ʉvɨ, na mʉʉntʉ ˆarɨ na njeo nɨ atuube kʉva na njeo. Mʉʉntʉ mʉwoloki nɨ atuube kʉva mʉwoloki, na mʉʉntʉ ˆarɨ mʉʉja mbere ya Mʉlʉʉngʉ, atuube kʉva mʉʉja.”

12 “Teera, nɨɨnɨ Yéesu kʉʉja niise chaangʉ. Kʉʉja ndɨrɨ na kʉnáálo yo mʉheera kɨra mʉʉntʉ ja ˆvyeene atʉmama. 13 Nɨɨnɨ nɨ Álʉfa na Oméega, Wa Ncholo na Wa Ʉhero, kei Ncholo na Ʉhero.”✡

14 Vatalariwa vara ˆvafúlaa ɨngo jaavo,✡ sa varekerwe vɨɨngɨre na mɨryaangwii ya ʉwo múuji na varye ndɨɨwa ja mʉtɨ wa nkaasʉ. 15 Ʉko weerwii jimwaarɨ kúri, vasavɨ, vahanguti, vʉʉlai, ˆviínamɨraa vidabalaíyo, na voosi ˆveenda lʉʉsa ʉloongo. 16 “Nɨɨnɨ Yéesu namʉtʉma murimʉ waanɨ mʉʉja oonekya kɨkomi cha masáare yoosi ayo kwa mpuka ja vaantʉ ˆvaanduma. Nɨɨnɨ noo Ichina na wa mbyaala ya mʉtemi Daúdi, ɨra ntoondo ˆɨfálaa namʉtóondo.”

17 Mʉtɨma Mʉʉja na mʉlóolwi wa Mwaana wa Muundi voosea, “Yeenda!” Na ʉra ˆyooteera aya asee “Yeenda!” Ʉra ˆakálukirwe nɨ ʉʉje, na ʉra ˆyoosaaka maaji ya nkaasʉ nɨ asʉmʉle bweete.

Masáare Yo Kiimikirirya

18 Nɨ kʉmʉlʉma niise kutu kɨra mʉʉntʉ ˆyooteera masáare ya ʉláali na mʉtwe ya kɨtáabu ɨkɨ. Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ koongererya chochoosi, Mʉlʉʉngʉ moongererya arɨ marema ˆmeene yaandɨkwa aha kɨtáabwii. 19 Mʉʉntʉ yoyoosi ˆarɨ keehya masáare yamwɨ fuma kɨtáabwii ɨkɨ cha ʉláali na mʉtwe, Mʉlʉʉngʉ keehya arɨ haantʉ haachwe ˆavɨɨkɨrwa kʉra mutii wa nkaasʉ, na haantʉ haachwe ha ʉra múuji mʉʉja, ivi vyoosi masáare yaavo ˆyaandɨkwa aha kɨtáabwii.

20 Yeeye ˆyookoonekya kɨkomi cha aya masáare yoosea, “Kɨkomi, kʉʉja niise chaangʉ!” Vive jeyyo! Ee Yéesu Mweenevyoosi yeenda!

21 Nduwo ya Yéesu Mweenevyoosi ɨve na nyuunyu voosi. Kɨkomi.

✡ 1:7 Laanga Danyéeli 7:13.

✡ 1:7 Laanga Sakaría 12:10.

✡ 1:13 Laanga Danyéeli 7:13.

✡ 2:7 Laanga Ncholo 2:9.

✡ 2:11 Laanga Wiivariyuli 20:14.

✡ 2:14 Laanga Ʉvalo 22:1–25:3; 31:16.

* 2:17 máana: Nɨ chákurya ˆcheene Viisiraéeli varijáa mpɨɨndɨ ˆvajáa ɨsɨ ya ibaláángwii. Laanga Ufumo 16.

✡ 2:27 Laanga Sabúuri 2:8-9.

✡ 3:7 Laanga Isáaya 22:22.

* 4:3 yásipi: Nɨ iwye ra iyoombe ikʉʉlʉ, ˆravíjaa ˆrɨrɨ kwani.

† 4:3 akíiki: Nɨ iwye ra iyoombe ikʉʉlʉ, ˆravíjaa ˆrɨrɨ nkʉʉndʉ.

‡ 4:3 sumaríidi: Nɨ iwye ra iyoombe ikʉʉlʉ, ˆravíjaa ˆrɨrɨ kwani.

* 5:9 wamʉnʉnʉrɨra: Laanga Ununuuli Ʉtamanulii wa Masáare na Kɨlaangi.

* 6:6 shayíiri: Nɨ mpeke ˆjijáa jiifwɨ́ɨne na ngáano. Mɨkáate ya shayíiri na mɨkáate ya ngáano noo kɨjáa chóorya kɨkʉʉlʉ cha Viisiraéeli. Shayíiri noo kɨjáa chóorya kɨkʉʉlʉ cha vakɨva. Kei shayíiri noo vakoloweráa irʉsʉ. Baa kei ɨjáa nɨ chóorya cha nchúwo, baa ja ngʼoombe na faráasi.

✡ 9:4 Laanga Wiivariyuli 7:2-3.

* 9:17 sálʉfa: Nɨ kemikáali ˆɨrɨ ja iwye au muchu ˆʉrɨ lubúusi. Sálʉfa yakóreraa mooto ja wa ngʼaanjo na yanyúkaa ja iyɨrɨra. Isáarii ra Mʉlʉʉngʉ sálʉfa yoónekyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ.

✡ 11:4 Laanga Sakaría 4:1-14.

* 14:10 sálʉfa: Nɨ kemikáali ˆɨrɨ ja iwye au muchu ˆʉrɨ lubúusi. Sálʉfa yakóreraa mooto ja wa ngʼaanjo na yanyúkaa ja iyɨrɨra. Isáarii ra Mʉlʉʉngʉ sálʉfa yoónekyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ.

* 16:16 Harimagedóoni: Nɨ irina ra haantʉ ifaanaa hakava nɨ njuulwii ja Kariméeli katɨ na katɨ ya ɨsɨ ya Isiraéeli. Irina ɨrɨ, ufumo waachwe nɨ Lʉʉlʉ lwa Magéedo ˆkweene kʉjáa na múuji ˆʉsewáa Magéedo. Kei aha haantʉ noo kʉʉntʉ ˆkʉrɨ kʉva na nkoondo yo kiimikirirya kati ya Kirisitʉ na mayɨɨmbɨ ya vavɨ ˆvarɨ kʉlwa ne nkoondo. Nkoondwii ɨhɨ, Kirisitʉ siinda arɨ vavɨ vaachwe na malwa varɨ kwa sikʉ ˆjisiina ʉhero.

* 17:9 njʉʉlʉ mufungatɨ: Mpɨɨndɨ ijo, múuji wa Róoma ʉjáa wamányirwe ja múuji wa njʉʉlʉ mufungatɨ.

* 18:13 manemáane: Nɨ mooda ˆvahákaa mʉvɨrɨ wa mʉʉntʉ de ataahwe. Mooda ʉhʉ ʉjáa nɨ wa iyoombe ikʉʉlʉ.

* 19:20 sálʉfa: Nɨ kemikáali ˆɨrɨ ja iwye au muchu ˆʉrɨ lubúusi. Sálʉfa yakóreraa mooto ja wa ngʼaanjo na yanyúkaa ja iyɨrɨra. Isáarii ra Mʉlʉʉngʉ sálʉfa yoónekyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ.

* 20:10 sálʉfa: Nɨ kemikáali ˆɨrɨ ja iwye au muchu ˆʉrɨ lubúusi. Sálʉfa yakóreraa mooto ja wa ngʼaanjo na yanyúkaa ja iyɨrɨra. Isáarii ra Mʉlʉʉngʉ sálʉfa yoónekyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ.

✡ 21:6 Laanga Wiivariyuli 1:8.

* 21:8 sálʉfa: Nɨ kemikáali ˆɨrɨ ja iwye au muchu ˆʉrɨ lubúusi. Sálʉfa yakóreraa mooto ja wa ngʼaanjo na yanyúkaa ja iyɨrɨra. Isáarii ra Mʉlʉʉngʉ sálʉfa yoónekyaa nkalari ya Mʉlʉʉngʉ.

† 21:11 yásipi: Nɨ iwye ra iyoombe ikʉʉlʉ, ˆravíjaa ˆrɨrɨ kwani.

‡ 21:20 Mwaariryo wa ncholo: Mwaariryo ʉhʉ ʉjáa wajeengwa kwa yásipi, noo kʉsea iwye ˆrɨrɨ kwani, samawáati nɨ iwye ˆrɨrɨ ja kurumu, kalikedóoni nɨ iwye ˆrɨrɨ maruunde, sumaríidi nɨ iwye ˆrɨrɨ kwani, sadoniiki nɨ iwye ˆrɨrɨ na ráangi ˆjiísimiresimire, akíiki nɨ iwye ˆrɨrɨ nkʉʉndʉ, kirisolíito nɨ iwye ˆrɨrɨ lubúusi, sabarajádi nɨ iwye ˆrɨrɨ na ráangi kati ya kurumu na kwani, tópasi nɨ iwye ˆrɨrɨ lubúusi, kirisopiráaso nɨ iwye ˆrɨrɨ kwani, hiyakíinto nɨ iwye ˆrɨrɨ ja kurumu, amasísti nɨ iwye ˆrɨrɨ ja sambaráau.

✡ 22:13 Laanga Wiivariyuli 1:8.

✡ 22:14 Laanga Wiivariyuli 7:14.